•• 'ïy'

i

,

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000220338

r

WIELKA ENCYKLOPEDYA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

'

si

i

*

i

V

/

*

« >

U

/

t-

tr

9 ■

H-l

\w

<S

L J

ILUSTROWANA.

TOM XV.

T.-T.njTT ■Î

i.

i-

WARSZAWA u"

Drukarnia Artystyczna S. Sikorskiego.

Ulica Nowy Świat Nr 47.

(P

’S

U'#®**

f w

Ö«*

/W'    \

fê s

?**©*S

Æ

YŚ>

&

ÄV

2/ n^3

śS

iii ,s^?ó

"|-⁽bo6,tft5

Æ03B0JIEH0 DiEH3yPOK). Bapniaßa. — 6 Iioha 1895 rojia.

\

K-zui

Sf

ÙQ'P- (b~ r>MĄ IHP

D.

kim sposobie mówienia; ale to metodyczne wyróżnianie szczegółów, ta ścisła wszędzie arytmetyka w rozdrabnianiu rzeczy na części, tworzeniu działów i poddziałów, tłocząca raczej pamięć niż pomocna rozumowaniu, czyni mowę nużącą. D. nie umiał silniej zająć, zagrzać i poruszyć. Rozważając człowieka jedynie w stosunkach życia domowego, omijał D. zdała sprawy publiczne; obcą mu również była polemika, którą zostawiając na boku, jakby rzecz niezgodną z powołaniem kaznodziei, nie rad dotykać przedmiotów zawilszej natury; w wywodach dogmatycznych nie wahał się powoływać na powagę mędrców katolickich. Trzymał się przede wszy stkiem pisma św. i nauki ojców kościoła. Stylem posługiwał się zwięzłym, lubił zdania krótkie; okresowej budowy zaniedbał, przez co wymowie odjął urok harmonijności. Język jego jest piękny, szczeropolski, rzadko gdzie makaronizmem (przytoczeniami biblii w języku łacińskim) zeszpecony. Smak estetyczny już jest u niego na przełomie ku zepsuciu. Do objaśniania treści posługiwał się powiastkami osobliwemi, szczegółami ze średniowiecznej historyi naturalnej: o wężach wojujących z orłami, o orlim kamieniu,

Damtvowski Samuel (* 1577 r. —f 5 czerwca 1625 r.), znakomity kaznodzieja luterski, rodem z Pogorzela litewskiego, uczył się początkowo w szkole Jednoty braci czeskich, następnie w Toruniu, a zwiedziwszy różne uniwersytety niemieckie, przyjął wezwanie gminy luterskrej w Poznaniu, która go w r. 1601 powołała na urząd kaznodziei. Słynąc z głębokiej nauki i przykładnych obyczajów, wszedł niebawem r. 1608 na najwyższy stopień w kościele wyznania augsburskiego, t. j. został superintendeutem zborów luterskich w Wielkiej Polsce, a później na Litwie, i Żmudzi.

Przebywał głównie w Poznaniu, gdzie szczególnej używając powagi i wziętości między współwierca-mi swoimi, odznaczał się świetnie na kazalnicy; dopiero od chwili zburzenia kościołów ewangelickich w Poznaniu r. 1615 przeniósł się do Wilna, gdzie już do zgonu z wielkiem powodzeniem nauczał. Z kazań swych zebrał dzieło, które u luteranów polskich równe zyskało poważanie, jak u katolików utwory Skargi; wydał je pod tytułem: „Postylla chrześciańska to jest kazania albo wykłady porządne świętych ewangielij na każdą niedzielę i na każde święto przez cały rok“

zmarłej; dlatego też kazanie na jednym pogrzebie mia-ne mogło służyć do każdego podobnego obohodu. Kazania miewane „czasu wojny, głodu, ognia, powietrza morowego, suchości, mokrości, gradu“ i kazanie ostatnie „o komecie“, odznaczają się przed innemi duchem praktycznym, trafną, budującą nauką moralną. Układane na wzór homilij i stosowane do czasowych klęsk, przemawiają więcej do serca i należą do najlepszych mów D-go. Podniesiona uczuciem wyobraźnia nastręcza w nich kaznodziei obrazy żywsze, formy wysłowienia bogatsze i ozdobniejsze. Prócz kazań wydał D. utwór treśoi budującej p. t. „Lekarstwo duszne człowieka chrześciańskiego w chorobie z rozmai-

(Toruń 1620 — 21). W dodatku mieszczą się mo- o orle wodnym, mającym jedną nogę gęsią, o jawy pogrzebowe i inne, okolicznościowe. Dzieło to spisach mających własność odpędzania pokus, kilkakrotnie było przedrukowywane. Najnowsze wy- o krwi kozłowej miękczącej dyamenty itp. Chętnie danie jest z r. 1853 w Ełku w Prusiech Zacho- też używał allegoryj. W kazaniach pogrzebowych, dnich. Niektóre zaś części, np. „Kazania pokutne" których jest 25, D. z chłodną rozwagą stosuje do wyszły w 6-ej edycyi r. 1873 w Toruniu, dotąd okoliczności wybrane miejsca z Pisma św., nie bowiem u kaznodziejów luterskich ua Szląsku, wiele zajmując się życiorysem i pochwałą osoby w Prusiech wschodnich i zachodnich postylla D-go nie utraciła wziętości swojej. Dzieli się ona na 5 części: w 1-ej i 2-ej zawierają się kazania na ewangielie niedzielne, w 3-ej na pamiątkę świętych, w 4-ej „Sermony pogrzebowe“, w 5-ej kazania o celniejszych plagach bożych. W każdem kazaniu kładzie D. na czele ewangielię, a następnie tłómaczy jej znaczenie, dzieląc ją stosownie do treści na części, z których każdą z osobna roz biera i systematycznie, zazwyczaj ze zbytnią ścisłością, wyłuszcza. Po takim wykładzie następuje „appiikacya“ czyli zastosowanie praktyczne, a w końcu „zamknienie“ i krótka modlitwa. Jest logika, jest jasność, dowodność i precyzya w ta-

tych nauk, pociech i modlitw zebrane“ (Gd ińsk | była Ceracbiego. Najcelniejszemi pracami jego są: ol-1611). I to dziełko miało w naszem stuleciu no- brzymi posąg „Jerzego III“ w Edynburgu i takież we wydanie, r. 1880 w Sycowie, z wizerunkiem popiersia: „Tamizy“ (symboliczne) i „Izydy” na Heu-autora. Część III*a tego dziełka, p. t. „Nauki i po- ley-Bridge; popiersie J. Banksa; jej własne w Muz. ciechy zbawienne dla uczciwych niewiast brzemien- Bryt.; jej matki—w Sunbridge, i wiele in. nych i rodzących“, wyszła tamże t. r. — (Ob. K. Damer, ed-D., miasto w Afryce, w Nubii, w po-Mecherzyński „Historya wymowy w Polsce“ t. II, bliźu połączenia się Nilu z Atbarą, ma ulice proste

W. G.

P. Chm.

str. 506—519).

werze — f 15 lutego 1875 r. w Paryżu), pianista, kompozytor i znakomity kapelmistrz. D. był uczniem Aloizego Schmitta i F. Riesa we Frankfurcie n. M. W 1837 r. był dyrektorem Towarzystwa filharmonicznego w Poczdamie; od 1845—55 mieszkał stale w Petersburgu, gdzie poważne zajmował stanowisko jako pianista, nauczyciel i krytyk muzyczny. Od 1855 r. mieszkał w Paryżu. Kom-pozycye D-go dobrze są opracowane, ale mało posiadają oryginalności.

And. S.

i dość porządnie zabudowane, prowadzi ożywiony Damcke Bertold (* 6 lutego 1812 w Hano- handel, zwłaszcza wielbłądami, dawniej słynęło z dobrych szkół muzułmańskich, 5 000 m-ców.

A. Pol.

And. S.

Dameron Karol Emil, malarz francuski (* 1848 r. w Paryżu), peizaźysta, uczeń Pelouse’a. Przedmioty do malowideł swych obiera przeważnie z doliny Vaux de Cernay. Jest dobrym rysownikiem, pojęcie obrazowe ma prawdziwe, postacie zręcznie grupuje, ale koloryt jego ciemny i nieprawdziwy. Najlepsze dzieła D-a są: „Oberża w Cernay-la-Ville“ (1872), „Wspomnienie z Cer-nay-la-Ville”, „Zima“ (1877). „Wybrzeże“, „Dolina Cernay“, „Nizza“, „Wieczór na brzegu Sarthy“, „Poranek we Franche-Comté“ (1889).

Damerow HenrykFilip August (* w Szczecinie d. 28 grądnia r. 1797 — f w Halli d. 22 września r. 1866), psychiatra niemiecki. Ukończywszy nauki lekarskie w Berlinie, udał się do Paryża, gdzie pod przewodnictwem Esquirola gorliwie zajął się chorobami umysłowemi; powróciwszy do Berlina, został docentem psychiatryi w r. 1822. W r. 1830 powołano go do Greifswald na prcf. nadzw. tegoż przedmiotu. W r. 1836 objął dyrek-cyę tymczasowego szpitala dla obłąkanych w Halli, oraz kierownictwo budowy nowego zakładu dla chorych umysłowo, a gdy ten w r. 1844 wykończonym został, mianowano go naczelnym lekarzem tamże; na stanowisku tem był czynny do śmierci. Pisarzem był płodnym i gruntownym, większą część prac jego odszukać można w „Medicinische Vereinszeitung“ (r. 1833 — 1838) i w założonej przez niego wspólnie z Flemmingiem i Rollere m „Allgemeine Zeitschrift für Psychiatrie“

Dr. J. P.

W. G.

Damerghu, kraina w Afryce Środkowej, przecięta 15-m. stopniem równoleżnika północnego i 9-m. stopniem południka wschodniego (Gr.), leży między wyniosłością Air v. Asben a krajami Sokoto i Bor-nu, składa się z gruntu żyznego, pagórkowatego; klimat ma nieco suchy, gdyż właściwie jest to obszar przejściowy między zwrotnikową roślinnością Afryki a Saharą.—Ludność należy do plemion Haussa i Kanuri, które zmieszały się dość silnie z Tua-Damel Jan, malarz polski (* w r. 1780 w Mi- regarni; trudni się ona uprawą zboża, owoców, meta wie w Kurlandyi — f w Mińsku w 1840 r. dnia lonów, tytoniu i t. p.—i prowadzi haudel karawa-30 sierpnia), był synem pułkownika wojsk nowy z Trypolisem i dzielnicami, nad jeziorem Czad saskich, malarstwa uczył się od Smuglewicza i Rus- położonemi.—Główną osadą jest Taghelel.—Okolice tema w Wilnie, został w 1820 r. adjunktem przy te zwiedzał Barth w 1851 r. katedrze malarstwa w uniwersytecie wileńskim; zamieszany w proces z Cejzikiem, fałszerzem as-sygnat, wysłany na Syberyę do Tobolska, przez dwa lata odbywał podróże po Syberyi i pozostawił dziennik i mnóstwo rysunków miejscowości tamtejszych—w r. 1822 wrócił. Malował portrety i obrazy religijne wielkich częstokroć wymiarów, rozrzucone po kościołach od Tobolska i Tomska aż po Wilno. — Jest też niemała liczba obrazów D-a historycznych; Rastawiecki w „Słowniku mala-rzów“ wymienia 57. Prywatne zbiory zamożnych obywateli gubernii Mińskiej najwięcej ich przechowują, oraz kościoły w Tomsku, Moskwie: „Złożenie do grobu“, w Mińsku „Zmartwychwstanie“, w Łohojsku i innych. Był niepospolitym rysownikiem, ale kolorystą słabym; łatwość miał nadzwyczajną; pozostały po nim całe szeregi rysunków z wojny francuskiej w r. 1812 — z akwarel-lowych prac scena z odwrotu wojsk francuskich na placu w Wilnie z r. 1812, litografowana w albumie Wilczyńskiego. Malował do różnych uroczystości przezrocza. Był człowiekiem światłym, w rozmowie dowcipnym, stąd w rysunku często humorystą. W ostatnich latach osiadł w Mińsku i tam pochowany na Kalwaryi cmentarza mińskiego; nad grobem umieszczono jeden z najlepszych jego obrazów „Chrystus Pan modlący się w Ogrójcu“. — Pisano o D-u w „Tyg. wileńsk.

1820“ i w „Athenaeum Kraszewskiego“ r. 1842

(Adam Szemesz).

Damenizacya, wyraź, muz., oznacza sposób sol-fedźiowania na sylabach: da-me-ni-po-tu-la-be (dziś: do - re - mi - fa - sol - la - si ), proponowany przez Grauna w 1750 roku. Ten system nie okazał się praktycznym przy nauce śpiewu, i dla tego prędko wyszedł zużycia.

Damer Anna Seymour, rzeźbiarka angielska, córka marszałka Henryka Seymoura Conwa-ya (* w Londynie 1748—f 1828 tamże), uczennicą

W. G.

(od r. 1844).

A. Pol.

Damgarten, miasto w pruskiej prowincyi Pomorskiej, regencyi Stralzundziej, powiecie Franz-burskim, nad jeziorem Rybnickiem, które stanowi część zatoki Saaler Bodden; od r. 1638 do 1815 Dależało do Szwecyi. Posiada starożytny zamek, hutę szklaną, warsztaty do budowy statków i około 2 000 m-ców.—Jaromir II, książę Rugii, nadał je prawem lubeckiem w 1258 r. i silnie obwarował;

And. S.

rya.

Hł.

w 1322 Wisław III, książę Rugii, zawarł tu pokój z Henrykiem Lwem, ksiąźęciem Meklenbur-skiem.

Damia, jako bogini przyczyniająca wzrostu roślinności, razem z Auksezy ą, czczona była w wielu miejscowościach Grecyi, w Trezenie, Epidaurze, na Eginie i Krecie. Zdaje się wszakże, iż obie te boginie są tylko imioniskami Demetery i Persefony; miały bowiem i takież same uroczystości i obiaty jak tamte, a w Epidaurze nawet myste-

K. K.

Damian ŚW„ ob. Kosma i Damian.

Damian, monofizycki patryarcha aleksandryjski (f 601). W sporze z Tritheistami (ob.) zredukował trzy osoby boskie do znaczenia czystych przymiotów, a z drugiej strony utrzymywał, że istnieje substancya boska samoistna i zarazem wspólna wszystkim trzem osobom, uznawał więc tym sposobem czterech bogów. Zwolennicy jego zwali się Damianistami, albo Tetraditami (czworobożni-kami). Przeciwnikiem D-a był Piotr z Kalinika, monofizycki patryarcha antyochijski.    *

Damiani Piotr, kardynał i biskup Ostyi, gorliwy współpracownik Hildebranda, późniejszego papieża Grzegorza VIII (* w Rawennie pomiędzy

r. 988 a 1007 — f 22 lutego 1072 r. w Fuenza, gdzie dotąd uważany jest za patrona, jakkolwiek nie jest kanonizowany). Pod opieką żony pewnego kapłana (wówczas celibat duchowieństwa nie był jeszcze ogólnie przyjęty) D. wychowywał się wpośród rodziny ubogiej i licznej i pasał w dzieciństwie trzodę. Potem jednak, zabrany przez jednego ze swych starszych braci, arcypresbitera w Rawennie, oddany został na naukę i wykazał znakomite zdolności. Stawszy się sławnym profesorem, wyrzekł się świata i wstąpił do klasztoru kamedułów w Fonte Avellano. W r. 1041 został opatem i zaprowadził w klasztorze biczowanie, któremu sam się poddawał z niezwykłą siłą woli. Z klasztoru napisał list do papieża Grzego rza VI (1044—1046 r.), powstając z zapałem przeciwko symonii księży. W r. 1051 poświęcił Leonowi IX dzieło p. t. „Liber gomorrhianus“, zawierające opis zepsucia i nieładu w owoczesnym klerze. Ażeby go zmusić do porzucenia klasztoru, papież Stefan IX kazał mu pod karą ekskomuniki przyjąć biskupstwo Ostyi (1057). Wkrótce potem

D. przewodniczył obradom na soborze medyolań-skim i tam z pomocą ludu wymógł na duchowieństwie miejscowem zaprowadzenie celibatu wpośród kleru i uznanie zupełnej powagi Stolicy Apostolskiej. Na tymże soborze, dzięki jego zabiegom, potępiono naukę Berengaryusza, występującego przeciwko transsubstanoyacyi. Na soborze Lateraneńskim (1059) wzbronił osobom świeckim słuchania mszy, odprawianej przez księży, żyjących z kobietami. W sporze Honoryusza II i Aleksandra II zdołał przeciągnąć na swą stroną cesarzową Agnieszkę, która z początku sprzyjała Honoryuszowi, i na soborze w Mantui przeprowadził detronizacyę tego antypapieża. W r. 1061 D. ustąpił z tronu biskupiego i stał się spowiednikiem cesarzowej Agnieszki; w r. 1069 odwiódł Henryka IV od zamiaru

rozwodu z żoną Bertą. D. żywił szczególną cześć dla Przenajświętszej Dziewicy, jakkolwiek wiara jego może zdawać się zbyt surową i pozbawioną radości; w mowach swych nazywa Ją „deificata“ przypisuje Jej wszechmocność na niebie i na ziemi i wysławia Jej piękność z zapałem pieśniarza. Ułożył na Jej cześć „Officium Beatae Virginia“ i wprowadził do wielu klasztorów włoskich zwyczaj poświęcania soboty ku czci Maryi. Zwyczaj ten został wreszcie przyjęty ogólnie i uświęcony na soborze w Clermont (1095). Dzieła D-ego zawierają 558 listów i 75 mów, żywotów świętych i różnych traktatów treści ascetycznej. Drukowano je w Rzymie (1606), w Paryżu (1610, 1642, 1663) i w Wenecyi (1743). O D-nim pisali: Bol-landyści w „Acta Sanctorum* (luty); Laderchi „Vita S. P. Damiani* (Rzym 1872) i Ch. Schmidt „Histoire de l’Eglise d’Occident pendant le moyen âge“,‘(Paryż 1885). — E. H. Vollet w „Gr. Encycl.“ Lamiraulfa.    Hł*

Damłaniści, ob. D a m i a n, patryarcha aleksandryjski.

Damiens (Robert Franciszek), królobójca (* w La Tieuloy, w dyecezyi d’Arras r. 1715 — rozćwiertowany 28 marca 1757 r. w Paryżu) za to, że d. 6 stycznia 1757 r. uderzył Ludwika XV w żebra małym nożem, ażeby, jak mówił, dać królowi zbawienną przestrogę. Stracenie nieszczęśliwego człowieka odbyło się w sposób czyniący ujmę sławie dawnej monarchii. Akta procesu D-a przechowują w bibliotece Arsenału, która posiada nadto liczny zbiór druków, sztychów i manuskryptów, dotyczących D-a, a w ich liczbie znajduje się przerażający opis tracenia, ułożony przez przytomnego urzędnika, Boutona. G. de* Heil-ly „Le Parlement, la cour et la ville pendant le procès de R. F. Damiens* (Paryż 1875); Fr. Rayais son „Archives de la Bastille” (1884, XVI, 425—484).

Damietta, arabskie Dumiât, w starożytności u Greków i Rzymian Tamiathis, u Egipcyan Pi-Chun-en-Amon, miasto w dolnym Egipcie, prowincyi Gharbieh, na prawym brzegu prawego ramienia Delty Nilowej, zwanego także ramieniem D-y (w starożytności Fatnityjskiem). Leży o 8 km. od morza Śródziemnego i w pobliżu jeziora Mensaleh, w okolicy bardzo żyznej i znakomicie uprawnej, ale niezdrowej; zabudowane w półkole, ma wewnątrz ulice wązkie, kręte i brudne; tylko wybrzeże rzeki przedstawia się dosyć porządnie.

D. jest siedzibą biskupa koptyjskiego, posiada piękne meczety, wielkie magazyny na skład ryżu, karawanseraje, łaźnie, koszary wojskowe; mieszkańców w 1889 r. liczyła 44 000, którzy prowadzą bardzo ożywiony handel ryżem, indygiem, bawełną, kawą, jedwabiem, winem, daktylami, tytoniem, a nadto kozami i wielbłądami. Niegdyś

D. słynęła z olejku jaśminowego, towarów skórzanych i odzieży, lecz wyrób tych przedmiotów prawie zupełnie dziś zaniedbała. Ważną przeszkodą handlu i rozwoju jest brak dogodnego portu, z powodu, że Nil zapiaszcza swe koryto i przez to broni dostępu do miasta większym statkom, które

w znacznej odległości od brzegów muszą zarzucać kotwice. Trudności te powiększają się coraz bardziej, gdyż Nil z każdym rokiem coraz dalej brzegi swe posuwa w morze, tak, źe gdy w połowie XIII w. D. była miastem nadmorskiem, dziś jest już całkowicie nadrzecznem. Wejście do miasta od strony morza oświetlone jest latarnią morską i bronione przez kilka fortów nadbrzeżnych. D. w r. 641 zajętą została przez Arabów. Od tej pory państwo bizantyjskie toczyło ozęste walki z Saracenami o jej posiadanie, a podczas wojen krzyżowych miasto stało się jedną z najważniejszych zbrojowni muzułmańskich. Ludwik S. zdo-

cze i przedstawia oiekawy typ ludzi wolnomyśl-nych z drugiej połowy XVIII w. D. przypisywał sobie autorstwo dziełka Holbacha „Le Christianisme dévoilé“; przeciwko Sorbonnie skierował pracę „Honnêteté théologique* (1767) przez Voltaire’a poprawioną.—Porów. Grimm „Correspondance littéraire*.

s. s.

BsSESR:

UM

jmm?

llt

jpg

,Tv > I

d

W&-csr

P'

;r

JA

Damiron Jan Filibert, filozof francuski (* w fcelleville 1794 r.—f w Paryżu 1862 r.). Uozeń Çousin’a, jest typowym przedstawicielem ówczesnego eklektyzmu, a sposób w jaki D. usiłował pogodzić wiarę z nauką, nie mógł zadowolnić ani teologów, ani filozofów i uczonych. To też z prac D-a mają znaczenie przeważnie tylko jego dzieła do historyi filozofii odnoszące się, a mianowicie: „Essai sur l’histoire de la philosophie en France au XIX siècle“ (1828; 3 wyd. w 2 tomach w 1834); »Essai sur l’histoire de la philosophie en France au XVII-e siècle* (1846, 2 tomy); »Mémoires pour servir à 1’ histoire de la philosophie au XVIII siècle* (1858, 2 tomy; 1864, 3 tomy); oraz, jako ciekawy materyał do historyi wykładów uniwersyteckich we Francyi: „Souvenirs de vingt ans d’enseignement à la faculté des lettres de Paris* (1859).

S. s.

.•«i

psgflölpifl

L' it-

Damjanicz Jan, generał węgierski (* 1801 —

: f 1849), aczkolwiek rodem Serb, ale zaciekły wróg Słowian, a zwłaszcza Serbów; w roku 1848 wszedł do wojska powstańczego węgierskiego, pobił Serbów pod Lagerndorf i Alibuuar, później wojował szczęśliwie pod dowództem Görgeya, zwyciężył Austryaków pod Szolnok, za co otrzymał rangę generała i został komendantem Aradu; gdy twierdzę tę poddał wojskom rossyjskim, skazano go razem z dwunastu innymi generałami na szubienicę.

N.

Damm, 1) Alt-D., miasto w pruskiej prowin-cyi Pomorskiej, regencyi Szczecińskiej, przy uściu rzeki Plöne do jeziora D., o 9 km. na wschód od Szczecina, z którym, jak również ze Stargardem, połączone jest drogą żelazną; ma sąd ziemiański, był ją w 1249 r., lecz wzięty następnie do niewo- fabryki papieru, młyny i 5 242 m-ców (1890), li, musiał ją zwrócić Arabom, jako okup, w 1251 którzy trudnią się także rybołówstwem oraz rol-roku. W tymże roku sułtan Bibars, zamknął wej- nictwem i prowadzą handel płótnem. Nazwę otrzy-ście do portu przez zatopienie w nim okrętów, mało od tamy kamiennej (niem. Damm, Stein -miasto zburzył i przeniósł je nieco dalej na połu- Damm), długiej na milę i ciągnącej się ku Szcze-dnie, w to miejsce, w którem dziś się znajduje, cinowi; do 1873 było obwarowane. — 2) ITeu - D. Podczas wyprawy do Egiptu Napoleon zajął D-ę, miasto w pruskiej prowincyi Brandenburskiej, re-a Kleber pod jej murami odniósł zwycięstwo nad gencyi Frankfurckiej, przy drodze żelaznej Star-Turkami w 1799 roku; liczyła ona wówczas około gard-Kistrzyń, ma sąd ziemiański, fabryki sukna, 60 000 m-ców i należała do miast najważniejszych browary, 3 774 (1885) m-ców. W okolicy rozwi-w Egipcie. Później, pod rządami tureckiemi, a na- ( nięty przemysł sukienniczy. — 3) D. (Damskie) je-Btępnie wicekrólów Egiptu, szybko chyliła się do zioro na Pomorzu, w pobliżu prawego brzegu dol-upadku, z którego podźwignęło ją dopiero otwar- nej Odry, na wschód od Szczecina, 15 km. długie, do 4 km. szerokie, brzegi ma nizkie, częścią Damilaville Stefan (* w Paryżu 1723 r. — łąkowe, częścią torfiaste. Jego zwierciadło leży f tamże 1768). Pierwiastkowo naczelnik straży prawie na'jednym poziomie z m. Baltyckiem; z do-przybocznej królewskiej, po odbyciu kampanii wo- pływów najważniejsza Plöne, będąca odpływem jennej w 1741 r. przy boku króla, piastował na- jeziora Plöne, oraz kilka bocznych ramion Odry, stępnie różne synekury. Dla interesu dopuszczo- z których największe Gr. Reglitz; odpływ nastę-ny do kółka encyklopedystów, D. wziął się do pió- puje przez Damansch, który łączy się niżej z samą ra przy ich pomocy; pędził życie awanturni- Odrą wprost Langenburga.

Ul

*rj *

Fig. 1. Damietta.

cie kanału Sueskiego.

And. S.

And. S,

Dammara (paleont.). Istnienie rodzaju tego w dawniejszych okresach ziemi nie jest dowiedzio-nem stanowczo. Wprawdzie Heer opisał szyszki i ich łuski z górnych pokładów kredowych w Gren-landyi, jako D. borealis, D. microlepis i D. macro-sperma, które jednakże również dobrze mogą b)ć szczątkami jodeł. Schmalhausen pod nazwą D. Armaszewski opisał szyszki i łuski z piaskowca w Mogilnie, bardzo istotnie podobne do dammaro- z drzewa tak obficie, że nieraz tworzy ona sople wych. U n g e r pod nazwą D. fossilis opisał dre- wiszące, grubości ręki. Fale często wyrzucają na wno kopalne, zebrane przez Hochstettera z po- brzeg duże masy tej żywicy. D. robusta Moore kładów prawdopodobnie tryasowych na południo- z Queensland daje drewno, zdatne na wyroby sto-wej wyspie Nowej Zelandyi, nie usprawiedliwił i larßkie. Inne gatunki hodują jako ozdobne. Wł- M- K-wszelako powodów takiego oznaczenia. Tymczasem dzisiejsze gatunki araukaryi i dammary nie dają się rozróżniać z budowy drewna: wobec więc tego, że nie znamy dotąd niewątpliwego kopalnego drewDa dammary, a rysunek Ungra odpowiada budowie rodzaju Araucarioxylon, niema wcale potrzeby drewna nowo-zelaudzkiego specyalną odróżniać nazwą, tem bardziej, że w pokładach tryasowych nie brak okazów drewna kopalnego o budowie drzewa araukaryi. Wreszcie dwa okazy 8krzemieniałego drzewa, opisane przez Ettings-hausena z pokładów trzeciorzędowych Nowej Zelandyi, jeden jako Araucaria Haastii, drugi jako Dammara Oweni, Schenk zalicza również do rodzaju Araucarioxylon.    K-³-

tworząca niekiedy na pniu zlepki, ważące do 50 kilogramów. Podobny produkt daje D. ovata Moore w Nowej Kaledonii. Oba znajdują się w handlu europejskim pod nazwą „Kaury*. Drewno, zbliżone do sosnowego, służy na maszty i budowle. D. orientalis Lamb. z wysp Malajskich i Filipińskich, wysoka na 30 metrów, o koronie piramidalnej, daje .żywicę Dammara“, wydzielającą się

Dammara. Pod tą nazwą rozumiemy żywicę białą lub zlekka żółtawą, na świeżym odłamie silnie połyskującą, prawie przezroczystą i twardą prawie jak kopal. O ile się zdaje, istnieć muszą różne tej żywicy odmiany, gdyż niema wątpliwości, że produkt handlowy pochodzi z roślin różnych i do rozmaitych skupień botanicznych należących. Głów-nemi gatunkami, dostarczającemi D y, są rośliny iglaste: Dammara alba i D. australis, rosnące na wyspach Malajskich, lecz obok nich wymieniają także Hopea splendida i H. micrantha z rodziny Dipterocarpeae, w Indyach zagangesowych rosnące. Stąd zapewne pochodzi, że opisywane przez różnych autorów własności D-y niezupełnie zgadzają się między sobą, Wogóle żywica ta okazuje pewne podobieństwo do kopalu, jest jednak łatwiej od niego rozpuszczalna w takich cieczach, jak eter, chloroform, benzol, siarek węgla, w olejach lotDych i tłuszczach. W alkoholu zwykłym i amy-lowym, w kwasie octowym i t. p., rozpuszcza się tylko częściowo. Stopiona łatwo przez dalsze fermentacje ulega rozkładowi (suchej dystylacyi), którego jednym z produktów jest lotny dama roi, Cë0ïï₅₆O₃; ogrzewana z wapnem, wydaje również lotny dama ron, C₃₈H₆₀O; dystylowana z wc-dą, wydziela małą ilość jakiegoś olejku z zapachem pieprzowym. Przez utlenienie otrzymujemy z D-y złożoną mieszaninę produktów, w której, o-bok kw. octowego, propionowego i t. p., spotykamy awuzasadowe, odpowiadające wzorom C₆Hi₀O₆, C₁₀H₁₆O₆, C₁₂H₂₀O₈, C₂₀H₃₂O₆. Wygotowanie D-y z alkoholem 80% rozdziela ją na nierozpuszczalny damaryl, C₁₀H₁₆ i rozpuszczalny kwas dama-r y Iowy, C₃₆H6₀0₃, stanowiący, jak się zdaje, główną, co do ilości, część składową żywicy. D. bywa używaną do wyrabiania werniksów, lakierów i kitów żywicznych. Z tych ostatnich zaleca się ważnemi przymiotami używany przez podpisanego kit, który powstaje przez stopienie równych ilości D-y i wosku bielonego i dodanie bardzo małej ilości oleju rycinowego do stopionej Kit ten doskonale przylega do szkła, me-

Dammara Lemb. (Śoplica, Przerosną), rodzaj roślin z rodziny Araucarniaceae. Drzewo zawsze zielone, wysokie, obfitujące w żywicę, o liściach skórzastych, najczęściej dwurzędowych, kwiatach zwykle dwupiennych; szyszki jajowate zawierają nasiona szeroko oskrzydlone. Należą tu gatunki

W#

masy.

tali, drzewa i dobrze znosi działanie wody i cieczy kwaśnych, a przeto oddaje wyborne usługi przy zestawianiu przyrządów chemicznych i fizycznych.    Za'

Fig. 2. Dammara australis.

z wysp Malajskich, Filipińskich, Fidżyjskich i z Nowej Zelandyi, również jak i z Australii północnej.

Dammarites (paleont.). Pod nazwą D. albens

D. australis Don. dosięga wysokości 60 metrów, przy 4l/₂ metrach średnicy; rośnie na wybrzeżu północnem Australii i tworzy wielkie lasy w No- I Presl. opisano pewne szczątki roślinne z piaskowca wej Zelandyi. Z gałązek jej sączy się żywica, I kostkowego formacyi kredowej w Czechach, a pod

nazwą D. crassipes Göpp. inne znowu szczątki szy: skazuję oię na wydanie (heres meus damnas z takichże pokładów z Schömberg na Szląsku. Je- esto dare), wtedy rozporządzenie takie było dla dne wszelako czy drugie wątpliwemi są wielce zapisobiercy wyrokiem, na mocy którego mógł jako szyszki iglastych, a raczej podobniejsze są do krokami prawnemi wykonawczemi wprost od dzie-kwiatostanu sagowców. Z tern wszyBtkiera Heer dzica zapisaną sobie rzecz odebrać, i dla tego zapis taki zwano zapisem skazującym. 1 e g a t u m Dammartin (D. en Goële), niegdyś stolica per damnationem. W prawie państwowem jest hrabstwa udzielnego, dziś stolica kantonu w daparta- także mowa o damnatio memoria e, która mencie francuskim Seine-et-Marne, okręgu Meaux, w pierwszych czasach cesarstwa Rzymskiego czyli przy drodze żelaznej Paryż-Compiègne; wyrób ko- pryncypatu służyła senatowi., Według ustroju pań-ronek, dwa piękne kościoły z XIII i XV w., 1 710 stwowego Augusta princeps miał wspólnie z senatem rządzić Rzymem i państwem. Nie była to monarchia w ścisłem tego słowa znaczeniu, ale diarchia, w której głównymi organami rządu był cesarz i senat. Otóż senat ten, współrządzea, miał prawo po śmierci cesarza rozbierać i sądzić jego działalność, przyznając mu albo wielkie zasługi i potwierdzając wszystkie jego czynności państwowe (acta), albo mógł unieważnić jego rozporządzenia (rescissio actorum), odsądzając zmarłego princeps a od chwały apoteozy, od zaliczenia w poczet bóstw Rzymu (consecratio), potępiając jego pamięć, co zwano damnatio memoriae.—Por. Teodor Mommsen „Römisches Staatsrecht“ II tom str. 1134(3 e wydanie, 1887); „Dio Cass.” 59, i' 60, 4. „„Suet. Vita Commodi. 20“, Domit. 23.“ „Procop. Hist. arc. 8U.

K. .1.

uważa je za szyszki araukaryi.

And. S.

m-ców.

Dammastock, najwyższy szczyt w tym rozległym pniu górskim, który legł między dolinami górnego Aaru i górnego Reussu, Da granicy szwajcarskich kantonów Bern, Uri i Wallis, i który zazwyczaj nosi zbiorową nazwę Winterberga. Wierzchołek D-u wzniesiony jest 3 633 m. uad p. m., inne szczyty tej grupy są znacznie niższe: Galen-stock 3 597 m., Sustenhorn 3 320 m., Tiefenstock 3 513 m. i t. p.—Olbrzymie lodowce zsuwają się ze zboczy w doliny Aaru i Reussu,—największy jednak jest lodowiec dający źródło Rodanowi; bierze on początek jako śniegowiec (firn, nevé) między D em i Galenstockiem na wschód* ie a Tellsto-ckiem i Limmistockiem na zachodzie, i następnie zwężając się i stale zniżając, przeobraża się od-razu w bystry i potężny potok górski.—Na szczycie D-u stanął pierwszy Wenger d. 7 lipca 1864 r.; powyżej lodowca Trift znajduje się schronisko, wzniesione przez Klub Alpejski, na wysokości 2 515 m.; u stóp Tiefenstocku leży t. zw. grota kryształowa, pełna gruzów z kamieöi chlorytowych, kwarcowych i granitowych; znajdowano w niej także topazy dymne, niezwykłej wielkości („dziadek* ważył 133 kg., „król“ 127 kg., a „Karol Otyły“

And S.

T. D

105 kg.).

T. D.

Damnum, szkoda, zowie się każde uszczuplenie mienia. Zrządzoną być może albo umyślnie, dolo, albo, nieumyślnie wprawdzie, ale jednak działaniem, z którego zrządzenie szkody przewidziane być mogło, culpa, albo przypadkiem, cas u (damnum fatale). Szkoda powstaje, albo przez to, że poszkodowany z winy trzeciego utracił przedmiot pewien, do majątku jego już należący (damnum emergens — szkoda istotnie majątek w wartości uszczuplająca), albo przez to, iż z winy trzeciego nie posiadł tego, co mógł był nabyć (lucrum cessans, interceptum—utrata przyszłych spodziewanych korzyści). Naturalna rzecz, że za lucrum cessans to tylko poczytywać można, coby prawdopodobnie nabytem być mogło i co nadto stoi w związku przyczynowym z pewnem zdarzeniem. Rzymianie odróżniają dalej damnum circa rem, szkodę, którą można było przewidzieć, od damnum extra rem, której zrządzenie przewidzia-

Damnatus, według starodawnego prawa rzymskiego zowie się dłużnik, który w uroczystej formie nexum zawarł umowę pieniężnej pożyczki i w dniu terminu nie zaspokoił wierzyciela. Skutek tego stosunku obowiązkowego (nexum) na tern polegał, że wierzyciel mógł uwięzić dłużnika po 30-tu dniach od daty terminu bez poprzedzającego wyroku, i że mógł z nim tak postępować, jak ze skazanym (441 a. u. c.) i osądzonym (damnatus). Później ustawa Poetelia zniosła ten przymus Damme, miasteczko w wielkiem księstwie Ol- osobisty i stopniowo owa uciążliwa forma nexum denburskiem, na południowym stoku wyniosłości wychodziła z użycia. Odtąd egzekucya odbywała t. im. (Dammar Berge, 148 m.); w okolicy wiele się nie na osobie (corpus), ale na majątku (bona) zabytków z czasów rzymskich; grobowców, kamie- dłużnika, ni ofiarnych; wykopywano także rzymskie monety i zbroje; jest to przypuszczalnie miejsce bitwy, w której Germanik odniósł zwycięstwo nad Germa-

nami.

And, S.

Dammerkirch (franc. Danuemarie), miasto w Alzacyi południowej, powiecie Altkirch, przy drodze żelaznej Belfort-Miihlhuza i przy kanale Alzackim (Ren-Rodan), posiada wielki wodozbiór kanałowy i największe w Alzacyi cegielnie w oko-

licy.

And. S.

Damnatio, oznacza w ścisłem znaczeniu słowa według prawa rzymskiego osądzenie, skazanie na co, mianowicie gdy mowa o skazaniu za przestępstwo karne, główne np. damnatio ad met alla sive in opus metalli, zesłanie do ciężkich robót w kopalniach. Kara ta pociągała za sobą utratę stanu wolności — Rzymianin stawał się niewolnikiem (capitis deminutio maxima—śmierć cywilna).

W prawie spadkowem zaś wyraz damnatio odnosi się do rozporządzeń szczególnych, zwanych legata nem być nie mogło. Szkoda, wyrządzona niepra-czyli zapisy. Jeżeli testator skazał dziedzica na wnie cudzej rzeczy lub ciału wolnego człowieka, wydanie zapisu, jakby sędzia wyrokiem, wyrzekł- zowie się damnum injuria datum—damnum

T. D.

obfituje w węgiel kamienny.

Damoiseau, a także Damoisel, z łacińskiego dominicellus, domicellus (panicz), w początkach Wieków Średnich we Francyi był to tytuł, nadawany młodym książętom krwi i synom rodów pańskich, wychowującym się na dworze królewskim.

szlachty, należących do świty magnatów przed pasowaniem na rycerzy, po którem już stawali się giermkami, junkrami. Dzisiaj w znaczeniu pogar-dliwem D. znaczy tyle, co papinek, strojniś, nie-wieściuch.

Damoiseau Mary a Karol Teodor, baron (* 1786 w Besançon — f 1846 w Issy pod Paryżem), artylerzysta. W i. 1792 emigrował do Niemiec; 1795 r. wstąpił do służby w Piemoncie, a potem w Portugalii, gdzie zarazem był wice-dyrek-torem obserwatoryum astronomicznego w Lizbonie, aż do najścia wojsk Napoleońskich w r. 1807. Po restauracyi został pułkownikiem artyleryi, dy-

Em K.

Dr J. P.

injuria corpori datum. Ustawa Aquilia obowiązuje każdego do zwrotu podobnych strat i szkód. Sprawca winien szkody takowe wynagrodzić uawet i wtedy, gdy się dopuścił tylko niedbalstwa niższego stopnia (culpa levis). Damnum vi datum oznacza szkodę, poniesioną przez rabunek. W tym wypadku prawo dawało poszkodowanemu skargę v i bonorum raptorum, przez którą można było żądać poczwórnej wartości (qua-druplum) rzeczy porwanej. Szkodę zrządzoną w czasie zbiegowiska—damnum in turba datum, winien sprawca wynagrodź ó podwójnie (duplum) w przeciągu roku. Jeżeli z powodu wadliwego stanu gruntu jakiegoś lub rzeczy z nim połączonej komuś niebezpieczeństwo grozi, wtedy według edyk-tu pretorskiego może zagrożony niebezpieczeństwem żądać od tego, kto jest właścicielem gruntu wadliwego lub budynku, aby mu przyrzekł, że mu wynagrodzi szkodę, jakaby wynikła stąd w przeciągu pewnego czasu. Taka grożąca w przyszłości szkoda zowie się damnum infectum. Przyrzeczenie, dane w formie stypulacyi, zwano cautio damni infect i. W źródłach prawa rzymskiego niekiedy termin damnum oznacza karę pieniężną (1. 8 pr. D. 48, 19).—Por. Schöm ann „Die Lehre vom Schadenersatz“.

Damodar, Damud ar, rzeka w Indostańskiej prowincyi Bengalu, wypływa z wyniosłości Gama Ghats, położonych w północnej części okręgu Czo-ta Nagpur, zwraca się naprzód ku południowi, a następnie ku wschodowi; połączywszy się z lewej strony z największym swoim dopływem, Barakarem, przyjmuje nazwę G o gang i płynie ku południo-wschodowi; wreszcie od Bardwanu skręca ku południowi i wpada w delcie Gangesu do jego ra mienia, Eoogly, ubiegłszy przeszło 500 km. — Sy-stemat D u jest obszerny i w wodę zasobny, przy czynią się też wiele do zroszenia urodzajnego kraju, przez który płynie, lecz z drugiej strony powoduje częstokroć wielkie klęski swemi powodziami podczas deszczów peryodycznych (straszliwa powódź w 1823 r.), z których następnie wynikają zabójcze febry i gorączki tyfoidalne.—Dorzecze D-u

And S.

Póżniej nazywano tak i synów niższej

rektorem obserwatoryum szkoły wojskowej w Paryżu, członkiem „bureau des longitudes” i akademii umiejętności. Z dzieł jego najważniejsze: „Tables de la lune, formés par la seule théorie de l’attraction* (Paryż 1824); „Tables écliptique« des satellites de Jupiter“ (tamże 1826); „Mémoire sur la théorie de la lune“ (1827); „Formules de la longitude, de la latitude et de la parallaxe de la lune, calculée d’après le seul principe de la pésenteur* (1824); „Sur les perturbations des comètes“ i inné.    *

Damokles, dworzanin Dyonizyusza Starszego, władzcy Syrakuz, znanego ze swych okrucieństw. Imię jego stało się przysłowiowem w wyrażeniu „miecz Damoklesa* z powodu następnego wydarzenia, o którem tak wiele rozpisują się starożytni pisarze. Gdy D. zaczął wychwalać potęgę i szczęście Dyonizyusza, dodając, że niema szczęśliwszego nad niego człowieka, Dyonizyusz oświadczył, że, jeżeli chce, może spróbować tego szczęścia. Kazał go więc posadzić na wspani&łem siedzeniu, otoczyć liczną służbą, któraby na każde jego skinienie była gotowa do posług, i postawić przed nim najwytworniejsze naozynia i najwykwintniejsze potrawy i napoje. Krótko jednak używał, szczęścia tego D.; ujrzał bowióm po nad głową swoją zwieszający się z powały na włosie końskim miecz, który lada chwila mógł spaść na niego. Cały więc przepych, który otaczał D-a, stracił dla niego wiele wobec grożącego niebezpieczeństwa; zaczął też błagać Dyonizyusza, aby mu jak najprędzej pozwolił się oddalić. Stąd to owa wyrażenie „miecz Damoklesa* używa się w mowie dla oznaczenia grożącego niebezpieczeństwa. (Cicero „Tnscul. disput.“ 5, 21, 61. „Hor. Od.“ 3, 1, 17, Pers. III, 40; Amm. Marc. 29, 2).

Damokrates (podług Pliniusza: S e r y i liu a Démocrates), lekarz grecki, czynny w Rzymie około r. 50 po Nar. Chr. Dzieła jego pisane, jam-bicznemi trymetrami, cenione przez współczesnych, zaginęły jako całość; zachowały się z nich jednak dość znaczne urywki w pismach Galena. — Por.: H. Haeser „Lehrb. d. Gesch. d. Medicin“ (wyd. III, Jena 1875, tom I, str. 301).

Damon i Fintyas, dwaj słynni z legendy, przyjaciele, Pitagorejczycy z Syrakuzy, żyjący za czasów władzcy Dyonizyusza młodszego, a według Cycerona (Tusc. V, 22, 63), za starszego. Podania, Arystoksenosa u Jamblicha (Vita Pyth. 253) i Waleryusza Maks. (IV, 7), różnią się między sobą w niektórych, co do tych dwóch ludzi, szczegółach. Są nawet między nimi, jak Hyginos (fab. 257), którzy dwóm tym Pitagorejczykom przyznają iune nazwiska: Moerus i Seliauntius. Cała legenda zdaje się być opartą na intrygach dworaków przeciw Pitagorejczykom w ogólności, których ścisłe dochowywanie prz\ jaźni, jako jeden z surowych obowiązków żyoia, zepsuci letkiewicze wyszydzać chcieli i wogóle szkoły czy sekty tej nie cierpieli. Fałszywie oskarżono Fintyasa o zdradę stanu, a ponieważ było to w jego nieobecności w mieście, stanął dobrowolnie za niego Damon, tymczasem zaś wezwano do powrotu Fintya-

45), odmówili.

tnych piosenek.

no-

sa, który odpowiedział, źe niebawem się stawi. Termin upłynął, zapadł wyrok na karę śmierci, który spokojnie przyjął D-n i już miało nastąpić wykonanie; wrogowie Pitagorejczyków tryumfowa li z niestawienia się Finty asa, kiedy ten, upadający ze znużenia napotykanemi w drodze przeszkodami, przedarłszy się przez tłum, stanął na miejscu kaźni, by uwolnić przyjaciela. (Cudownie tę legendę opisał Schiller w balladzie: „Die Bürg scbaft“). Wyrok wstrzymano, sprawę umorzono, i król, na widok tak wielkiego zjawiska, zażądał aby go ci dwaj przyjęli za trzeciego w przyjaźni; lecz oni, jak donosi Cycero („De Offic.“ III, 10,

K. K.

Damona, bóstwo gallijskie, o którem wiemy jedynie z napisów na wielu ołtarzach ofiarnych, odkrytych w Bourbonne-les-Bains, w Bourbon-Laney i w innych miejscach, gdzie były kąpiele. Zazwyczaj występuje ono obok bóstwa, zwanego Bor-vo albo Bormo, które prawdopodobnie było równoznaczne z Apollinem. D., jak się zdaje, była bóstwem opiekuńczem wód kąpielowych.—Por. Dr K Bougard „Bibliotheca borvoniensis" (Paryż 1865) i artykuł Cbabouillet’a „Inscriptions et antiquités à Bourbonne-les-Bains“ w „Revue archéologique“ (1880—81).—„Gr. Encycl.“ Lamirault’a. Hł Da moreau - Cinti Laura (* 6 lutego 1801 r. w Paryżu—f 25 lutego 1863 tamże), słynna śpiewaczka francuska, uczennica konserwatoryum paryskiego. Jej nazwisko panieńskie . było Montalant; wstąpiwszy jednak na scenę opery włoskiej w Paryżu, zamieniła je na Cinti, które następnie, jako już wsławione, złączyła z nazwiskiem swego męża, śpiewaka Damoreau. D. - C. śpiewała w 1822 w Londynie i na kilku innych scenach; od roku 1826—35 wyłącznie na scenie wielkiej opery paryskiej. Rossini wiele oper dla niej napisał, Auber swą piękną operę „Czarne domino“, Meyer-beer partyę Izabelli w „Robercie Dyable“. Po usunięciu się ze sceny, D. C. dawała koncerty, w ciągu lat kilku, w Belgii, Hollandyi, Anglii, Niemczech, Rossyi i Ameryce. Powróciwszy do Paryża, objęła klasę śpiewu w konserwatoryum, i rychło wsławiła się jako nauczycielka znakomita. Jej „Méthode de chant“ do dziś dnia wysoko jest ceniona. Z kompozycyj D.-C. zasługuje na uwagę „Album de romances“, w którem jest kilka uda-

Ą. Pol.

Damouryt Delesse (mineral.). Miuerał główne-mi własnościami swemi nie różniący się od miki potażowej, jak tego dowiódł Bauer w ostatnich czasach. Bywa on zbity, mikrokrystaliczny, albo w drobnołuszczkowych skupieniach z dążnością do budowy promienisto-łuszczkowej; c. wł. 2.792; tw. 1.5; żółtawo-biały, blask perłowy, przeświecający na krawędziach, optycznie dwuosiowy. Skład chemiczny muskowitu czyli miki potażowej: H₄K2 (Al₂)₃Si#0₂₄ (Czermak). Pod dmuchawką wzdyma się, staje się mleczno-białym i silnie błyszcząc, stapia się z trudnością w białą emalię. Kwas solny na niego nie działa; siarczany wrzący rozkła da go z wydzieleniem krzemionki w łuszczkach właściwych minerałowi. Znajduje się w Pontivy,

w départ. Morbihan, jako złoże dystenu i stauroli-tu; w Unionville w Pensylwanii, gdzie zawiera w sobie korund; w Salzburgskiem, według Cz er-mak a, spotyka się prawie zbity damouryt w fałszywych postaciach dystenu, posiadających jabłkowo-zieloną barwę o c. wł. 2.8; tw. 2.5, w których część potażu zastąpiona jest przez 1.12°/₀ sody.K-J Dampier William, słynny żeglarz angielski XVII stulecia (* w 1652 r. w Dast - Coker, — f 1715 w Londynie). Mając lat 14, odbył po dróż do Newfouudlandu, jako chłopiec okrętowy. W r. 1673 zaciągnął się do wojska podczas wojny w Indyach; zaś w 1674 r. powierzono mu dozór nad plantacyami na wyspie Jamajce, gdzie w służbie na okręcie nadbrzeżnym zapoznał się dokładnie z okolicami. Objechał następnie, zacząwszy od r. 1675, z kapitanem Wrenem zatokę Campèche czyli S. Francisco oraz brzegi przylądka Catoche, aż do przylądka Candosco, poczem pracował znowu na Jamaice, a w r. 1678 powrócił do Anglii. W czasie ponownej podróży do Ja-maiki, D. spotkał oddział rozbójników morskich i dostał się w ich ręce na wyspie Negros, jednej z wysp Filipińskich, na oceanie Wschodnim położonych. Trudnił się z nimi rabunkiem nadbrzeży hiszpańskich i kolonij w Peru; wylądował na wschodnim brzegu Ameryki z 40 ludźmi, przyłączył się do nowej gromady korsarzy i z tymi ostatnimi robił awanturnicze wyprawy. Z kapitanem Cookiem opłynął brzegi Gwinei w r. 1681 i Ame ryki Południowej aż do wyspy Juan Fernandez, wyspy Galapagos i brzegi Meksyku, a po śmierci Cooka sam kierował wyprawą. Zbliżył się do Rio Leja, przy Gwayakwilu, schwytał okręt ładowny z niewolnikami i zdobył, na początku 1684 roku, kilka miast, położonych nad brzegami zatoki Pa-namskiej. Podróżował następnie z kapitanem Swauem wzdłuż brzegów Meksyku i udał się z Hiszpanami do Indyj Wschodnich. Po przeby-byciu tam ciężkich dni nędzy i głodu, które doprowadziły do buntu osadę, dotarł D. do Mindanao, gdzie z powodu surowości kapitana Swana, znienawidził go i opuścił. Udał się potem do Manili, a stamtąd, zapędzony przeciwnemi wiatrami nad brzegi Chin, odkrył w tej okolicy wiele wysp, jak np. grupę wysp Basszy (Batan). Stamtąd popłynął do Nowej Hollandyi i d. 4 stycznia 1688 r. dotarł na płn. zach. jej brzegu do półwyspu, szącego dziś jego imię. W dalszej podróży zrażony dzikością swoich towarzyszy, na wyspach Nikobar-skich opuścił ich z ośmiu innymi i dobił na otwarłem czółnie, po licznych niebezpieczeństwach, do Sumatry. Tam wstąpił D. jako kanonier do służby hollenderskiej, z której uciekł następnie i zwiedził Indye w podróży pełnej przygód, trwającej aż do 25 stycznia 1691 r.; wtedy popłynął do Anglii gdzie wylądował d. 16 września t. r. Opis podróży jego: „New voyage round the world“ (Londyn 1697 — 1707 w 3 tomach; niemieckie wydanie Kinda, wyszłe w Lipsku w 1783, w 4-ch tom.), zapoznał go z hrabią Oxfordem, pierwszym lordem admiralicyi. Wskutek polecenia tego dygnitarza przedsięwziął D. podróż w celach uau-

kowych do Nowej Hollandyi powtórnie, a opuściwszy Anglię w d. 26 stycznia 1699 r. na okręcie Roebuck, najpierw dotarł do lądu Australskiego u stromego brzegu Eendragtslandu pod 29° 38' szer. południowej, potem odkrył odnogę Rekinów, wyspy Dorre i Bernier i archipelag, który Freycin-t nazwał jego imieniem (między 20 i 21 szer. połud.).

źowych. W kościele istnieje dotąd piękna kazalnica, rzeźbiona z drzewa.

Dampierre Gwidon, hrabia Flandryi (* roku 1225 — f w niewoli u króla Franoyi w roku 1305 w Compiègne). Występował wrogo przeciwko Filipowi Pięknemu; gdy zaś w roku 1294, przyrzekł wydać córkę swoją za syna Edwarda I, króla Anglii, i zawarł z nim przymierze, to większa część szlachty flamandzkiej porzuciła go. W walce przeciwko Filipowi odstąpił go wkrótce i Edward Iszy, tak, iż przez wszystkich opuszczony, musiał Gwido wpaść w ręce króla (r. 1300). Jednakże synowie jego rozpoczęli walkę na nowo. Opowiadano jakoby Gwido cierpiał wielkie męki w niewoli; w rzeczywistości żywot jego był wygodny, a córka, zabrana do Luwru, wychowywała się razem z dziećmi królewskiemi. Potomkowie Gwido-

Ilł.

na z czasem stali się zagorzałymi stronnikami polityki francuskiej, za co Fiamandczycy przezwali ich „leliaerd“.—D. August Henryk Mar y a Picot, margrabia i poseł francuski (* w Paryżu w r. 1756—f w Valenciennes 9 maja 1793 r.). Odznaczył się w bitwie pod Jemappes. Pozostał wiernym respublice w chwili, gdy ją zdradził Damou-riez, i objął po nim dowództwo armii francuskiej w Belgii (4 kwietnia 1793). Doprowadziwszy wojsko do ładu, urządził główną kwaterę w Quesnoy. Wkrótce wysłańcy rządu polecili mu zaatakować pozycye Kondeusza. Odrzucony w pierwszym ataku (l maja), ponowił napad 8 maja i w chwili, gdy na czele kolumny ruszał ku laskowi opactwa Vicoi-gue, gdzie się okopał był Cierfayt, padł ugodzony kulą armatnią, która urwała mu udo. Współcześni piszą, że D. był wybornym żołnierzem i wodzem Hł-Damremont v. Danremont Karol Mary a Dy o-nizy, generał francuski (* w Chaumont, dep. Wyższej Marny 1783 r.—f pod Konstantyną 1837 r.). Odznaczył się we wszystkich ważniejszych walkach za pierwszego cesarstwa, w r. 1813 został pułkownikiem i adjutantem marszałka Marmonfa, w 1814 d. 30 marca musiał podpisać kapitulacyę Paryża. Później wszedł do służby królewskiej w stopniu podpułkownika gwardyi przybocznej, towarzyszył Ludwikowi XVIII do Gandawy (w marcu 1815), w 1825 zamianowany generałem brygady, potem inspektorem generalnym piechoty i brał udział w wyprawie do Algieryi pod Bour-monfem (maj 1834). Za monarchii lipcowej otrzymał stopień generała-lejtenanta (13 grudnia 1830) a w 1835 godność para Francyi. Po klęsce generała Clausela pod Konstantyną został gubernatorem generalnym Algieryi i wziął na siebie obowiązek pomszczenia niepowodzeń swego poprzednika; a gdy pertraktacye z Ahmetem-beyem spełzły na niczem, postanowił zdobyć Konstantynę. Obiegłszy ją (6 października 1836 r.), już wszystko przygotował należycie do stanowczego uderzenia, gdy d. 12 października zrana, oglądając swe baterye szturmowe, padł od kuli działowej. Generał Valé objął zaraz dowództwo armii i tegoż dnia zdobył fortecę.—Debidour w „Gr. Enc.“ Lamiraulfa. * Damrosoh Leopold (* 22 października 1832

F. R.

Stamtąd poźeglował do Timor i płynąc dalej na wschód od 16 lutego do 25 kwietnia r. 1700 odkrył Nową Brytanię, cieśninę noszącą jego imię, 89 km. szeroką, oraz mnóstwo drobnych wysepek i zatok na brzegu północno-zactiodnim Nowej Gwinei. Ziemioznawstwo zawdzięcza mu pierwsze wiadomości o tych niebezpiecznych morzach i wiele bardzo bystrych i dokładnych spostrzeżeń o naturze zwiedzonych przezeń krajów i o prądach powietrznych. (Porówn. jego »Discourse on winds breezes, storms, tides und currents"). W powrotnej podróży spotkało go rozbicie się okrętu przy wyspie Ascension (Wniebowstąpienia) d. 22 lutego 1701, co zmusiło go do ratowania się wraz z załogą za pomocą tratew na wyspę i przepędzenia tam kilku tygodni, aż nadpłynęły angielskie okręty i zawiozły ich do ojczyzny. W 1708 przedsięwziął D. nową podróż, w której, pomimo że w r. 1705 sam był kapitanem okrętu na morzu południowem, od 1708 do 1711 towarzyszył Rogerowi Wood’owi jako prosty sternik w podróży naokoło świata. Wiele znajduje się miejscowości w Australii, którym D. nadał swoje nazwisko, a Brown nazwał pewien gatunek roślin Nowej Hollandyi, z rodziny dzwonkowatych, imieniem „Dampiera“.

Dampier, 1) Archipelag D-a, przy półno-co-zachoduiem wybrzeżu Australii, pod 20^1^ sz pu i 117° dł. wd. Gr., odkryty przez żeglarza angielskiego D-a w 1700 r. składa się z dwudziestu kilku skalistych, suchych, dośó wyniosłych wysp, z których największe: Rosemary, Legendre i Delam-bre.—2). Cieśniny D-a, jedna między północno-zachodnim brzegiem Nowej Gwinei a wyspą Wai-geu, najdogodniejsza do przejazdu w tych stronach; druga zaś między Nowem Pomorzem (N. Brytania) a wyspą Ruk cz. Umboi—na wschód od N. Gwinei; obie odkrył D. w. 1700 r.---3). Wyspa D-a, przy północno-wschodniem wybrzeżu Nowej Gwinei, pod 146° dł. wd. Gr., u krajowców nosi nazwę Kar-Kar; środek jej zajmuje wulkan czynny,

And. S.

1 600 m. wysoki.—4 Ziemia D-a, półwysep w 4u-stralii północno-zachodniej, zakończony na północy przylądkiem Lévêque i ograniczony na wschodzie odnogą King-Sund; przedstawia kraj pagórkowaty (Mount Clarkson), gęstemi trawami pokryty, dobrze zroszony przez deszcze i rzeki (rz. Fraser); obfity w drzewa palmowe i dzikie zwierzęta. Badali ten kraj: A. Forrest w 1879 r. a Brockmann w 1879 —80; odkrył go zaś Dampier w 1688 r.

Dampierre - sur - Salon (Domnus Petrus), wieś kantonalua w departamencie Haute - Saône.

W miejscowości, zwanej „La Rameuselle”, znajdują się starożytne grobowce, zawierające broń żelazną. Zamek był kolebką możnego rodu D-rów, którego członkowie brali udział w wojnach krzy- ¹ w Poznaniu—f 15 lutego 1855 r. w New-Yorku)

męski i t. d.

P. Chm

A. Pol.

■BI

skrzypek i znakomity kapelmistrz niemiecki, uczeń Biesa (skrzypce) i Dehna (kompozycya). Czyniąc zadość życzeniu rodziców, studyował medycynę na uniwersytecie Berlińskim i, otrzymawszy 1854 r. «topień doktora medycyny, jakiś czas praktykował w mieście rodzinnem. Wkrótce jednak uległ wrodzonej skłonności do muzyki, porzucił medycynę i poświęcił się wyłącznie sztuce muzycznej. Objąwszy dyrekcyę Towarzystwafilharmonicznego we Wrocławiu, nadzwyczajną rozwinął działalność w tem mieście, w celu rozbudzenia zamiłowania do mu- j zyki poważnej: urządzał stałe wieczory kwartetowe, założył Towarzystwo orkiestrowe, śpiewu chórowego (Chorverein), i Towarzystwo muzyki klasycznej. W 1871 r. D. został powołany do New-Yorku, dla objęcia dyrekcyi Towarzystwa śpiewaczego „Arion“ (chór męski). W 1873 r. założył tam „Oratorio Society“, a 1878 roku „New-York Symphony society".—Jako kompozytor, pozostawił po sobie: 12 zeszytów pieśni, kilka utworów na skrzypce (Koncert D. mol, serenada, romanse itp.), uwerturę na orkiestrę, parę kantat na chór

A. Pol.

Damroth Konstanty (*14 września 1841 — f 1895), poeta szląski i pisarz religijny urodził się w Lubińcu na Szląsku pruskim. Skończywszy nauki gimnazyalne, wstąpił na wydział teologiczny uniwersytetu wrocławskiego; w 1867 wyświęcony aostał na kapłana. Niebawem zamianowany naprzód profesorem, a następnie dyrektorem seminaryum nauczycielskiego w Kościerzynie w Prusiech zachodnich. Później przeniesiono go do Pruszkowa pod Opolem, gdzie spełniał także obowiązki dyrektora seminaryum. W r. 1893, z powodu choroby, złożył urząd i osiadł w Pilchowicach, gdzie też umarł. Na polu literackiem wystąpił D. po raz pierwszy r. 1867, wydając w Chełmnie zbiorek po-ezyj pod pseudonimem Czesława Lubińskiego: „Wianek z gór Szląska.“ Poezye te, odznaczające się prostotą i serdecznością uczucia, pisane językiem ogólno polskim, z bardzo drobnemi tylko właściwościami narzecza sGąskiego, zyskały popularność, a znacznie powiększone wyszły w nowem wydaniu w dwu tomach p. i „Poezye Czesława Lubińskiego“ 1893 w Bytomiu. W tem drugiem wydaniu j uszeregowane zostały poezye D-a w następne dzia- i ły: I Z życia i świata, II. Z podróży, III Baltica; j IV Opowiadania; V. Wiersze treści religijnej. Po-toczystość, śpiewność wielu lirycznych pieśni dosięga wysokiego stopnia doskonałości; w dziedzinie epiki („Piotr Dunin“, „Kasper Karliński“ i t. p.) mniej był D. szczęśliwym; żartobliwy natomiast „Flisaka opis Wrocławia“ jest dość udatny. Oprócz wierszy wydał D. następujące dzieła i dziełka: „Opis Ziemi świętej do użytku szkolnego i prywatnego“ (Gdańsk le>7o/l, drugie wyd. 1873), „Żywot Przebłogosławionej Dziewicy Bogarodzicy Panny Maryi, tudzież cuda i łaski, jakich wierni wszystkich wieków za jej wstawieniem doświadczyli“ -{Królewska Huta 1870; trzy wydania w ciągu kilku miesięcy); „Obrazki missyjne z wszystkich krajów i wieków“ (Poznań 1873), „Dzieje Starego i Nowego Testamentu dla szkół katolickich“ (Pelplin 1876), „Prosty wykład dziejów Starego i Nowego Testamentu katechetom, nauczycielom i rodzicom chrześcijańskim ofiaruje...“ (Pelplin 1876, str. 720). Wszędzie jest język poprawny i czysty.

Damse Józef (* 23 stycznia 1788 w Sokołowie w Galicyi — f 15 grudnia 1852 r. w Rudnie pod Warszawą), kompozytor muzyezny. W 1814 r. wstąpił do teatru warszawskiego, gdzie z początku grywał role podrzędne w dramatach i ko-raedyach. Następnie jednak porzucił zawód aktorski i poświęcił się wyłącznie kompozycyi. D. w ciągu długoletniej swej działalności kompozytorskiej napisał: 17 wodewilów, około 30-tu melodramatów, 7 baletów, 26 operetek („Klarynecik magnetyczny“ do tekstu Dmuszewskiego, w 1820; „Nocleg w zamku“ 1821; „Klatka“ 1822; „Dawne czasy“ 1826; „Spis wojsk“ 1841, „Kontrabandzi-sta“ 1844 i w. in.), oraz kilka mszy, ofeitoryów, utworów tanecznych i t. [p. Żadne z tych dzieł, z wyjątkiem kilku utworów tanecznych, nie miało powodzenia, D. bowiem posiadał wprawdzie wielką łatwośó w komponowaniu, brak mu było jednak nauki i oryginalności.

Damse Józef Wiktor (* 23 grudnia 183*2 — f 27 grudnia 1876 r.), syn poprzedzającego, artysta dramatyczny. Kształcił się w szkole Jasińskiego, rokując wielkie zdolności w rolach cha-rakterystyczno-komicznych; wystąpił po raz pierwszy dnia 12 lutego 1854 roku w komedyo-operze „Dwóch guwernerów“, przyjęty z wielkiem powodzeniem i policzony w poczet artystów. Stara

i»!.,*,,

I 'IR®.;:

to, ;ja fj j

mmw

mm

Fig. 3. Damse Józef Wiktor.

jednak rutyna w teatrze warszawskim, rządząc się zasadami hierarchicznemi, nie dopuszczała młodych sił: trzeba było wyczekiwać łata całe sposobności. Wielki talent Damsego nie dał mu bezczynnie siedzieć w Warszawie, wyjechał więc do żytomierza, gdzie pod kierunkiem Kraszewskiego i ieżyseryą Miłaszewskiego teatr polski wielkiego doznawał powodzenia. Tam D. stał się od razu filarem sceny.^Cały repertoar sztuk Fredry, Ko-

sceną.

W. R.

ska Tell - el - Kadi.

Hł.

HŁ

rzeniowskiego, Kraszewskiego miał w nim w głównych rolach niepospolitego wykonawcę. Po czterech latach zatęsknił jednak do warszawskiej sceny, gdzie mu udzielono występów gościnnych. Grał przeważnie role Królikowskiego i Rychtera, nie tak przecież, ażeby im dorównać. Poprzestał więc na rolach drugorzędnych i niższej komiki. Do najlep szych ról jego zaliczyć trzeba: »Ulicznika warszawskiego", „Icka zapięczetowanego“, Filipa w „Dożywociu“ Fredry, Dyndalskiego w „Zem écie“, Vignieu w „Naszych najserdeczniejszych“ Sardou, Starego sługę Mikołaja, w dramacie „Wit Stwosz" W. Rapackiego i wiele innyoh. Wyliczać jego repertoaru niepodobna, zbyt on rozległy. Nie było sztuki, w której-by D. nie grał. Przyjmował rolę złożoną z kilku słów, a przecież każdą uwydatnił, kładąc na nią piętno swego talentu i niezrównanego humoru, którym celował i po za

W. B.

Damsówna Teresa (* 20 październ. 1824 r.), siostra poprzedniego, artystka dramatyczna. Uczennica Kudlicza. Celowała w rolach naiwnych ówczesnego repertoaru, złożonego przeważnie ze sztuk Scribego, witana zawsze przez publiczność z wielką sympatyą. Po pięciu latach opuściła scenę, wyszedłszy za mąż w r. 1845.

Dan, syn Jakóba i Bali (Bilha), drugorzędnej jego żony (Gen. 30, 3... 35, 25); od niego poszło pokolenie Dan, jedno z liczniejszych w narodzie izraelskim (Num. 1, 38, 39, 26, 42...). Danici otrzymali dział nad brzegiem morza Śródziemnego, między pokoleniami: Efraima od północy, Benjamina od zachodu, Judy i ziemią Filistynów od południa (Jos. 19, 40—46); lecz czy to dla szczupłości miejsca, czy też z powodu trudności zdobycia całego działu (Jud. 1, 34. 18, 2), pewna ich ozęść wyru szyła w północne strony krainy przed - jordańskiej i zdobywszy leżące tamże na krańcu miasto Lesern (Laisz), przezwała je Dan (Jos. 19, 47. Cf. Jud. 18, 1. 14). Danici owi byli bałwochwalcami (Jud. 1. c.); mieszkający nad morzem Śródziemnem zajmowali się żeglugą (Jud, 5, 17). Dla bałwochwalstwa pominięci są w spisie pokoleń, w I Par. 4, 8. Apoc. 7, 6 (Cf. Thargum Jonath. Deut. 25, 18). Ks. W. K. „Encykl. Kościelna" (T. III).

Dan. 1). D , rzeka w Ameryce Północnej, w Stanach Zjednoczonych, bierze początek na wschodnim stoku gór Allegańskich, z tak zwanego Pasma Błękitnego (Blue Ridge), w stanie Karoliny Północnej, płynie ku północo-wschodowi, mijając miasto Danville i pod Clarksville łączy się z rzeką Staun-ton, tworząc Roannoke, która wpada do Atlantyckiej zatoki Albemarle—2). D. jedna z trzech źródłowych rzek Jordanu, w Palestynie, wypływa z wyniosłości Tell-el-Kâdhy, 150 m. nad p. m., a połączywszy się ze strumieniami Banias i Hasba* ny, tworzy Jordan, który wkrótce wpada do jeziora Merom, zwanego także el-Hule.—3). D. dawne miasto w Galilei, najbardziej północne w Palestynie, zwało się przedtem Laisz albo Lesern, nazwę D. otrzymało po zdobyciu go przez Danitów. —Tu Jéroboam ustanowił cześć cielca.—Dziś wio-

And. S.

Dan, protoplasta narodu duńskiego, prawdopodobnie wnuk Riga, syna Danpa (protoplasty Gotów naddnieprzańskich), zwanego inaczej Humbl albo Atnal; brat Angula, przodka Auglów; uchodzi za pierwszego króla wpośród ludów skandynawskich. Miał przydomek „Wspaniałego“. Pierwszy też w Danii kazał pochować siebie wraz z całym dobytkiem pod pagórkiem, sztucznie wzniesionym. Toż imię nosili dwaj inni królowie z czasów zamierzchłych historyi duńskiej.

Dan I-SZy, książę wołoski (1385—86), syn Radu II, brat Mircei, który wskutek spisku bojarów objął tron po nim.

Dan Il-gi, książę wołoski, syn poprzedniego (1420 — 25). Z pomocą Turków zwyciężył swego brata stryjecznego, Michała, syna Mircei, i skazał go na śmierć wraz z wodzem węgierskim, Stefanem Lovoncem, jego sprzymierzeńcem. Wygnany przez Turków, którzy oddali hospodarstwo Radu III mu, D. znowu dostał się na tron w r. 1430. Jeden z synów Mircei zamordował go przy pomocy Bizantyjczyków i współudziale partyi bojarskiej. Od Da II go i Włada Drakuła rozpoczyna się smutna walka pomiędzy rodziną Danów a Drakulesti, potomkami Drakuła.

Dan III, syn Dana II-go, pomścił śmierć ojca w 1439 przy pomocy sławnego Jana Hunyadego. Wypędzony przez Turków, podobnie jak ojciec jego, dostał się znowu na tron w r. 1466 po czterech latach wygnania. Wojsko zdradziło go w bitwie pod Campu Mierles (1448), gdzie dopomagał Węgrom przeciwko Turkom, zdołał jednak utrzymać się n i tronie do r. 1452. Następcą jego był syn, Władysław III. — Historya Rumunów A. D. Xenopola (Jassy, 1888—90).

Dana, rzeka w Afryce wsch., ob. Tana.

Dana Ryszard Henryk (* 1787 w Cambridge w stanie Massachusetts — f 1879 w Bostonie), poeta amerykański. Ukończywszy studya prawne w Harvard college, oddał się adwokaturze, wprędce porzucił ją wszakże dla zawodu pisarskiego i zasilał pracami swojemi różne dzienniki amerykańskie, jak np. „North American review“, „The idle man“, „New-York review“ itd. Później (w 1842) usunął się od dziennikarstwa i, osiadłszy w swojej majętności Cape Anna pod Bostonem, oddał się wyłącznie literaturze. Celował w epice i w liryce. Największem uznaniem cieszą się jego u-twory: „The change of home“, „The dying raven' (1825), „The husband’s and wife’s grave“ i „Ma-thew Lee, the Buccaueer“ (1827). Zebrane razem jego „Poems and prose writings“ wyszły w 2 tomach (Nowy Jork 1850).

Dana James Dwight, przyrodnik i geolog amerykański (* 12 lutego 1813 r. w Utyce w stanie Nowego Jorku), pobierał nauki w kollegium Yale (Newhaven w Connecticut), gdzie mianowicie pod kierunkiem starego 8 il li mana pracował nad matematyką i umiejętnościami przyrodniczemi, a po złożeniu egzaminów został mianowany nauczycielem matematyki w szkole miczmanów. W tym charakterze odbył w 1835 roku, na pokładzie liniowego okrętu „Delaware“, podróż po morzu

K. J

K J.

wątpliwie długie podłużne kupki zarodnikowe (sori). Inne, pod tą nazwą opisywane, formy paproci kopalnych, jak D. firmus Heera z dolnych pokładów kredowych wGrenlandyi, lub D. Schlotheimii Ettiugs-hausena z górnej kredy w Ak wis granie, należą niewątpliwie do rodziny Mirattiaceae, czy zaś bliżej pokrewne są z rodzajem Danaea, czy Angiopte ris, to nie jest jeszcze rozstrzygaiętem. Wreszcie D. asplenioides Göpperta wcale do tego rodzaju zaliczane być nie może, jest bowiem tylko bliżej nieoznaczaną formą rodzaju Pecopteris. K J Danaeopsis (Taeniopteris Sternb. Aspidites Göpp), paleont. Paproć kopalna, o bardzo wielkich liściach na grubych ogonkach, pojedyńozo pierzastych; piórka wielkie, wstęgowate, dosyć oddalone od siebie, zwężające się stopniowo. Dotąd znany jest z zarodnikami jeden tylko gatunek: D ma-rantacea Presl. z dolnego kajpru. Płonne listowie, z formy i nerwacyi zupełnie do pierwszego podobne, znaleziono w górnych pokładach permskich Tyrolu (Taeniopteris Eckardi Germ. z łupku mie-dzistego), inne zaś (D. Rajmahalensis Feistm) w le-jasie w Bengalu.    K> J

Danaidy, ob. Danaos.

Danait (mineral.). Jest szczególną odmianą mispiklu czyli siarko - arsenku żelaza z miejscowości Franoonia w stanie New - Hampshire, gdzie znajduje się w kryształach wrośniętych w gneis, a formą krystaliczną i własnościami odpowiadających mispiklowi, od którego różnią się tern, że

Śródziemnem. Wróciwszy z niej w 1836, pracował jako pomocnik Sillimana w Newhaven, ale w 1838 r., jako mineralog i geolog, wziął udział w wyprawie, uorganizowanej przez Stany Zjednoczone pod wodzą kapitana Wilkesa, z celem zbadania Oceanu Wielkiego, z której po opłynięciu kuli ziemskiej powrócił dopiero w 1842 r. do ojczyzny. Lata następne spędził w Waszyngtonie nad opracowaniem sprawozdania z rezultatów swej podróży, stanowiącego najcenniejszy dział w wydanym przez rząd amerykański szczegółowym opisie wyprawy. Dział ten obejmuje mianowicie trz/ nader ważne prace: „Report on the zoophytes“ (Waszyngton 1846, z atlasem), w której D. wszystkie znane polipy w nowy układ porządkuje; dalej: „Report on the geology of the Pacific“ (Waszyngton 1849, z atlasem) i „Report on Crustacea“ (2 tomy, Waszyngton 1852—54, z atlasem). W roku 1845 D. zaślubił córkę nauczyciela i przyjaciela swego Sillimana i odtąd przebywał w Newhaven jako profesor i współpracownik teścia swego. Z dalszych prac jego naukowych wielce cennemi są: „System of mineralogy“ (1837; wydanie 5-te 1868, wraz z trzema dodatkami, z których trzeci staraniem syna jego, Edwarda, uzupełnia dzieło po r. 1882); dalej „Manual of geology“ (1863; nowe wydanie 1874), oraz „Text book of geology for schools and academies“ (1864), dzieła, które licznemi w Ameryce cieszą się wydaniami, a i w Europie wielkiem uznaniem, mianowicie pierwsze, uważane za najdokładniejszy i nader cenny podręcznik mineralogii. Jednem z ostatnich dzieł D-y jest „Corals and coral-islands“ (Londyn 1872). Od 1854 r. D. ze szwagrem swoim, prof. Benjaminem Sillimanem jun., był wydawcą tygodnika „American Journal of science“, założonego przez teścia w 1819 r.

Dana Edward, syn poprzedniego, ogłosił licz-nea cenne prace z dziedziny krystalografii, jak np. o datolicie, humicie, fosforanach północno - amerykańskich.

Danaborgski, właśoiwie z Donaborza Władysław, herbu Topór, zwany także Wacław lub Włodko, kasztelan nakielski w drugiej połowie w. XV; odznaczył się za Kazimierza Jagiellończyka w wojnie z Krzyżakami; ośmielony powodzeniem, zaczął potem na własną rękę wojować, dopuszczając się rabunków i we własnym kraju, za co, schwytany, został ścięty w Kaliszu 1467 r,

Danae, ob. D a n a o s.

Danae, nazwa planetoidy 61, odkrytej przez Goldschmidta 9 września 1860, ob. Planety.

Danaeites (paleont.). Pod nazwą D. Brogniar-tiana i D. Heerii opisał de Z i g n o dwie formy paproci kopalnej z lejasu werońskiego, należące niewątpliwie do żyjącego dziś rodzaju Danaea, ale znacznie od nich większe, listowie ich bowiem wstęgowate, pojedyńcze, miało metr długości i 5 do 9 centm. szerokości, a środkowe jego żeberko było w dolnej części na centymetr szerokie. Z dwóch tych form, pierwsza, szersza, zdaje się przedstawiać płonne listowie, druga, węższa, płodne, na tern bowiem drugiem jedynie dają się widzieć niezawierają 6.45°/₀ kobaltu.

Danakil, Danaqil, lud afrykański, należący do grupy plemion hamiekioh i zamieszkujący wschodnie stoki gór Abissyńskich aż do m. Czerwonego, między zatokami Massawy i Tedżury. Ludowi temu Arabowie nadają nazwę A dal i D. (1. mn. Dankali), wyrazy niewiadomego znaczenia, on sam nazywa się A far, tj. wolny. Stopień pokrewieństwa D-ów ze szczepem Galla lub Somali nie jest znany dokładnie, jednakże pokrewieństwo to ze względu na język, zwyczaje i obyczaje, żadnej nie ulega wątpliwości. D-owie i w tern podobni są do Somalów, że równie jak i oni utrzymywali zawsze i dotąd utrzymują ciągłe stosunki z mieszkańcami przeciwległego Półwyspu Arabskiego, tą zaś cechą oba te ludy, jako nadbrzeżne, wyróżniają się od śródlądowego, koczującego szczepu Galla. D-owie dzielą się na mnóstwo pokoleń, z których ważniejsze są: Taltal, Debeni, Buema Adali, Modaito, Demhoita, Dahimela i inne a cho ciąż mogliby razem wystawić 6 000 mężów zdolnych do broni, to przecie uigiy nie odczuwali konieczności zawarcia jakiegoś związku politycznego, któryby połączył ich w jedną silniejszą, organiczną całość państwową. Są fanatycznymi muzułmanami; na wybrzeżu trudnią się rybołówstwem, w głębi kraju wiodą żywot koczujący ze swemi trzodami; wynajmują się także jako przewodnicy karawan; niektóre plemiona żyją z rozboju. Wzrostu są wysokiego, mają krzepki ciałoskład, płeć ciemną, zbliżoną do barwy kawowej, niekieiy żółtawą; włosy gęste, kędzierzawe. Według własnych podań przybyć mieii w VII w. z Jemenu i two-

rzyć wówczas niezależne państwo, które jednak w walkach, jakie Islam prowadził z Abissynią, wkrótce upadło. Obecnie wybrzeże znajduje się w sferze interesów włoskich (Massawa) i francuskich (Obok), wnętrze dotąd niezależne.—Porówn.

8kieruu, wsławionemu późniejszemi czasy jako legowisko stugłowej Hydry. O innem jeszcze dobrodziejstwie córek D a, wyświadczonem ziemi argolskiej, wspomina Herodot, gdyż miały one na cześć bogini Demetery, opiekunki rolnictwa, święto Te-8moforyi zaprowadzić. Tymczasem synowie Egiptosa, których ojciec wysłał w pościgu za D. i jego córami, przybyli do Argos, leóz, zamiast wypeł niać rozkaz mściwego ojca, zapragnęli pojednać się ze stryjem i prosili go, aby według losu córki swe dał im za żony. D. pozornie się zgodził na ich prośby, lecz każdej z córek dał sztylet z rozkazem, aby mężów swych w nocy poślubnej zamordowały. Wszystkie zastosowały się do woli ojca, prócz jednej Hypermnestryi, która mężowi swemu, Lynkeu-sowi, życie darowała, albowiem dziewictwa jej nie tknął. Za takie nieposłuszeństwo wtrącił ją D. do więzienia, lecz przed sąd stawiona, od winy, za wstawieniem się Afrodyty, uwolnioną została i wyszła za mąż za Lynkousa. Inne siostry poucinały głowy małżonkom swoim i powrzucały je do jeziora Lernejskiego, tułowie zaś pochowały przed miastem, a potem na rozkaz Zeusa przez Atenę i Hermesa z wszelkiej winy oczyszczone zostały. Ponieważ nowych konkurentów nie było, urządził D. igrzyska a zwycięzcom córki w nagrodę poroz dawał. Według innej mitycznej opowieści miał Lynkejos jako mściciel swych braci wystąpić, świe ście swe wraz z teściem pomordować i zostać królem Argolidy. Morderczynie zaś spotkała po za grobem sroga kara, wyobrażana często na wazach starożytnych, która odtąd weszła w przysłowie jako wyrażenie na nigdy się nie kończącą, daremną pracę (beczka Danaid), przez wieczne czasy bo wiem czerpać musiały wodę do przedziurawionej beczki (Aavatôwv lufro?). D. jednakże tak wdzięczną pamięć po sobie w Argoliizie zostawił, że mieszkańcy, do owego czasu Pelasgiotami sięzowiący. od jego nazwiska Dauajami się przezwali. A ponieważ w trojańskiej wojnie Argolida pod wodzą Agamemnoaa pomiędzy wszystkimi Grekami rei wiodła, nadaje Homer wszystkim Hellenom wogóle miano Dana ów. Grobowiec D-a na rynku w ArgOi oglądał jeszcze Pauzaniasz, sławny podróżnik z II wieku po Chr., równie jak posąg jego, który mu razem z Hypermnestrą i Lynkejosem w Delfach postawiono. Mityczną legendę o D-ie i córach jego, o wylądowaniu ich na wybrzeża pelopeneskiem, przyjęciu przez władzcę argolskiej krainy, obronie przed ścigającymi synami Egiptosa, a wreszcie przybyciu ich do miasta obiecanego, opracował Eschylos w dramacie p. t. „Hiketides“ (Błagalni-ce).—Podania mityczne o D-8 i Danaidach tłóma-czyć należy przyrodzonemu własnościami stolicy i całej krainy argolskiej. Tak Danaos, kopiący studnie w Argos, jako i córy jego, szukające kry-nicznej wody po całej krainie, są to uosobienia obficie tryskających źródeł i rozlicznych strumyków, bijących szczególnie w górach argolskioh. Podczas roztopów wiosennych wzbierają nagle wszystkie

Łicata „Assab ed i Danachili“ (Medyolau 1885); Sca-ramucci e Giglioli „Notizie sui Danachili“ (Turyn

1884).

And. S.

Danalit Cooke (miner.). Miuerał układu foremnego, wkropiony i zbity, niekiedy w znacznych masach, z których przez łupliwość dają się otrzymać ośmiościany z przytępionemi krawędziami; odłam muszlo wy; e. wł. 3.427, tw. 5.5—6, kruchy, barwy czerwonej, mięsnej do szarej, z blaskiem szklistym do tłustego, przeświecający. Jest związkiem krzemianu z siarczykami metalicznemi; według wielu rozbiorów Cooke’a składa się mianowicie z 31.54 do 31.96 krzemionki, 13.80 glucy-ny, 25.71 do 29.09 tlenku żelaza, 16.14 do 19.11 tlenku cynku, 5.83 do 6.47 tlenku manganu i 5.02 do 5.93 siarki; posiada więc skład zupełaie podobny do helwinu: 3R₂Si0₄ + R3; jest hel winem zawierającym cynk, bardm ubogim w mangan a bogatym w żelazo. Pod dmuchawką stapia się łatwo na krawędziach w czarną emalię, na węglu daje nalot cynkowy; kwasy łatwo go rozkładają z wydzieleniem siarkowodoru i osadzeniem krzemionki. Znajduje się w granicie przylądka Ann i w Gloucester w Massachussets; w kopalni żelaza

Bartlett w stanie New-Hampshire.

K. J.

Danaos, według greckich mitów król argolskiej krainy na Peloponezie, syn egipskiego króla Belosa i Anohiroi, brat Egiptosa, rodem z miasta Cbem-mis w górnym Egipcie, a jako E pa fos a (ob) prawnuk, argolskiego pochodzenia. Jak brat jego Egiptos miał 50 synów, tak D. spłodził z licznych żon 50 córek. Gdy ojciec zdał w jego ręce rządy nad Libią, zachodnią częścią egipskiego pań stwa, obudził przez to zazdrość Egipiosa, który po śmierci ojca całem państwem egipskiem pragnął zawładnąć, a nawet na życie D-a nastawał. Przestrzeżony przez wyrocznię i lękając się licznych synów Egiptosa, opuścił D. ze wszystkiemi córka mi rodzinną ziemię, na pierwszym pięćdzięsięciorzę-dowcu, który z pomocą Ateny wybudował. Wylądował naprzód na wyspie Rodos, wystawił tam w mieście Lindos opiekuńczej bogini świątynię i zaprowadził kult Ateny. Przybył wreszcie do Argos, a za sprawą bogów i zrządzeń cudownych oddał mu dobrowolnie berło Gelanor, dotychczasowy władzca argolskiej krainy. W mieście Argos pobudował D. zaraz warowny zamek Larysę, wystawił dalej przybytek Apollinowi, noszącemu przydomek Lykios, a nowych poddanych, dotkniętych przekleństwem Poseidona i trapionych ciężko przez niepomierną posuchę, wyuczył kopania studni, córki zaś swe na wsze strony porozsyłał, aby w nowej ojczyźnie źródeł szukały. Jedna z nich, A-mymone, okazała się przy tej sposobności powolną Poseidonowi, który, z wdzięczności dla pięknej dziewczyny, na miejscu schadzki miłosnej kazał strumyki i rzeczki tamtejsze, a nie mogąc w wązkich wytrysnąć z ziemi nieprzebranemu źródłu Lernej- i łożyskach pomieścić ogromnych mas wody, w pędzie

Encyk'. Pow«ï. Hait», Ze»z. 113. T. XV.

S. Drz.

And. S.

grubych.

Dancarville Piotr, uczony awanturnik, ob. Hancarville.

Dancay, Danszó albo Dantzaeus, Karol, dyplomata francuski (* około r. 1510—f 1589 r.) Był posłem króla Henryka Ii-go w Kopenhadze, gdzie cieszył się wielkim wpływem. Usiłował pogodzić królów duńskiego i szwedzkiego, zwłaszcza w Szczecinie (1570). Pracował także w zamiarze wyniesienia Henryka d’Anjou na tron szwedzki i został przezeń wysłany do Polski (1574), gdzie pozostawał przez pewien czas po ucieczce króla

Hł.

212.

szalonym sprawiają powodzie i pustoszą całe nadbrzeża. Natomiast w porze letniej, kiedy to przez długie miesiące ani kropla deszczu w owych stronach nie spadnie, nastaje ogólna posucha, niemal wszystkie źródła wysychają, stąd braknie zupełnie wody, nawet w większych strumieniach argolskich, jak Inachowi lub Cefizowi. Niezrównaną grą wyobraźni swej widział lud grecki w niepohamowanych żadną zaporą strumieniach—natarczywych, namiętnych konkurentów, zalecających się do Nimf źródłowych, które latem natrętów pomordowały i głowy im poucinały, t. j. wodę źródłom odjęły. Głowy bowiem rzek nie są czem innem, jeno ich źródłami, jak to zresztą i inne mityczne legendy greckie opiewają. Powiązanie D-a i cór jego z królem Egiptosem i synami jego wskazuje późniejsze pochodzenie mitu, kiedy na ziemię grecką przedarły się pierwsze wieści o cudownej rzece egipskiej, o Nilu, który regu-larnem opadaniem i wzbieraniem wody wyobraźnię Greków każdego czasu w niezwykłej mierze zaprzątał.

Danapris, średniowieczna nazwa Dniepru.

Danastris, średniowieczna nazwa Dniestru.

Danaus, ob. Danaos.

Danbnry, miasto w Stanach Zjednoczonych A-mery ki Północnej, w stanie Connecticut, w pobliżu granicy ze stanem Nowo-Jorckim, w węźle dróg żelaznych; wielkie fabryki kapeluszy; 16 552 m*ców (1890). Założone w 1684 r.< zostało przez Anglików obrócone w perzynę 1777 r., przy czem poległ generał amerykański Wooster.

Danbnryt Shepard. (mineral.). Minerał szeregu rombowego, kryształy niezmiernie podobne do topazowych, łupliwość podstawowa niezupełna, odłam nierówny lub napół muszlowy, blask szklisty do tłustego; c. wł. 2.986 do 3.021; tw. 7 — 7.5; barwy jasno-żółte. Liczne rozbiory dowiodły że jest on obojętnym boro - krzemianem wapnia: Ca(B₂)Si₂0₈, zawierającym 48.84 krzemionki, 28.39 kwasu bornego, 22.77 wapna. Pod dmuchawką świeci i topi się łatwo, barwiąc płomień zielono. Kwas solny działa słabo na surowy minerał, o-grzany zaś do punktu topliwości rozpuszcza z wydzieleniem galarety. Znaleziono go naprzód wro-słym w dolomit pod Danbury w Connecticut, następnie z innemi minerałami w skale granitowej w Rüssel, w stanie Nowego - Yorku, a to w mas-sach zbitych i w pojedyńczych kryształach, na 4¹/? cala długich. W 1882 r. znaleziono go w Szwaj-caryi w kantonie Gryzonów, wśród chlorytu, w kryształach na 2—15 mm. długich, a na ¹/a—3 mm.

K. J.

dla uregulowania jego spraw. Po powrocie do Danii w dalszym ciągu czynił starania o przymierze dynastyi szwedzkiej z francuską. Trzykrotni» odbył podróż do Szwecyi i pozostawał w blizkich stosunkach ze sławnymi uczonymi owej epoki, jak np. Tycho - Brahó i Vedel. Jego ciekawa kor-respondencya rzuca wiele światła na stosunki dwóch państw skandynawskich; częśó jej, dotycząca wypadków pomiędzy r. 1573 a 1586, przechowuje się w Drottningholmie i została wydrukowana w XI tomie „Handlingar roerande Skandinaviens historia“; częśó zaś, obejmująca lata 1567— 73, znajduje się w Kopenhadze.

Dance Jan Hipolit (* w Saint - Pol. - en -Cha-lençon [dep. Haute-Loire] d. 22 lutego r. 1797 — f w Paryżu d. 18 kwietnia r. 1832), wybitny patolog francuski. Nauki lekarskie rozpoczął w Paryżu w roku 1818, ukończył je jako doktor med. w r. 1826 po obronieniu rozprawy: „Essai sur la métrite aiguë puerpérale“, i w tym samym roku został profesorem przybranym (agrégé) wydziału lek. paryskiego; w r. 1830 widzimy go jako lekarza szpitala „Cochin“, a w dwa lata później jako tymczasowego profesora kliniki chorób wewnętrznych w „Hôtel - Dieu“,—ze stanowiska tego strąciła go, niestety, po dniach kilku cholera. D, był spostrzegaczem nadzwyczaj bystrym, i pomimo tak krótkiego żywota, pozostawił po sobie szereg prac bardzo pokaźny i cenny,—po największej części mieszczą się one w „Archives gen. de mód.“. Spis ich zupełny podaje Callisen w „Med. Schriftsteller - Lexikon“ (t. IV str. 509 i t. XXVII str„

Dr J. P.

Danckelmann, rodzina pruska, znana od XVIE wieku. Protoplastą jej był Eberhard Krzysztof Baltazar, baron (* w Lingen w r. 1643— f w Berlinie w r. 1722). Syn urzędnika, był z początku wychowawcą króla Fryderyka I-go i pozyskał przyjaźń wychowańca, jako też ojca jego, wielkiego elektora. Został z kolei radzcą państwa (1668), gubernatorem Kliwii (Cleve) 1692 i wreszcie pierwszym ministrem (1695). Cesarz nadał mu, jako też braciom jegot tytuł barona. D. znakomicie poprawił stosunki skarbowe; najlepsze prawa, podpisane przez Fryderyka I-go, wyszły z pod jego pióra. Wielkie powodzenie jego wytworzyło mu mnóstwo zazdrosnych, tak, iż w 1697 wpadł w niełaskę i dostał się do więzienia, w którem zostawał przez kilka lat. Wytoczono przeciwko niemu wiele ciężkich oskarżeń, lecz niczego nie dowiedziono i musiaao wypuścić go na wolność w r. 1702. Fryderyk Wilhelm I przywołał go potem do dworu i radził się go w wielu rzeczach. Z potomków jego znauy jest dzisiaj Bernhard D. (* 1831), u-czony'leśnik, autor wielu cenionych dzieł technicznych, jak np. „Abloesung und Regelung der Waldgrundgerechtigkeiten“ (1880); „Gemeindewald und Genossenwald“ (1882); „Ueber d. Grenzen des Servitutrechts bei waldgr. und gerechtigkeiten“ (1884). Hł-

Danckerts, Danckerss, Danckers i Dan-ckert Piotr, przezwany de Ry (* w Amsterdamie 1615—f 9 sierpnia 1661 w Rudnikach z ran przez rozbójników mu zadanych). Hollender, syn

budowniczego, Korneliusza D-a de Ry. Sławny por- rach decydujących naówczas przyznawano. Do rokife trecista XVII w. i biegły budowniczy. Był nadwor- 1875 czynny jako przewodniczący królewskiej dy-nym malarzem królów polskich, Zygmunta III i Wła- rekcyi w Elberfeld, opuścił to stanowisko przy re-dysława IV. Jego pędzla były wyborne portrety organizacyi Zarządu, powiększywszy sieć przyna-rodziny królewskiej i wielu ówczesnych panów; malował nadto i obrazy kościelne. Jadąc z Wilna do Warszawy, napadnięty został w lesie przy miasteczku Rudniki przez dwóch żydów zbójców, którzy go obdarli i dziewięć ran śmiertelnych mu zadali. Znaleziony nazajutrz, przyniesiony do Rudnik konającym, nakreślił jeszcze tak trafnie piórem rysy zbójców, stwa. że ich w Wilnie na trzeci dzień po jego śmierci z rysunku tego poznano; to też, przyznawszy się do zbrodni, śmiercią ukarani zostali. Z dzieł jego malarskich, dotąd zachowanych, szczególną zwraca uwagę w katedrze wileńsk ej kaplica św. Kazimierza, z planu jego wzniesiona i malowaniami al fre-sco przyozdobiona. W niej po prawej strouie ołtarza „Wyprowadzenie zwłok św. Kazimierza“ w sie-dmio-łokciowym kwadracie; po stronie lewej tejże wielkości: „Cud zdarzony po śmierci św. Kazimierza, wskrzeszenia dziewczynki Urszuli przed jego grobem“. U góry nad ołtarzem w prawym rogu:

leżnych jego opiece dróg żbl. ze 105 do 1050 kilometrów. Od 1875 do 1882 stał na czele kompanii prywatnej, przyczyniając się do dalszego rozwoju dróg żelaznych Westfalii—i usunął się od Zarządu z chwilą przyjęcia całej sieci dróg żelaznych* w prowincyi Nadreńskiej na rachunek skarbu Pań-

Em. S.

D’Ancona Aleksander, współczesny badacz literatury włoskiej, ob. Ancona.

Dancourt Floreat Carton (* 1661 w Fontainebleau — f 1725 w Courcelles), aktor i kome-dyopisarz francuski. Był z zawodu adwokatem, ale po zawarciu małżeństwa z aktorką De la Thor-rilière, porzucił adwokaturę i został aktorem w Théâtre français. Pisał komedye, a raczej farsy, do których treści dostarczały mu drastyczne wydarzenia z życia stolicy. Z pomiędzy nich celniejsze są: „Le chevalier à la mode“; „Les vendanges de Suresnes“; „Mari retrouvé“; „Bourgeoisie de qualité“; „Les trois cousines“ i „Le galant jardinier“. Wszystkie jego „Oeuvres“ wyszły w 12 tomach (Paryż 1760); „Oeuvres choisies“ w 5-ciu (t-że 1810).

Dandenong, osada w australskiej prowincyi Wi-ktoryi, o 2 mile na południo-wschód od Melburnu, z lasem państwowym, w którym rosną najwyższe na ziemi drzewa z rodzaju eukaliptusów.

And. S.

„Św. Kazimierz w obłokach w pośród aniołów“; z ust jego wychodzą słowa: Omni die die Mariae. Dwa pierwsze z tych obrazów zamieszczone są w „Album wileńskiem“ J. K. Wilczyńskiego. At-fresca te odznaczają się zarówno bogatą kompozy-cyą, jak rysunkiem, wyrazem i kolorytem; obok tych zalet malarskich wielką mają historyczną wartość, jako przechowujące całą starożytność epoki, którą przedstawiają. Z portretów D-a sztychował J. Falek: Macieja Łubieńskiego, arcybiskupa Landewil albo Dendewil Wiktor, generał-gnieźnieńskiego, i Stanisława Pstrokońskiego, bisku- lejtenant rossyjski (* 1827 r. w Orenburgu). Jako pa chełmińskiego. Portret Władysława IV szty- urzędnik sztabu generalnego brał udział r. 1849» chował w r. 1646 Wilhelm Hondius. Z dzieł jego , w wyprawie przeciw Węgrom. R. 1859 był dowódz-

architektonicznych odzna?za się wspomniona kaplica św. Kazimierza przy katedrze wileńskiej; zbudował także kościół św. Michała w Wilnie. Zamek

warszawski pięknemi budowlami wewnątrz i zewnątrz przyozdobił. Do zasług D-a w Polsce należy jeszcze wykrycie kopalni marmuru i nauczenie, jak go wydobywać.—„Enc. Org.“ (t. VI).

Lancia Jan Karol (* 19 grudnia 1818 w Ba-gnèrts de Bigorre—w departamencie Hautes Pyrénées), skrzypek i kompozytor francuski. D. kształcił się w konserwatoryum paryskiem, głównie pod kierunkiem Halévyego i Bertona w kompozycyi, zaś na skrzypcach u Baillot’a. Około 1834 r. zajmował posadę drugiego skrzypka w orkiestrze opery komicznej, a od 1857 profesora gry skrzypcowej w konserwatoryum paryskiem. D. napisał około 150 różnych kompozycyj (koncertów skrzypcowych, duetów, triów, kwartetów, fantazyj, waryacyj i t. p.), oraz „Méthode élémentaire et progressive de violon“; „Ecole de l’expression“; r Ecole de la mélodie“ i „Art de moduler sur le violon“.

cą ekspedycyi na morze Kaspijskie, gdzie zbadał zatokę Krasnowodzką, potem został atamanem Kozaków wojska uralskiego. W r. 1865, będąc już generał-majorem, wysłany był przez ministra skarbu do gub. Orenburskiej, dla rozpatrzenia sprawy, dotyczącej zniesienia celnego okręgu orenburskie-go, a w 1867 otrzymał nominacyę na naczelnika sztabu wojsk okręgu Turkestańskiego. R. 1876 wysłany przez komitet słowiański do Serbii, podczas wojny serbsko-tureckiej, zajmował się w Belgradzie przyjmowaniem i ćwiczeniem ochotników rossyjskich. W wojnie russko-tureckiej (1877 — 1878) dowodził oddziałem etropolskim, z którym Szczególniej odznaczył się w wyprawie na Etropol i Arabkonak, a także przez zdobycie wysoczyzny Greot, panującej po nad przełęczą babikońską. Następnie został generał-lejtenantem i członkiem wyższej rady wojennej.    *

A. Pol.

Dandin po franc, znaczy dzwonek czyli kołatkę, zawieszaną u szyi krowom, wypuszczanym na paszę. U Rabelais’go jako Perrin D. imię to nosi pewny sędzia pojednawczy, później zaś u Ra-Danco Karol (* 10 lipca 1815 w Arnsberg—f cine’a (Plaideurs) i Lafontaine’a (Fabl. IX, 9) sta-17 lipca 1886 w Bonn). Studya swoje ukończył je się ono przysłowiowem przezwiskiem sędziego jako prawnik, przerzucił się jednak na pole kole- bez sumienia. George D., w komedyi Moliôre’a pod jownictwa, korzystająo z tych prerogatyw w admi- tym tytułem, występuje jako bogaty, pyszałkowawy a nistracyi dróg żelaznych, jakie prawnikom w sfe- głupi wieśniak, który, ożeniwszy się z panną roda

^szlacheckiego, nabawił się przez to różnych nieprzyjemności. Jego ubolewanie nad samym sobą: »Vous l’avez voulu, vous l’avez voulu George D., vous l’avez voulu“, stało się (w formie „Tu l’as voulu G. D.“) przysłowiem na oznaczenie kłopotu, który ktoś sam na siebie sprowadził.    *

Dandin, poeta indyjjki, z w. VI lub początku VII, a według niektórych z XI w. po Chr., napisał romans p. t. „Daęakumara-caritam* (t. j. Dziesięciu książąt przygody). Utwór ten, bardzo ważny, jako nieocenione źródło do dziejów kultury indyjskiej, napisany jest wierszem i składa się z dwóch części (część I, rodź. 1—5 kończy się małżeństwem głównego bohatera, druga — rozdz. <5—11, opowiada przygody tego księcia i jego towarzyszy). Wydał go naprzód Wilson w Londynie r. 1846; potem Gsdabole i Paraba w Bombaju 1883 i 1889 z komentarzami krajowenr; z obje śnieniami opracował i ogłosił część I. Bübler (tamże 1873); drugą Bühler i Patérson (tamże 1891); rozbiór podał A. Weber (w „Ind. Streifen“ I. 308 squ. Berlin 1868). Oprócz tego D. jest autorem dzieła retorycznego „Kayadaręa“ (wyd. w „Biblio-teca Indica“, Kalkuta 1863, a z przekładem niemieckim Bothlinga w Lipsku 1890). Prawdopodobnie jego też jest utworem dramat „Mrcchaka-tifeä“.    '    *

HI

Dânàliker K a r o 1 (* 1849 w Eisau w k. Zürich), historyk szwajcarski, od 1875 docent, a od 1883 profesor nadzwyczajny historyi Szwajcaryi w Zurychu. Z licznych prac jego, poświęconych badaniu dziejów ojczystych, ogólniejsze mają znaczenie: „Lehrbuch der Geschichte des Schweizervolkes“ (Zurych 1875) i „Geschichte der Schweiz mit besonderer Rücksicht auf die Entwickelung des Ver-fassungs—und Kulturlebens“ (3 tomy, tamże 1883 — 91; 2 wyd. 1893 i następne).

Dandolo, nazwisko rodowe w Wenecyi, które nosili: 1) liczni dożowie Wenecyi, pochodzący z jednej z tych dwunastu rodzin, które, według podania, obrały pierwszego dożę w r. 607, oraz 2) liczni uczeni i artyści. Dożów było czterech 1) Henryk, * około 1108 r.—f w Konstantynopolu 14 czerwca 1205 r. W r. 1171 został wysłany do Konstantynopola z reklamacyą o zwrot statków i poddanych weneckich, zabranych przez cesarza Manuela Komnena. Rozgniewany Manuel, jak powiadają, kazał podstępnie oczy mu wypalić, tak iż D. stał się prawie ślepym, co jednak nie zatamowało dalszej jego karyery. 1 stycz. 1192 r. został obrany dożą po abdykacyi Stefana Zanie-go i w tymże roku, po bitwie morskiej, odebrał Pizańczykom miasto Połę wlstryi. Koniec jego żywota związany jest ściśle z dziejami czwartej wojny krzyżowej (ob.). Hł —2) J an, 51-y doża wenecki (1280— 1289), zdobył dla Rzeczypospolitej Pirano i Isolę na lstryi, ale natomiast utracił Tryest, o który walc «y ł przez cały czas swych rządów. Za jego panowania papież Mikołaj IV uwolnił Wenecyę od inkwizyeyi, a poraź pierwszy poczęto bić dukaty.— 3) Franciszek z przydomkiem Cane (pies), 55-ty doża (1329—1339); Wenecya zawdzięcza mu rozszerzenie swych posiadłości z lagun na ląd stały. Wyrobił on u papieża Klemensa V-go zdjęcie klątwy kościelnej z Rzeczypospolitej. N- — 4) Andrzej, doża Wenecyi i kronikarz, f 7 września 1354 r. Za jego panowania Wenecya stoczyła uporczywą walkę z Węgrami, do której dało powód siódme powstanie miasta Żary przeciwko najjaśniejszej respublice Weneckiej. Genueńczycy, zawarłszy umowę z Węgrami, posłali wielką flotę na morze Adryatyckie pod dowództwem Paganina Dorii, który splądrował posiadłości i za grażał samej Wenecyi. D. zmarł w rozpaczy. Po nim nastąpił Marino Palieri. D. napisał dwie kroniki dziejów weneckich (po łacinie), które są wydrukowane w XII tomie wydawnictwa Muratorego: a Rerum Italicarum Scriptores“.

Danćblo Tullio, hrabia (* 1801 w Varese— f 1870 w

Kirkes Historie efter Reformationen (1882 Kopenh. 

je liście, trawy, zioła, zboża itp. Żyje towa- li

Daniłowicz Stanisław herbu Sas, syn Jana, wojewody

:gf

Darlingtonia Torr. Rodzaj roślin z rodziny

Ife

dwa rzędy, jeden nad drugim, męskich postaci nio

Daun Wierich Filip Wawrzyniec, wódz

Dąwes William Rutter, astronom angielski (* 1799 w

da ruski Piotr Firlej, fundator licznych kościołów

pisów.—Pomiędzy gmachami wyróżniają się: piękny

Declaration of rights, ob. Bill praw.

Deferowanie przysięgi, ob. Przysięga.

Dekada polska, pod tym tytułem w r. 1820 Wiktor He

Dekompozycya, ob. Rozkład.

Délemont —- î

Georgiki francuskie“ Fr. ks. Chomiński (Wilno 1817

iw

b) Królowie Syryi: 1)D. I Soter („Zbawca“), Demetr

N.

1756).—Ob. Bartoszewicz w „Eneyklopedyi Org.“

Departament III, mierniczy. Jeszcze za czaBÓw Kata

żarów zdobyły D. w 1240 r. i prawie doszczętnie go

liii

Descourś de Tournoy, ob. Deskur.

Pi

pp

Deville Jan Józef Ludwik August Loiseleur -Deslo

Dębianka, ob. Dąb.

Diane de Poitiers, ob. Poitiers.

Dichroizm, ob. Dwubarwność.

Did’ko, ob. Dydko.

genentzündungen klinisch und physiologisch eiört

SH

Dicdotos, historyk z Erytrei, którego dyaryusz, do

g§

Ditheismus=wiara w dwóch bogów.

0. Długość życia roślin trwałych. Przejdźmy tera

w tonie „Odpowiedź na pismo p. Mickiewicza 

Dobberan, ob. Doberan.

soką zapłatą za taką służbę rycerską było wydzie

ten), tudzież wsparcie biednych wędrowców—wydano

priyjaciół, nie tylko wśród Stańczyków; Kraszews

Dodona, w epirockiej prowincyi Molossis miasto n

Dole, La D., wyniosły szczyt Jury w szwajcarskim

Dolma-Bagoze, tj. „ogród arbuzów“, miejscowość nad

Domacin (Domaczyn i Domakin), obecnie głowa rodzin

Hieronimem i Henrykiem, poszedł na Szląsk, do Mora

iii

ÄF

Dorchester, przedmieście Bostonu w Stanach Zjednoc

1880), a nadto napiBał oddzielny życiorys jego (Py

fi

Fig. 271. Dow Gerard, portret, malowany przez nieg

Lv-' .

Ml

Einfluss im indischen Drama“ (drukowanej w „Verh

Sil

W. N.

poi. przysięgachą); for. cz. przeszłego chwilowego

Drobne pieniądze, ob. Pieniądze.

Danćblo Tullio, hrabia (* 1801 w Varese— f 1870 w Urbino), pisarz włoski. Ogłosił drukiem: „Viaggio per la Svizzera occidentale* (11 tomów, Medyol. 1829—35); „Schizzi di costumi“ (1836); „Reminiscenze e fantasie* (2 tomy, 1841) i cały szereg prac historycznych, napisanych w duchu wysoce klerykalnym, jako to: „Studii sul se-colo di Pericle“ (1835); „Studii sul secolo d’Augusto* (1837); „Roma e 1’impero sino a Marco Aurelio” (1844); „I secoli de’ due sommi italiani, Dante e Colombo* (2 tomy, 1852); „L’ Italia nel secolo passato sino 1789“    (2 tomy, 1854); „II

pensiero pagano ed il pensiero cristiano ai giorni dell’ impero” (3 tomy, 1855); „Storia del peusie-ro nel medio evo“ (1857); „II secolo di Leone X“ (3 tomy, 1861—68); „Storia del pensiero nei tern-pi modérai* (1864, 2 wyd. 3 tomy, 1870) i wiele innych, pomniejszych.

Dandy (w liczbie mnog. D a nd i es) wyraz angielski, którego znaczenie: strojniś, modmś, gagatek, w przybliżeniu tylko oddają; prawdopodobnie po chodzi od czasownika to d an dl e = kołysać na kolanach, pieścić, cackać. W pierwszem trzydziestoleciu wieku bieżącego w Anglii nazwę tę nadawano pewnej grupie młodzi arystokratyczne) londyńskiej, która przywłaszczyła sobie prawo stanowienia mody w ubiorach i manierach towarzyskich. Wyraz ten napotyka się wprawdzie w starej piosnce ludowej (Jack a dandy), ale rozpowszechnił się i ustalił za czasów słynnego Jerzego Brummella (f 1840), który był rzeczywistym, rzec można, twórcą tego kunsztu osobliwszego, nazwane go dandy zmem, i zyskał sobie sławę europejską; powiadano, że jest tylko trzech ludzi w świecie: Napoleon, Byron i Brummell. Z czasem wszakże granice dandyzmu znacznie się rozszerzyły; już nie rozumiano pod nim jedynie sztuki »wystawiania się“, szczęśliwej i śmiałej dyktatury w sprawach stroju i elegancyi powierzchownej. Jedną z zasa dniczych cech jego stała się oryginalność, niezależność, sprawianie niespodzianek. To też ci ludzie, którzy w rozmaitych czasach we Francyi hołdowali niewolniczo elegancyi, jako les marquis, les petits-maîtres, les roués, les incroyables, les lions, les fashionables, nie byli prawdziwymi dan di es. Barbey d’Aurevilly bardzo dobrze określił charakter dandyzmu, na-

na górnem ramieniu „F. VI“ w koronie,

1671“, „1808“.

Hł

nych.

zwawszy go wolnomyślnością w rzeczach manier i konwenansów światowych. D. powinien zadziwiać z niewzruszoną obojętnością; lecz do tej gry skomplikowanej musi mieć dar szczególny, indywidualny, nieokreślony. Zadanie jego bardzo trudne i paradoksalne. Zwykle panuje się nad ludźmi bądź potęgą materyalną, bądź też duchową — talentem lub nauką. Ozdoby powierzchowne, elegancya stroju, wdzięk obejścia—są to przymioty nie mogące iść w porównanie z przymiotami umysłu i wartością moralną; otóż D. chce zadać kłam zupełny temu mniemaniu. On właśnie na tych błahych zaletach całą swoją dumę zakłada, największą wagę przywiązując do najmniejszych drobnostek, i udaje mu się ten pogląd niedorzeczny narzucić innym, wmówić rozpróźniaczonym światowcom, że „genialność” w zakresie zwyczajów towarzyskich, stroju, obejścia i t. p. jest równie rzadką, równie ważuą, jak i w polityce, w sztuce, literaturze. On uduchownia modę. Z ogółu praktyk bez znaczenia i bez pożytku wytwarza kunszt, który się podoba i nęci, jak dzieło ducha. Dandy więc jest to pewny rodzaj artysty; życie jego jest jego dziełem. Jak pisarz podoba się przez swe utwory, tak on przez wygląd, jaki nadaje swej istocie fizycznej. Co większa zaś, staranie o wykwintność zewnętrzną uważa za wskazówkę istotną ij poważną wykwintno-ści umysłu.— Barbey d’Aurevilly „Du Dandysme et de Ö. Brummeil“ (Paryż 1887).    *

Dan(n)ebrog, order D-a, oznaka zaszczytna w Danii, ustanowiona przez Chrystyana V w r. 1671. Statuta, spisane w r. 1693, rozszerzono w 1808 —9, 1842 i 1864. Podąnie wskazuje jako pierwszego twórcę orderu Waldemara II, któremu w bitwie pod Rewlem, d. 15 czerwca 1219 r., miał przynieść zwycięstwo biały krzyż na czerwonej chorągwi („brog“), spadłej z obłoków, a prawdopodobnie przysłanej przez papieża Honoryusza III. Chorągiew ta ma swoją ciekawą bistoryę i na początku naszego wieku szczątki jej przechowywano jeszcze u św. Mikołaja w Kiel. Według statutów z roku 1693 mogło być tylko 50 kawalerów i wyłącznie ze szlachty; Fryderyk VI w roku 1808 dopuścił do orderu i nieszlachtę i podzielił go na cztery klasy: wielkich komandorów, kawalerów wielkiego krzyża, komandorów i kawalerów zwykłych, po za którymi stoją jeszcze, jako piąta klassa, t. zw. „ludzie Danebroga“, w potrzebie otrzymujący nawet stałą pensyę. Wielkich komandorów nie może być naraz więcej, jak trzech; komandorowie są gwiazdowi i niegwiazdowi. Znak kawalerski D-a: krzyż złoty podłużny, z białą emalią, czerwoną obwódką i wązkim brzeżkiem złotym; nad krzyżem splot złoty z pierwszych liter imienia panującego króla, a nad nim złota korona. Na licowej stronie, wzdłuż dwóch poprzednich ramion, i w dole słupa krzyża napis: „Gud og kongen“ („Bóg i król*), na przecięciu się ramion cylra „OV“, na odwrotnej zaś w środku W“

»¥V i

a na trzech pozostałych: „1219“

Krzyż „ludzi Danebroga“ różni się tylko materya łem; zrobiony jest ze srebra. W kątach ramion wielkiego krzyża osadzone są cztery korony złote, takiej samej wielkości jak górna. Wielcy komandorowie noszą krzyż bez napisów, ale za to z brylantami, na srebrnym łańcuchu; kawalerowie wielkiego krzyża—bez korony i także z brylantami* ale mniejszemi, na wstędze białej z czerwonemi brzeżkami, od prawego ramienia do lewego biodra; komandorowie — znak kawalerski na szyi; kawalerowie zwykli—w dziurce munduru lub fraka. Gwiazdę na piersi otrzymać mogą tylko przedstawiciele trzech pierwszych klas: jest ona srebrną z gęstemi promieniami. Święta orderu przypadają: w rocznicę urodzin królewskich, dalej d. 28 stycznia, 16 kwietnia i 28 czerwca ob. Dania (geogr. 10).—„Meyers Convlex.“ i „Gr.Enc.“ Lamirault’a.

Danegelt, albo Danegold, danina roczna po szylingu od włóki, którą od roku 991 królowie angielscy musieli płacić najezdniczym Duńczykom. *

Danehof. Dawny sejm duński, w którym zasiadali delegaci mieszczańscy i włościańscy na równi ze szlachtą i dygnitarzami państwa. W r. 1282 Eryk Glipping przyrzekł zwoływać stany corocznie; przyrzeczenie to dawać musieli także następcy jego, aż do r. 1376. Sejm ten zgromadzał się, już to w Nyborgu na w. Fionii, już w Ringsted albo w Kallundborg na w. Zelandyi. W końcu XVI w. niższe stany zostały z niego wyłączone, poczem otrzy mał on nazwę „Herredag“ (co dosłownie oznacza dzień panów).—„Gr. Enc.“ Lamirault’a.

Danejkowicz Jan Ostrowski (w. XVII), sekretarz króla Jana III, znany jest jako wydawca dużego zbioru mów p. t. „Swada polska i łacińska; albo Miscellanea oratorskie: sejmowe, weselne, kaznodziejskie, pogrzebowe“ i t. d. (Kalisz 1684, drugie wyd. Lublin 1745). Po większej części mowy tu zawarte rażą makaronizmami i stylem zepsutym, jak np. mowy Hylzena, Humieckiego^ Pawła i Jana Sapiehów, z których ostatni wszbdł tu z przeważną liczbą 53 mów sejmowych. Można jednakże i tu znaleźć lepszych mówców, chociaż słabo i jakby podrzędnie tylko reprezentowa-

P, Chm.

Danemora, ob. D a n n e m o r a.

Daneo Jan (* 1824), pedagog włoski, obecnie profesor pedagogii w uniwersytecie genueńskim. Napisał: „Dell’ educazione intellettuale e morale“ (Pesaro 1862); Dell’ insegnamento negli asili infan-tili* (t-że 1862); „Dell’ idea e della parola nelP educazione della gioventù“ (Macerata 1863); „Della liberté, d’insegnamento“ (tamże 1865); „Le confe-renze pedagogiche in Genova“ (Genua 1883) i t. d._ Ocok pedagogii uprawia i poezyę; ogłosił drukiem: „Versi“ (t-że 1871), poemat „Gotama“ (t-że 1876); „Poesie“ (2 tomy, tamże 1875), „Drammi e commedie“ (t-że 1883) i t. d.

Daneo Feliks, pisarz włoBki (* 1825 w San Damiano—f 1890 w Turynie). Był dyrektorem liceum w Cuneo. Oprócz wielu artykułów z zakresu historyi literatury, dziejów politycznych i wychowania, ogłoszonych po różnych czasopismach, wydał: „Vite scelte di Piemontesi illustri“ (Turyn 1858 r. 2 t.), „La Monarchia italiana sotto le scettro della casa di Savoia“ (Turyn 1861); „Suor Maria Geloste Galilei, ossia affetti e relazioni domestiche dl

języka i leksykografii polskiej.

Danewerk, ob. Da nnewirke.

Daneykowioz, ob. Danej k owić z.

Danga, Dange, rzeka na Żmudzi, ma źródła w gub. Kowieńskiej, powiecie Telszewskim, na północo - wschód od wsi Gruszławki, i początkowo nosi nazwę Okmiany, płynie ku południo wschodowi na miasteczko Kretyn gę, gdzie wchodzi w granicę Pruss pod imieniem D-i, i wpada pod Memlem czyli Kłajpedą do cieśniny łączącej haf Kuroński z m. Bałtyckiem. Długość j* j wynosi 54 km., do pływy nieznaczne.—W. Pol wyraża przypuszczenie, ze niegdyś była to rzeka żeglowna, którą okręty aż do Kretyngi dochodziły, dziś jest tylko spławną na przestrzeni 23 km. w górę od uścia.

Dangeau Filip, margrabia de Courcillon ■(* 1638 r. — f 1720), pochodził ze starego rodu kalwińskiego, lecz za młodu przeszedł na katolicyzm i zaciągnął się do wojska, Odbył kampanię flandryjską pod dowództwem Turenniusza r. 1658 jako kapitan kawaleryi; potem zaś, po pokoju pi-renejskim, przez pewien czas służył w Hiszpanii i odznaczył się w wielu bitwach z Portugalczykami. W 1663 powróciwszy do Fraucyi, wkrótce tam przez swój talent wierszopisarski, dowcip, skro mnoćć, uczciwość i dyskretność, a także przez znajomość języka hiszpańskiego, zyskał względy królowej matki i królowej Maryi Teresy, które o-biedwie z rodu były infantkami hiszpańskiemi; został przypuszczony do ich partyi kartowej (rever si), a grywał tak szczęśliwie, że rychło zdobył

dalileo“ (Cuneo 1864); „Vita di Giuseppe Montico-ne, pittore del re Carlo Felice“ (Turyn 1877); idyllę „Monale“ (1871); poemat „Italia e Spagna“ <(1872); traktat estetyczny „Delio spirito dell’ arte ossia dell’ affetto“ (1863) i inne.    *

Danet Piotr, filolog francuski z wieku XVII, ksiądz, urodzony w Paryżu, gdzie długi czas był proboszczem, a następnie opatem w Verdun, f 1709. Z prac, które ogłosił, do ważniejszych należą: Eo-cyklopedja starożytności p n. „Dictionnaire des An tiquites“, oraz wielki słownik francusko - łaciński w dwu tomach, ułożony niegdyś dla delfina francu skiego. Dzieło to było przyswojone literaturze polskiej w r. 1743 „dla pożytku i dobra pospolitego“ w starannym opracowaniu przez nieznanego nam pijara. Opracowanie samo dotyczy wprowadzonej tu polszczyzny i polega na tym, że po każdym wyrazie i wyrażeniu francuskim i łacińskim umie szczono dokładny ich przekład polski. Dzieło składa się z dwu dużych tomów, in folio, i nosi tytuł „Nouveau grand dictionnaire de M. l’Abbé Danet, françois, latin et polonois, enrichi des mellieurs façons de parler &“,=„Nowy wielki dykeyonarz JMći X. Daneta Opata, francuski, łaciński i polski, obfitujący w najlepsze sposoby mówienia, z obser-waoyami krytyki i grammatyki w każdym z tych trzech języków“. W Warszawie w drukarni J. K. Mdi i Rzpltej Kolegium WW. XX. Scholarum Pia-rum. R. P. 1743. T. I, str. 569 (4 — E), t. II, 598 <(F—Z). Obok celów praktycznych słownik ten, obfitujący w wyrazy i zwroty z epoki Stan. Konarskiego, ma także niepoślednią wartość dla historyi

A.. A. K.

And. S.

znaczny majątek. Później takiej samej łaski dostąpił i u króla Ludwika XIV, któremu towarzyszył we wszystkich jego wyprawach. Następnie został gubernatorem Turenii i używany był w rozmaitych negocyacyach dyplomatycznych, głównie zaś z e lektorem Reńskim i we Włoszech, gdzie ułożył się o związek małżeński księżniczki modeńskiej z księ • ciem Yorku, późniejszym królem Anglii, Jakóbem II. W tymże czasie został pierwszym kawalerem przybocznym Delfina, następnie wielkim mistrzem kilku orderôv francuskich, zaś między innemi święt. Łazarza Jerozolimskiego, któremu dawną świetność przywrócił, a z dochodów, jakie mu tan obowiązek przynosił, założył pensyonat dla 12 synów ubogiej szlachty. — Urzędy jego dworskie i wojskowe nie przeszkadzały mu zajmować się żywo literaturą i jej uprawiaczami, głównie zaś Mikołajem Boileau. Stąd też, głównie jako mecenas, w 1668 został po śmierci Jerzego de Scudéri członkiem akademii francuskiej, a w 1704, po zgonie margrabiego de l’Hôpital—członkiem honorowym akademii nauk.— Z pozostałych po nim rękopisów najpierw Voltaire ogłosił kilka ustępów p. t. „Journal de la Cour4 (Londyn 1770), a później (1853—60) staraniem kilku literatów ukazała się całość tego pamiętnika w 19 tomach, p. t. .Journal de Dangeau“; dzieło to obejmuje 37 lat życia dworskiego D.; pisano jest niedbale, lakonicznie, ale w najdrobniejszych szczegółach, objektywnie, maluje życie domowe Ludwika XIV i stanowi najlepsze i najwiarogod-niejsze źródło do historyi epoki swojej.— „Gr. Enc.“ Lamirault’a.    *

Dangeau Ludwik de Courcillon, ksiądz, brat poprzedniego, gramatyk i pisarz francuski (* 1643 — f 1723), nawrócony przez Bossueta, wstąpił do stanu duchownego, potem podróżował Dzięki protekcyi brata, wyprawiony był jako poseł nadzwyczajny do Polski, a powróciwszy, został lektorem króla, u którego zyskawszy zaufanie, obracał je na korzyść literatów. W r. 1680 otrzymał opactwo Fontaine - Dauiel, 1683 przeorstwo Gour-nay sur Marne, w 1710 opactwo Clermont. Był nadto szambelanem honorowym Klemensa V i Innocentego XII, a w roku 1689 zamianowano go członkiem akademii francuskiej. D. zajmował się przeważnie gramatyką. Oprócz języków greckie go i łacińskiego, znał niemiecki, włoski, hiszpań ski, portugalski i inne. Nie udało mu się zostać nauczycielem księcia Burgundyi, w czem go ubiegł Fénelon, ale pocieszył się po tym zawodzie opiekując się persyonatem, założonym przez brata, i co wtorek zgromadzając u siebie najznakomitszych ludzi owoczesnych. D. pisał bardzo wiele i w bibliotece narodowej sporo się znajduje jego manuskryptów. Z dzieł jego drukowanych wymienimy: „Quatre dialogues“ ( teologiczne, Paryż i684 ); „Dialogues sur l’immortalité de l’âme“; „Les Principes du Blason⁴ (1705); „Tables historiques... pour l’histoire de la monarchie française“; „Nouvelle Méthode de géographie historique⁴ (1697, 2-e wyd. 1706). Prace D, z zakresu gramatyki są bardzo liczne; pisał o samogłoskacn, spółgłoskach, czasownikach, przedimkach, przyimkach, i „o wielu

„Herb. rod. szl. kr. Pols.“, gyar nemesi cimertan“.

Fig. 5.

Dangiel Il-gi.

(herby)

w. k. z.

E. D.

drobnostkach ortograficznych“, jak się żartobliwie wyraża St. Simon. Godnem zaś jest uwagi, że D. był poprzednikiem dzisiejszych reformatorów ortografii i gramatyki francuskiej (według jego pisowni: de 1’ortografe et de la graumaire). Większa część jego rozpraw wyszła w zbiorze p. t. „Essai sur la grammaire“ (1711) i w „Opuscules sur la langue française“ (1714). — „Gr. Enc.“ La-mirault’a.    *

Dangiel I vel Globus, herb polski. Na tarczy w polu zielonem, szaro-srebrna owalna tarcza, na niej w poprzek biały pas, na którym dwa dębowe złote liście szypułkami w prawo. W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy białe strusie pió • ra. Około r. 1500 herb ten przyniósł do Polski z Węgier Piotr Dangiel. Potomek jego, Tomasz Michał Dangiel, d. 19 czewoa 1792 otrzymał w Polsce przyznanie szlachectwa, z dodaniem do herbu rodowego trzech piór strusich. D. 17 czerwca 1798 król pruski, Fryderyk Wilhelm III, Danglów potwierdził w szlachectwie.—Niesiecki, Borkowski

Zeddlitz - Neukirch „Ma-

W. K. Z.

CC

Wë

.■yrrOW

Fig. 4.

Dangiel I-szy.

Dangiel II, he;b polski. Na tarczy w polu zielonem w poprzek pas biały i na nim dwa dębowe złote liście, wierzchołkami zwrócone ku sobie. W koronie szlach. nad hełmem trzy białe strusie pióra. Herbem tym pieczętują się Danieleccy z Danielic (Borkowski).

Dangiel Tomasz Michał, znany fabrykant powozów z czasów Stanisława Augusta, o ile wnioskować można rodem z Saksonii lub tamże w zawodzie swym wykształcony. Pierwszy budować zaczął w Warszawie „carozze“, „carriole“ i wytworniejsze powozy na wzór niemiecki i francuski. Protegowany przez króla i możniejszych panów, dorobiwszy się znacznego majątku, zapragnął tytułów. Jakoż szlachectwo polskie otrzymał 1792 a później został baronem niemieokim, posiadał nadto znaczne dobra w królestwie. Z upadkiem kraju przestała egzystować i firma, sławna niegdyś w Warszawie.

Dangllin Jan Chrzciciel, rytownik francuski (* lb23), kształcił się w szkole sztuk pięknych w Lionie i w Paryżu; z początku oddawał się malarstwu, ale z niewielkiem powodzeniem; natomiast zdobył sobie uznanie na polu rytownictwa, któremu od r. 1859 poświęcił się wyłącznie. Od r. 1850 jest profesorem w szkole sztuk pięknych w Lionie. W latach L872 i 1878 nagrodzony medalami, a w 1883 otrzymał order legii honorowej. Z licznych prac jego wymieniamy: „Wniebowstąpienie“, według Perugina; „Sen rycerza* i św. „Se-bastyau“, według Rafaela; „Portret kobiety“, według Rembrandta; „Złożenie do grobu Chrystusa“ i „Miłość chrześciań8ka“ według Andr. del Sarto; „Św. Anna i N. P. Marya“ według Leonarda da Vinci; „Idylla“ według Bougerau; portrety: Maryi Antoniny, cesarzowej Eugenii i inne.    *

Danhauser Józef, malarz auatryacki, (* 19 kwietnia 1805 r. w Wiedniu — f 1845 tamże). Kształcił się w akademii sztuk pięknych w mieście rodzinnem pod kierunkiem Piotra Kraffta i rozpoczął swój zawód od malarstwa historycznego. Sceny z „Rudolflady“ Pyrkera (1826—27) zjednały mu względy łaskawe tego księcia kościoła, który dopomógł mu do zwiedzenia Wenecyi. Po wykonaniu kilku ołtarzowych oraz historycznych obrazów, z których „Wygnanie Hagary z Izmae-lem“ jest najcelniejszym (1823), zwrócił się D. do malarstwa rodzajowego i na tern polu odznaczył się jako nieporównany humorysta, a świetną „Komiczną sceną w pracowni malarza" powszechną ściągnął na siebie uwagę. Z licznych prac jego na szczególniejszą zasługują uwagę: „Hulaka“, (1836, rytowany przez Stöbera); „Otwarcie testamentu“, „Fantowanie za czynsz zaległy“ (1840); „Okulista“ (1841); „Zazdrośny“ (1841); „Gratula-cya (1842); „Miłośnik starożytności* (1843); „Swaty“ (1843); „Uliczni łakotuisie“. Ostatnim jego obrazem był „Wieczorny odpoczynek po pracy“. * Dania, królestwo konstytucyjne w Europie. 1) Nazwa u Niemców Dänemark, u Duńczyków Danmark, tj. Marchia Danów czyli Duńska, pochodzi od ludu Danów, należącego do szczepu Gotów, który w V w. naszej ery zajął archipelag Duński, a następnie rozszerzył się na zajęty przez Saksonów półwysep Jutlandzki. Niektórzy w wyrazie Mark chcą widzieć zmianę starszego wyrazu mörk, tj. las, gdyż kraj ten w dawnych czasach odznaczać się miał wielkiem bogactwem lasów, zaś wyraz Dani ma być w związku z celtyckim duine. tj. człowiek i oznaczać naród tu-ziemczy (gr. yztotoę) w przeciwstawieniu do ludów obcego pochodzenia. Z takiego określenia etymologii obu wyrazów wynikałoby, że Danmark, znaczy dosłownie lud w borach mieszkający. Inni wyraz Dani wywodzą od staroskandynaw-skiegodan, davn=płaski, a zatem Danmark= Płaszczyzna lesista. W każdym jednak razie rzecz to dotąd niejasna i dalszych badań wymaga.

2) Położenie, składowa części państwa, ogólne uwag!. Królestwo Duńskie składa się z dwóch części: z Danii właściwej, obejmującej północną część półwyspu Jutlandzkiego i wyspy przyległe, oraz z tak

Na 1

km.

kw.

głów

Powierzchnia w km. kw.

Nazwa części kraju

312 387 917 457

2U

13 017

70

25 242

942 361

37

1 333

12 954

9.7

CO 00

10 221

(1880) 33 763

359

94

oraz

Kongresie Wiedeń-

zwanych krajów pobocznych, do których należą: wyspy Färöer, Islandya, Grenlandya i posiadłości na wyspach Małych Antylskich. Rozległość i ludność całego państwa wskazuje poniższa tablica.

Ludność w d. 1 lutego 1890

M. Kopenhaga Okręgi wyspowe Jutlandya z przyle-głemi wyspami.

Razem D. właściwa. 38 279    2 172 205    57

Kraje poboczne:

Färöer (17 wysp za mieszkań).

Islandya (zdatnych do zamieszkania tylko

42 068 km.).    104 785

Grenlandya (obszar wolny od lodowców). 88 100 Posiadłości w Antyl-1 ach (wyspy St. Croix,

St. Thomas,

St. John).

Razem Królestwo | 232 856    | 2 298 367 | 9.9

W ostatnich stuleciach D. poniosła dotkliwe straty terrytoryalne: odpadły od niej południowe prowincye Szwecyi: Skania, Halland i Blekingen, które, choć stanowią część półwyspu Skandynawskiego, przecie charakterem swej przyrody sposobem zasiedlenia, zbliżają się bardzo do duńskiej wyspy Zelandyi; odpadło również w 1814 r. królestwo Norwegii, które znowu, chociaż potężnym swym światem górskim tak jaskrawy stanowi kontrast z płaszczyznami Danii, przecie zostaje z nią w ścisłem pokrewieństwie pod względem pochodzenia i języka; odpadła wówczas i leżąca wprost uścia Elby wysepka Helgoland, tak, że przy Danii pozostały tylko posiadłości zaeuropej-skie Norwegów, a między innemi i Islandya, która, ściśle biorąc, do Europy nie należy. Pokój zawarty w 1814 r. w Kielu przyznał wprawdzie Danii tak zwane Pomorze Szwedzkie, tj. tę część dzisiejszego Pomorza Pruskiego, która od pokoju Westfalskiego należała do Szwecyi, ale D. zamieniła je, w porozumieniu z Prusami, na księstwo Lauenburskie, które na skiezo dostało się Prusom; te ostatnie dopłaciły nadto pewną kwotę za odzyskane Pomorze. Po roku 1816 granica Danii sięgała po bramy Hamburga i Lubeki, oraz w górę Elby poza Lauen-burg; granica ta była nadzwyczaj powikłana; tak np. wyspa Arrö należała do Szlezwigu, a połowa wysp Sylt i Föhr do Jutlandyi. Dopiero nieszczęśliwa dla Danii wojna w 1864 r. stosunki te kosztem zwyciężonego państwa uregulowała; D. zyskała wyspę Arrö i nieznaczne posiadłości na Jutlandyi, ale straciła cały prawie Szlezwig oraz Holsztyn z Lauenburgiem. Pominąwszy pozaeuropej-skie kraje Danii, które pod właściwemi wyrazami opisane będą, D. dzisiejsza pod względem swego położenia geograficznego nie znajduje się bynajmniej w przyjaznych warunkach. Zachodnie wybrzeże Jutlandyi, zwrócone ku Anglii, ku Oceanowi Atlantyckiemu i ku najbardziej przemysłowym i handlowym państwom Europy, jest jednem z najniebezpieczniejszych na ziemi i prawie zupełnie niedostępne. Nie o wiele lepiej przedstawiają się stosunki na Skagerraku i Kattegacie, a zwłaszcza około osławionego przylądka Skagen; stosunki te pogorszą się jeszcze z otwarciem kanału, łączącego m. Bałtyckie z Północnem i jest do przewidzenia, że gdy znaczna część ruchu towarowo-pa-sażerskiego skieruje się, nie przez Zund Duński, jak dotąd, lecz przez nowy kanał, naówczas północne okolice Danii ulegną pewnemu opustoszeniu i wyludnieniu. Stanowisko Danii, jako państwa, które, podobnie jak Turcyanad m. Czarnem, trzyma dziś straż u wejścia do Bałtyku i które po zniesieniu cła na Zundzie w 1857 r. należycie po-zycyę swą utrzymywać umiało, będzie jeszcze niekorzystniejsze: pozostanie mu tylko część, pokaźna zresztą, tego ruchu handlowego między Niemcami i Skandynawią, dla którego istnieje sieć kolei żelaznych i kilka linij żeglugi parowej. W zamian, za te braki i niedogodności swego położenia IX znajduje tylko równoważnik w etnograficznej i religijnej jednolitości państwa: pod tym względem wyróżnia się ona korzystnie od wielu innych państw europejskich tejże wielkości, a zwłaszcza od Belgii i Szwajcaryi; niesnaski narodowościowe lub religijne pozostaną dla niej obcemi,—3) Granice i układ poziomy. Granica lądowa między Jutlandyą Duńską a Szlezwigiem pruskim lepiej jest fizycznie» uzasadnioną, niżby o tern na pierwszy rzut oka sądzić można było. Pominąwszy bowiem tę okoliczność, że dolina granicznej dziś rzeki Konge Aa była niegdyś bardziej bagnista i stanowiła tern samem przyrodzoną między obiema częściami półwyspu zaporę, pominąwszy także i fakt, że w tern właśnie miejscu rozciągały się od jednego brzegu morza do drugiego, wielkie dawniej a dziś znacznie przerzedzone, bory Fyriskov, to przede wszy st-kiem stosunki klimatyczne oraz, warunki kultury ziemi są po obu stronach zgoła odmienne. Szerokość Jutlandyi, wynosząca pod 56° sz. pn. 140 km., spada w Szlezwigu do 45 km., skutkiem czego Jutlandya, zwłaszcza w zimie, staje się bardziej kontynentalną i ma wnętrze od wpływów morza więcej oddalone; jest ona nadto mniej urodzajną: zamiast żyznych marszów na zachodzie, które tu prawie ustają, posiada wydmy piaszczyste i jałowe pastwiska, w daleko silniejszem rozwinięciu, niż Szlezwig. Nawet wschodnie wybrzeże, które wogóle korzystniejszem jest od zachodniego, stoi daleko w tyle poza wybrzeżem Szlez-widzkiem. I lud wreszcie wykazuje znaczne po obu stronach różnice: kolonizacya i sposób zasiedlenia kraju stoi w Jutlandyi na daleko niższym stopniu rozwoju. Wprawdzie obserwacye te, z dzieł niemieckich uczonych poczerpnięte, pragną niejako uzasadnić zabór dokonany wprowadzeniem w grę

czynników samej przyrody, lecz z drugiej strony , Mały przedstawia krętą i wogóle wązką cieśni-przyznają to nawet geografowie duńscy, że większe wsie Szlezwigu i Holsztynu wyglądają częstokroć pokaźniej, porządniej i zamożniej, aniżeli niejedno miapto Jutlandzkie. Nie wiele krajów na ziemi rozdarło się na tyle, co Dania, wysp i dziwacznie ukształtowanych półwyspów: żaden punkt w całem państwie nie leży dalej nad 60 km. od najbliższego wybrzeża morskiego. Wprawdzie rozczłonkowanie to znosi się częstokroć płytkością wielu cieśnin i zatok, niekiedy nawet idzie ono za daleko, tak, że drobne wysepki z ograniczo-nemi środkami do życia bywają podczas nader częstych burz lub puszczania lodów od świata zewnętrznego odcięte. Pod względem swego położenia wyspy duńskie (z wyjątkiem Bornholmu, który geograficznie i geologicznie należy do Szwecyi), dadzą się podzielić Bełtem Wielkim na dwie, łatwe do odróżnienia, grupy; do pierwszej należy:

nę, która w najwęższem miejscu zaledwie 600 m. szerokości posiada i tu zarazem jest najpłytszą. Ruch lądowy w poprzek cieśniny między Jutlandyą i Fionią znakomicie przewyższa komuuikacyę morską wzdłuż wybrzeży. Ciekawą jest wielce konfiguracya wybrzeży na płytkiej, lecz obfitującej w wyspy, części morza między Fionią, Lange-landem i Arrö. Z wyniosłości lesistej wyspy Taa-singe najlepszy przedstawia się widok na ów niewielki, a pod względem swego powstania i dalszego rozwoju mało zbadany światek wysp, ławic pias-czystych, mielizn, mierzei i cieśnin. Niezwykle poszarpanym wyspom Laa’andu i Falsteru towarzyszy także mnóstwo drobnych wysepek a rozdziela je Guldborgsund, który przez długi czas stanowił niemałoważną komunikacyę między Danią a Niemcami. Wyspy Falster i Möen oddziela cieśnina Grönsund. Na północy od obu grup wyspowych rozciąga się Kattegat, rodzaj morza śródlądowego między Jutlandyą a Szwecyą, zajmującego 23 000 km. □. Pomimo wielkiej liczby latarni morskich i pomimo ciągle dokonywanych poprawek na mapach żeglarskich, jest to dotąd jedna z najniebezpieczniejszych części żeglugi na ziemi, żeglugi, którą żeglarze radziby jak najprędzej przepłynąć, dla ożywionego w niej ruchu statków i dla mnóstwa mielizn, tern groźniejszych, że częstokroć bardzo małą przestrzeń zajmujących i dlatego do spostrzeżenia i ominięcia trudniejszych. Szczególniej niebezpieczne są okolice wysp Lasö i Anholt. Ta ostatnia jest jednym z owych strategicznie ważnych punktów, jakie Anglicy z takiem zrozumieniem celu po różnych zakątkach ziemi wyszukiwać umieją. Usadowili się też i na Anholcie w 1809 roku, bronili się na nim dzielnie przeciw Duńozykom i posiadali go aż do Kongresu Wiedeńskiego. Średnią głębokość Kattegatu podaje Krümmel na 15 m. Wschodnie wybrzeże Jutlandyi ma ukształtowanie podobne do Szlezwidzkiego: fiordy wrzynają się równie głęboko w ląd i w głębi swej posiadają również mniej lub więcej ważne przystanie. Takie-mi są: fiord Manager z portem Hobro, oraz fiordy Randers, Horsens, Veile i Koldynga z portami tychże imion. Veilefiord, okrawędziony lasami li-ściastemi i dość wyniosłemi brzegami, należy do najbardziej malowniczych. Na północ od Aarhuus, nakształt grubego w pniu sęka, sterczy ku wschodowi dość obszerny półwysep, bogato rozczłonkowany na mniejsze półwyspy przez wrzynające się weń zatoki i posiadający brzegi przeważnie strome. W miarę zbliżania się ku północy i ku przylądkowi Skagen, rozpoczyna się zwolna coraz potężniejsze panowanie piasków. Domy Skageau zbudowane są między wzgórzami piaszczystemi; niekiedy, jak np. w 1775, burza z tumanami luźnego piasku zrządza tu ogromne szkody. Wilgotność piasku jest tak wielka, że beczka bez dna, wkopana w ziemię, przemienia się wkrótce w niewielką studnię. Północny kraniec Jutlandyi, przedłużony ku północo - wschodowi uciążliwemi skałami podwodnemi, ma dla żeglugi nader ważne znacze-

Zelandya (Sjaelland); Amager, Möen, Falster, Laa-land (Lolland), do drugiej: Fionia, (Fyen), Lange-laud, Arrö i Samsö; jednej i drugiej grupie towa rzyszy nadto mnóstwo drobnych wysepek. Tym sposobem między Jutlandyą a Szwecyą powstały trzy drogi wodne, tj. Zund na wschodzie, Bełt Wielki pośrodku i Bełt Mały na zachodzie. Zund (Öre-Sund) jest z nich najważniejszy; jego długość, mierzona na szwedzkiem wybrzeżu od Kulleu do Falsterbo, wynosi 100 km.; szerokość w najwęż-szem miejscu, między duńskiem miastem Helsingör a szwedzkiem Helsingborg, 4 km.; głębokość w węższej, północnej części, jest znaczniejsza niż w szerszej, południowej, gdzie w okolicy wyspy Saltholm dochodzi zaledwie do 10 m.; tu też przypada najniebezpieczniejsza część drogi, która ograniczoną jest do wązkiego pasa między ławicami i mieliznami i na mapach morskich, wskazujących dostęp do stolicy, dokładnie jest oznaczoną. Duńska część Zundu jest dogodniejszą od szwedzkiej; o-kręty, wobec panujących wiatrów zachodnich trzymają się też bliżej brzegów Zelandyi, która ma nadto grunt żyzniejszy, klimat łagodniejszy i porty bezpieczniejsze; jest przeto rzeczą naturalną i fizycznie usprawiedliwioną, że żegluga po Zundzie w duńskich znajduje się ręku.—Bełt Wielki co do znaczenia stoi znacznie niżej od Zundu. Wprawdzie głębokość jego większą jest w przecięciu, ale dostęp do cieśniny, zwłaszcza na północy, jest przez mielizny i kamienie podwodne, ową plagę duńskich wybrzeży, tak dalece utrudniony, że większe okręty wojenne, które chcą ominąć Zund, dla zbyt wielkiego w nim ruchu statków, tylko z największemi ostrożnościami drogę tę odbywają. Przez Bełt W. idzie także linia statków parowych z Kielu do zelandzkiego miasta Korsör.

Z pomiędzy licznych wysepek, położonych w cieśninie, wyróżnia się Sprogö, będąca w czasie płynięcia kry przytułkiem dla podróżujących między Zelaudyą a Fionią. U wejścia do Bełtu W. leży na południe wydłużona i uboga w przystanie wyspa Langeland, na północy zaś dwudzielna, wązką piaszczystą mierzeją złączona, wyspa Samsö. Bełt

Jncjkl. Poważ. Illuatr. Ze»*.. j.13. I. XV.

«Bp

fe

sgi

Krmm

Fig. 6. Zund Duński (Ore-Sund).

■■pa

Â®5£2

ar

p«L_

■BÉG8K2I

£3

ES

î*

M'mïzÆ^W^Æ

Wwmm

mm

~L

mm

&T-z;

KM

- .

'mm

'a>a

ms

m*r

.« :    ' V ,

jl

. -    ' . ; '

■    .    V-, Li

i:    S Saisi :»;'- ■

~^ai»sfaaMBaptefeŁ3

■ ■■    -'/i'    ■

?!

: ■' ;

-L

* Wf

fil

- iia'

rac

/•*

nie; tu bowiem statki wpływające na Kattegat otrzymują sygnały ostrzegawcze o burzy, o płynięciu lodów, mgle itp. Stąd także komunikują codziennie Kopenhadze i Londynowi nazwiska przepływających okrętów. Minąwszy przylądek Skagen znajdujemy się na Skagerraku, mając po lewej stronie jedno z najgroźniejszych dla statków wybrzeży; jest to mianowicie t. zw. „brzeg żelazny", przystani całkiem pozbawiony i na całej swej długości ławicami i mieliznami otoczony. Awarye zdarzają się tu nader często; fale mają tak wielką siłę, że statek poprzez ławice wyrzucają na brzeg, gdzie zginąłby bez ochyby, gdyby nie bardzo gęsto rozsiane stacye ratunkowe. Na przestrzeni między przylądkiem Skagen a półwyspom Skalling brzeg składa się z odsepisk piaszczystych (diun), które bardziej ku południowi przeobrażają się w wydłużone mierzeje, zamykając sobą dość obszerne laguny czyli hafy, zwane tu fiordami, jak np. Nissum-Ejord i Ringkjöbing-Fjord. Poza lagunami ku wnętrzu rozciągają się gdzieniegdzie formacye słabo przypominające marsze szlezwidzkie. Półwysep Skalling, zakończony przylądkiem Blaavands-Huk składa się całkowicie z lotnego piasku i przedstawia absolutne pustkowie. Szerokość odsepisk waha się między 100 m. a 10 km., wysokość ich dosięga 35 m.; tu i owdzie sterczą skały, z twardszego zbudowane materya-łu, stanowiąc dla żeglarzy pożądane punkta oryen-tacyjne, jak np. Bovbjerg 60 m. na zachodzie i Bulbjerg 106 m. na północy Jutlandyi. Usiłowania mieszkańców, skierowane ku powstrzymaniu, a nawet zmniejszeniu odsepisk nie są bezskuteczne, pomimo to jednak w wielu miejscach zauważyć się daje nieprzeparte kroczenie naprzód ławic piaszczystych, pod któremi niejedna legła już wioska i niejedno zginęło pole. Z łańcucha wysp Pół-nocno-Fryzyjskich, należą do D-i tylko Fanö i Mano oraz kilka jeszcze drobnych, niezamieszkanych. W tej też okolicy marsze śmielej występują, a zarazem gęściej tu ludzi, więcej przystani i ruchu. Wpoprzek północnej części Jutlandyi ciągnie się kręta, pełna wysp, tu i owdzie wapiennemi brzegami otoczona, cieśnina Liim - Fjordu; jej długość wynosi 160 km., głębokość zaś, która w węższych miejscach bywa największą, dochodzi do 16 m. Cieśnina ta była dawniej odnogą Kattegatu; dopiero w 1825 r. wody przerwały wązką mierzeję zachodnią i dokonały połączenia z M. Pół-nocnem, za pomocą tak zwanego dziś kanału Ty-borön. Od tego czasu Liim - Fjord stał się bardziej rybnym, ale, dla płytkości wspomnianego wyżej kanału, nie nadaje się do żeglugi, jako linia komunikacyjna, łącząca m. Północne z Kattega-tem; za to w simej cieśninie ruch miejscowy jest dość ożywiony.— 4) Układ pionowy i budowa geolo-giczna. Jakkolwiek największe wyniosłości Danii dosięgają zaledwie 170 m., tj. niewiele więcej nad czwartą część wysokości gór Świętokrzyskich, to jednak formy powierzchni są nader ciekawe przez swoją zależność od budowy wewnętrznej i od rodzaju warstw osadowych; niejedna też kwestya z zakresu geografii fizycznej da się z korzyścią na duńskim studyować gruncie. Najstarsze for-macye wykazuje wyspa Bornholm (ob.); jej północną część zalegają granity, które tworzą także najwyższą, pięknym lasem pokrytą, górę Rytter-knägten (162 m.). Tam, gdzie występuje brzeg granitowy, przedstawiają się wspaniałe formaoye skał, jak np. pod Hammershusem, gdzie sterczą ruiny jednego z najsłynniejszych zamków Danii. Mniej dziko wygląda brzeg południowy, zbudowany z piaskowców i łupków sylurskich, obok których pojawiają się skały jurajskie, kredowe i trya-sowe. Krajobrazów tak pięknych, widoków tak malowniczych, jak Bornholm, pozostała D. nie posiada; tam tylko, gdzie z pokrywy dyluwialnej wysuwają się skały kredowe, można spotkać strome brzegi i opierające się erozyi morskiej przylądki. Taki wypadek zachodzi na wscbodniem wybrzeżu wyspy Möen i na południowo-wschodnim Zelandyi, gdzie kredowe skały tworzą malownicze i chętnie przez turystów odwiedzane okolice, znane pod nazwą Möansklint i Stevnsklint. Na wyspie Möen, w pobliżu klintu, Kongsbjerg i Aoorrebjerg wznoszą się do 142 i 141 m. Głębokie rozpadliny Möensklintu, pokryte lasem bukowym, dzielą go na liczne części, które nakształt potężnych' filarów poduoszą się w górę. Stevnsklint na Zelandyi mniej jest malowniczy, lecz i w nim dokładnie obserwować można przerzucenie i pogięcie warstw różnych. Wierzchnie warstwy klintu silnie po-przerastałe krzemieniem, oporniejsze są od dolnych, które łatwiej są wymywane przez wodę; wiszą więc często pierwsze nad drugiemi i zwalają się w morze, jak to dzieje się np. na kredowych wybrzeżach kanału La Manche w Normandyi i Anglii południowej. Kreda duńska zawiera w sobie tylko górne, tj. senońskie, ogniwo formacyi kredowej; zbliża się zatem do formacyi trzeciorzędowej. Jest wielce prawdopodobnem, że na wyspach i w Ju-tlandyi pod osadami dyluwialnemi znajduje się wszędzie kreda. Na jaw wychodzi ona na wschodnim, sę-kowatym, półwyspie Jutlandyi, nad Liimfiordem, i na zachodniem wybrzeżu, gdzie wspomniany już Bulbjerg z kredy jest zbudowany. Trzeciorzędowa formacya węgla brunatnego na Jutlandyi ani jest malowniczą, ani też pod względem ekonomicznym nie ma większego znaczenia; za to utwory dy-luwialne, stanowiące powierzchnię całego niemal kraju, łącznie z wyspami, zajmują w nim pierwsze miejsce.—Dyluwium duńskie jest częścią moreny dennej z owego wielkiego lodowca, który pokrywał niegdyś Europę północną; grubóść tych o-sadów jest niekiedy zdumiewającą; tak np. przy wierceniu studni pod Slagelse dosiężono kredy dopiero w głębokości 126 m.—Głazy narzutowe występują wszędzie, zarówno na wyspach, jak i na dnie morskiem.—Ślady rysów lodowcowyoh widać na skałach kredowych Möenu i Zelandyi; znajdują się one i na szczycie Rytterknägtenu, co wskazuje, że wyspa Bornholm całkowicie wówczas była lodem pokrytą. Godne są uwagi zmiany, jakich masa lodowa dokonała w warstwach kredowych na Mocnie; lodowiec ścisnął je, zgiął i częściowo na kupę gruzów rozbił; w innem miejscu pas gliny lodowcowej, gruby na 3 metry, długi na 100 m. został wgnieciony między warstwy kredowe. O ile masy lodowe brały udział w ukształtowaniu brzegów Danii i w rozbiciu jej lądu na pojedyńcze części, nie da się jeszcze obecnie wyświetlić; ruch ich był prawdopodobnie północno -południowy, co wskazuje nam takiż kierunek cieśnin duńskich i wydłużonych wysp, w każdym jednak razie na dzisiejszy kształt lądu Jutlandyi i wysp duńskich oraz na konfiguracyę wybrzeży wpływało też wiele działanie fal morskich oraz wietrzenie różnej oporności skał.—Nie jest również wyłączonem, że zmiany zaszłe w warstwach głębszych warunkowa ły już tę lub ową szczelinę, jak np. Zund, Bełt Wielki lub Liimfiord. W okolicy tego ostatniego trzęsienia ziemi nie należą do rzadkości; w średnich wiekach, jak kroniki objaśniają, bywały one nieraz bardzo gwałtowne. Formacya dyluwialna nie występuje w D-i w postaci obszerniejszych równin; są to najczęściej niewielkie pagórki lub oddzielne wzgórza, które w połączeniu z dość gę-stemi jeziorami lub wdzierającemi się w głąb lądu odnogami morskiemi, pokryte przytem kępami drzew lub lasem, nadają okolicy wiele powabu.— Najwyższy punkt dyluwialny na Zelandyi dosięga 123 m. i leży w południowej części wyspy, na wschód od m. Nästved; tak zwana Szwajcarya Fiońska w południowo-zachodniej części wyspy wykazuje w szczycie Trebjerg 128 m.; jutlandzkie pasmo wyniosłości stanowi dalszy ciąg tej wyżyny, która pod nazwą bałtyckiego Pojezierza ciągnie się z niejakiemi przerwami wzdłuż brzegów Bałtyku. Najwyższy punkt Ejer Bavnehöj leży na północ od m. Horsens i ma 172 m.; jednak bardziej znany jest Himmelbjerg, w zachodniej stronie od m. Aarhuus nad jeziorem Jul położony, 153 m. wysoki, zbudowany z piasku lodowcowego, pokryty lasem bukowym, oraz kępami jałowca i otoczony wzgórzami nie o wiele niższemi. Na północ od Liimfiordu wznoszą się w stronie wschodniej pagórki Jydske Aas, dosięgające 136 m. W przeciwstawieniu do piasków lodowcowych ma glina lodowcowa szczególnie ważne znaczenie dla osadnictwa Danii i kultury jej ziemi. Glina ta, na której znajdują się najżyzniejsze pola, najlepsze lasy liściaste, najzamożniejsze miasta i folwarki, obejmuje wszystkie wyspy i wschodnią część Jut landyi do Liimfiordu. Pozostała część Jutlandyi, oraz jej krawędź północna poza Liimfiordem (Vend-syssel) składa się z mało zdatnego do uprawy piasku lodowcowego i dlatego ubogą jest w ludność i osady.—5) Rzski i klimat. Rzeki Duńskie nie mają miejsca dla swego rozwoju, nie są tedy długie, ani nie posiadają obszernych dorzeczy; W Jutlandyi rzeki spływają według linii wododziału, która przesuwa się bliżej wschodniego wy. brzeża. Na zachód, ku m. Północnemu płyn-strumienie dość długie, ale niezasobne w wodę; są to Vaarde Aa, wpadająca pod Kielst do zatoki t. im., Bkjerne Aa, do laguny Ringkjöbing, Stor Aa do laguny Nissum. Na północ do Liimfiordu dąży kilka strumieni, z których najważniejszy Skive Aa. Największą rzeką Danii jest Guden Aa, przepływa ona szereg pięknych jezior w pobliżu Himtnelbjerga; ubiegłszy 150 km., wpada do Ran-densflordu w Kattegauie; zasób jej wody jest znaczny, to też jest żeglowną w górę od uśoia aż do Silkeborgu. Najważniejszą rzeką Fionii jest Odense Aa, a Zelandyi Halleby Aa, Tude Aa i Sus Aa. Dania obfituje też w jeziora, których najwięcej w Zelandyi, na Laalandzie i w Jutlan-dyi między Horsensem a Viborgiem. Jeziora te, w glinie lodowcowej wyżłobione, mają wiele podobieństwa z dyluwialnemi jeziorami Niemiec północnych: i tu powtarzają się doliny z szeregiem jezior jakby na sznurek nanizanych, poszarpane wybrzeża oraz gwałtownie zmieniające się, częstokroć bardzo znaczne, głębokości. Większość tych jezior da się łatwo odnieść do epoki lodowej, równie jak liczne doliny, w których, zamiast wygasłych już jezior, pozostały torfowiska lub nawet suche łąki; natomiast niektóre jeziora, okrągławe-go kształtu, powstały z zapadnięcia, inne wreszcie, jak np. w północno-zachodniej stronie od Liimfior-du, zawdzięczają swe powstanie zatamowaniu odpływu wód wewnętrznych przez odsepiska piaszczyste, czyli diuny.—Klimat D-i, pomimo wysokiej szerokości geograficznej, odpowiadającej położeniu Litwy i Kurlandyi, jest stosunkowo łagodny. Rozpatrując stosunki klimatyczne Kopenhagi spostrzeżemy, że stolica D-i ma zimę łagodniejszą, lato zaś chłodniejsze, niż leżący bardziej na wschód i południe Królewiec; średnia najchłodniejszego miesiąca, lutego, ma—0.4°, średnia lipca -f- 16.6°, średnia roczna + 7.4° C. tj. tyle, ile w Monachium. Na wiosnę ciepło wzrasta nader wolno, chłody dopiero pod koniec roku zjawiają się i nie dochodzą nigdy do takiego stopnia natężenia, jak w sąsiedniej Szwecyi lub rossyjskich prowin-cyach Nadbałtyckich, choć są znaczniejsze, niż na uprzywilejowanem przez Golfstrom wybrzeżu Norwegii. Uderzającą jest gwałtowna zmiana temperatury w ciągu dnia (amplituda dzienna), zwłaszcza latem. Tak np. w czerwcu 1873 roku temperatura jednego dnia przy wietrze południowo-zachodnim wynosiła w południe 27.5°, nazajutrz zaś, przy wietrze północno-zachodnio-półno-cnym, spadła do 6° C. Wnętrze Zelandyi wykazuje już surowszą zimę od Kopenhagi, a jeszcze surowszą wnętrze Jutlandyi oraz jej wybrzeże północno-zachodnie. Stacya Smidstrup, wzniesiona 85 m. nad p. m. i odległa od Skagerraku o 9 km. ma średnią najzimniejszego miesiąca — 0.5°, średnią najcieplejszego -f- 15.4°, średuią roczną -j- 6.8° C. Wielce dotkliwą w Jutlandyi jest gęsta, chłodna mgła, zwana Havguse. Pojawiająca się nad wieczorem po pięknych i słonecznych dniach, oddziaływa ona szkodliwie na roślinność, nietylko przez swą nizką temperaturę, ale i przez znaczną zawartość soli. W ogóle w D-i liczba dni zupełnie pogodnych jest stosunkowo bardzo małą. wilgotność zaś powietrza nader wielką; pomimo to ilość wody spadłej z deszczem, bez względu na blizkie sąsiedztwo morza, nazwać można skromną; dosięga ona zaledwie 630 mm.; w szczegółach zaś, dla Kopenhagi wynosi 565 mm., dla Laa-

landu i Falsteru 587, dla Bornholmu 579, dla Fionii 601, dla Jutlandyi wschodniej 626, dla zachodniej 666 mm. Pora d dżysta zaczyna się w końcu lipca i trwa do października; najsuchsza przypada na luty, marzec i kwiecień. Częstość deszczów maleje ku wschodowi, ale deszcze nawalne trafiają się wszędzie; na zachodnich brzegach Jutlandyi burze zimowe z wielkiem wyładowaniem e-Jektryczności są dość powszechnem zjawiskiem. Dla uprawy zbóż i traw klimat D-i jest przyjaznym, nie wyklucza także hodowli drzew owocowych, zwłaszcza na Zelandyi. Najprzyjemniejszym i najbardziej równomiernym klimatem odznacza się wyspa Bornholm. — 6) Bogactwa przyrodzona. D. jest krajem rolniczo-pasterskim. Przeszło 80% ogólnej przestrzeni jest zdolne do pro-dukcyi, i tego 34% przypada na pola orne, 41% na łąki i pastwiska, 5% na lasy. Kultura ziemi w mało urodzajnej Jutlandyi uczyniła ostatniemi laty ogromne postępy i z każdym rokiem rozszerza się coraz bardziej. Najbardziej zdatnym do uprawy zbóż jest gruat na wyspach Laaland, Falster, Langeland, w niektórych okolicaoh Zelandyi i we wschodniej części Jutlandyi, tam mianowicie, dokąd sięga glina lodowcowa; tu bowiem u-daje się i pszenica, gdy w pozostałej części uprawiają głównie jęczmień, żyto, owies, a przede-wszystkiem kartofle. Przy średnim urodzaju D. sprząta rocznie 1.7 mil. hl. pszenicy, 5.5 mil. hl. żyta, 7.5 mil. hl. jęczmienia i 10 mil. hl. owsa. Ogólny zbiór ziarna równa się dziesiątej części tej ilości, jaką produkują dwadzieścia razy ludniejsze a piętnaście razy obszerniejsze Niemcy. To też normalnie D. może wywozić za granicę znaczną część swego owsa i jęczmienia, a niekiedy żyta i pszenicy, chociaż z drugiej strony nie jest bez znaczenia i przywóz zboża, mianowicie zaś kukurydzy. W 1881 r. wywóz zboża i mąki górował nad przywozem tych produktów o wartość 25 mil. koron. Jest to tern bardziej godne uwagi, że znaczna część środkowej i zachodniej Jutlandyi nie bierze żadnego prawie udziału w pro-dukcyi rolniczej. Tu—jeśli wyjdziemy np. z Aar-husu i skierujemy się ku zachodowi,—napotkamy najprzód żyzną glinę lodowcową, a potem dosięgniemy wkrótce obszarów piaszczystych, które co do swej wartości i siły rodzajnej dadzą się podzielić na kilka pasów. Pierwszym jest pas krzaków i zarośli na gruncie z głębokich piasków; tu już uprawa pszenicy ustępuje żytu, lasy bukowe rzedną a ich drzewa karleją. Jakkolwiek znaczna część tego obszaru obrócona jest pod pług, to jednak plon zboża jest nieznaczny i zdaje się, że rolnictwo cofa się tu powoli przed postępuj ącem leśnictwem, które zaprowadza kulturę drzew iglastych. Nieco dalej ku zachodowi ciągnie się pas ziemi z płytszym pokładem piasków, a za to z dość częstemi gniazdami gliny i raargla; przestrzeń ta pokryta jest dotąd wrzosem i jałowemi trawami, ale w przyszłości może być dla rolnictwa pozyskaną. Nakoniec w blizkości brzegów m. Półnoone-go przebywamy ostatni pas ziemi, w którym nad innemi formaeyami ma przewagę tak zwany A h 1.

Jest to rodzaj czerwono-brunatnego, piaskowca zawierającego w sobie żelazo; powstał on prawdopodobnie pod działaniem wody deszczowej na piasek żelezisty i lodowcowy, przyczem i inne kamienie uległy zlepieniu i razem stwardniały. Na Ahlu leży warstwa ciemno-zielonawego piasku, zwanego tu m a a r e m. Doprowadzenie tej okolicy do jakiegokolwiek stanu kultury napotyka wielkie trudności, nawet krzaki i trawy jałowe mają wygląd mizerny, gdyż korzenie przez zbitą masę ahlu przebić się głębiej nie mogą. Granicą, Oddzielającą ten obäzar płonny od morza stanowią odsepiska piaszczyste (diuny), mające tak wielki wpływ na kulturę zachodniej Jutlandyi. Jeszcze w 1569 r. podjęto usilne starania ku opanowaniu tych odsepisk i ich zakrzewieniu, dotąd wszakże nie zdołano zamiaru tego uskutecznić należycie. Chociaż jednak rolnictwo może jeszcze zdobyć dla siebie pewne obszary w Jutlandyi, to rozszerzenie go dalsze w oałej D-i ma już z góry wykreślone sobie granice w tym fakcie, że znaczne przestrzenie kraju pozostaną bądź co bądź na usługach hodowli zwierząt domowych. Konie duńskie odda-wna słusznie są cenione, a ich liczba w stosunku 18 na każde 100 mieszkańców ustępuje tylko Rossyi; D. należy też do rzędu krajów, które wywożą konie za granicę Równie wielka stosunkowo jest ilość bydła rogatego, przypada go bowiem 75 sztuk na każde 100 mieszkańców, tak, że pod tym względem D. ustępuje tylko Irlandyi; wywóz bydła i produktów nabiałowych znaczne krajowi przynosi dochody; za samo tylko masło otrzymała D. z za granicy w 1882 r. przeszło 34 mil. marek, tj. o 14 mil. więcej niż całe Niemcy. Ilość świń i owiec jest też bardzo znaczną; pierwszych liczą 79, drugich 27 na każde 100 m-ców. Wogóle wywóz płodów rolnictwa i pasterstwa stanowi 73% ogólnego wywozu i wskazuje, że obie te gałęzie stanowią nsjważniejszą pozycyę w ekonomicznem życiu kraju. Głów-nemi odbiorcami tych produktów są: Anglia i Niemcy.—L asy w D-i w ostatnich stuleciach wielkiemu uległy przetrzebieniu, obecnie jednak starannie je pielęgnnją i nowemi zagajnikami powiększają, zwłaszcza w środkowej Jutlandyi. Panującym w lasach gatunkiem drzew jest buk, zajmujący 70% ogólnej przestrzeni leśnej; najpiękniejsze bory posiada północno-wschodnia Zelandya i środkowa Jutlandya w okolicach Silkeborga. Wegetacya leśna D-i doznała w szeregu stuleci zmian znacznych, pierwotnie bowiem częstem w lasach duńskich drzewem był dąb, lecz już za czasów Bage-sena (koniec zeszłego stulecia) nie było w kraju tylu nawet dębów, iżby z nich dwa okręty liniowe zbudować można było. W czasach znowu przedhistorycznych D-ę pokrywały obszerne bory iglaste, czego dowodzą ciekawe szczątki, znajdowane w bagnach i torfowiskach duńskich. W jednem z torfowisk północno-wschodniej Zelandyi górna, młodsza, warstwa ze szczątkami buczyny, spoczywa na starszej, ze szczątkami dębiny, ta zaś leży na jeszcze starszych warstwach, w których znaleziono wyraźne szczątki sośniny i osiny. Zmian takich nie należy przypisywać wyłącznie ociepleniu się

temperatury po ustaniu epoki lodowej, a przynajmniej nie należy ściągać ich do czasów historycznych, gdyż obserwacye, jakie Tycho de Brabe czynił na wyspie Hveen od 1582 — 1597 r. przekonały, że od owego czasu aż po dobę obecną klimat D-i prawie się nie zmienił. W ostatnich czasach panowanie buku ulega stopniowemu ograniczaniu, mianowicie zaś na jałowych płaszczyznach półwyspu i niektórych wysp, gdzie zakładane są zagajniki drzew iglastych. Według Miil-lera z ogólnej przestrzeni leśnej w 1881 r. przypadało na lasy iglaste około 25°/₀ Bagnisk duńskich nie można porównywać z bagniskami północno-zachodnich JNiemiec; są one zazwyozaj niewielkie i leżą śród niw żyznych i dobrze uprawnych. Tylko dwa większe obszary bagniste znajdują się w państwie: jest to Lille Vild na po-łudnio-wschód od Aalborga i Store Vild na-północ od tegoż miasta; oba do ostatnich dziesiątków lat były prawie niedostępne. Mineralne bogactwa D-i są prawie bez znaczenia; najważniejszym produktem jest wapień, wydobywany energicznie w wielu miejscowościach i dający licznym rękom zajęcie. Największe łomy znajdują się na Zelandyi pod m. Faxö, gdzie odosobnione pokłady wapienia koralowego wydobywane są od 200 lat, oraz w kredowych utworach Jutlandyi wschodniej.—Nadzieje, pokładane w węglu kamiennym Bornholmu, niezupełnie się ziściły;

Wszystkie cieśniny i Kattegat przecięte są mnóstwem linij parowców, załatwiających stosunki stolicy z Jutlandyą i wszystkich wysp między sobą.— Wprawdzie mgły, kry i mielizny stawiają żegludze znaczne niekiedy utrudnienia; z drugiej strony jednak bogate rozczłonkowanie lądu, zwłaszcza jego żyzuiejszych i gęsto zaludnionych części, sprawia, że dostęp do wszystkich niemal ważniejszych punktów kraju, nawet śród wązkich i wielkich ostrożności wymagających cieśnin, jest łatwy; na Zelau-dyi, Pionii i wyspach południowych rzadko znajdzie się znaczniejsze miasto, które - by zupełnie było odcięte od morza.—Podobnież dzieje się i na Ju-tlandyi, gdzie miasta, o ile nie leżą w głębi własnych fiordów lub zatok, posiadają porty zewnętrzne i stacye ładunkowe, przez które handel swój i żeglugę morską załatwiają. Mniejsze wyspy, zamieszkane niekiedy przez kilka tylko rodzin, pozostają w stosunkach z sąsiedniemi za pomocą zwykłych łodzi żaglowych. Z zagranicą, a głównie z Niemcami, pojedyncze prowincye duńskie łączą się już to wodnemi już też lądowemi drogami.—Najpierwsza droga żelazna w D-i otwartą została w 1847 r. na przestrzeni Kopenhaga-Roeskil-de;—dziś państwo posiada już gęstą sieć dróg żelaznych, wybornie przystosowanych do żeglugi parowej.—Najważniejsząjest linia wschodnio-Jutlandzka, która od granicy niemieckiej pod Vamdrup biegnie aż do Frederikshavn nad Kattegatem, wprost wyspy Läsö; kierunek jej jest kręty z przyczyny, że w biegu swym musiała obchodzić liczne fiordy i jak największej liczby miast dotykać; pod Aalborgiem przechodzi ona Liimfiord po wspaniałym stałym moście.—Z Frederikshavnu wychodzą parowce bezpośredniej komunikacyi do Götenborga w Szwecyi i do Laurvig w Norwegii.—I zachodnia Jutlandya, ohociaż uboga i mało ruchliwa, ma swoją linię drogi żelaznej, wychodzącą od granicy niemieckiej pod Widding i kończącą się za Liimfior-dem w Thisted. Obie podłużne linie połączone są trzema poprzecznemi, a mianowicie: Kol-dynga-Braminge, Aarhuus-Skjerne i Langaa-Struer; nadto rozchodzi się z nich parę gałęzi pobocznych, tak, że zaledwie kilka miast jutlandzkich, jak Sae-by lub Elbetoft, wcale dotąd dróg żelaznych nie mają; krańcowe miasto Jutlandyi, Skagen, jest już z główną siecią kolejową połączone. — Niemniej również ważna linia drogi żelaznej ciągnie się ze wschodu na zachód przez Zelandyę i Fionię, załatwiając stosunki Kopenhagi i obu tych wysp z lądem stałym; wymaga ona jednak dwukrotnego przez oba Bełty, w zimie nieco uciążliwego, pośrednictwa parowców i dosięga linij na lądzie stałym w Fryderycyi.—Nie bez znaczenia także jest linia żeglugi parowej między zelandzkiem miastem Korsör nad Bełtem W. a niemieckim Kielern, oraz linia drogi żelaznej, wychodząca z Kopenhagi na południe Zelandyi i przez cieśninę Masned (parowiec) na wyspę Falster, gdzie z końcowego punktu Giedserodde statek parowy dosięga w ciągu dwóch godzin meklemburskiego wybrzeża pod Warne-

—natomiast wyspa ta na północnem wybrzeżu posiada wielkie łomy granitu, a pod Rönne znaczne kopalnie glinki porcelanowej (do 180 000 centnarów roczuie), którą głównie spotrzebowują niemieckie fabryki porcelany i papieru. — Daleko waż-niejszem od górnictwa D-i jest jej rybołówstwo, chociaż z rybołówstwem Norwegii lub Szkocyi w porównanie iść nie może. Po świetnym okresie 1805—1820, gdy połów samych śledzi w Liimfior-dzie przynosił krajowi rocznie kilka milionów talarów, nastąpił zupełny upadek rybołówstwa, które dopiero w ostatnich dziesiątkach lat nader szybko rozwinęło się w całym kraju. Głównem jego o-gniskiem jest północny kraniec Jutlandyi; 80°/0 ludności miasteczka Skagen żyje z połowu fląder, dorszów i makreli,—następnie wody Liimfiordu, obfitujące we flądry, dorsze, węgorze, śledzie i homary; wreszcie oba Bełty, z których w Małym poławiają się nadto delfiny w ilości około 1000 Bztuk rocznie.—Nawet mieszkańcy zachodniego wybrzeża Jutlandyi wchodzą zwolna w obręb tych zajęć, poławiając na swych wodach dorsze, flądry i t. p. Ostrygi znajdują się w Liimfiordzie i w Kat-tegacie pod Frederikshavn. — Jeżeli rybołówstwo D-i ustępuje norweskiemu, to należy pamiętać, że kwitnący stan rolnictwa tutejszego nie czyni z rybołówstwa sprawy pierwszorzędnego znaczenia, jak to dzieje się w Norwegii, gdzie w obec braku ziemi zdatnej do uprawy 10°/₀ ludności dorosłej żyje z połowu ryb—w Danii zaledwie 1%- — 7). Korn unikaeye naturalne i sztuczne. W kraju takim, jak Dania, który składa się półwyspu i mnóstwa wysp, drogi wodne i żegluga parowa odgrywają münde; jest to najkrótsza, bo tylko 12 godzin trwa-daleko ważniejszą rolę, niż komunikacya lądowa, jąca, droga z Berlina do Kopenhagi.—Stosunki Da-

nii ze Szwecyą załatwiają parowce, krążące stale między Kopeuhagą a Malmö, oraz między Helsin-görem a Helsingborgiem.—8). Stosunki ludnościowe. Duńczycy należą do szczepu germańskiego w gałęzi indoeuropejskiej; jest to lud rosły, silnie zbudowany; ma przeważnie włosy jasne, bardzo białą cerę i niebieskie oczy; cechuje go wytrwałość, zimna krew i odwaga, zwłaszcza na morzu; lubi spokój i wygody domowego ogniska; jeBt ochędoźny, oszczędny, zabiegliwy i gościnny, - skłonny zarazem do nieufności; posiada zmysł praktyczny i zdrowy rozsądek, ten jednak chadza w parze z żywą wyobraźnią; obserwator z niego dobry, choć nieco powolny, ale zato gruntowny.—Pod względem gęstości zaludnienia, D. należy do państw pośrednich i zaleca się brakiem wielkich różnić, t. j. ostateczności. Najsłabiej zaludnioną jest południowo - zachodnia część Jutlandyi, gdzie okolice piaszczyste i krzakami zarosłe znaczne zajmują przestrzenie i gdzie zatem osady ludzkie trafiają się rzadko. Tu gęstość zaludnienia spada w okręgu Ripen na 24, a w o-kręgu Ringkjöbing nawet na 18 mieszkańców na 1 km. □ (średnia dla D-i 57 na 1 km. □). Z kolei idą okręgi środkowej i północnej Jutlandyi z zaludnieniem 30 do 37, wreszcie okręgi wschodniego i żyznego wybrzeża, gdzie np. okrąg Aarhuus przekracza średnią i dosięga 60 głów na 1 km. □ . Wyspy większe i średnie należą do dobrze zaludnionych; Laaland i Falster wykazują Bię liczbą 60, Bornholm 61, Fionia z wyspami przyległemi 72, Zelandya i Moën wreszcie 102 (wpływ Kopenhagi) głów na 1 km. □.—D. należy nadto do krajów z silnym przyrostem naturalnym, a ze słabą stosunkowo emigracyą.—Alwin Oppel w okresie\1850—80 podaje przyrost roczny na 1.328% ludności ogólnej; przyrost ten dla Niemiec wyraża się liczbą 0.927°/₀ a dla Francyi tylko 0.16%.—Jest to jeden z faktów stwierdzających znane zresztą zjawisko, że kraje wschodniej i północnej Europy wzrastają w ludność prędzej daleko niż południowej lub zachodniej.—E-migracya zewnętrzna, w porównaniu ze Szwecyą i Norwegią, jest umiarkowana; natomiast emigra-cya wewnątrz kraju, zwłaszcza skrzętnych i o-sczędnych, ale biednych, Jutlandczyków na wyspy, (głównie do Kopenhagi) trwa oddawna i stale. W miastach żyje około 28°/₀ ludności, lecz należy pamiętać, że mieszkańcy miast mniejszych trudnią się przeważnie rolnictwem, pasterstwem i rybołówstwem, tak, iż z ogółu ludności miejskiej część tylko wypada uważać za oddaną przemysłowi i handlowi. Najdawniejszym śladem siedzib ludzkich w Danii dzisiejszej są tak zwane Kjökkenmöddinger, tj. stosy odpadków kuchennych. Są to niewysokie wały albo też pagórki, mające za to znaczaą długość i szerokość; wypełnione prawie zupełnie skorupami ostryg i innych mięczaków jadalnych oraz kośćmi żubrów, psów morskich, psów, bobrów i ptaków; z pomiędzy tych ostatnich spotyka się kości obcego już dziś D-i głuszca i zaginionej alki olbrzymiej (Alca impen-niś). Pies był wówczas jedynem zwierzęciem do-mowem mieszkańców, którzy zapewne nie stali wyżej kulturą od obecnych mieszkańców Patago-

nii. Metali brakło im zupełnie, używali przeto narzędzi z niegładzouego krzemienia i z kości zwierząt; na ślad istnienia rolnictwa nie natrafiono nigdzie. Owe stosy odpadków wskazują nam miejsca, w których ówczesna ludność zgromadzała się i przygotowywała do uczty to, co przyniosło polowanie lub rybołówstwo. Było to już po epoce lodowej, ale kraj pokrywała jeszcze roślinność podbiegunowa, niektóre zaś jej gatunki dotąd jeszcze istnieją i w naszych oczach wymierają.?Kości i skieletów człowieka w Kjökkenmöddingach nie znaleziono dotąd. Co się tyczy geograficznego rozmieszczenia tych stosów, zauważyć należy, że brak ich na zachodniem wybrzeżu zarówno Jutlandyi jak i wysp; nie przeto jednak, iżby z biegiem czasu morze miało zniszczyć istniejące i tam stosy, lecz dla tego, że pierwotni mieszkańcy D-i, tak dobrze jak i późniejsi, unikali zachodnich, niegościnnych i nawet dla rybołówstwa mało odpowiednich wybrzeży Jutlandyi. Do późniejszego już okresu należą liczne budowania kamienne, przypominające dolmeny, oraz grobowce krużgankowe i t. zw. skrzynie z kamienia, od których roi się w D-i. Petersen na samej tylko Zelandyi naliczył

3—4 000 grobowców megalitycznych, które należą już do okresu kamiennego, niektóre zaś skrzynie kamienne zachodzić mają w wiek bronzowy. Jest wielce prawdopodobnem, że ludzie, którzy wznosili te pomniki kamienne, nie różnili się bardzo od dzisiejszych mieszkańców. Jakkolwiek bowiem czaszka Duńczyka z okresu kamiennego ma niektóre cechy wspólne z dzisiejszymi Lapończykami i ludami podbiegunowemi, to jeszcze okoliczność ta nie upoważnia do brania ówczesnej ludności z lapońsko-fińską za jedno. Przechodząc do czasów historycznych, jest rzeczą niewątpliwą, że najpierwsze osady powstały na wschodniej i północno-wschodniej stronie wysp, oraz na wschodniej stronie Jutlandyi; ludność ówczesna chętniej obierała na swe siedziby wybrzeża nad cieśninami lub w głębi daleko w ląd wdzierających się fiordów, w których czuła się i od napaści bezpieczniejszą i jednocześnie łączności z morzem nie pozbawioną. Wnętrze lądów czy wysp nie miało nigdy większych ognisk ludności, tern silniej za to mnożyły się tu twierdze i zamki obronne, zazwyczaj śród jezior i bagnisk stawiane. Dotąd zachowało się wiele z tych zamków, między któ-remi jednym z najciekawszych jest zamek Spöttrup, nad niewielkiem jeziorem położony. Wsie duńskie budowane są zwykle w zwartej massie osad, wszakże spotyka się często i odosobnione gospodarstwa, mianowicie na Bornholmie, oraz w niektórych okolicach Jutlandyi, Zelandyi i Fionii. Kościoły wiejskie w Danii są częstokroć bardzo ciekawemi i wielce starożytnemi budowlami o niezwykłej trwałości i mocy; nawet niejedno małe miasteczko ma wielką i wspaniałą świątynię, która tern jaskrawiej od skromnych i nizkich mieszkań ludzkich odbija. Wyjątkowe stanowisko względem całości kraju i państwa zajmuje Kopenhaga. Liczy oną więcej, niż szÓBtą część ogółu mieszkańców, i więcej, niż połowę wszyst-

kiej ludności miejskiej; a stosunku takiego nie spotyka się już w żadnem innem państwie. To też stolica znaczenie ma imponujące: jest ona bardziej, niż którakolwiek inna, głową i sercem kraju, jego rękami i oczyma. Zogniskowały się w niej potężnie i władze naczelne państwa, i najwyższe zakłady naukowe, i najbardziej rozwinięty przemysł, i najrozleglejszy handel, i najróżnorodniejsze instytucye dobroczynne, społeczne, artystyczne itp. Kopenhaga śród innych miast duńskich wyrosła jak osamotniony olbrzym; niema tu żadnego przejścia, żadnego stopniowania, jak w innych państwach; wielkością swoją i znaczeniem wywiera ona ciśnienie, choć n!e w ujemnem tego słowa znaczeniu, na kraj cały i mogłaby z niejaką słusznością powtórzyć o sobie słowa francuskiego monarchy: „państwo—to ja“.—9). Przemysł i handel. Przemysł w stosunku do innych krajów zajmuje dotąd skromne miejsce, chociaż z każdym rokiem rozwija się coraz bardziej. Fabryki sukna zaspakajają zaledwie połowę ogólnej potrzeby; papiernie są liczne i dobry towar wyrabiają; szczególnie ważną gałąź stanowią cukrownie, młyny, olejarnie, jak również browary, cegielnie, fibry ki fajansu i porcelany, huty szklane, fabryki tytoniu, garbarnie, a przedewszystkiem białoskórnie (rękawiczki duńskie) i warsztaty do budowy statków. Rzemiosła i przemysł domowy znajdują się wszędzie w sta nie kwitnącym i sprawiają, że przywóz towarów zagranicznych, stanowiących przedmiot codziennego użytku, zmniejsza się statecznie. Większe bez porównania znaczenie ma dla kraju handel. Dama była zawsze zwolenniczką zasady wolnego handlu, która i obecnie w niej panuje. Wprawdzie istniały dawniej cła wywozowe, ale zniesiono je jeszcze w lipcu 1863 r. Jako ognisko handlu duńskiego występuje przedewszystkiem Kopenhaga z summą obrotów, równających się prawie połowie całego handlu państwa, za nią idą: Aarhuus, Aalborg, Korsör, Helsingör, Frederikshavn, Esbjerg, Randers, Odense, Nakskov, Svendborg itd. W r. 1892 przywóz wszystkich towarów do kraju wyniósł 365,2 mil. koron; do najważniejszych pozy cyj przywozowych należą: zboże (31 mil. koron), metale i wyroby z nich (26.7), węgiel kamienny

(22.5) , masło (19), tkaniny wełniane (19), drzewo

(15.5) , tkaniny bawełniane (15), kawa (13), nasiona (8.6). Wywóz w tymże roku przedstawiał wartość 234.2 mil. koron i składał się głównie z masła i produktów nabiałowych (77.6), zwierząt domowych (44), słoniny i wędlin (25.0), zboża

(14.5) , skór (9) i t. p. Co do przywozu państwa i kraje idą w następującym porządku: Niemcy, Wielka Brytania, Szwecya, Rossya, Stany Zjednoczone, Belgia, Hollandya i Francya, a co do wywozu: Wielka Brytania, Niemcy, Szwecya, Norwegia, Rossya, Islandya, Stany Zjednoczone i Francya. Flota handlowa w 1892 roku składała się z 3 463 statków, objętości 311 656 tonn, w tej liczbie 349 parowców, objętości 118 554 t. Nadto statków mniejszych, do 4 tonn objętości, było 11 348. Handel morski dzielnie jest wspierany rozległą siecią dróg Żelaznjoh, których pod koniec 1892 r. było 2 065 km„ w tej liczbie państwowych 1 597 km. Drogi wozowe utrzymywane są nader starannie i w zupełności odpowiadają potrzebie; długość samych tylko gościńców bitych dosięga 1 500 km. Urzędów pocztowych i telegraficznych w 1891 r. liczono 1188; listów i posyłek przewieziono 108 mil. sztuk, depesz przesłano 1.6 mil. sztuk, długość linij telegraficznych wynosiła 5 911 km., długość drutów 16 541 km. Do spraw handlu istnieje w Kopenhadze Bank Narodowy z filiami: Aarhuus, Aalborg, Nykjöbing i t. p. i z kapitałem 27 mil. koron; nadto 6 banków w stolicy, 36 w miastach prowincyoaaluych, kilka stowarzyszeń wzajemnego kredytu i hypotecznyeh, 446 kas oszczędności (1881) z wkładem 254 mil. koron. Co się tyczy monet, D. zawarła ze Szwecyą w d. 27 maja 1873 r., a z Norwegią w d. 1 stycznia 1876 r. konwencyę monetarną, mocą której zaprowadzoną została waluta złota, przyczem określono, że pieniądze jednego państwa mają swobodny obieg w dwóch innych i że za jednostkę pieniężną w obrachunkach przyjmuje się srebrną koronę po 100 oerów w zdawkowej monecie srebrnej i bronzowej, (korona=l. 125 marek n;em.); dawniejszą jednostką był rigsdaler—2.275 mar. niem Co się zaś tyczy miar i wag, to system metryczny zaprowadzony został dopiero od 1894 roku (w Szwecyi i Norwegii daleko wcześniej); dotąd jednak są w praktycznem użyciu dawne miary i wagi, a mianowicie: stopa (Fod)=12 calom= 0.314 m.; mila = 24 000 stóp = 7.32 km.; łokieć (Alen) = 2 stopy; sążeń (Faden)=6 stóp. Miarą do płynów był pot=0.976 litra; zboże mierzono na łaszty po 22 tonny=l 391 hl.; tonna soli=: 170.3 1. tonna piwa=l 314hl., tonna masła=-112 kg. tonna węgla =120 kg., beczka wina = 4 oxhoft (okseft)=24 anker=9l2 patter. Centnar duński= 100 funtom duńskim = 50 kg. — 10) Urządzenia państwowe i społeczne. D. jest monarchią konstytucyjną, dziedziczną w linii męskiej domu szlezwieko-holsztyńsko - sonderbursko - gliksburskiego; prawo dziedziczenia tronu określone zostało przez ustawę i d. 31 lipea 1853 r., zrewidowaną i dopełnioną w d. 28 lipca 1866 r. Podstawą kon-stytucyi jest uchwała zasadnicza z d. 5 czerwca 1849 r., rozwinięta następnie przez postanowienia parlamentu z d. 28 l.ipca 1866 r. Władza prawodawcza spoczywa w ręku króla i sejmu państwa (Rigsdag), który składa się z izby niższej (folkething) i senatu czyli izby wyższej (landsthing). Folkething liczy 102 członków, po jednym na każ de 16 000 m-ców, i powstaje z wyborów bezpośrednich i głosowania powszechnego; wyborcą może być każdy obywatel duński, jeśli skończył 30 lat wieku, używa dobrej sławy i mieszka przynajmniej rok jeden w okręgu wyborczym, do którego został zapisany; członkowie folkethingu wybierani są na 3 lata, po upływie których odbywają się nowe wybory. Landsthing składa się z 66 członków, z których 12 mianuje król dożywotnio, pozostali powstają z wyborów pośrednich; siedmiu dostarcza Kopenhaga, czterdziestu pięciu okręgi miejskie i wiejskie, jednego wyspa Bornholm i jednego

wyspy

Fäiöer; członkowie senatu wybierani czele powiatów tak zwany Heredsfoged (wójt po -

dej dyecezyi biskup ze swymi dziekanami tworzy kollegium do rozstrzygania spraw kościelnych. Nieliczni katolicy podlegają biskupowi z Osnabrück (w Niemczech), który jest wikaryuszem apostolskim dla D-i.—Oświata stoi na bardzo wysokim poziomie; do wyjątków należy człowiek dorosły, któryby czytać i pisać nie umiał. Przymus szkolny w całem państwie istnieje już od 1814 roku i obowiązuje wszystkie dzieci od 7 do 14 r. życia. Liczba szkół ludowych dochodzi do 3 000, a w nich nauczycieli i nauczycielek około 3 200; dla kształcenia nauczycieli ludowych istnieje 5 seminaryów; gimnazyów klasycznych jest 13, realnych 10, szkół realnych 17, kilka średnich gimnazyów żeńskich, a nadto dość znaczna liczba szkół prywatnych (zwłaszcza w Kopenhadze), które bardziej są nawet uczęszczane, niż publiczne. Najwyższym zakładem naukowjm jest uniwersytet w Kopenhadze, założony w 1479 roku; ma on 5 wydziałów: teologiczny, prawny, lekarski, filozoficzny i matematyczno-przyrodniczy; z uniwersytetem połączona jest i szkoła politechniczna z trzema oddziałami: inżyniersko-budowniczym, mechanicznym i technologicznym. W 1890 r. uniwersytet Kopenhageń-

na lat 8, w połowie odnawiają się co 4 lata. i wiatowy) lub też Birkedommer fsędzia powiatowy). Deputowani izby niższej i senatorowie pobierają Kopenhaga wyjętą jest z pod władzy amtmana dyety, są nieodpowiedzialni i nietykalni, chyba, że i posiada własny magistrat, składający się z mia-izba właściwa sama pociągnie ich do odpowiedział- ! nowanego przez króla prezydenta, z czterech bur-ności. Każda z izb ma prawo inicyatywy i co- j mistrzów i czterech radzców, wybieranych przez rocznie zwołaną być musi w d. 1 października na miasto, oraz 36 ławników. Pod względem ko-posiedzenia do miejsca siedliska rządu; król jednak ścielnym D. dzieli się na 7 dyecezyj ewange-moźe termin zwołania odroczyć do dwóch miesię- licko-augsb. (stift): Zelandya, Fionia-Arrö, Laaland-cy i naznaczjć zebraniu inną miejscowość. Wyspy Falster, Aalborg, Viborg, Aarhuus i Ripen; na cze-Färöer posiadają własny sejm, Lagthing, złożony le dyecezyi stoi biskup; biskup Zelandyi jest pry-z 20 członków i istniejący od r. 1854. Ißlandya masem państwa. Dyecezye rozpadają się na 69 ma nadaną sobie w r. 1874 własną ustawę; wła- j dekanatów, te zaś na 1697 parafij; granice dye-dza prawodawcza pozostaje w ręku króla i Althin- cezyj, dekanatów i parafij nie zgadzają się bynaj-gu, wykonawczą zaś sprawuje król przez specyal- i mniej z administracyjnym podziałem kraju. W kaź-nego ministra dla spraw Islandyi. Kolonie Indyj Zachodnich posiadają od r. 1863 dwie Rady Kolonialne: jedną dla wyspy St. Croix, z 18 członków złcżoną, z któiych pięciu mianuje król; drugą zaś dla wysp St. Thorras i St. John, złożoną z 15 członków, z których król również pięciu wyznacza.

Władza wykonawcza dla właściwej Danii, spoczywająca w ręku króla, reprezentowana jest przez Radę Stanu, do której należą pełnoletni książęta krwi, oraz siedmiu ministrów, a mianowicie: 1) spraw wewnętrznych, 2) spraw zagranicznych, 3) skarbu,

4) sprawiedliwości i spraw Islandzkich, 5) wojny,

0) marynarki, 7) oświecenia publicznego i wyznań.

Ministrowie są za swe czynności odpowiedzialni i mogą być przez króla lub przez obie izby postawieni w stanie oskarżenia; wówczas działa sąd państwowy, złożony z członków sądu najwyższej instancyi i takiejźe samej liczby członków Lands-tbingu; skazani takim wyrokiem na karę mogą być ułaskawieni przez króla jedynie za zezwoleniem folkethingu.—W y m iar sprawiedliwości odbywa się ściśle i prawidłowo; dla uniknięcia zbytecznych procesów istnieją komissye pojednawcze we wszystkich okręgach sądowych. Najniższą instancyą są sądy miejskie dla miast i wiejskie ski liczył 104 profesorów i 1 820 uczniów; do słu-dla gmin (BirkRet); drugą instancyę stanowią dwa chania wykładów dopuszczone są i kobiety. Nie-wyisze sądy ziemskie: jeden w Kopenhadze dla j zależnie od tych instytucyj szkolnych posiada D. wysp, drugi w Viborgu dla Jutlandyi. Trzecią \ oddzielny zakład teologiczny w Kopenhadze, aka-i ostatnią instancyą jest najwyższy sąd w stolicy. ] demię chirurgiczną tamże, oraz akademie ogólne Do spraw wyjątkowych istnieje wspomniany już ) w Sorö i Herlufsholmie. Z pomiędzy szkół spe-sąd państwowy, złożony z ośmiu członków Lands- ! cyalnych istnieją akademie rolnicze w Kopenha-thingu oraz ośmiu członków (tj. całego kompletu), ] dze i Odense, akademia sztuk pięknych w Kopen-sądu najwyższego, wszystkich wybieranych na czte- | hadze, szkoła wyższa handlowa, instytut wetery-ry lata. Prócz spraw, o których wyżej była mowa, naryjny, wyższa szkoła przemy słowo-rzemieślnicza, sąd ten rozpatruje i inne, szczególnie ważne prze- szkoły marynarki i pływania, szkoły dla niższych stępstwa, a zwłaszcza dotyczące zdrady państwa, stopni wojskowych, niższe szkoły rolnicze, rze-Sędziowie są nieodwołalni, chyba z wyroku sądo- mieślnicze : t. d. Nauka gimnastyki i pływania wego.—Administracyjnie D. właściwa dzieli obowiązkową jest we wszystkich szkołach publicz-się na 18 okręgów (aemter), z których 9 na wy- nych, w seminaryach nauczycielskich, w wojsku spach (Kopenhaga, Frederiksborg, Holtaek, Sorö, i marynarce. W ostatnich dziesiątkach lat po-Praestö, Bornholm, Maribo, Svendborg i Odense), wstały liczne szkoły dla włościan, tak zwane oraz 9 w Jutlandyi (Vejle, Aarhuus, Randers, Aal- Höjskoler i niewłaściwie mianowane uniwersyteta-borg, Hjörring, Thisted, Viborg, Ringkjöbing i Ribe). mi cbłopskiemi; już sama liczba ich, dochodząca Okręgi dzielą się na 126 powiatów sądowych (Her- do 60, przemawia przeciwko temu; są to właści-red, Birk), z których 44 na wyspach, a 126 w Ju- wie zakłady dla dorosłych, w których prowadzi tlandyi, powiaty zaś rozpadają się na 1 070 gmin się dalej naukę, w szkołach ludowych zdobytą i do (sogne). Na czele okręgów stoi amtman, a na i praktycznego życia zastosowaną, a mianowicie do

rolnictwa, sadownictwa, rybołówstwa, żeglugi, wreszcie do znajomości praw i ustaw krajowych. Wspomnieć także należy o dość znacznej stosunkowo liczbie towarzystw naukowych, o kilku bibliotekach, z których królewska w stolicy liczy około 500 000 tom. i 20 000 rękopisów, a uniwersytecka około 250 000 tomów i 5 000 rękopisów, wreszcie o galeryi obrazów i rzeźb, o muzeum Thor-waldsena, o gabinecie przyrodniczym i t. p. W r. 1882 wychodziło w całem państwie 178 dzienników i 211 czasopism.—Wojsko i Flota. Armia duńska na stopie pokoju w r. 1893 liczyła 14 469 żołnierzy (w tej liczbie żandarmerya 539), na stopie wojennej 44 133; dodać nadto należy około 20 000 wojsk zapasowych i gwardyi miejskiej. Sztab generalny składa się z 25 oficerów i 16 podoficerów; wojska czynne pierwszego powołania: piechota: 1 batalion lejb gwardyi, 10 pułków liniowych po 3 bataliony (801 oficerów, 33 192 żołnierzy); kawalerya: 5 pułków z 16 szwadronami (139 oficerów, 2 420 żołnierzy); artylerya: 2 pułki po 6 bateryj, 8 dział każda (175 oficerów, 4 755 żołnierzy). Wojska drugiego powołania składają się z 13 batalionów piechoty i 4 bateryj artyle-ryi. Marynarka wojenna po koniec 1893 roku liczyła 103 statki różnego îodzaju z 388 działami i 1 423 ludzi załogi; okrętów pancernych było 7 z 95 działami; krzyżowców różnej wielkości 7 z 79 działami, 8 żelaznych łodzi ka-nonierskich z 36 działami; 16 torpedowców. Wszystkie statki parowe floty wojennej posiadały siłę około 38 000 koni parowych. Niezależnie od tego do Bkładu marynarki wojennej zaliczają: parowiec królewski, „Danebrog“, 16 statków przewozowych, 12 statków do ćwiczeń i nauki, kilkanaście szalup do obsługi warsztatów, kilka łodzi kanonierskich dawnego typu it. p.—Finanse. Budżet państwa na rok 1893/4 obliczony był w przychodzie na 62.4 w rozchodzie na 60.9 mil. marek niem.; czysty dług po potrąceniu aktywów wynosił po koniec 1892 r. 143.8 mil. marek. Stan „ finansowy kraju znajdował się dość długi czas w niepomyślnych warunkach; dochody przewyższane były zwykle, i to niekiedy bardzo znacznie, przez rozchody, skutkiem czego dług wzrastał stopniowo; w ostatnich jednak latach skarbowość duńska zdaje się dążyć do równowagi budżetowej, i do stałego umniejszania długu. System podatkowy D-i opiera się na prawie z d. 20 czerwca 1850 r., mocą którego zaprowadzono równomier-niejszy rozdział podatków od majątku; jako podatek bezpośredni istnieje nadto podatek ziemski na wsiach, budowlany w miastach, drożny i t. p. Gminne podatki oprócz tego składają się z dziesięciny dla duchowieństwa, z opłat na biednych, na szkoły i t. p. Główne pozycye dochodu z bilansu za rok 1890/91 były: z lasów i dóbr państwowych 840 000 koron, z państwowych dróg żelaznych poczt i telegrafów 4 368 000 k., z podatków bezpośrednich 9 660 000 k , z podatków pośrednich 37 126 000 k., z loteryi 862 500 k., z różnych innych źródeł 4 121 000 k.; na wydatki zaś w tymże czasie składały się: lista cywilna 1 000 000 k., apanaże 223 030; sejm państwa 370 000, rada stanu 107 000, dług państwa 8 831000, minist, spraw. zagr. 412 000, oświaty i wyznań 2 984 000, sprawiedliwości 3 654 000, spraw wewnętrznych 3 288 000, wojny 10 620 000, marynarki 6 561 500, roboty publiczne 7 510 000, emerytury cywilne i wojskowe 3 468 000, wydatki nadzwyczajne i wszelkie inne 14 875 000 koron.— Tytuł króla: „Król Danii, Wendów i Gotów, książę na Szlez-wigu, Holsztynie, Stormarnie, Dithmarschen i Lau-enburgu, także książę na Oldenburgu“. Herb państwa składa się z trzech tarczy położonych jedna na drugiej: wierzchniej czyli sercowej, najmniejszej, średniej, nieco większej, i dolnej, największej. Tarcza sercowa zawiera z prawej strony dwie belki srebrne poprzeczne w złotem pola (z powodu Oldenburga), z lewej zaś złoty krzyż w srebrnem polu (z powodu Delmenhorstu). Tarcza średnia jest czterodzielna; w górnej prawej części: wyprostowany trójdzielny liść pokrzywy w czerwonem polu, z trzema srebrnemi gwoździami w wycięciach liścia (i po wodu Holsztynu); w górnej lewej: łabędź srebrny w czerwonem polu ze złotym łańcuchem na szyi (z powodu Stormarnu); w dolnej prawej: w czerwonem polu rycerz pancerny z obnażonym mieczem, na białym koniu (z powodu Dithmarschen); w dolnej lewej: złoty łeb konia w czerwonem polu (z po wodu Lauenbur-ga). Tarcza główna, tj. dolna, podzielona jest ramionami krzyża Danneb-roga na cztery części; w górnej prawej: trzy błękitne lwy ze złotemi koronami, pośród dziewięciu serc czerwonych, w złotem polu (z powodu Danii); w góruem lewem: dwa błękitne lwy w złotem polu (z powodu Szlezwiga); w dolne m lewem na dwie części podzielonem: u góry lampart błękitny na dziewięciu czerwonych sercach w złotem polu (z powodu Jutlandyi), u dołu zaś smok w złotsj koronie na czerwonem polu (z powodu krain niegdyś słowiańskich); nakoniec dolna część prawa podzielona je3t na trzy pola: u góry trzy korony (złote w błękituem polu (przypomnienie unii Kalmarskiej), u dołu z prawej srebrny sztokfisz w koronie w czerwonem polu (z powodu Islandyi), zaś u dołu z lewej biały, czarnocentkowany kozieł w błę-kitnem polu (a powodu wysp Färöer) oraz stojący biały niedźwiedź w błękitnem polu (i powodu Grenlandyi). Herb okolony jest łańcuchem orderu słonia i uwieńczony koroną królewską; dwóch brodatych nagich ludzi, zbrojnych w maczugi, podtrzymuje całą tarczę. — Flagę wojenną stanowi biały krzyż Danebroga ze złotą cyfrą królewską na czerwonem polu.—Ordery: Słonia, udzielany tylko książętom panującym i najwyższym do-stojuikom państwa, Danebroga i sześć medali udzielanych za zasługi osobom cywilnym oraz z wojsk lądowych J morskich. Order damski „de njnion parfaite“ oraz order Dworski nie są udzielane obecnie, zaś order Św. Anny, ustanowiony przez Karola-Fryderyka, księcia Helsztyńsko-G et-torpskiego, włączony został do liczby orderów ce* sarsko-rossyjskich.—Literatura: Część fizyczna według Fr. Hahna w wydawnictwie Kirchhofifa:

tandyi a 1:80 000 dla wysp.

„Länderkunde v. Europa, oraz „Mittheilungen“ Pe-termanna. Porównaj nadto: Erslev „Geographische Beschreibung des dänischen Staats“ (Szlez-wig 1853); tenże „Den Danske Stat en geogra-phisk Skildring for Folket“ (Kopenh. 1855—57); Berghaus „Schweden, Norwegen und Dänemark“ (Berlin 1857); ßaggesen „Den Danske Stat“ (Kopenhaga 1862); Gad „Udtog of Kongeriget Dau-mark Statistik“ (Kopenhaga 1867); Trap „Stati-stisk-topographisk Beskrivelse af Kongeriget Dan-mark“ (z mapami, Kopenhaga 1872 — 79); Jonas „Schweden, Norwegen und Dänemark“ (Berlin 1886); Otte „Denmark and Iceland“ (Londyn 1881); Both „Kongeriget Danmark, en historisk-topogra-phisk Beskrivelse“ (Kopenhaga 1882—85). Jako materyat statystyczny wydawane są roczniki przez królewskie biuro statystyczne, zwłaszcza ich dział: „Det Statistisk-Tabelvaerk“. Z map najdokładniejszą i największą jest mapa wydawana przez duński sztab generalny, w skali 1:40 000 dla Jut-

And. S.

Dzieje Danii. Dzięki odkryciom duńskich ha-daczy starożytności, którzy zajmują zaszczytne miejsce w nauce archeologii, wiadomości nasze o Danii sięgają bardzo odległych czasów, a mianowicie wieków kamiennego, brouzowego i żelaznego, lubo daty ich mogą być określone zaledwo w przybliżeniu. Człowiek w Danii ukazał się dość późno, gdy na Wschodzie wiek kamienny zbliżał się już ku końcowi. Fauna kopalna wówczas już nie istniała, lecz napotykano jeszcze renifery, łosie, bawoły, wielkie niedźwiedzie i t. p. Ludność z początku skupiała się w Jutlandyi, a z biegiem czasu rozrodziła się na wyspach i w Skanii szwedzkiej. Mieszkańcy trudnili się myśli wstwem i rybołówstwem, gdyż rolnictwo i chów bydła nie były jeszcze znane; psy oswojono wcześnie. Znajdują się dotąd t. zw. „resztki kuchenne“ (kjoekkenmodding) w kupkach muszli, składających się z ości rybich, z kostek ptasich lub zwierzęcych, a także narzędzia z niepolerowanego kamienia, skorupy i węgle. Następna epoka, t.zw. megalityczna, zostawiła po sobie pieczary, gdzie poznajdowano niepogrzebane kościotrupy, jakoteż wyroby z gładzonego krzemienia, kawałki kości i bursztynu. Ludność, sądząc z licznych mogił i narzędzi, była wówczas bardzo rozrodzona. Epoka ta prawdopodobnie jest współczesną wiekowi bronzowemu w krajach śródziemnomorskich. Bronz dostawał się do Danii bądź w surowym stanie, bądź obrobiony przez południowych Europejczyków; stare wyroby duńskie nie są z czystej miedzi, lecz zawierają w 7io części domieszkę cyny. Robiono z czasem bardzo ozdobną broń (miecze, noże, siekiery, laace, puklerze) oraz ładne dyademy, bransolety, pierścienie i t. d., częstokroć inkrustowane massą żywiczną. Ubrania z wełny tkanej zaczęły konkurować ze skórami zwierzęcemi. Łodzie, wozy, ciągnione przez woły i konie, młyny ręczne widzieć można wyrzeźbione na skałach (w Skanii i Blekiugu w Szwecyi i na Bornholmie). Palenie ciał zastąpiło dawny sposób grzebania ich w grotach; popioły zwłok zbierano do urny, niekiedy zaś wkładano do dębowych trumien.—Pierwsze daty oraz imiona pochodzą z wieku żelaznego. Ptolemeusz (około 128 r. po Chr.) wspomina o Aavîuwvsç (Dankian, Danakyn podług innych), Ethicus w IV w. i Jornandes w VI w. mówią o Danach; Prokop (w VI w.) nazywa ich Adcvot. W ogóle autorowie opisują Danów jako ludzi wielkiego wzrostu. Pewne pokolenie Danów połączyło Skanię i wyspy między Bełtami z Jutlan-dyą, wypędziwszy jarlów (jarls-=książęta lub mniejsi władzcy, których Prokop nazywa „Heruli“). D an (ob.) Wspaniały, uważany za protoplastę dzisiejszych Duńczyków, wprowadził grzebanie ciał zamiast palenia na stosach. Zwłoki bądź składano na ziemi, sypiąc nad niemi pagórek, bądź zakopywano razem z naczyniami metalowemi i klejnotami, rzadziej z bronią. Wiele z tych rzeczy dostało się do Danii z południa i ma cechy klasyczne. W bogatszych mogiłach szl6zwidzkich, fiońskich i jutlandzkich znajdują się nawet złote monety cesa-rzów rzymskich. Po wielkiej wędrówce ludów wpływ rzymski ustał i wyroby przybrały barbarzyńską cechę. Pismo runiczne przetrwało dośó długo w dawnej formie (alfabet złożony z 80 znaków, podobnych do liter grecko łacińskich). W drugiej połowie wieku żelaznego (od V do VIII stulecia) częściej spotykamy nagromadzenia skarbów; bardzo wiele rzeczy wyrabianych jest już w kraju i o samych Duńczykach wiadomości stają się coraz obfitszemu O kilku królach z dy nast y i Skjoldun-gów czytamy w poemacie „Beowulf“, ułożonym przez Jutów i Anglów, którzy z Danii przedostali się do Wielkiej Brytanii.—Zabytki piśmiennicze u-kazują się około r. 1000; roczniki i kroniki anglosaskie, irlandzkie, franko-łacińskie, arabskie, greckie opowiadają o wikingach czyli królach morskich, którzy rabowali klasztory; dawne opowieści skandynawskie, przechowane w „Eddach“, „Heims-kringlâ“,„Landnamabok“, „Sagach“, wreszcie w „Gęsta Danorum“, Saksończyka, nie są całkiem bajeczne. Hagiografie kościelne i Adam Bremeński stwierdzają postępy chrześciaństwa w Danii w IX i X wieku. Pozostało z owych czasów kilka napisów runicznych (za pomocą alfabetu z 16 liter złożonego), w języku, zwanym przez Skan-dynawczyków „doensk tunga”. W tej epoce Duńczycy osiągnęli przewagę w całej Skandynawii, pustoszyli cesarstwo Karolingów i nawet kalifat Korduby, podbili królestwa na wyspach anglosaskich i z pomocą Norwegów utworzyli księstwo Normandzkie. W Danii kult Odyna utracił wyznawców swoich wcześniej, niż w Szwecyi i Norwegii. Około r. 700 Willibrord opowiadał Ewangelię za Elbą; w 823 Ebbo, biskup Reims, w Szampanii nawrócił wielu dworzan Haralda Klaka, króla jutlandzkiego, który ochrzcił się w Moguncyi i przywiózł do kraju dwóch ^apostołów północy, św. Ansgarego (f 866) i Autberta (827). Biskupstwa zostały założone w Szlezwigu, Ribe, Aarhuus (Jutlandya) około r. 948, w Odense (Fionia) w r. 988, w Rös-kilde (Zelandya) w r. 1022, nareszcie w Lund (Skania) w r. 1048.—Gorm Stary (900?—939?), prawnuk Ragnara Lodbroka, był ostatnim pogańskim królem w Danii. Żona jego, Thyra, była chrze-

sta^ił czo-

ścianką i syn jej, Harald Blaatand (= Błękitny Ząb), pozwolił się ochrzcić około r. 960. Wśród wojen domowych pomiędzy duńskimi książętami wielu z nich pouznawało się lennikami Franków, jeden wszakże, Gotfryd, ło Karolowi W., a jego krewniak, Hemming, zawarł nawet z cesarzem umowę, na mocy której rzeka Eider miała na zawsze stanowić granicę dwóch państw (r. 811). Król Gorm zjednoczył Danię w pierwszej połowie w. X, a syn jego, Harald Blaatand, rozciągnął swoje panowanie na całą Norwegię południową; doznał jednak porażki od cesarza Ottona II, który dotarł ze swem wojskiem aż do Limljordu (974).—Svend Tveskjaeg (Swegen, Sueno Szczęśliwy), syn Haralda, panował 986— 1013 nie tylko w Danii, lecz i w Anglii (ob.). W pierw-szem z tych państw nastąpił po nim młodszy syn Harald (1014) w drugiem—Knud Wielki (1014— 1035), który po śmierci brata (1018) znowu zjednoczył wszystkie posiadłości swojego domu. Zdobył także część Szkocyi i kraje Wendów, położone pomiędzy Elbą a Odrą; podbił całą Norwegię, której narzucił synowca swego Hakona Eirikssona, potem zaś syna, Svenda. Po śmierci tego króla jeden z synów jego, Harald Harefod, został obwołany królem Anglii, a drugi, Hardeknud, (1036—42) królem Danii. Hardeknud umówił się z rywalem swoim, królem norweskim, Magnusem Dobrym, że ten z nich, który drugiego przeżyje, obejmie władzę nad jego państwem. Gdy więc Hardeknud umarł bezpotomnie, Magnus został królem duńskim; w Anglii zaś po śmierci Hardeknu-da i brata jego, Haralda, wstąpił na tron Edward z plemienia anglo-saskiego (ob.).—Magnus Dobry (1042—1047), pomimo chlubnego przezwiska, nie umiał jednak pozyskać przywiązania Duńczyków, którzy żałowali dawnej dynastyi. To też jeden z jej członków, książę (jarl)duński, Svend Estridsen, syn siostry Knuda W., Estrydy, powstał przeciwko Magnusowi, który przed śmiercią uznał go wreszcie za swego następcę (r. 1047). Do r. 1064 nowy król walczył z Haraldem Hardradem, władz-cą norweskim, a także ze Słowianami (Bodrycza mi 1 Lutykami), którzy nie zaniechali najazdów nawet po wielkiej klęsce pod Lirskowem (1043). W samej rodzinie królewskiej zabrakło karności, i każdy z jej członków uważał się za kandydata do korony, zaledwie doszedł do pełnoletności. Po śmierci Svenda (1076) z kolei wstępowało na tron aż pięciu jego synów, prawych i nieprawych, mianowicie: Harald IV Hein (1076—1080), Knud III Święty, zabity w 1086 r., prawdopodobnie z namowy swego brata i następcy, Olufa III Hungera (f 1095); Eryk Eiegód, który zginął podczas podróży do Ziemi Św. (1103 r.); nareszcie Niels, zamordowany (1134 r.) w krwawej walce domowej, wywołanej przez jego syna, Magnusa, króla Vestergoetôw; ten zgładził w roku 1131 najbardziej szanowanego z synów Eryka Eiegoda, Knuda Lavarda, księcia szlezwidzkiego i króla Obotrytów. Jeden z synów tego ostatniego, Eryk Em un, zdobył koronę, zabierając Haralda Kesię z siedmiorgiem dzieci; sam jed-

nak padł wkrótce, zamordowany podczas zebrania pod Ribe (1137). Synowiec jego, Eryk Lam, obrany królem, zwyciężył jedynego z pozostałych synów Haralda Keiäii, Olufa, który wszczął był bunt w Skanii, lecz zginął (1142). Eryk, nie podoławszy Słowianom, umarł w klasztorze (1147). Wojna domowa trwała jednak dalej pomiędzy wnukiem Nielsa, Knudem, królem północnej Jutlandyi, Waldemarem, synem Knuda Lavarda, i Svendem, synem Eryka Emuna, który zdobył południową Jut-landyę i, dla zapewnienia sobie pomocy Fryderyka Rudobrodego, uznał siebie wasalem tego cesarza. Przeciwnicy wreszcie podzielili się krajem: Waldemar I Wielki (1157—1182) zabrał sobie półwysep jutlandzki, Knud V wyspy duńskie, zaś Svend Grad otrzymał Skanię. Ten ostatni zabił Knuda, lecz wkrótce (w r. 1157) sam zginął w bitwie stoczonej z Waldemarem. Podczas tych zapasów pomiędzy książętami, Wendowie (Słowianie), którzy zajmowali wszystkie wybrzeża południowe Bałtyku, zaczęli znowu napadać na Danię, usiłując zdobyć nawet takie warowne grody, jak Odense albo Rös-kilde. Po wielu walkach, w których napadającym zabrano z górą ośmdziesiąt łodzi morskich, Waldemar I, zjednoczywszy całą Danię i przyjąwszy hołdownictwo u Fryderyka Rudobrodego (aby mieć spokój od zachodu), ogłosił krucyatę przeciw korsarzom słowiańskim. W nowej wojnie zabrał im Arkonę na wyspie Rugii (1168), Julin nad Odrą (1177) i Szczecin. Mieszał się także do spraw norweskich i stawiał czoło Erykowi, arcybiskupowi Lundu, oraz pretendentom: Burysowi (wnukowi Svenda Grada) i Magnusowi (synowi Eryka Lama); musiał również tłumić bunt mieszkańców Skanii, którzy powstali przeciwko swemu arcybiskupowi, Absalonowi (1181). Syn jego, Knud VI (1182— 1202), nie chciał uznać zwierzchnictwa cesarza Fryderyka, który przeto podburzył przeciw niemu Słowian; lecz Knud zwyciężył ich, zabrał Pomorze i Meklemburgię i przyjął tytuł »Rex Vanda-lorum“ (Vendernes Konge), który nazawsze pozostał jego następcom. Prowadził wojnę krzyżową w Estonii (1194—1196) i ochrzcił jej mieszkańców. Zwyciężył potem dwóch pretendentów: Haralda Skraenga (wnuk Haralda Kesii) oraz biskupa szlezwidzkiego, Magnusa (syna Knuda V), popieranego przez Norwegów i wielu książąt niemieckich. Zwyciężywszy Magnusa, został panem Holsztynu, Hamburga i Lubeki. Brat jego, Waldemar II Zwycięski (1202 — 1241), wmieszał się do spraw szwedzkich, ale bez powodzenia; w Norwegii natomiast jeden z jej królów, Erling Steiuvegg, uznał jego zwierzchnictwo (1204), Waldemar II uzyskał od Fryderyka II (1214) zatwierdzenie swoich zdobyczy na północ od Elby. Złamał także opór zbuntowanych Estończyków (1219) i zdobył wyspę Ozylię (Oesel), jako też część Prus (1210). Był chwilowo panem całego południowego wybrzeża Bałtyku, lecz panowanie to nie miało mocnych podstaw. Schwytany przez Henryka hrabiego szweryńskiego na łowach (w r. 1223) do niewoli, odzyskał wolność dopiero w r. 1225 po zrzeczeniu się wszystkich zaborów, prócz Rugii,

Meklemburgii, Estonii i części Prus. Wkrótce potem Waldemar sam pokrajał swe królestwo. Obwołując następcą swoim syna, Eryka (1231), wyznaczył także działy innym synom, mianowicie Księstwo szlezwidzkie Ablowi, wyspy Laaland i Falster Krzysztofowi, Bleking Knudowi, Halland jednemu z wnuków, Nielsowi. Zaledwie Eryk Plog-penning (1241—1250) wstąpił na tron, bracia jego ogłosili niepodległość swych państw; Eryk jednak zmusił ich do uznania swego zwierzchnictwa, stłumił bunt mieszkańców Skanii i odbył szczęśliwie wyprawę do Estonii, lecz został zamordowany w r. 1250. Po nim panowali dwaj bracia jego: Abel (1250—1252), który prawdopodobnie był współwinnym zabójstwa Eryka, i Krzysztof I (1250—1259). Krzysztof jednemu z synów Abla oddał księstwo szlezwidzkie, oddzielając je znowu od ziem koronnych. W tymże czasi6 wynikły zatargi pomiędzy Danią a Jakóbem Erland8enem, arcybiskupem Lundu. Syn Krzysztofa, Eryk Glipping (1259—1286), którego z początku zastępowała w rządach energiczna matka, Małgorzata Sprenghest, prowadził dalej walkę przeciwko arcybiskupowi Lundu i przyłączył do korony Rugię, południową Jutlandyę i Halland. Wojował także z Magnusem Lagabaeti, królem szwedzkim, aż wreszcie został zabity przez własnych poddanych. Za syna jego, Eryka Menveda (1286—1319), lennicy duńscy połączyli się się z królem norweskim i arcybiskupem lundz-kim, Jensem, który rzucił klątwę na królestwo Duńskie. Dopiero ugody pokojowe w Kopenhadze (1309) i Helsingborgu (1310) położyły kres zatargom. Potem Eryk wdał się w wojnę ze Słowianami, którym zabrał Roztok i Wismar, jakoteż ze Szwedami; doznawał wielu przeszkód ze strony własnych rycerzy, arcybiskupa lundzkiego, Esgera Juela, oraz rodzonego brata swego, Krzysztofa II (1319—1326), który został nareszcie jego następcą. Musiał on przystać na ograniczenie władzy monarszej „umową wyborczą“, utracił Estonię i Liwonię, zdobyte przez Kawalerów Mieczowych, a w końcu został wygnany przez swych wassali, którzy osadzili na tronie Waldemara III, księcia południowej Jutlandyi (1326—1330). Po śmierci Krzysztofa II (1332) królestwo zostało podzielone pomiędzy 12-tu większych wassali, z których najpotężniejszy, Geert (Gerhard W.) hr. holsztyński, został zasztyletowany przez wodza zbuntowanych Jut-landczyków, Nielsa Ebbesena (1340). Podczas tego ośmioletniego bezkrólewia jeden synów Krzysztofa II, Otton, bezskutecznie usiłował odzyskać koronę. Jutlandczycy obwołali królem brata Ot-tonowego, Waldemara IV(1340 — 1375). Ten dopiero zarobił sobie na tytuł Odnowiciela, albowiem przyłączył powoli do Danii oderwane terry-torya, a także wyspy szwedzkie Oeland i Gotland z bogatem handlowem miastem Wisby; przyjął więc tytuł króla Gotów, używany odtąd i przez następców jego. Przygotował unię duńsko-norwe-ską, wydawszy córkę swą, Małgorzatę, za króla Haka(o)na; dla poratowania ubogiego skarbu swego musiał jednak sprzedać Estonię rycerzom teu-tońskim (1346). Całe życie wojował z sąsiadami, a szczególnie z Hanzą, w owym czasie już bardzo potężną. Nie zdołał pokonać jej, lecz musiał przyjąć przy zawarciu pokoju w 1370 r. uciążliwy warunek, aby żaden król D-i nie mógł zasiąść na tronie bez zgody Hanzeatów i zatwierdzenia im przywilejów handlowych; poddaui znów sarkali na ciężar podatków i służby wojeunaj. Mimo licznych wojen, zatargów, buntów i zarazy morowej, Królestwo Duńskie doszło za jego panowania do pomyślności i nabyło znaczenia na Bałtyku. Na nim wygasło pokolenie męskie Sveuda Estridsena. Następcą jego był wnuk, O 1 u f, po młodszej córze Małgorzacie Waldemarsdatter (f 1412), zarazem król norweski, po śmierci ojca swego, Ha-kona II Magnussona (1380), lecz zmarł w młodym wieku po kilku latach panowania (1387). Wtedy matka jego, Małgorzata, ogłosiła się regentką Danii i królową - dożywotniczką w Norwegii, gdzie jednak przeprowadziła wybór na króla Eryka Pomorskiego, wnuka swej starszej siostry, lubo kandydatem do korony norweskiej był także król szwedzki Albert Meklemburski. Odniósłszy zwycięstwo w bitwie pod Axelwalde (1389), Małgorzata więziła Alberta przez lat siedm, a przez ten czas wymogła na Duńczykach i Szwedach uznanie tegoż Eryka (1396 r.). Tak więc trzy północne korony znalazły się na jednej głowie. Dla zabezpieczenia tej unii Małgorzata (zwana Wielką i królową Północy) postarała się o zatwierdzenie jej w Kal-marz8 przez przedstawicieli trzech krajów. Jest to sławna Unia Kalmarska 1397. Rządziła zresztą Małgorzata aż do śmierci swojej. Eryk Pomorski (1396—1439), już od r. 1400 pełnoletni, nie odziedziczył po niej mądrości politycznej. Nie mógł sobie dać rady z hrabiami holsztyńskimi, którzy byli wspomagani przez miasta hanzea-tyckie, i jednemu z nich, Adolfowi, musiał odstąpić kawał ziemi, na granicy ze Szlezwigiem położony. Powstania Engelbrechta (1434) i Karola Knutssona (1436) pozbawiły go korony szwedzkiej, poczem Eryk wyrzekł się i królestwa duńskiego; wreszcie udał się na wyspę Gotlandyę, a trudniąc się korsarstwem na Bałtyku, żył jeszcze do 1459. Po zrzeczeniu się Eryka, synowiec jego, Krzysztof III, zwany także Bawarczykiem (1439 —48), został obrany prezydentem państwa szwedzkiego, potem zaś królem duńskim (1440), szwedzkim (1441) i norweskim (1442). Monarcha ten uznał Adolfa z Holsztynu za dziedzicznego księcia szlezwidzkiego i stłumił wiele buntów w kraju, leoa nie mógł oprzeć się knowaniom miast hanzeaty-ckich. Umarł bezpotomnie. Po nim miał nastąpić Adolf Szlezwidzki, lecz ou właśnie polecił wyborcom siostrzeńca swego, Chrystyana Oldenburskiego, który po kądzieli pochodził od króla Eryka Glippinga (ob. wyżej). Chrystyan I (1448—1481 został istotnie obrany królem w Kopenhadze (1449), w Throndhjem (1450) i w Upsali w (1457), po ucieczce przeciwnika swego, Karola VIII Kuutsso-na. Po śmierci wuja, Adolfa, przyłączył księstwo Szlezwidzkie do Holsztynu, ażeby pozyskać głosy wyborców tego kraju. Powrót Karola VIII do

Szwecyi strącił mu z głowy koronę szwedzką (1463). Nie mogąc spłacić posagu swej córki, Małgorzaty, zamężnej za Jakóbem III, królem szkockim, oddał mu wyspy Szetlandzkie i Orkady (1469). Jan III (1481 —1513) został królem duńskim (1481) i norweßkim (1483), lecz w Szwecyi nie uznano jego władzy, mimo, iż zrzekł się wyspy Oeland, która należała do Danii od r. 1361. Dopiero w r. 1497 przyznano mu tytuł królewski w Szwecyi. Księstwa, które on musiał dziedziczyć razem z bratem Fryderykiem, zostały podzielone na części: królewską i gottorpską, czyli książęcą (1490). Dwaj bracia jego chcieli zabrać małą Rzeczpospolitą Ditmarschen, lecz ponieśli porażkę (1500 r.). Na wieść o tern Szwedzi i Norwegowie powstali, łącząc się z miastami hanzeatye-kiemi, którym Jan zabraniał handlować z powstańcami. Zawarłszy z nimi pokój, zmarł w r. 1513. Syn jego, Chry stya n 11(1513—1523), którego przedtem rady wszystkich trzech państw uznały za następcę tronu, został królem pod warunkiem, że nie będzie po sobie wyznaczał następcy, co też musiał potwierdzić aktem piśmiennym. Pomiędzy r. 1516 a 1520 kilkakrotnie odbywał wyprawy do Szwecyi, gdzie jego tyrańska polityka, splamiona „krwawą łaźnią sztokholmską”, wywołała powstanie Dalekarlijczyków pod wodzą Gustawa Wazy (1521). We dwa lata potem Chrystyan porzucił D-ę, nie mogąc bronić się skutecznie przed zabiegami hanzeatyckiej Lubeki i księcia gottorpskiego, jak również przed arystokracyą jutlandzką, która ofiarowała koronę duńską Gustawowi Wazie. Wzięty do niewoli w czasie wyprawy swej na Norwegię (w r. 1531), Chrystyan przez pięć lat zostawał w więzieniu i musiał wyrzec się wszystkich swoich pretensyj (1536). Polityka zewnętrzna tego króla była zgubną dla D-i, ponieważ doprowadziła do ostatecznego zerwania unii skandynawskiej; jedynie unia D-i z Norwegią, wzmocniona traktatem bergeńskim (1450), przetrwała aż do r. 1814. Prawodawcze i szkolne reformy Chrystyana II zasługują na większe uznanie, niż jego polityka. Stryj Chrystyana II, książę gottorpski, Fryderyk (1522 — 1533), został obrany królem, lecz pod warunkiem przyznania arystokracyi wielkich przywilejów, jakich przed tern nigdy nie posiadała, i podpisania „ugody wyborczej", zapewniającej obieralność królów i o-granicząjącej ich władzę. Lud, miejski i wiejski, sprzyjał zdetronizowanemu, lecz Fryderyk zawarł przymierze z Gustawem Wazą (1524) i z pomocą swego generała, Jana Rantzau, zniweczył plany Chrystyana II, a nawet przez jeden rok trzymał go w więzieniu. Fryderyk odstrychnął się od katolicyzmu; ostatecznie wszakże luteranizm zatryumfował dopiero za panowania syna jego, Chrystyana III (1534—1559). Po roku bezkrólewia syn ten obrany był królem przez szlachtę i duchowieństwo Jutlandyi (1534); Zelandya zaś, Fionia i Jud jutlandzki oświadczyły się za przywróceniem władzy Chrystyana II, szukając pomocy u mieszkańców Lubeki. Lecz mimo to Chrystyan III wziął górę, dzięki zdolnościom swego wodza, Jana Ran-tzau, który pobił sprzymierzeńców ex-króla i odniósł walne nad nimi zwycięstwo na Fionii (1535). Lubeka, postradawszy znaczną część swojej floty, zawarła pokój; Malmö i Kopenhaga zostały zdobyte i Chrystyan III st&ł się teraz władzcą całej Danii i Norwegii (1537). Aby wynagrodzić swych sojuszników, zwiększył przywileje szlachty na niekorzyść ludu i podarował jej niektóre ziemie, odebrane biskupom i klasztorom. Zniósł zupełnie katolicyzm i pozbawiwszy Norwegię jej rady państwa (rigsraad), uczynił z niej prowincyę duńską (1536). Zawarł ze Szwecyą pokój w Broemsebrö (1541), podzielił księstwa duńskie pomiędzy trzech braci (1544) i żył odtąd w spokoju, oddając się reformom prawodawczym i religijnym. Starszy syn jego, Fryderyk II (1550—1588). w pierwszym roku panowania swego odebrał Ditmarschen księciu holsztyńskiemu i, zapobiegając podziałowi państwa, wymógł na bracie swym, Magnusie, iż w zamian za część swoją przyjął ziemie dyecezyi Oesel-Wieck, nabyte od biskupa; drugi brat jego, Jan Młody, otrzymał w dziedzictwie wyspy Ais i Aeroe, lecz bez praw zwierzchniczyeh. Sam Fryderyk II został pobity na morzu w wojnie szwedzkiej (1563— 1570); lecz kilka zwycięstw odniósł jedeu z wodzów jego, Daniel Rantzau. Na mocy traktatu szczecińskiego (1570) Fryderyk zrzekł się pretensyj swoich do Szwecyi za wzajemne zrzeczenie się wszelkich praw do Norwegii, Skanii i Gotlandyi. Syn, jego Chrystyan IV (1588 — 1648), wstąpił na tron w jedenastym roku życia; został uznany za pełnoletniego w księstwach duńskich w r. 1593, a w królestwie w r. 1596. W pierwszej wojnie ze Szwecyą (1611—1613) miał powodzenie; lecz potem dał się wciągnąć do wojny 30-letniej, co spowodowało wtargnięcie do Danii Tillego (1627) i Torstensona (1643). Na mocy pokoju, zawartego roku 1645 w Broemsebrö, Norwegia utraciła prowincyę Her-jedal i Jemtland, a Dania wyRpy Ozylię (Oesel) i Gotlandyę. Cło, pobierane w cieśniuie Sund, zostało częściowo zniesione. Lecz wewnętrzna polityka Chr-a wydała wielkie owoce, tak, iż na równi z trzema Waldemarami oraz Małgorzatą Wielką i Chry-8tyau9m III zaliczany on jest do rzędu wielkich monarchów Danii. We dwa miesiące po jego śmierci został obrany na tron duński syn jego, Fryderyk III (1648—1670), za cenę nowych ustępstw na korzyść rigsraadu (rady państwa). Gdy Szwedzi byli zajęci wojną polską, F. napadł na ich sprzymierzeńca, księcia Gottorpskiego (1657), lecz Karol X Gustaw wkroczył do Jutlandyi i na wyspy duńskie (1658 — 59), przeszedłszy odważnie przez zamarzłą cieśninę Bełt Mały, podyktował warunki pokoju w Roe-skilde, zabierając Duńczykom trzy prowincyę ska-nijsk:e wraz z Bohus, dalej biskupstwo Tbrond-hjem w Norwegii i wyspę Bornholm. Jednocześnie książę Gottorpski otrzymał niezależność. Po zawarciu pokoju Karol X przyszedł do przekonania, że zamało zabrał Duńczykom ziemi. Rozpoczął więc drugą wojnę i zdobył Kronborg, lecz nie mógł złamać oporu Kopenhagi (1659) i Frederikshaldu w Norwegii. W wojnie tej dopomagali Duńczykom: cesarz rzymski, elektor brandenburski i król polski (wyprawa Czarnieckiego). Po śmierci Karola X Gustawa traktat pokoju, w Kopenbandze (1660) zawarty, zwrócił Danii wyspę Bornholm, Norwegia zaś odzyskała dyecezyę Throndhjemu. Nieszczęścia, jakie spadły na Danię, lud przypisywał uzurpatorom praw królewskich, t. j. arystokracyi. Dzięki wystąpieniu mieszczaństwa Kopenhagi, sprzymierzonego z duchowieństwem w obronie władzy królewskiej, Fryderyk III wÿkonsl pomyślnie zamach stanu, który mu nadał prawa samowładzcze i dziedzictwo tronu (1660). Syn jego, Chrystyan V (1670—1699), był pierwszym z królów duńskich, który wstąpił na tron na mocy prawa dziedzictwa; został w r. 1676 hrabią Oldenburga i Delmenhorstu. Rozpoczął on walkę ze Szwecyą (1675—79)wzamia-rze odebrania jej świeżych zdobyczy, lecz więcej zyskał chwały, niż korzyści; potem jednak udało mu się zmusić księcia Gottorpu do uznania zwierzchnictwa Danii (1689). Wydane za jego czasów kodeksy dotąd są podstawą praw duńskich i norweskich. Syn jego, Fryderyk IV (1699—1730), zrazu za brał był księstwo Gottorpskie, lecz w kilka miesięcy potem musiał je zwrócić na mocy pokoju w Tra-vendbal. Po przegranej Karola XII (w Rossyi) c-debrał Skanię (1710), zabrał Bremę i Verden (1712) oraz Szlezwig Gcttorpski (1713); ra mocy pokoju we Frederikeborgu (1720) zostawiono mu tylko część tego Szlezwigu, lecz w następnym roku całe księstwo było wcielone do Danii pod gwarancyą Francyi i Anglii, a potem także (1732) Rossyi i Austryi. Monarcha ten usiłował polepszy ć los włościan; był tskże opiekunem sztuk pięknych i zostawił skarb państwa wzorowo uporządkowany. Za Chrystyana VI (1730 — 1746) w D-i było wielu uczonych, pisarzy i artystów. Fryderyk V (1746—1766) w sposób polubowny załatwił swe spory z książętami Gottorpskimi, z których jeden został królem Szwecyi, drugi—ce-carzem Rossyi (Piotr III); skarb jednak i rolnictwo za jego czasów podupadły. Chrystyan VII (1766—1808) wzamian za Holsztyn Gottorpski o-trzymał Oldenburg i De’menhorst, które odstąpił Pawłowi, wielkiemu księciu rossyjskiemu (1767). "Wkrótce stał się niezdolnym do rządów; regencyę sprawowali kclejno: dr. Struensee i królowa Ka-rolina-Matylda (1770 — 72), królowa Julianna-Ma-rya i Guldherg (do r. J 774), wreszcie książę — następca Fryderyk (VI), który zniósł poddaństwo (1788 — 18C0) i umiał zachować spokój podczas wielkich walk w Europie aż do r. 1801, kiedy eskadra Nelsona zmusiła Danię do zrzeczenia się neutralności. W r. 1807 druga eskadra angielska ztomtardowała Kopenhagę i zabrała flotę duńską do niewcli. Skutkiem zniknienia Cesarstwa Rzymskiego wśród wojen i kreacyj Napoleońskich, księstwo Holsztyńskie zostało zupełnie oddzielone od Niemiec. Jako sprzymierzeniec Rossyi, Fryderyk VI (wstąpił na tron w r. 1808) rozpoczął wojnę ze Szwecyą (1808—1809), zaś w r. 1814 stracił Norwegię, która przyłączona została do Szwecyi. Za karę sliansu z Napoleonem pozbawiono go wyspy Helgolandu; w zamian otrzymał wyspę Ru-gię i Pomorze szwedzkie, które zamienił na Lau-enburg (1815). Przez Lauenburg i księstwo Holsztyńskie wstąpił znów do Rzeszy niemieckiej. Ponieważ nie pozostawił syna, więc kuzyn jego, wnuk Fryderyka V, ex-król norweski, Chrystyan Fryderyk, wstąpił na tron jako Chrystyan VIII (1839—1848). Panował w spokoju; lecz za jego czasów zaczęły się zamieszki w Szlezwigu i Holsztynie, które trwały i za panowania następnego króla, Fryderyka VII (1848 — 1863). W roku 1849 ogłoszoną został bardzo liberalna konstytu-cya dla D-i i trzech księstw, zmiemona w r. 1854. Ponieważ Fryderyk VII nie miał dzieci, więc na mocy paktów familijnych ustanowiono zupełnie nowy porządek sukcessyjny, zatwierdzony przez Szwecyę i pięć wielkich mocarstw (a także cesarza Mikołaja I, jako głowę domu Gottorpskie-go). Na następcę wyznaczony został książę Chrystyan Giiicksburg, pochodzący w prostej linii od Chrystyana III i ożeniony z księżniczką Ludwiką Hessen-Philipsthal, prawnuczką Fryderyka V. We trzy dni po wstąpieniu na tron Chrystyan IX podpisał wspólną konstytucyę dla D-i i Szlezwigu (15 listopada 1863 r ). W nierównej walce z Au-stryą i Prusami (1864) utracił dwa księstwa niemieckie (Holsztyn i Lauenburg) oraz większą część Szlezwigu. Dalszy ciąg jego panowania odznacza się postępem na wszystkich polach; zakłócają je wszakże nieskończone spory parlamentarne, tamujące rozwój prawodawstwa i obrony krajowej. Ale świetne kolligaeye rodzinne (z pa-nującemi domami Rossyi i Anglii) na długie czapy zapewniają D-i pożądane bezpieczeństwo.— Źródła: „Scriptores rerum danicarum medii aevi“ ed. Lan-gebek, Suhm, L. Engelstoft et E. C. Werlauff(9 t. 1772—1878); „ Regesta diploma-tica historiae danicae“ (I serya 1847—1875, II se-rya 1892 squ. Kopenhaga); Reedtz „Répertoire historique et chronologique des traités conclus par la couronne de Danemark jusqu’à 1800“ (Getynga 1826); „Monumentą historiae danicae" (przeważnie XVI w.) ed. H. P. R o e r d a m (I serya 1873 — 75 t. 2, II serya 1882—88 t. 2 w Kopenhadze); „DanBke Tractater 1751—1879“ (4 t. 1874—85); Saxo Grammaticus: „Hist, danica“ ed. Millier et Velschow (1839 — 1858 Kopenhaga, 2 t). Opracowania: Worsaae „ Nordiske Oldsager " (1859 wyd. 2) i „Nordens Forhistorie" (1881); L. Wimmer „ Die Runenschrift * (Berlin 1887); „Mémoires de la Société des Antiquaires du Nord“ (1836 — 1891); P. E. Müller „Sagabibliothek“ (1817—20, 3 t.); L. C. Müller „Danmark, Sagn-bistorie“ (1874, wyd. 4); Joh. Steenstrup: „Nor-mannerne“ (1876—1882 Kopenhaga, 4 t.); Dahlmann „Geschichte von Dänemark“ (1840—43 w Hamburgu 3 t.; von Schäfer t. 4-ty 1893 w Gotha); C. F. Allen „Histoire de Danemarck trad. par E. Beauvois“ 1882 (Kopenb. 2 t.); Lundblad „Hist, de D. et Norvège“ (1860, Tours, 2-ie wyd.); Konigsfeldt „Genealogi-Bke Tabeller over Danmarks, Norges og Sverrigs Kongefamilier“ (1857 Kopenh., wyd. 2-gie); L. Hel weg „Den danske Kirkes Historie til Reformationen“ (1869—70 Kopenh. 2 t.) i „Den danske

Hł.

nor

mowa

zna-

czasu

za-

Kirkes Historie efter Reformationen (1882 Kopenh. 2 t., 2 wyd.); Stemann „Danske Retshistorie indtil Christian V Lov.“ (1871 Kopenh.) i „Gesch. des öffentlihen u. Privat-Reehts des Herzogthum Schleswig“ (1866—7 Kopenh. 3 t.) Vaupel „Den danske Haers Historie“ (1872—6 Kopenh. 2 t.); Der grosse Generalstab „Der deutsch- däni sehe Krieg 1864“ (1886 w Berlinie); F abri ci us „Illustreret Danmarks Historie for Folket“ (1890, 2 t.). Czasopisma: „Historisk Tidskrift“ od 1840 r.; „Danske Magazin“ od 1745.

Język duński stanowi jedną z czterech głównych odnóg językowej gałęzi giermańskiej, zwanej dyjską albo skandynawską, rozrosłą na ziemiach skandynawskich. Gałąź tę składają: język szwedz-pi, tj. język mieszkańców Szwecyi, z wyjątkiem północnych okolic Laponii i pewnych okolic zamieszkałych przez Finnów; jęz. norweski czyli mieszkańców Norwegii, i jęz. duński, którym mówi ludność Danii, wysp Färöer, islandzki w Islandyi, i częścią Grenlandyi, oraz ludność północnej części Szlezwigu (Pomijamy osady skandynawskie w Ameryce i Australii, oraz dawniejsze duńskie we wschodniej i północnej Anglii, gdzie panował język D. od końca w. IX do XI, tudzież osady norweskie w Irlandyi, gdzie od r. 800 do 1300 mówiono po norwesku). uw język nordyjski ogólny, z którego początek wzięły wymienione odnogi językowe, nosi nazwę pierwotnego nordyjskiego. Wiadomość o nim dostarczają zabytki, dochowane w napisach runicznych, sięgające wieku 3-go, 4-go i następnych po Ohr. (ob. Stephens „Handbook of the old Northern runie Monuments of Scandinavia and England“ Kopenh. 1884. z rycinami). W języku tym, poczynając od w. VIII, w epoce wikingów (r. 800—1050), w różnych miejscach ziem skandynawskich uwydatniają się pewne różnice dyjalektycz-ne, które w dalszym rozwoju składają się na wytworzenie oddzielnych grup językowych. Po wprowadzeniu chrześcijaństwa w w. XI-ym, dzielenie się języka staronordyjskiego na pojedyńcze odnogi już takie uczyniło postępy, że w napisach runicznych i w powstałym wówczas piśmiennictwie dają się odróżnić cztery wybitne języki literackie: islandzki, norweski, szwedzki i duński. Z tych czterech dwa ostatnie, ze względu na wyróżniające je miona, stoją bliżej siebie, aniżeli dwu pierwszych, i dla tego jęz. szwedzki i duński ogarniają jedną nazwą języków wschodnio-nordyjskich, dwa zaś pierwsze, islandzki i norweski, nazwą języków zaehodnio-nordyjskich. Przeciąg czasu, kończący się panowaniem Kanuta W. (f 1042), był w historyi języków nordyjskich okresem przejściowym od pierwotnego nordyjskiego do późniejszego, zwanego staronordyj-skim, ciągnącym się przez kilka wieków do reformacji (1530), od której rozpoczyna się okres odrębnego życia języków skandynawskich czyli okres nowonordyjski. Język D. najstarszych bytków, tj. napisów runicznych z wieku 4 do 7-go, nie różni się od pierwotnego nordyjskiego; dopiero od początku w. VIII-go napisy te w zabytkach duńskich okazują odrębne właściwości języka miejscowego. Źródła literackie jęz. D-go poczynają się

od w. XIII-go; są to księgi praw, jedne pisane pismem runicznym, inne abecadłem łacińskim, które niedługo po tym weszło w użycie. W zabytkach z tego czasu różnice języka D go od innych skandynawskich wyraźnie się przedstawiają. Za podstawę do wyrobienia się ogólnego języka D-go posłużyło narzecze zelandzkie, które w ciągu w. XIV i XV stało się ogólnym językiem piśmiennym. Wiek zaś następny, t. j. czasy reformacyi wraz z zwiększonym] ruchem umysłowym za pośrednictwem książek drukowanych i wzrastającą działalnością literacką, sprzyjały rozpowszechnieniu się i znacznemu wyrobieniu tego języka. Najwybitniejszym zabytkiem języka nowo-duńskiego z tego czasu jest przekład bibłji Lutra, z r. 1550, dokonany przez Pedersena Piotra Paladiusa i innych, odznaczający się czystym i pięknym językiem. Od o-wego czasu w ciągu wieków następnych język D. uległ pewnym zmianom: pod względem głosowym pewne brzmienia w formach mocnych zmieniły się na słabsze; we fleksji zamiast dawniejszej rozmaitości form zapanowała większa jednostajnośó wskutek przeniesienia form jednych kategorji wyrazów na drugie; nadto do słowozbioru języka D-go pod wpływem literatury humanistycznej wcisnęło się wiele wyrazów obcych, mianowicie: łacińskich, szwedzkich, francuskich i niemieckich. Najsilniejszym był wpływ języka niemieckiego, naprzód (od w. XV-go) dolno-niemieckiego, wskutek stosunków z Hanzą i dworu panujących w Danji książąt niemieckich, a następnie wpływ języka górno-niemiec-kiego od czasów reformacji, a większy jeszcze w w. XVIII (np. za rządów ministra Struenseego, f 1772). Wpływy te miały ten skutek, że w dzisiejszym języku, mimo wszelkie dążności puryfika-kacyjne Duńczyków, będące naturalnym następstwem nieprzyjaznego ioh usposobienia przeciw Niemcom, wywołanego wojną szlezwidzką (1864), jeszcze dziś przeszło trzecia część wyrazów duńskich jest pochodzenia niemieckiego. Zaznaczyć jeszcze należy, że język D. od końca w. XIV, tj. od połączenia Norwegii z Danią, stał się językiem literackim w Norwegji i językiem warstw wykształconych tego kraju. W nowszych czasach język ludowy norweski podniesiono do godności języka piśmiennictwa.—Pod względem fonetycznym język D. przed innemi skandynawskiemi odznacza się miękkością i delikatnością, jakkolwiek nie jest tak mi-łodźwięcznym jak szwedzki. Pomiędzy dźwiękami języka D-go, oprócz samogłosek jasnych: a, e, i, o, u, y, znajdują się jemu właściwe: ae (ä). ö (wyrażane zwykle przez o przekreślone ukośnie) i aa (oddawane w druku przez à z kółeczkiem u góry). Nie są to dwugłoski, ale dźwięki pojedyńoze, samogłoski; bywają długie i krótkie. Samogłoska ae ma brzmienie niemieckiego ä (lub e w „lebt, weg“), np. en faelle ‘towarzysz’, at vaere‘być’, atlae-ge ‘leczyć’ itp. Samogłoska ö wymawia się: 1) otwarcie jak ö w niemiec. götter, mörder, lub eu we francuskim peuple; np, eu flöjte ‘flet’, öje ‘oko’, en lögn ‘kłamstwo’ (niem. eine lüge); 2) jak o długie, zamknięte; np. sölv ‘srebro’ (n, Silber), brödre ‘brat’, dötre ‘córka’ itp. Samogł.

‘Bóg’ (n, Gott) wymawia się jak „guhs“. D po l zanika i wcale się nie wymawia; np. en sild, śledź’ fuld ‘pełen’ (n. voll), held ‘szczęście’ ild ‘ogień itp., wyjąwszy w przymiotnikach zakończonych na ig, np. hel di g ‘szczęśliwy’, skyldig ‘winny’ (n. schuldig). Spółgł. g oprócz brzmienia twardego g i miękkiego przydecbowego jak ch', często też wymawia się jak j, mianowicie w środku wyrazu po samogł. e albo ö i jednocześnie przed l lub n\ np. w wyr. et segl ‘pieczęć’ (n. ein Siegel); en egn ‘okolica’ (n. eine gegend); at segne ‘upaść’; lub w zaimkach: jeg ‘ja’, mig ‘mnie i mię’, di g ‘tobie i ciebie’, si g ‘sobie i się’, które brzmią: jej mej, dej, sej, z krótkim e, lub też je, me, de, se. W samym wymawianiu, w mowie potocznej, język D. liczne wytworzył skrócenia; tak np. at jako spójnik, znaczący ‘że’, wymawia się jak a; at jako cząstka przed bezokolicznikiem słów duńskich brzmi o ; det przedimek i zaimek osobowy i wskazujący wymawia się jak de, albo też łącznie z wyrazem poprzednim, jak d miękkie = th*-, zaimek hwilken ‘który, co za’ (niem. welcher) w połączeniu: se hvilken ‘patrz co za!’, brzmi sek-’n (nawet już i piszą: sikken, sekken»; wyrażenie zaś: se hvilken mand! ‘patrz, co za człowiek’, w wymawianiu skraca się na: sek-’n-’n mann! i w. in. — Akcent w języku D-m w wyrazach wielo zgłoskowych, nie-złożonych, spoczywa zwykle na pierwszej zgłosce. Jeżeli wyraz składa się z więcej niż trzech zgłosek, to 3-cia od końca jest akcentowa; np. gud-dommelig ‘boski’ (od giiidom ‘bóstwo’); lecz gdy przybywa zakończenie e w liczb, mnogiej, lub inny przyrostek, to akcent, pomimo przybytku zgłoski lub zgłosek końcowych, pozostaje na tym samym miejscu: np. bÿgningerne ‘budynki’; fole-ligere (od fólelig ‘dotkliwy’). W wyrazach złożonych z dwu samodzielnych wyrazów zwykle akcent główny przypada na pierwszym wyrazie, drugi zaś wyraz ma akcent poboczny; np. te kón-gerige ‘królestwo’; en spisestùe ‘pokój jadalny’ (n. ein Speisezimmer) i t. p.—W dziedzinie fleksji czyli odmia.n, język D. od wieku XV u-legł bardzo znacznym zmianom. Z dawnych odmian deklinacyjnych i konjugacyjnych szczątki zaledwie pozostały. Do wyrażenia stosunków pomiędzy pojęciami, zamiast zakończeń przyrostkowych, język duński., jak i inne nowsze, używa OBob-nych cząstekpomocniczych, jak: przyimków, przed-imków, zaimków i innych wyrazów; z tego też powodu należy do języków analitycznych (ob. W. Encyki. III, 61), jak angielski, niemiecki i inne. Imiona w języku D-im mają tylko dwa rodzaje gramatyczne: jeden wspólny dla nazw istot męskie» i żeńskich, i drugi rodzaj nijaki. To połączeni* dwu rodzajów przyrodzonych w jeden istnieje w języku D. nie od początku, lecz jest wytworem wieku XV-go. Do oznaczania tych dwu rodzajów służą odpowiednie przedimki; jeden z nich jest nieokreślny: en dla rodzaju wspólnego, et dla ni-inne, zbliżone do angiels. th=P; np. gade ‘ulica’ jakiego (powstały z liczebnika en, et); drugi określ -(n. gasse), gode ‘dobra’ (n. gute); na końou wy- ny den, det (powstały z zaimka wskazuj, den, det), razu często wymawia się prawie jak s, np. G ud oba nie odmieniające się przez przypadki; np. en

aa jest dźwiękiem szerokim, ciemnym, podobnym do o lub do angiels. a w »all“, lecz nie takj, ak ono, głębokim; bywa: długie, np. w wyr. et ha ab ‘nadzieja’, en ga ard‘dwór’, at raabe‘wołać’ (niem. rufen), at raade ‘radzić’ itp.; lub aa(a) krótkie, jak zwykłe o, np. en ha and ‘ręka’, en maatte ‘mata’ itp. Samogłoska wyrażana łacińskim y ma brzmienie dwojakie: 1) jak niemiec. ü, np. enlyd ‘dźwięk’ (n. laut), et dyr ‘zwierz’ (ein thier), dyb ‘głęboki’ (n. tief); albo 2) jak niemiec. ö np. en ryg ‘grzbiet’ (ein rücken), tryk ‘druk’, at tryk-ke ‘drukować’ itd. Spółgłoski, obok brzmień zwykłych, wspólnych innym językom, mają także w duńskim i odrębne, jemu właściwe. Spółgłoska np. b, oprócz brzmienia b lub p (na końcu wyrazów lub zgłosek), wymawia się nadto jak 10, gdy następuje po samogł. krótkiej, lub gdy pochodzi z pierwotnego /; np. kobber ‘miedź’ (n. kupfer), peber ‘pieprz’ (n. pfeffer); at gribe ‘chwytać’ (n. greifen), at kjöbe ‘kupować (n. kaufen), stąd nazwa Kjöbenhavn, właściwie ‘port kupiecki’, wy-maw. kew’nhaw’n. Spółgł. b przed następ, m u-podabnia się do niej, tj. wymawia jak m, np. w wyr. en kjöbmand ‘kupiec’ (n. ein kaufmann), wymawia się jak kömman. Spółgł. k oddaje się w wyrazach obcych przez c przed samogłoską a, o, u, np. en cantate, classisk itp., w innych wyrazach k wymawia się z lekkim przydechem, np. krig ‘wojna’; niekiedy blizkie jest głośnego g z przydechem, jak np. en tak ‘dzięki’ (ein dank), tyk ‘gruby’ (n. dick). Dwójka sk brzmi jak s-g; np. at skjelde ‘łajać’ (n. schelten), wymaw. „s-gelde*; połączenia kj i skj przed e, ae, ö wymawiają się jak k i s-g; np. w wyr. at kjende ‘znać’ (n. kennen), kjöd ‘mięso’, at skjaere ‘ciąć’ itp., co też obecnie i pisze się bez j ; at kende, köd, at skaere itp. Spółgł. c w wyrazach obcych przed samogłoskami miękkiemi i, e, ae, wymawia się jak s; np. en cirkel wym. sirk’l; et cölibat = sölibat, en akcent=en aksent; Caesar=säsar. Ch ma brzmienie przeważnie k: Christus, Psyche, echo, i tu w większości wyrazów przyswojonych pisze się już k, np. orkester, pa-triark (lecz Christian). Dwójka se ma brzmienie s, gdy c jest przed samogł. miękką; np. en s c e n e, wym. en sene; et scepter=et septer: en disci-pel=en disipel; gdy zaś po c następuje samogł. twarda, wówczas c, jak w łacinie, ma brzmienie k, np. at scalpe re, en dis eus; w tych razach przyjęto już pisownię sk. Brzmienie nasze sz (s) wyraża się, jak w niem., przez sch przed samogłoską lub na końcu wyrazów; np. s c h a k ‘szach’, en dervisch, en marsch; przed spółgłoską zaś te same znaki sch wyrażają brzmienie s; np. Schwaben wym. swaben; en Schweizer wym. swejcer. Połączeniem sj wyraża się brzmienie miękkie s zbliżone go pols. ś; np. w wyr. sjaelden ‘rzadki’ (n. selten), wym. s'olden; s jette ‘szósty’ (n. sechster), wym. s'ete; sjael ‘dusza’ (n. seele) wym. sal. Spółgł. d. obok zwykłego brzmienia d, ma jeszcze

Encyklop. ?ow«s. Ilu»tr. Zan. 113. T. XV.

mand ‘mężczyzna’, en kone ‘kobieta’; en stor hest ‘wielki koń’; et ord ‘słowo’ (n. ein wort); et mode ‘spotkanie’; et godt ord ‘dobre słowo’ i t. d. Tylko przy nazwach osób (nie rzeczy) u-żywany zaimek osoby 3-ej, han ‘on’, hun ‘ona’, służy do odróżnienia rodzaju męskiego od żeńskiego. Liczb jest dwie: pojedyńcza i mnoga. Rzeczowniki, oprócz formy mianownika, mają tylko j eden przypadek, dopełniacz, z zakończeniem -s w obu liczbach; inne formy imion, odpowiadające pozostałym przypadkom języków fleksyjnych, nie mają zakończeń i równe są mianownikowi; tak np. en hest ‘koń’, en hests ‘konia’; nasze zaś formy: ‘koniowi’, ‘konia’, ‘o koniu!’ wyrażają się w duńskim formą mianownika „en hest“; podobnie w rodź. nij.: et d y r‘zwierzę’, et dyrs‘zwierzęcia’, a ‘zwierzęciu’ itd.—et dyr. Przedimek nieokreślny kładzie się zwykle przed rzeczownikiem lub przed poprzedzającym go przymiotnikiem; np. en sjael-den ting ‘rzadka rzecz’ (n. ein seltenes ding); slig ein mand ‘taki człowiek’ (porów, niemieckie: solch’ ein mann). Niezależnie od tego przedimek nieokreślny rodzaju wspólnego, en, użyty przed liczebnikami, oznacza przybliżenie: ‘około, blizko'; rzeczownik wtedy kładzie się w liczbie mnogiej; np. jeg var en fjorten dagę i Kjöbenhavn ‘byłem blizko 14 dni w Kopenhadze’. Przedimek określny ma dwojaką formę, stosownie do tego, czy użyty jest z samym tylko rzeczownikiem, czy też z przymiotnikiem (obok lub bez rzeczownika), i w pierwszym razie nazywa się przedimk. rzeczownikowym, w drugim—przymiotnikowym. Przedimek określny rzeczownikowy w licz. pojed.jest jednobrzmiący z nieokreślnym, nie kładzie się jednak przed rzeczownikiem, lecz doczepia się do niego na końcu. Forma jego: -en lub -w dla rodzaju wspólnego; np. mande» ‘człowiek’ (od mand ‘człowiek’); konew ‘kobieta’ (od kone ‘kobieta’); -et lub -t dla rodź. nijakiego; np. husef ‘dom’ (od hus), aeble# ‘jabłko’ (od aeble); w liczbie mnog. -ene lub -we na wszystkie rodzaje; np. maen-dewe ‘mężowie’ (maend ‘mężowie’); konerrae kobiety (koner ‘kobiety’), huserae ‘domy’ (huse ‘domy’). Oprócz końcowego e w liczbie mnogiej (w innych imionach -er lub -r), rzeczowniki te zachowały także w dopełniaczu obu liczb zakończenie s, to jest tę samą zasadę fleksyi szczątkowej rozszerzono i do rzeczowników, opatrzonych przed-imkiem rzeczownikowym jako przyrostkiem. Jest więc np. od mianownika ynglingew ‘młodzieniec’ dopełniacz yngliDgews ‘młodzieńca*, a w licz. mn.: ynglingerrae ‘młodzieńcy’, ynglingerwes ‘młodzieńców’; podobnie: pigera ‘dziewczę’, pigeras ‘dziewczęcia’, 1. mn. pigerwe ‘dziewczęta’, pigerraes; barnef ‘dziecko’, barnefs ‘dziecka’, 1. m. börnerae ‘dzieci’* börnewes ‘dzieci’. Przedimek określny przymiotnikowy: den dla rodź. wspólnego, det dla nijakiego kładzie się zawsze na początku, przed przymiotnikiem z rzeczownikiem; np. den sjaeldne ting ‘rzadka rzecz’; det gode ord ‘dobre słowo’; w liczbie mnog. de dla obu rodzajów; np. de sjaeldne ting ‘rzadkie rzeczy’, de gode ord ‘dobre słowa’. Przedimek ten pozostaje nieodmiennym, podobnie jak i przymiotnik (ze swoim ogólnym wtedy zakończeniem e dla obu liczb i rodzajów), tylko rzeczownik przyjmuje swoje zakończenia fleksyjne:-e lub - er, w mianow. liczby mn. i -s lub -es w dopełniaczu obu liczb; np. den n y e hat ‘nowy kapelusz’, do-peł. den nye hats; det höje trae ‘wysokie drzewo’ dopeł. det höje traees; w licz. mn.: de nye hatte ‘nowe kapelusze’, dopeł. de nye battes; mian. de höje traeer ‘wysokie drzewa’, dop. de höje traeers. Zaznaczyć należy, że przy tworzeniu form liczby mnogiej niektóre rzeczowniki, przyjmując zakończenia, zmieniają także samogłoskę pierwiastkową wyrazu: a i aa na ae, i ona ö; np. stad ‘miasto’, staeder ‘miasta’; ha and ‘ręka’, haender‘ręce’; bog ‘książka’, böger ‘książki’... oraz: barn ‘dziecko’ borne‘dzieci’. W niektórych znowu rzecz, rodzaju nij. liczba mn. niczym się nie różni od pojedyńczej; jaknp. et feil ‘błąd’ i ‘błędy’ (n. fehler), et aar ‘rok’ i‘lata’ (n. jahr). Dopełniacz zwykle kładzie się przed rzeczownikiem określonym; np. faderens befaling ‘rozkaz ojca’; bar nets bog ‘książka dziecka’. Jeżeli przed rzeczownikiem znajduje się jeden lub więcej przymiotników, to dopełniacz poprzedza przymiotniki, np. skraederens velopdragne börn ‘dobrze wychowane dzieci krawca’. Przeciwnie, dopełniacz zajmuje miejsce w środku między zaimkiem przymiotnym a rzeczownikiem; np. dette kongens löfte ‘ta obietnica króla’; hvilken skjaebnens ironi! ‘jaka ironia losu!. Często też dopełniacz, zamiast zakończenia s, wyraża się opisowo przy pomocy przyimków; np. en tihaenger af Muhamed ‘stronnik Mahometa’; ejeren af buset=husets ejer ‘właściciel domu’ itp. Celownik, którego forma równa się mianownikowi, poznaje się po miejscu, jakie w zdaniu zajmuje; mianowicie stoi on zawsze przed biernikiem: np. kongen gav soldaterne friged ‘król dał żołnierzom wolność’. Może też i celownik wyrażać się sposobem opisowym za pomocą przyimków: til, for, af, i wtedy kładzie się po bierniku; np. jeg over-lader det til Dem ‘pozostawiam to panu’; giv det til hans moder ‘dajcie to jego matce’ i t. p. Przymiotnik ma, podobnie jak w jęz. niemieckim, dwie formy fleksyjne: jedną mocną, używaną bez przedimka, lub z przedimkiem nieokreślnym era, et, i drugą słabą z przedimkiem określnym den, det i de. Pierwsza, mocna, ma zakończenia, charakteryzujące oba rodzaje i obie liczby, t. j. odróżniające rodź. nijaki od rodź, wspólnego i liczbę mnogą od pojedyńczej; mianowicie w rodź. nijakim przyjmuje zakończenie -t, w licz. mnogiej zakończ. -e na oba rodzaje; np. en god mand ‘dobry człowiek, mąż’; et godt menneske ‘dobry człowiek’; gode maend ‘dobrzy mężowie’. Prócz tych resztek fleksji przymiotnik nie ma żadnych odmian deklinacyjnych: „ung“ lub „en ungu przy rzeczowniku znaczy zarówno: ‘młody, młoda’, jak i ‘młodego, młodej’, lub ‘młodemu, młodej’ itd.; „uugt“ lub „et ungt“ ‘młode, młodego’ itd.; w licz. mn. „unge“ ‘młodzi, młode, młodych’ itd. W słabej odmianie, to jest gdy przymiotnik jest poprzedzony przedimkiem den, det i de, albo zaimkiem dzierżawczym, lub wskazującym i in., przyjmuje on za-

kończ, -e na oba rodzaje i w obu liczbach; np. den unge kone ‘młoda kobieta’, dopeł. den unge ko-nes ‘młodej kobiety’; de unge koner ‘młode kobiety*, de unge koners ‘młodych kobiet’; det unge trae ‘młode drzewo’, det unge traees ‘młodego drzewa’; de unge traeer ‘młode drzewa’, de unge traeers ‘młodych drzew’ itd. Jeżeli przymiotnik użyty jest w znaczeniu rzeczownika, czy to w formie mocnej (np. en ung, et ungt; unge); czy w formie słabej (den unge, det UDge, de unge), wówczas w dopełniaczu obu liczb ma zwykłe zakończenie rzeczownikowe s. Przymiotniki stopniują się; forma Btopnia wyższego tworzy się przez dodanie przyr. -ere lub -re do formy stopnia równego lub formy osnownej, a stopień najwyższy przez dodanie przyr. -est lub -st; np. rig ‘bogaty’, rig-ere ‘bogatszy’, rig-<?st ‘najbogatszy’; dyb ‘głęboki’, dyb-ere, dyb-est; nöje ‘dokładny’, nöjere, nöjest; smufc ‘piękny’, smuk-kere, smuk kest itd. Podobnie jak w innych językach aryjskich, przymiotniki: ‘dobry’, ‘zły’ itd. tworzą stopień wyższy i najwyższy nie od osnów stdpnia równego, ręcz od zupełnie innych; np. god ‘dobry’, bedre ‘lepszy’, bedst ‘najlepszy’; ond ‘zły’, vaerre ‘gorszy’, vaerst ‘najgorszy’ itd. Pomiędzy zaimkami języka D-go zachowało się więcej form fłeksyjnyoh aniżeli w innych cęściach mowy. Zaimki osobowe: jeg ‘ja’, du ‘ty’, vi ‘my’, J ‘wy’, mają jednakie formy celownika i biernika: mig ‘mi, mię’, dig ‘tobie, cię’, w 1. mn. os ‘nam, nas’, eder lub jer ‘wam, was’, lecz nie posiadają własnego dopełniacza, tylko zastępują go odpowiedniemi formami zaimka dzierżawczego, tj. formą min ‘mnie’, vor ‘nas’ i din ‘ciebie’, eders lub jeres ‘was’ (porów, w niem. ich—meiner, unser; du— deiner, euer). Zaimek osoby 3-ej ma osobne formy dla osób r. męsk. i źeńsk: lian ‘on’, hun ‘ona’, osobne dla rzeczy i zwierząt, i tu odróżnia się forma rodzaju wspólnego: den ‘on, ona’, i nijak, det ‘ono’, w liczbie mnog. ogólna forma de, zarówno dla osób, rzeczy i rodzajów. W odmianie tego zaimka używają się formy 3-ch przypadków, przyczym forma celownika służy zarazem i dla biernika. Odmiana ta przedstawia się jak następuje:

Liczba pojedyńcza.

a) osobowa

Dem, ‘mój panie, nie masz pan potrzeby się trudzić’ (niem. Sie haben nicht nöthig, sich zu bemühen). Formy zaimków dzierżawczych: 1. min ‘mój, moja’, mit ‘moje’ w 1. m. mine ‘moi, moje’, vor ‘nasz, nasza’, vort ‘nasze’, vore ‘nasi, nasze’; 2. din ‘twój,-a’, dit, dine, eder lub jer ‘wasz, -a, -e i wasi, wasze’; 3. sin ‘swój, jego, jej’, sit, sine, mają tylko odmianę mocną (określną), następujący zaś po nich przymiotnik odmianę słabą (nieokr.), w czym różnią się od odpowiedniej odmiany w niemieckim; np. min hund og din ‘mój pies i twój’ (n. mein hund und der deine); min sorte hund ‘mój czarny pies (n. mein schwarzer hund), mit elskede barn ‘moje ukochane dziecko’ (n. mein geliebtes kind). Zaimki wskazujące w różnych postaciach, podobnie jak w niemieckim i innych językach, różne też mają odcienie znaczeniowe; den, det znaczy ‘ten, ta, to\ de ‘ci, te’ (n. der, die, das); denne, dette, 1, m. disse (n. dieser,-se,-es;-e); hin, liint ‘ów, owa, owo’* hine owi, owe’ (n. jener) i t. d. Względny der (n. der, die, das) ‘który, a, e’, i som (n. welcher, -e, -es), oba nieodmienne i t. d. Liczebniki, pomimo pewnych przemian fonetycznych, zachowały w wielu razach dosyć blizkie podobieństwo z nie-mieckiemi i innemi aryjskiemi; np. 1 en, et, 2 to (tvende), 3 tre (trende), 4 fire, 5 fern, 6 sex,7 syv, 8 otte ( = óte), 9 ni, 10 ti, (=tbï), 11 elleve (wymaw. el-w), 12 tolv ( = tol ), 13 tret-ten,... 20 tyve ( = tiiw), 21 en og tyve (= en 6 tüw), 22 to og tyve,... 100 hundrede 1. hundret ( = hundretse), 1000 tusende ( = tus-ne) i t. d.—Słowo w jęz. duńskim ma dwie formy: czynną i bierną. W formie czynnej odróżnia się właściwą czynną i for. bierną ze znaczeniem czynnym czyli medjalną (v. deponens). Słowa właściwe czynne kończą się w bezokoliczniku zawsze na samogł., zwykle na -e; formy bierne i deponentia zawsze na -s; np. czynne: elske ‘kochać’, aede ‘jeść’, aabne ‘otwierać’; bierne: elskes ‘być kochanym’ aedes ‘być jedzonym’, aabnedes ‘być otwartym’; deponentia: tykkes ‘zdawać się’ (mig tykkes ‘zdaje mi się’), lykkes ‘szczęścić się’, grönnes ‘zielenieć’, aeldes ‘starzeć się’, laenges ‘tęsknić’... Słowa czynne, jak w innych językach, są: przechodne i nieprzechodne; przechodne mogą też wyrażać czynność zwrotną (z zaimkiem sig ‘się’), wzajemną (v. reciproca), która oddaje się zwykle formą medjalną; np. vore öjne mödtes ‘nasze oczy spotkały się (wzajemnie)’ i t. d. Słowo D. posiada również tryby, czyli sposoby wyrażania czynności, oraz formy czasów, te same prawie, co i w jęz. niemieckim i in. Bezokolicznik poprzedza cząstka at (porów, w ang. to); np. at hâve ‘mieć’ (a. haben); at vaere ‘być’; at gaa ‘iść’; at begynde ‘zaczynać’; at kalde ‘wołać’ itp. Właściwa konjugacja słowa ogranicza się na dwu czasach (podobnie jak w niemieckim); tylko bowiem czas teraźniejszy i przeszły niedok. (imperf.) mają formy pojedyńcze, utworzone od osnowy słowa; inne czasy wyrażają się sposobem opisowym, tj. formy ich złożone są ze słowa posiłkowego i imiesłowu przeszł. lub bezokolicznika danego słowa. Liczb jest dwie; we wszystkich trzech osobach postać słowa jest jednaka, a w więk-

b) rzeczowa

rodź. współ. r. nij.

den on, ona

dens jego, jej dets jego

detficma IB. go, ją iB.je

męska han on

D. hans jego

C.    ™ hende/!ej

\B. go, ją    Iją

Liczba mnoga.

ogólna: osobowo-rzeczowa i na wszystkie rodzaje. M. de oni,

D. deres ich C. dem im; B. ich, je.

W zwrocie do osoby drugiej zaimek J ‘ty’ pisze się dużą literą; podobnie dużą literą oddaje się forma licz. mn. Be w znaczeniu ‘Pan’, odpowiadająca niemieck. ‘Sie’; forma zwrotna tego zaimka jest Bem, nie zaś sig ‘się’, jak w niem. ‘sich’; np. Min Herre! De har ikke nödig at ulejlige

M.

żeńska hun bendes jej

ona

one

det

ono

szóści form czasowych ta sama w liczbie mnogiej, co i w pojedyńczej; jedynie tylko zaimek osobowy, przed słowem położony, pozwala odróżnić formę jednej osoby od pozostałych. I tak, od słowa: at hâve ‘mieć’, do niedawna jeszcze (przed kilkunastu laty) w czasie terazn. były w użyciu dwie formy: w liczbie pojed. haver, i w licz. mn. hâve, tj. odmiana cz. teraz, była: 1. jeg haver ‘ja mam’, 2. du haver, 3. hau (hun, den, det) haver; 1. vi have ‘my mamy’, 2. I hâve, 3. de hâve. Obecnie zaś, nietylko w mowie ustnej, ale i w języku literackim upowszechniła się już jednostajna w obu liczbach forma har, skrócona z dawniejszej haver; postać więc cz. teraźn. jest dziś jednostajna: jeg har ‘mam’, du har, han har; vi har ‘mamy’ i t. d. Czas przeszły (imperf.) od tegoż słowa ma również jedną dla obu liczb formę havde'. tj. jeg hav-da ‘miałem’, du havde, han havde, vi havde ‘mieliśmy’ i t. d. W mowie potocznej brzmi ona: hade ( = hadde); podobnie i bezokolicznik haveu skraca się na ha. Czas teraźn. od słowa at vaere ‘być’ ma odmianę: 1. jeg er ‘jestem’, 2. du er (est), |3. han (hun, den, det) er; vi ere lub er jesteśmy’, 2. I ere lub er, 3. de ere 1. er, gdzie formy 1. mn. ere używa się tylko w języku piśmiennym, a est ‘ty jesteś’ tylko w jęz. poetyckim, ogólnie zaś u-źywana jest forma er. W czasie przeszł. niedok.: 1. jeg var ‘byłem’, 2. du var, lub vart i varst, 3 hun var; 1. vi vare ‘byliśmy’, 2. I vare, 3. de vare. I tutaj formy os. 2-ej: vart 1. varst ‘byłeś’ właściwe są tylko językowi poetyckiemu, a jednostajną w 1. poj. jest var. Słowa: at h a v e i at vaere przy tworzeniu form opisowych w konju-gacji duńskiej mają znaczenie słów posiłkowych, do których należą także: at ville ‘chcieć’, at skulle ‘musieć, być powinnym’. Dwa pierwsze, have i vaere, służą do tworzenia czasów przeszłych dokonanych (perfec. i plusqperf.), w czym język D. zgadza się z inuemi germańskiemi; np. jeg har laest bogen ‘przeczytałem książkę’ i t. p.; skulle i ville — do tworzenia czasów przyszłych i form warunkowych; np. jeg vil rejse om otte dagę ‘będę podróżował przez osiem dni’. Nadto dwa pierwsze, oraz słowa: at blive ‘stać się’ (n. werden) i at faa ‘musieć’ (właściwie ‘wziąć’), wchodzą w skład form opisowych strony biernej i medjal-nej. Formy przeto konjugacyjne jedne są poje-dyńcze, czyli proste, drugie złożone czyli opisowe. Zasadniczemi postaciami przy tworzeniu odmian prostych są: 1) bezokolicznik i 2) osnowa słowna (widoczna w bezokoliczniku po usunięciu zakończenia e). Forma czasu teraźn. powstaje przez dodanie r do bezokolicznika i jest jednaką dla trzech osób 1. pojed.; w liczbie zaś mnog. jest równa formie bezokolicznika; np. jeg binder ‘wiążę’ (od: at binde ‘wiązać’); jeg ser ‘widzę’ (od: at se ‘widzieć’); vi binde ‘wiążemy’, vi se ‘widzimy itp. Forma bierna teraźniejszości tworzy się przez dodanie s do bezokolicznika i jest jednostajną dla wszystkich osób obu liczb; np. jeg bindes ‘jestem wiązany 1. wiążą mnie’, vi bindes ‘jesteśmy wiązani’; jeg ses ‘jestem widziany’, I ses ‘jesteście widziani’ i t. p. Prócz tego tenże czas teraźn. bierny może się tworzyć równie sposobem opisowym z form słowa „at bli-ve“ i imiesłowu danego słowa; np. jeg bliver bunden ‘jestem wiązany’, jeg bliver set ‘jestem widziany’ i t. p. Czas przeszły uiedok. tworzy się od osnowy słowa: 1) albo bez przydawania do niej zakończenia, lecz zwykle ze zmianą samogł. w osnowie (co stanowi t. z w. odmianę mocną); np. jeg bar ‘niosłem’ (od: at baere), jeg skrev ‘pisałem’ (od: at skrive); 2) albo dodając do osnowy zakończenie -de l. -ede albo -te, w jednych słowach ze zmianą samogłoski w osnowie, w innych bez zmiany (i to stanowi odmianę słabą); np. jeg elskede ‘kochałem’ (od: at elske); jeg bragte ‘niosłem’ (od: at bringe); han döde ‘umarł’ (od: at dö). Od osnowy słowa tworzy się jeszcze tryb rozkazujący: w liczbie pojed. forma jego jest równa osnowie bez żadnego zakończenia; np. se! ‘patrz!’; lob ‘biegaj’; w liczbie mn. ma zakończenie er lub r; np. ser! ‘patrzcie! ’; löber! ‘biegajcie’ i t. p. Imiesłów przeszły, wchodzący do składu form konjugacyj-nych opisowych, ma zakończenie -et lub -en, często ze zmianą samogłoski w osnowie; np. elskef ‘kochany’, set ‘widziany’, skreve# ‘pisany’ (od: at skrive) i t. p.—W tworzeniu form słownych złożonych i w wielu bardzo szczegółach morfologicznych język duński okazuje zgodność z jęz. niemieckim. Obok jednak tej zgodności, przy odrębnej głosowni, posiada on w ustroju swoim wiele wybitnych znamion, już na własnym wyrobionych gruncie. Do tych należy przedewszystkim znaczniejsze zubożenie pod względem fleksyjnym, którego bezpośrednie następstwa ujawniły się i w składni duńskiej, mianowicie w ściśle określonym porządku wyrazów zdania, w wielu razach różniącym się od porządku w jęz. niemieckim, jak np, poprzedzanie rzeczownika określającym go dopełniaczem, położenie słowa, określeń przysłówkowych, lub też dwu dopełnień, rzeczowego i osobowego, gdy są zaimkami, i inne.—Literatura. Najdawniejszą gramatyką jęz. duńskiego jest dzieło napisane po łacinie przez Eryka Broby (Pont-oppidana), wydane r. 1668 w, Kopenhadze; po nim gramatyki pisali: Piotr Syv (1685), Hoys-gaard (1743 i 1747), J. Baden (1785 i 1792), Abrahamson (1812), Bloch (1812) i wielu innych, których wymienia i ocenia Petersen w dziele, „Bidrag til den danske Literaturs Historie“ (t. 3—5). Z nowszych gramatyk: dzieło Raska, pierwotnie wydane po angielsku, następnie przełożone na duński (1837); posłużyło ono za podstawę M. Petersenowi do jego „Dänische Sprachlehre für Deutsche“; gramatyka Jessena (Kopenh. 1891), Mi kk eis en a (t-że, 1893). Z gramatyk, wydanych w jęz. niemiec., odznacza się wartością naukową T. Möbiusa „Dänische Formenlehre“ (Kiel, 1871), podająca zarazem przegląd gramatyk i słowników duńskich. Obok tego godne są uwagi książki, służące do nauki języka praktycznej: J. C. Poestiona: „Die Kunst die Dänische Sprache schnell zu erlernen* (Wiedeń 1888) i podręcznik jęz. duńskiego przez Beissela i Lorenzena (Kiel 1891). Do nauki o formach i składni: K. A. Schneekloth „Daüsk Sproglaere til Skolebrug“

A. A. K.

(wyd. 3. Kopenh. 1887); S. Broberg „Manuel de la langue danoise (dano-norvégienne) a l’usage des étrangers” ('Kopenh. 1882). —Słowniki. Wielki słownik akademji duńskiej: „Dansk Ordborg“ (Kopenh. 1793—1881), opracowany siłami zbioro-wemi; większej jednak wartości jest przygotowany następnie przez Mol be cha „Dansk Ordbog“ (2 t. Kopenh. 1833; wyd. 2, 1854 — 59); tegoż „Dansk Dialektlexicon“ (Kphg. 1833—41). — Naukową wartość posiada słownik etymologiczny

E. Jessena „Dansk etymologisk Ordbog” (Kphg.

1893). Słowniki duńsko - niemieckie m. i. wydali: Breseraann(2t. Kph. 1852—55); J. Kap er (wyd. 3, Kph. 1889, praca wartościowa) i in. J. Kaper Słownik niemiecko- duński (Kopnh. 1885, wyd. 2);

H. Nissen: Rozmowy duńsko-niemieckie, „Konversations-Wörterbuch“ dla Niemców (Lipsk 1893), Gislason Słów. duńsko-islandzki (t-że 1851); Da-lin Słów. duńsko-norw. - szwedzki (Sztokh. 1869); Borring Sł. duńsko francuski (tże 1853—56, 2 t.); Ferrai duńs.-ang. (4 wyd., t-że 1873) iLarsen (wyd. 2, Kopenh. 1888). Słownik języka staro-duńskiego wydał Molbech p. n. „Dansk Glossarium“ (Kopenh. 1853—66) i Kalk ar „Ordbog til-det aeldre danske sprog, 1300 — 1700“ (Kopenh. 1881, jeszcze nie ukończony). Badania dyalek-tyczne, rozpoczęte przez Molbecha („Dansk Dialektlexicon“ 1833—41), dalej prowadzone są gorliwie przez „Universitäts - Jubiläets danske Samfund“ (Feilberg „Bidrag til en Ordbog oven jyske Almu-esmä“ (tże 1886 nst. i in.). P. Müller napisał synonimikę duńską (Kopenh. 1829, 2 t.; wyd. 3-e Dahla 1872). Najlepsze dzieło o metryce wydał

C. v. d. Recke p. t. „Principerne for den danske Verskunst“ (Kopenh. 1881, 2 t.). Słownik ortograficzny, z zastosowaniem prawideł, uchwalonych na kongresie ortograficznym 1869 r. w Sztokholmie, wydał S. v. Grundtvig p, t. „Dansk Retskrivnings-Ordbog“ (Kopenh. 1870). Nowo wydane rozporządzenie ministra oświaty w tym przedmiocie, z r. 1889, wywołało liczne zarzuty i nie miało powodzenia („Den literaire Retskrivning“ Kphg. 1889). Praca dotycząca historyi języka duńskiego Mik. M. Petersena „Det danske, norske og svenske Sprogs historie“ (Kopenh. 1829—30, 2 t.), jako też Molbecha „Det danske Sprogs histori-ske Udvikling“ (Kphg. 1846), są już przestarzałe wobec dzisiejszych potrzeb naukowych. Porówn. co do tego A. Noreen „De nordiske spräken“ (Upsala 1887, s. 39 ns.). Najnowszą, gruntowną pracę w przedmiocie historyi języków uordyjskich ogłosił Adolf Noreen p. n. „Geschichte der nordischen Sprachen“ w t. I dzieła „Grundriss der germanischen Philologie“ Herrn. Paula (Strasburg 1889—90, rozdz. V, str. 417—525).

Literatura duńska. Najdawniejsze objawy twórczości umysłowej Duńczyków należą do ogólnego dorobku literackiego starożytnych Germanów, a ściślej mówiąc—Skandynawów, gdyż odnoszą się jeszcze do tych czasów, w których indywidualizm narodowy nie uwydatniał się dostatecznie. Trudno też byłoby orzec, w jakim mianowicie stopniu brali udział Duńczycy w wytworzeniu tych licznych

pieśni i podań, których bogata pozostałość przechowała się w Eddach, pieśniach skaldów i sagach skandynawskich. Wprawdzie Dania nie była głó-wnem ogniskiem twórczości skandynawsko-pogań-skiej; że jednak uczęstniczyła w tej pracy, okazują to dowodnie jej własne pieśni ludowe, a mianowicie bohaterskie, zwane Kae mpeviser („Kaempe“ znaczy właściwie „olbrzym“). Usta ludu przekazały je w szacie językowej XVI stulecia, a więc zmodernizowanej; ale treść i niektóre poszczególne ich rysy zniewalają do wniosku, że powstały one znacznie wcześniej; że wiele z nich zachowało jeszcze starodawne zabarwienie mitologiczne i że wreszcie są pomiędzy niemi i takie, których treść, pomimo wszelkich różnio podrzędnych, zgadza się z treścią mitologicznych lub bohaterskich pieśni Eddy. Bogaty ich zbiór ogłosił drukiem między inuemi Grundtvig p. t. „Danmarks gamie Volkeviaer“ (Kopenhaga 1853 — 91); wybór w przekładzie niemieckim podał W. Grimm w „Altdänische Heldenlieder, Balladen und Märchen" (Heidelberg 1811).—Porówn. Talvj. „Versuch einer geschichtlichen Charakteristik der Volkslieder germanischer Nationen“ (Lipsk 1840) i Steen-strup „Vore Folkeviser fra Middelalderen“ (Kopenh. 1891). — Właściwa literatura duńska, jako zdobycz indywidualnej twórczości narodowej, mogła powstać dopiero po wyosobnieniu się Duńczyków z ogólnej masy Skandynawów, a więc po owych przewrotach politycznych w w. IX, których następstwem było utworzenie się państwa duńskiego. Jednocześnie wszakże z temi narodzinami zaszedł dla Danii fakt pierwszorzędnej wagi — wprowadzenie chrześcijaństwa. Jak wszędzie, tak i tutaj, nietylko życiu religijnemu nadało ono właściwy sobie kierunek, ale i do życia umysłowego wprowadziło nowe pierwiastki—łacińsko-ko-ścielne, a uprawę literatury oddało na długie lata, bo prze z cały ciąg wieków średnich, w ręce księży-erudytów.—To też pierwszy okres literatury duńskiej, trwający aż do czasów reforma-cyi, ma charakter przeważnie łacińsko-kościelny. Zresztą, jest on dość ubogi w prace donioślejszej wartości, ponieważ kler duński słaby w ogólności brał udział w tern życiu umysłowem, jakie, bądź co bądź, bujnie rozwinęło się w innych krajach zachodniej i środkowej Europy. Jedynie czasy Waldemarów (1157 — 1241) mogą się pochlubić większą wydajnością pracy literackiej. Z tej-to doby pochodzi łaciński poemat „Hexaemeron“, utwór soholastyczny arcybiskupa Andrzeja Su-nesena (f 1228), podrzędnej zresztą wartości, i „Historia Daniae“ S akson a Gramatyka (ob.), dzieło o wiele przewyższające zwykłe kompilacye dziejopisarskie, nietylko jako wielostronne źródło dziejowe o szerokim widnokręgu, ale i jako utwór literac ki, celujący niepospolitemi, jak na owe czasy, zaletami stylu i żywem przedstawieniem rzeczy. Zwrot do uprawy literatury w języku ojczystym uwidocznia się dopiero ku schyłkowi tego okresu. Wprawdzie najdawniejsze zabytki języka duńskiego pochodzą już z XII i XIII stulecia. Są to zbiory uchwał prawnych dla różnych prowincyj;

najdawniejsze — dla Skanii i Zeelandyi, powstały za Waldemara I, dla Jutlandyi zaś w r. 1241; nieco późniejsze są dwa zbiory prawa kościelnego z r. 1262 i 1271. Wszystkie te jednak zabytki, przechowane w rękopisach młodszej doby, nie mają właściwie literackiego znaczenia. Utylitarny czysto charakter posiadają też i niektóre późniejsze zabytki prozy, jak np. pisma lekarskie Har-pestrenga (f 1244), zredagowane pierwotnie po łacinie i dopiero w w. XV przełożone na język ■duński, albo zbiór przysłów łacińskich z tłómacze-niem duńskiem Piotra Laale w w. XV. Pewne aspiracye poetyckie okazują Bię dopiero w tymże wieku, jak o tern świadczy rymowany przekład kroniki Saksona Gramatyka, oraz trzy poematy religijne księdza Michała, kaznodziei z Odense, zaczerpnięte ze źródeł łacińskich, ale opracowane z niemałem poczuciem poetyckiem. Obok nich u-kazują się i przekłady różnych utworów literatury romantyczno-rycerskiej Europy zachodniej, ale pozbawione wybitniejszych zalet literackich. — Założenie uniwersytetu w Kopenhadze (1497) i wprowadzenie sztuki drukarskiej (1490) wytworzyły warunki przyjaźniejsze dla życia umysłowego. Rozwinęło się ono wszakże dopiero pod wpływem retor-macyi, dozwolonej w r. 1527 a uchwalonej w 1536. Jak wszędzie, podobnież i w Danii, zapewniła ona w literaturze przewagę językowi ojczystemu nad łacińskim i w ogóle żywiołom narodowym, wywołała w niej znaczne ożywienie, ale jednocześnie wytknęła kierunek przeważuie religijny. Stanowi to właśnie rys charakterystyczny drugiego okresu literatury duńskiej, który obejmuje mniej więcej dwa stulecia, bo trwa aż do początków w. XVIII. Podrzędną już tylko rolę odegrał w nim odrodzony klasycyzm. Z natury rzeczy rozpoczyna go dość ożywiony ruch piśmienniczy na polu teologiczno -polemicznem, w znacznej części inspirowany z Niemiec, jak o tern świadczą przekłady pism Lutra i jego niemieckich zwolenników; nawet sam przekład Biblii został dokonany z uwzględnieniem tłómaczenia reformatora witternberskiego. W ogóle najwybitniejsi nawet przedstawiciele tego ruchu piśmienniczego—Christiern Pedersen (* 1480 — f 1554) Hans Tausen (* 1494—f 1561), Niels Hem-mingsen (* 1515—1600), a nawet Peder Palla-dius (* 1503—1560), który najwięcej okazał samodzielności—byli w istocie rzeczy tylko rzecznikami reformatorów niemieckich. Mimo to, literatura duńska zawdzięcza im bardzo wiele. Najprzód samo wyrobienie języka literackiego, a mianowicie prozy, w czem najwyższy stopień doskonałości OBiągnął przekład Biblii. Po pierwszych nieu-datnych próbkach Mikkelsena i Vormord-sena, z których pierwszy przełożył Nowy Testament (1524), drugi zaś — Psałterz Dawida (1528), wystąpił wzmiankowany już Pedersen ze swoim przekładem Nowego Testamentu (1529) i Psałterza (1531), a wreszcie i całej Biblii (Kopenh. 1550), dokonanym przy udziale Palladiusa, Hem-mingsena i innych. Wprawdzie z upływem czasu okazała się potrzeba zastąpienia go przekładem wierniejszym, Pawła Rese niusa (Kopenh. 1607); ale pod względem zasobności i giętkości języka pozostał on najcenniejszym pomnikiem literackim tych czasów. Zresztą i inne pisma Pedersena odznaczają się niemałemi zaletami stylowemi, tak, że ich autor słusznie uchodzi za ojca prozy duńskiej. Mniej daleko ci krzewiciele reformacyi przyłożyli się do udoskonalenia poezyi. W zakresie ich działalności zajmowała ona miejsce podrzędne: dla potrzeb religijnych wystarczały tymczasem pieśni o-ryginalne albo tłómaczone z niemieckiego, pod względem artystycznym bardzo słabe, czasami nawet niewiele różniące się od prozy. Przechowały się one w kilku kancyonałach, pomiędzy któremi najważniejszy jest Hansa Thomissena z roku 1569. Większą wartość literacką posiadają tylko pieśni Hansa Christensena Stbena, pisane w duchu bardziej ludowym; ale pochodzą one z czasów już nieco późniejszych, bo z drugiej połowy w. XVI. Nie wyżej wzniosły się i inne rodzaje poezyi, do których uprawy nie przywiązywano już takiej wagi. Kilka tak zwanych korne-dyj szkolnych, przeznaczonych ku zbudowaniu młodzieży, chociaż uwzględniających i szerszy ogół, pełnych nauk moralnych i allegoryi, przetykanych jednak gęsto żywiołem komicznym niższego gatunku, nie wznosi się nad poziom średniowiecznych misteryów i fars. Najdawniejsze z nich wyszły z pod pióra niejakiego Chrystyana H a n s e n a i przechowały się w rękopisie z roku 153 L. Około tegoż czasu zostało napisane wierszem i „Misteryum o św. Kanucie“, które można uważać za pierwszą próbkę dramatu narodowego, gdyżbohaterem jego jest wielce popularna osobistość historyczna KnutaLavarda (ob. D ziej e). Docelniej-szych wreszcie nabytków literatury poetyckiej tych czasów zaliczyć trzeba przekład niemieckiego poematu o Lisie, udatnie dokonany przez Hermana Veigere (1555). — Szybszym krokiem posunęła się naprzód literatura duńska dopiero ku schyłkowi w. XVI i w w. XVII. Wprawdzie zwycięska reformacya przestała wywierać ożywczy wpływ na ruch umysłowy; owszem, dbała o nietykalność swych zasad, zajęła w nim stanowisko podejrzliwego kontrolera, a uwikłaaa w subtelne spory teologiczne, przeniosła dyskusye do audytoryów uniwersytetu kopenhaskiego, skąd przemawiała do sekciarskicb doktrynerów językiem naukowym t. j. łacińskim, i zerwała w ten sposób ściślejszą łączność z narodem. Jej przewodnicy odzywali się do narodu tylko w postyllach i tym podobnych pismach, przeznaczonych ku religijnemu zbudowaniu wiernych, a nie zalecających się ani przymiotami stylu, ani podniosłością myśli, często nawet grubo zabarwionych przesądami. Wybitniejsze wśród nich miejsce zajął Jesper Brochmand (* 1585— f 1762), biskup Zeelandyi, jeden z najgłośniejszych teologów duńskich, któremu reformacya zawdzięcza stanowcze zwycięstwo kierunku ortodoksyjnego. Pomimo to literatura duńska rozwijała się dosyć pomyślnie, zarówno na polu naukowem, jak i poetyckiem, tylko ze słabszem uwzględnieniem pierwiastków narodowych, aniżeli w początkach tego okresu. Większy natomiast wpływ zaczął na nią wywierać klasycyzm, uwzględniany, nie tyle może w oryginalnych utworach starożytnych, chociaż filologia była w Danii studyowana, ile w nowożytnych niemieckich i francuskich. Na polu naukowem odznaczyli się; Tyge (Tych o) Brahe (*1546—f 1601), jeden z najwybitniejszych astronomów XVI stulecia, i uczeń jego, Chry-s ty a n L o n g b e r g czyli L o n g o m o ntanus (* 1562—f 1647), oraz Ole Römer (* 1644 — f 1710 r.), który pierwszy obliczał szybkość światła; w naukach przyrodniczych i lekarskich— Kacper Bartholin (* 1585—f 1629), a szczególniej syn jego Tomasz Bartholin (* 1616 — f 1680) jako anatom europejskiej sławy, wreszcie uczniowie jego: Ole Borch (* 1626 —f 1690) i Niels Stensen (* 1638—1686), obaj polihisto-rowie, z których pierwszy był jednocześnie poważnym filologiem, drugi może być uważany za twórcę geo-gnozyi. Niektórzy z nich brali za przedmiot Bwych badań przedmioty bliższe, w ogóle skandynawskie, a nawet ojczyste: Ole Worm (* 1588 —f 1654) niemałe położył zasługi jako zbieracz i badacz starożytności krajowych; Eryk Poutoppidan (* 1616—f 1678) i Peder Syv (* 1631 —f 1702), jako badacze języka ojczystego. Wszyscy oni jednak posługiwali się językiem łacińskim. Wyjątek pod tym względem stanowią dziejopisarze, którzy, idąc za przykładem swoich poprzedników z pierwszej połowy w. XVI, opracowywali dzieje narodowe w języku ojczystym, lubo nie brakło między nimi i takich, co uważali łacinę za właściwszą powadze naukowej przedmiotu. Odznaczyli się na tern polu szczególniej historyografo-wie królewscy: Anders Sörensen Vedel (* 1542 - f 1616), Arild Huiffeldt (* 1549—f 1609) i Claus Lyskander {* 1556 —f 1624); ostatni w pracy swojej „Scriptores danici“ podał pierwszą próbkę dziejów literatury ojczystej. Poe-zya rozwinęła się znacznie pod względem kunszto-wności, ale jednocześnie oddaliła się od pierwiast ków narodowych. Wyższym wymaganiom artystycznym czyniła ona zadosyć, uwzględniając postępy kunsztu rymotwórczego w literaturze niemieckiej, a poniekąd i francuskiej, gdzie coraz wyraźniej ujawniały się tendencye pseudo-klasyczne; szczególniejszą powagę zdobył w niej swoją poetyką Marcin Opitz (ob.). Pierwszym, co zwrócił ją na tę drogę i stał się w ten sposób ojcem poezyi duńskiej, był AndersArrebo (* 1587 — f 1637), który w swoim przekładzie Psałterza Dawidowego, a jeszcze bardziej w poemacie „Hexa-ëmeron“, naśladowanym z Du Bartasa (ob.), dokonał rewolucyi rymotwórczej, wprowadzając do wiersza zasady prozodyi klasycznej. Po nim wystąpił Anders Bording (* 1619 — f 1677), jako autor utworów humorystycznych, w których osiągnął wysoki stopień lekkości i dźwięczności języka. Najwyżej wszakże stanęli Tomasz Kingo (* 1634 —f 1703), jako liryk religijny, i Peder Dass (* 1647—f 1708), jako liryk światowy, jakkolwiek i jego pieśni religijne wielkiej dostąpiły popularności. Inni poeci tych czasów, jak np.

Sören Terkelsen, Paweł Pedersen, zwany Philedor i t. d., nie wznieśli się nad poziom pospolitości i słusznie można ich nazywać rymotwór-cami, gdyż istotnie tylko w wersyfikacyi okazali wielką biegłość i kunsztowność. — Por. Paludan „Renaissancebevaegelsen i Danmarks Literatur“ (Kopenhaga 1887).—Trzeci okres literatury duńskiej obejmuje prawie cały wiek XVIII i wyobraża wyraźną dążność do unarodowienia twórczości literackiej, opartej zresztą, jak i poprzednio, na poszanowaniu i uwzględnianiu wzorów zagranicznych; tylko że przewagę zyskują teraz wpływy francuskie, nawet angielskie, a potrosze i włoskie, niemieckie zaś wzmagają się dopiero w drugiej połowie stulecia. Dążność do unarodowienia piśmiennictwa ujawnia się szczególuiej w pierwszej połowie tego okresu, i to na różnych polach. Naprzód, uczeni zaczynają posługiwać się mową ojczystą w różnych pracach poważniejszego zakresu. Fryderyk ChrystyanEilschow(* 1725 — f 1750) pisze po duńska swoje rozprawy teologiczne; Eryk Pontoppidan (* 1698 — + 1764) liczne swoje prace teologiczne, przyrodnicze i geo-graficzno-statystyczne; Jens Schjelerup Snee-dorff (* 1724—f 1764), prawno-polityczne i t. d. Jakób Langebek (* 1710—f 1775), zasłużony badacz dziejów narodowych i wydawca źródeł dziejowych („Scriptores rerum Danicarum medii aevi“), zakłada w r. 1745 królewskie towarzystwo dla badania dziejów i języka ojczystego. Krytyka różnorodnych objawów życia znajduje dla siebie u-pust w popularno - naukowych dziennikach, wyda-wauych na wzór „Spectatora“ Addisona i innych podobnych tygodników angielskich, jak np. „Dansk Spectator⁴ (1744—45), „Den patriotiske Tüskuer” (1761—63) i inne. Najwszechstronniejszym i najwybitniejszym przedstawicielem tego zwrotu do narodowości jest Ludwik Holberg (* 1684 — f 1754). We wszystkich swoich pismach, czy to jako historyk, czy jako filozof moralista, potrącający w swoich listach i artykułach o różne objawy życia bieżącego, czy wreszcie jako satyryk i komedyo - pisarz, zawsze i wszędzie, ma za hasło: działalność w duchu narodowym. Jak na uczonego wykształcenie jego nie jest dość grunto-wnem, ale też obca mu jest srkolna pedanterya, a kilkakrotny pobyt za granicą ułatwia mu śledzenie współczesnych prądów umysłowych i przeszczepianie ich na grunt duński. Jako poeta nie wznosi się bardzo wysoko, słabo ma nawet rozwinięte poczucie poetyckie; właśoiwą dla jego talentu dziedziną twórczości jest poezya zdrowego rozsądku—satyra, szczególniej komedya. W komedyi naśladuje wprawdzie Molière’a, ogląda się przy tern i na włoską commedia dell arte i zapożycza z niej niektóre figury typowe; ale jednocześnie umie fabułę rozmuć na tle narodowem i swoim osobistościom nadać żywą charakterystykę lokalną. Obok niego występują, już jako przedstawiciele drugorzędni: filolog Chrystya u Falster (* 1690 — f 1752), ze swojemi satyrami; Sans Adolf Brorson (* 1694 —f 1764), jako utalentowany liryk religijny o pieîystycznem zabarwieniu, i Am-

brozyusz Stub (* 1705—-) 1758), podobnież jako liryk wyższego polotu. W drugiej połowie tego okresu, obok tych samych dążności, tylko u* świadomionych i spopularyzowanych, występują o wiele wydatniej dążności właściwe drugiej połowie w. XVIII i streszczające się w haśle: oświecenie. Jak wszędzie, tak i w Danii, dążności te były przeszczepieniem haseł i teoryj, wygłaszanych przez myślicieli francuskich, i przybrały kierunek racyonalistyczny, szczególniej ku schyłkowi stulecia. Nie ogarnął on jednak wszystkich umysłów, wywołał nawet dość żywą oppozycyę ze strony zagrożonego uczucia, a jeszcze bardziej—religijności. Zwolennicy racyonalizmu w teologii: Ty-ge Rothe (* 1731—f 1795) iChrystyan Basf-holm (* 1740 — f 1819), a nawet wolnomyśliciel Oton Horrebov (* 1769—f 1823), znaleźli żarliwego przeciwnika w Mikołaju Edingerze Balie (* 1744 — f 1816). Wreszcie ku schyłkowi tego okresu, gdy zwycięski racyonalizm zaczął zbyt śmiało zagrażać wszystkim istniejącym stosunkom i porządkom, sam rząd powściągał jego zapędy, karząc wygnaniem ruchliwszych jego rzeczników; tego mianowicie losu doznał Piotr Andrzej Heiberg (* 1758 —f 1841) i Malte Konrad Bruun (* 1775 — f 1826), obaj wielostronni i utalentowani pisarze. Tak namiętne nawoływanie do „oświaty“ nie mogło pozostać bez wpływu na ożywienie ruchu naukowego. Obok dawniejszych instytucyj, powołanych do pielęgnowania wiedzy, a mianowicie wspomnianego już Towarzystwa badaczy dziejów i języka ojczystego, oraz Królewskiego towarzystwa naukowego, założonego w r. 1742, powstają nowe: Ras-mus Nyerup (* 1759—f 1829), zasłużony badacz dziejów literatury ojczystej i wydawca jej zabytków średniowiecznych, zakłada w Kopenhadze Muzeum starożytności północnych; w roku 1789 zawiązuje się Towarzystwo przyrodnicze; nawet poezya doznaje opieki i zachęty ze strony Towarzystwa popierania umiejętności pięknych i pożytecznych, którego założycielem był Tyge Rothe. Norwegowie, którzy pod względem literackim stanowili jedność z Duńczykami i dali im wielu wybitnych pisarzy (np. Dassa, Holberga), zakładają w Drontheimie Towarzystwo naukowe (1760), w Kopenhadze zaś Towarzystwo norweskie (1772). W takich warunkach mniejszą lub większą powagę naukową, oprócz wspomnianych wyżej, pozyskali: Oton Fryderyk Müller (* 1730—f 1784), jako badacz wymoczków, Jan ChrystyanFa-bricius (* 1745 — f 1808), zwany Linneuszem królestwa owadów; Piotr Chrystyan Abild-gaard (f 1801), jako zoolog, a szczególniej weterynarz; Marcin Vahl (* 1749 — f 1804), jako botanik; Tomasz Bugge (f 1815), jako astronom, i niektórzy inni. Poczet badaczów rzeczy ojczystych zwiększają: Peder Kofod-Ancher (* 1710 — f 1788) i Henryk Stampe (* 1713 — f 1789), jako historycy prawa duńskiego; Fryderyk Suhm (* 1728 — f 1798), autor bardzo obszernej, lecz niedokończonej historyi Danii; Jens Worm (f 1790), który opracował pierwszy dyk-cyonarz pisarzów duńskich, i Hans WernerFry-deryk Abrahamson (* 1744 — + 1812), jako miłośnik i badacz języka. Szerszemu popularyzowaniu wiedzy służą czasopisma, których liczba także się zwiększa; wielkie w tym kierunku usługi oddały zwłaszcza: „Minerva“ wydawana od r. 1785 przez Prama i Rahbeka, oraz „Den danske Tilskuer“ (Obserwator duński), założony w 1791 przez Rahbeka; większość instytucyj naukowych posiadała swoje specyalne organa. Z drugiej znów strony ten sam prąd racyonalistyczny przyczynił się niemało do rozbudzenia świadomości narodowej: znaczna liczba cudzoziemców, ściąganych do kraju dla szerzenia oświaty i przeprowadzania reform, drażniła poczucie narodowe i wywoływała przeciw nim oppozycyę. Niektórzy z nich przecież wywarli nawet wpływ znaczny na piśmiennictwo duńskie. Stosuje się to przedewszystkiem do Niemców, których chętnie sprowadzali ministrowie Bern-storff i Struensee; byli to przeważnie ludzie uczeni, literaci i poeci, jak np. pedagog Basedow, fizyk Kratzenstein, botanik Oeder, poeta Klopstock i inni. Jeden z nich, Jan Eliasz Schlegel, już w r. 1745 zaczął w Danii wydawać czasopismo niemieckie „Der Fremde”. Wprowadzili oni do literatury duńskiej żywioł marzycielsko-uczuciowy; szczególniej Klopstock wywierał wpływ wielki i znalazł wielbicieli i naśladowców. Dopiero w ostatniej ćwierci stulecia wpływ niemiecki podupadł, gdy prąd racyonalistyczny zyskał stanowczą przewagę. Zgodnie z tern modyfikuje się i nastrój poetycki: naprzód równolegle obok siebie biegną obydwa kierunki: racyonalistyczny i uczuciowy, następnie pierwszy staje się panującym. Zimny i suchy, nie wydał on nic, coby posiadało trwalszą wartość literacką, chociaż był czynny we wszystkich rodzajach poezyi, uprawianych we Francyi, szczególniej zaś dramatycz. Reprezentują go naprzód: C h a r 1 o t a Dorota Biehl (* 1731—f 1788), autorka kilku „komedyj płaczliwych”, od których wyżej stoi jej przekład „Don Quixota“ Cervantesa; Jan Nor-dal-Brun (* 1745—f 1816), autor „Zariny“, wzorowej tragedyi pseudo-klasycznej, i niektórzy inni. Później występują, ale głównie jako pisarze satyryczni, wspomniani już wyżej: Heiberg, Bruun i Christen Henriksen Pram (* 1756—f 1821), autor pierwszego większych rozmiarów poematu epickiego „Staerkodder“, bardziej zasłużony jako krytyk i wydawca czasopism, w czem szedł ręka w rękę z niemniej czynnym i zasłużonym literatem Rahbekiem. Drugi kierunek—uczuciowy, swobodniejszy i poetyczniejszy, reprezentują: Chry-styan Braunmann Tullin (* 1728—f 1765), jako malarz sielskiej, idyllicznej przyrody w duchu Thomsona, szczególniej w poemaciku „Maidagen"; Jàn Hermann Wessel (* 1742—f 1785), który w swojej komedyi „Kjaerlighet uden Strömper” (Miłość bez pończoch), parodyował afektacyę tragedyi pseudo-klasycznej, i najwybitniejszy talentem poetyckim Jan Ewald (* 1743—f 1781), z początku wielbiciel i naśladowca Klopstocka, później poeta samodzielny, potężny natchnieniem zarówno w liryce, jak i w dramacie historycznym i sielankowym. Wreszcie na przełomie pomiędzy tym okresem i następującym stoi Jens Baggesen (* 1764—f 1826), liryk, nowellista, satyryk pełen fantazyi i werwy, a przedewszystkiem wytworny stylista, ale wobec nowych prądów chwiejny, nie kontentuje się hasłami znanemi, na nowe zaś patrzy podejrzliwie lub nawet wrogo. — Czwarty okres ciągnie się od początku bieżącego stulecia do roku mniej więcej 1870. Jest to okres romantyzmu. Wyobraża on reakcyę zarówno przeciw stężałym, rutynicznym formom poezyi klasyczno-francuskiej na rzecz swobodnej, indywidualnej twórczości, jak i wybujałego uczucia i fantazyi przeciw dotychczasowemu racyonalizmowi. Podnieta do tej reakcyi przyszła z zewnątrz, a mianowicie z Niemiec, gdzie romantyzm już się był sformułował i znalazł swoje uzasadnienie w poglądach filozoficznych Scheilinga. Zapoznał z niemi Duńczyków młody uczony, Henryk Steffens, wielki ich zwolennik, wygłaszając o nich szereg odczytów w Kopenhadze (1802—3). Pierwszym, co pod ich wpływem zerwał z dotychczasową rutyną, był młody,utalentowany poeta, Adam Oehlen-schläger (* 1779—f 1850) i wprędce stał się przewódzcą nowego, potężnego zwrotu w literaturze duńskiej, znanego pod nazwą romantyzmu. Romantyzm ten jednak, lubo zbudzony do życia pod wpływem niemieckim, rozwinął się samodzielnie i przybrał kierunek bardziej narodowy, konkretny, aniżeli niemiecki. Przedewszystkiem wolny on jest od zbyt chorobliwych objawów mistycyzmu i zupełnej negacyi rzeczywistości. Wyjątek do pewnego stopnia stanowią pod tym względem: Bernhard Severin Ingemann (* 1789— f 1862), zwłaszcza w swoich lirykach młodzieńczych,—późniejsze bowiem romanse historyczne, psalmy i baśnie są już o wiele trzeźwiejsze—i Jan Carsten Hauch (* 1790 — f 1872), w swoich dramatach, pisanych także w początkach zawodu literackiego. Obok nich można wymienić jeszcze kilku drugorzędnych, jak na przykł.: Chrystyan a Hviid Bredahla (* 1784 — f 1860) i Karola Baggera (* 1807 — f 1846), którzy swoich pomysłów poetyckich nie umieli przyoblec w harmonijną szatę artystyczną. Drugim wybitnym rysem romantyzmu duńskiego jest jego nastrój wysoce narodowy. Przedstawiciele jego cofają się chętnie do przeszłości narodowej, wyzyskują ją w duchu patryotycznym i wysnuwają nawet szerokie hasło skandynawizmu, tj. nietylko literackiego, ale i politycznego zbliżenia narodów skandynawskich. Dla tego też wielu z nich nad późniejszą przeszłość średniowieczną przekłada czasy pierwotne Skandynawów, z ich mitologicznemi i bohaterskiemu podaniami, z ich rodzimą kulturą, nie zrywając bynajmniej z chrześciaństwem. Niektórzy z nich nawet są wysoce religijni. Pierwsze w tym kierunku miejsce trzyma Mikołaj Fryderyk Severin Grundtvig (* 1783 — f 1872), zasłu-" żony badacz mitologii skandynawskiej; religijność jego wykroczyła wprawdzie po-za granice ortodo-ksyi, ale stanowiła wyraźny i świadomy protest

Statyki Fow**. Illuati. Zaax. 113 T. XV.

przeciw racyonalizmowi wieku XVIII. W poezyi którą zresztą uprawia jakby dorywczo, bo głównem polem jego działalności jest teologia i chrześciańska oświata ludu, wyraża on albo swoje głęboko religijne uczucia, albo też oświetla starodawne mity w duchu symboliki chrześciańskiej. Jako artysta stoi on znacznie niżej od Oehlenschlägera, wiersz jego jest ciężki i nieudolny; ale za to trafniej odczuwa przeszłość i maluje wierniej jej szorstką surowość, kiedy tymozasem Oehlenschiä-ger zabarwia ją miękkim sentymentalizmem. litwory Oehlenschlägera, poematy, ballady, a nawet dramaty, słabsze od tamtyoh, bo wpadające na-przemiau w ton liryczny albo epicki, olśniewały wszystkich żywością wyobraźni i potęgą uczucia i zapewniły autorowi powagę, graniczącą z bałwochwalczym kultem. Gdy jednak z upływem cza- -us Oehlenschläger zaczął wpadać w manierę, romantyczną, wystąpili przeciwko niemu: z jednej strony zwolennik zdrowego rozsądku — Bag-geseu, z drugiej Grundtvig, a nieco później Jan Ludwik Heiberg (* 1791 — f lö60), najwybitniejszy komedyopisarz i satyryk tego okresu, jako zwolennik artystycznej jasności i trzeźwości. Wywołało to długą i ożywioną polemikę literaoką, która wydała ten skutek, że dyktatura romantyzmu, sprawowana nietyle przez samego Oehlenschlägera, ile przez jego wielbicieli: Haucha, Pawła Mül 1er a (* 1794—f 1828) i innych, została zachwiana, a literatura uratowana od płytkiej jednostronności i wycieńczenia, na które się zanosiło. Przybrała ona kierunek bardziej konkretny, dała prawo obywatelstwa krytyce i zaczęła poważniej kontrolować indywidualność artystycznego tworzenia. Za przykładem Heiberga, który wprowadził do niej wodewil i wogóle lekki rodzaj komedyi francuskiej, poszedł Tomasz Overskou (* 1798 — f 1873) i Jens Chrystyan Hostrup (* 1818—f 1892). Wyżej od nich stanął Henryk Hertz (* 1798 — f 1870), jako autor komedyj charakterów, które zresztą pisał w smaku bardziej klasycznym, nie zaniedbującj i innych rodzajów dramatu obyczajowego, a nawet historycznego. Obok powieści historycznej, do której tak chętnie zwracali się przewodnicy romantyzmu, ukazuje się i powieść współczesna. Steen Bücher (* 1782 —f 1848) wysnuwa swoje piękne nowelle z życia ludu jutlandzkiego; za jego przykładem poszedł Jan Karol Chrystyan Bros boli (f 1820), który pod pseudonimem CaritEtlar kreślił obrazki z życia ludowego, nie zrywająo wszakże i z powieścią historyczną, przeznaczoną dla szerszego ogółu, w czem miał zresztą poprzednika w osobie Teodora Wilhelma Rumohra(* 1807—f 1884). Nowszym wszakże, poważniejszym wymaganiom w powieści współczesnej czyni zadość dopiero Meyer Aaron Gold-schmidt, sprowadzając ją na grunt psychologiczny, w części także i pani Thomasine Gyl-lembourg Ehrensvärd (* 1773 — f 1856) w swoich opowiadaniach i nowellach, pisanych w latach sędziwszych. Nie dorównał im, słynny skądinąd, Hans Chrystyan Andersen (* 1805 —f 1875) ani pod względem kompozycyi, ani pod względem charakterystyki. Był to właściwie romantyk starszej generacyi, o talencie wysoce poetycznym, ale marzycielskim i dziecięco naiwnym, nie zdolnym do głębszej obserwacyi, ani do konkretnego oddania skomplikowanych zjawisk życia. Natomiast wielkim, nawet niedoścignionym, jest w swoich baśniach, które zjednały mu sławę i poczytność w całym ucywilizowanym świecie. Rozwój po-wieściopisarstwa odbył się kosztem epopei w szerszym zakresie. Wybitnym i poważnym jej przedstawicielem jest właściwie tylko Fryderyk Palu dan-Müll er (* 1809 —f 1876), który zresztą uprawiał i inne rodzaje poezyi. Poeta - myśliciel, dosadnemi barwami maluje on w swoich poematach człowieka nowożytnego i osądza go surowo z wysoce religijno moralnego stanowiska, przemawiając kolejno już-to OBtrym sarkazmem, już też wzniosłym patosem, co utworom jego nadaje zabarwienie liryczne. Właściwa liryka liczy wielu utalentowanych przedstawicieli, uderzających w różne struny: w liryce miłosnej, obok pogodnego Chrystyana Wintera (* 1796—f 1876) występuje namiętny i zmysłowy Emil Aarestrup (* 1800—f 1856), oraz łagodny zwykle Ludwik Bödtcher (* 1893—f 1874). Do młodszego pokolenia należą: Hans Wilhelm Kaalund (* 1818 — f 1885), Chrystyan Molbech (* 1821 — 1888), Chrystyan Richardt (* 1831), w młodości autor wesołych pieśni studenckich, później — religijnych, i inni. W liryce politycznej szeroką popularność pozyskał Parmo Karol Ploug (* 1813), jako śmiały piewca skandynawizmu i haseł liberalnych. — Jak w poezyi, podobnież i w piśmiennictwie prozaieznem, okres ten odznacza się wielkiem ożywieniem. Pokrewieństwo jego z romantyzmem ujawniło się zaraz w początkach, przedewszystkiem w dociekaniach teologicznych i filozoficznych, na których widoczny jest wpływ współczesnej filozofii niemieckiej, głównie Schellin-ga, a później Hegla. Zwolennikiem pierwszego, oprócz wspomnianego już Steffensa, który zresztą mało przebywał w kraju, był Fryderyk Chrystyan Sibbern (* 1785 — f 1872); poglądom drugiego hołdowali: Rasmus Nielsen (* 1809— f 1884) i Hans Bröchner (* 1820 — f 1876). Pod wpływem Steffensa przeciw racyonalizmowi poprzedniogo okresu wystąpił przed innemi Ja-kób Piotr Mynster (* 1775—f 1854) i w swoich kazaniach i pismach teologicznych bronił gorliwie prawd wiary chrzęściańskiej. Większym zasobem argumentacyi filozoficznej, wysnutej z sy-stematu Hegla, odznaczył się obrońca państwowego luteranizmu, Hans Lassen Martensen (* 1808—f 1884). Krytyczny kierunek w teologii reprezentował Henryk Mikołaj Clausen (* 1793—f 1877); ale nietylko on, lecz nawet bardziej umiarkowani zwolennicy filozoficznego traktowania teologii wywoływali różnorodne potępienie i oppozycyę. Najwybitniej reprezentuje ją najprzód wielostronny Grundtvig, później Sören Aaby-Kierkegaard(* 1815 —f 1855), który, wychodząc z zasady, że wiara w żaden sposób nie daje się pogodzić z rozumem, domaga się subjekty-wnego pogłębienia wiary. Zwrot do przeszłości narodowej przyczynił się znacznie do gruntowniej-szego i wszechstronniejszego jej poznania. W tym kierunku rozwijają swą czynność, obok dawnych, nowo-powstałe stowarzyszenia i fundacye naukowe, jak np. komi8sya Arni Magnussona do publikowania średniowiecznych zabytków literackich, towarzystwo założone przez Rafna (1825) do badania starożytnego piśmiennictwa skandynawskiego, towarzystwo przyjaciół literatury duńskiej (1827). towarzystwo do badania dziejów kościelnych Danii (1849) i wiele innych. W pracy tej zasłużyli się: Piotr Erazm Müller (* 1776 — f 1834), jako wydawca starożytnych sag skandynawskich i krytyczny badacz źródeł dziejowych; Chrystyan Thomson (* 1788 — f 1865), a po nim Jens Worsaae (* 1821—f 1885), jako badacz archeologii przedhistorycznej; Niels Mathias Petersen (* 1781—f 1862), jako badacz dziejów pierwotnych, języka i literatnrv ojczystej. Że stanowiska porównawczo-lingwistycznego traktował język ojczysty Rasmus Chrystyan Rask (*1787 —f 1832); po nim odznaczył się Kri sten Jen-sen Lyngby(* 1829—f 1871). Zbadaniu run poświęcili się: Ludwik Wimmer (* 1839) i Wilhelm Thomson (* 1842). Dzieje literatury ojczystej, oprócz N. M, Petersena, badali: Chrystyan Molbech (* 1783 —f 1857), Sven Grundtwig (* 1824—f 1883), zasłużony głównie jako krytyczny badacz i wydawca starodawnych pieśni ludowych, i niektórzy inni. Nad wyświetleniem dziejów politycznych pracowali: Eryk Chrystyan Werlauff (* 1781 —f 1871), Karol Ferdynand Allen (*1817 — f 1871), Fryderyk Schjern (* 1816—f 1882), Kaspar Peder P a 1 u d a n-M ü 11 e r (* 1805 —f 1882) i t. d. Do młodszego zastępu historyków należą: Piotr Edward H o 1 m (* 1833), A. D. Jörgensen (* 1840), Jan Steenstrup (* 1844), Chrystyan Erslev (* 1852) i inni. Po za obrębem tych umiejętności ruch naukowy był o wiele słabszy; pomimo to może wskazać kilka nazwisk zasłużonych w różnych gałęziach wiedzy: Jan Mikołaj Madvig (* 1804—f 1886) wybitne zajął miejsce w szeregu znawców filologii klasycznej; Niels Ludwik Westergaard (* 1815 — f 1878) należy do pierwszorzędnych oryentalistów, jako sanskrytolog. W dziedzinie prawoznawstwa, które zresztą także zwracało się do stosunków narodowych, odznaczyli się: Anders SandöeÖrs-ted (* 1778—f 1860) i Fryderyk Chrystyan Bornemaun (* 1810 — f 1861), zwolennik Heglowskiego traktowania przedmiotu. Pomiędzy badaczami przyrody wielkie zasługi dla nauki położył fizyk Hans Chrystyan Örsted (* 1778 — f 1851), szczególniej swojemi spostrzeżeniami, jakie poczynił nad zależnością położenia igły magnesowej od prądów elektrycznych. Obok niego zasługują jeszcze na wymienienie: Joachim Fryderyk Schouw (* 1789—f 1852) botanik, jako badacz geografii roślin; geolog i chemik Jan Jerzy Forchbammer [* 1794 — f 1865) i chemik

E G.

Juliusz Thomson (* 1826),jako badacz zjawisk termochemicznych.—W nowy okres wstąpiła współczesna literatura duńska. Zapoczątkował go estetyk i krytyk, Jerzy Brandes (* 1842), swojemi pracami literackiemi, zwłaszcza zaś odczytami o „Głównych prądach literatury w XIX stuleciu“ (1871). W nich, jak i w innych pismach swoich, Brandes potępiał ostro dotychczasowy kierunek romantyczny, jako idealistyczny i wsteczniczy, a więc z prawdą niezgodny i szkodliwy. Uderzał en tern skuteczniej, że ówczesny romantyzm stał się był wysoce konserwatywnym i bezbarwnym i nie mógł się pochlubić zdolniejszymi przedstawicielami młodszego pokolenia, a niedawne klęski, poniesione w wojnie 1862—63 roku, okazały niemoc narodową i świadczyły o potrzebie wielorakich reform. Zwolennik zasad krańcowo-liberal-nych, etyki utylitarnej i racyonalizmu, wymagał Brandes od poezyi zespolenia się z bieżącemi potrzebami życia, bezwgzlędnej prawdy i realistycznego traktowania rzeczy. Głos jego wywołał gwałtowny przewrót w dziedzinie twórczości umysłowej, tern bardziej, że u ościennych narodów skandynawskich już się był rozpoczął podobny ruch reformatorski w literaturze, reprezentowany przez młodą Skandynawię. Pod wpływem Bran-desa młodzi wybrańcy muzy wystąpili na arenę literacką jako gorliwi rzecznicy haseł liberalnych i zwolennicy realizmu, subtelnej analizy psychologicznej i wnikania w istotę skomplikowanych problematów życia; w przeciwieństwie z romantykami są oni w większym lub mniejszym stopniu pessymistami. Zresztą w ostatnich latach daje się widzieć pewne ostygnięcie^ dla] haseł realistycznych, a nawet niejaki zwrot do estetyki idealisty -czno-romantycznej. Najwierniejszym i najwytrwal-szym zwolennikiem Brandesa był Jens Piotr Jacobsen (* 1847 — f 1885), z wykształcenia przyrodnik, w swoich nowellach i powieściach najbardziej może naturalistyczny przedstawiciel nowego kierunku, oraz brat Jerzego—Edward Brandes (* 1847—f 1892), który korzystnie dał się poznać w swoich nowellach i dramatach, poświęconych różnym zagadnieniom psychologiczno-3po-łecznym. Wielki talent liryczny okazał Holger Drachmann (* 1846); ale ten po dziesięciu lutach (1883) ostentacyjnie zerwał z wyznawcami realizmu, po to, żeby w ostatnich czasach (1892) znowu się do nich przyłączyć. Do czasu także stał przy wspólnym sztandarze Karol Gjellerup (* 1857) w swoich młodzieńczych nowellach; w późniejszych opowieściach i dramatach przeniewierzą mu się świadomie. Z poetów starszej generacyi przyłączył się do obozu realistów Sophus Schan-dorph (* 1837), humorystyczny malarz życia niższych warstw społecznych. Szereg ten uzupełniają: dramaturg Otto Benzon (* 1856), krytyk i autor powieści, na tle życia ludowego osnutych, He n ryk Pontoppidan (* 1857), Hermann Bang (* 1858), także krytyk i powieściopisarz, oraz kilku innych. Wreszcie idealistycznoroman-tyczne upodobania okazują: Alfred Ipsen (* 1852), Arne Christiansen (* 1861) i nie

którzy inni, oprócz dezerterów z pod chorągwi Brandesa. —Do dokładniejszego poznania dziejów literatury duńskiej służyć mogą: P. Hansen „Illustrere! danskLiteraturhistorie“ (Kopenh., 1883—86); Winkel-Hora „Geschichte der Literatur des skandinavischen Nordens“ (Lipsk, 1880); Schweitzer „Geschichte der skandinavischen Literatur“ (3 tomy, t-że, 1886 — 89); Strodtman „Das geistige Leben in Dänemark“ (Berl. 1873), tłómaczone na polski przez Zglińskiego p. t. „Zycie umysłowe w Danii“ (Warsz. 1874) i Ola Hanssen w przekładzie „Młoda Skandynawia“ (Warsz. 1893).

Sztuki piękne. Najdawniejszemi okazami sztuki duńskiej są lóżne kosztowności i zbroje z wieków bronzowego i żelaznego, wyrabiane dość artystycznie; z większych zaś okazów pozostały z owych czasów jedynie wały ochronne, kamienie runiczne oraz mo« giły; świątynie zaś i domy wodzów, budowane z drzewa, zaginęły całkowicie. Pierwsze kościoły chrześciańskie stawiane były na wzór ojczystych kościołów missyonarzy. W w. XI i XII powstają świątynie w stylu romańskim (katedry w Ribe, Lund, Viborg z kamienia, Roskild z cegły). Wkrótce pojawia się także styl ostrołukowy (katedry w Odense, Szlezwigu, po części w Aarhuus, w klasztorze Maribo—wszystkie z cegły). W wiekach średnich dekoracyjne części świątyń wykonywane były przeważnie przez artystów zagranicznych, albo w sposób cudzoziemski. Wielka nadstawa (rétable) ołtarza w kościele Maryi Panny w Odense wykonaną została przez mieszkańca Lubeki, Klausa Berga; w katedrze szlezwidzkiej takąż nadstawę wykonał rodowity Duńczyk, Hans Briig-geman z Husum. Wnętrza kościołów zwykle o-zdabiano malowidłami ściennemi, które w ostatnich czasach w znacznej Części odrestaurowano.— Po reformacyi zapanował w Danii styl odrodzenia (Uranienborg, zamek Tycho na Brahe) z fran-cuskiemi modyfikacyami, które weszły w zwyczaj także w Hollandyi i dolnych Niemczech. W budowlach wznoszonych za czasów Chrystyana IV styl ów nabiera większego wdzięku, zwłaszcza w pałacach i zamkach (Kronborg, Frederiksborg, Rosenborg i budynek giełdy w Kopenhadze), a czasami i w świątyniach (np. kościół Św. Trójcy w Chrystyan8ztadzie w Skanii). Część dekoracyjną w tych budowlach wykonywano na miejscu, lecz częstokroć z pomocą cudzoziemców, jak np. Steen-winkelów, pochodzących z Hollandyi; natomiast mauzolea królewskie i groby wieikich panów przywożono gotowe z za granicy. Za czasów Chrystyana IV i Fryderyka III malarstwo (portrety, obrazy religijne, historyczne i allegoryczne) było uprawiane przeważnie przez Hollendrów, osiadłych w Danii (Piotr i Izaak Izaakowie, Karel van Mander, Abraham Wuchters) albo przez uczniów ich, urodzonych w Danii (Jakób Lauritsen, Soeren Kja--er, Peder Andersen); jako rytownik odznaczył się Albert Haelwegh. Za Chrystyana V i Fryderyka IV (1670 — 1730) nastał w sztuce wpływ francuski i objawił się nasamprzód w architekturze (Charlottenborg, dawny Amalienborg, kościoł Zbawiciela w Christianshavn, zbudowany przez Lamba

N.

a.

van Havn) a potem w malarstwie (Benedykt Coffre, Jakób d’Agar); w rzeźbiarstwie odznaczyli BięFrancuz Abr. Lamoureux i Brabantczyk Th. Quellinus. Za Chrystyana VI (1730—1746) Duńczycy Haeusser, Thura, Eigtved (budowniczowie pałaców w Chri-stianborgu) hołdowali niemieckiemu „rococo“; z Niemiec też przybywali do Danii bardzo liczni artyści (Petzold, Wahl, Tuscher, Preisler); z Włoch dostał się do Danii artysta Miani. Ze Skandynawów stali się wówczas znanymi: w malarstwie H. Kroghk z Flensborgu, i w rzeźbie — Norweg M. Berg. Gust francuski znów jednak zapanował wkrótce w akademii sztuk pięknych, założonej przez Fryderyka V-go w Kopenhadze (1754); pierwszy z jej dyrektorów, Francuz, Fr. Salay, jest twórcą pięknej statuy konnej tegoż monarchy, a drugi ziomek jego, Jardin, mianowany intendentem budownictwa, rozpoczął budowę wspaniałego kościoła marmurowego w Kopenhadze, dotąd jeszcze nie-ukończonego. Malarstwo było wtenczas w zaniedbaniu, tak, iż można przytoczyć zaledwie kilka imion portrecistów: P. Als i V. Erichsen—Duńczycy, oraz Piło, Szwed. — Sztuka duńska emancypu-je się dopiero w ostatniej ćwierci XVfll wieku; akademia w Kopenhadze posiadała nie tylko znanych kierowników, jak rzeźbiarz Wiedewelt, portrecista Jens JueJ, malarz historyczny N. A. Abild-gard, i professorów, jak Harsdorff oraz Lorentzen, lecz wykształciła także znaczną liczbę utalentowanych uczniów, z których wsławili się: Asmus Carstens ze Szlezwigu, J. Lund i Chr. Eckersberg z Holsztynu, Thorvaldsen z Islandyi oraz Krat-zensteiu-Stub z Danii, który malował sceny z Eddy i Ossyana; dalej E. Paulsen, pejzażysta, Clemens, rytownik, Hausen, budowniczy, który odnowił w stylu klasycznym zamek Christiansborg oraz kościół Maryi Panny i ratusz w Kopenhadze. — W pierwszej połowie XIX wieku rozwój sztuk pięknych odbywał się równolegle z rozwojem literatury. Idealista J. L. Lund miał kilku zaledwie uczniów, realista Eckersberg stworzył całą szkołę, do której należeli: Marstrand, Roebrye, Bendz, Petzholdt, Küchler, Ą. Müller, Koebke, Konstanty Hansen, Eddelien, Roed. Trzeba również wspomnieć o mniej znanych: Sonne, Simonsen, Buntzen, Gert-ner, Moeller, Monnie, Schleisner, Skovgaard, Rump, Lyndbye, Vermehren, Exner, Dalsgaard, oraz o dwóch uczniach Thorvaldsena — Freundzie i Bis-senie. Z architektów z tego czasu znani są: Mailing, Hetech i Bindesboell. — W generacyi współczesnej wybitne miejsce zajmują: rzeźbiarze: Jeri-chau, Peters, Conradsen, Saabye, Eveus, Prior, Ring, Hasselriis; budowniczowie: Nebbelong, Tholle, dwóch Hansenów, Herholdt, Meldahl (odnowiciel Frederiksborgu), Dahlerup, dwaj Peterseni, Fenger, Holm; malarze: Bloch, Bache, Christensen, La-Cour, pani Bauman-Jerichau, urodzona w Warszawie, (ob.), Groenland, Frcehlich, Groth,| Haslund, Zacho, Schleisner, Niss, Helsted, Larsen, Tuxen; rytownik Ballin i rysownicy Madsen i Petersen. W ogóle Dania od stu lat posiada tak znaczną ilość artystów, że wielu z nich, jak Car-stensa, Hansena i sławnego Thorvaldsena, ustąpi-

ła zagranicy. Wielu też cudzoziemców kształciło się w akademii w Kopenhadze, a Duńczycy udawali się na studya do Niemiec i do Francyi. Duńczycy w sztukach pięknych zajmują niepoślednie miejsce w pośród ludów europejskich. — Dzieła traktujące o sztuce duńskiej są liczne, lecz pisane wyłącznie prawie w duńskim języku. Cie-kawem jest dzieło Siguarda Müllera: „Nyere dansk Malerkunst“ (1882—4) zawierające, oprócz tekstu, 20 fototypij z nowszych obrazów szkoły duńskiej.—Beauvois w „Gr. Enc.“ Lamirault’a. Hł* Danican August i* 1763—f 1848), generał francuski; wstąpiwszy do wojska, był prostym szeregowcem do czasu rewolucyi francuskiej; dopiero od r. 1789 począł szybko awansować, a zostawszy pułkownikiem huzarów, następnie zaś generałem brygady, dowodził wojskiem w Wandei i wsławił się dzielną obroną Angers w r. 1793. Wkrótce potem, skutkiem podejrzeń o zdradę, był pozbawiony dowództwa, ale niebawem, dzięki obronie przez Dubois - Crancé, znów otrzymał dowództwo w Rouen. Jednakże, będąc w Paryżu, jawnie stanął po stronie rojalistów i walczył (13 vendémiai-re’a) w szeregach sekcyj reakcyjnych; będąc skazanym na śmierć per contumatiam, zmuszony był ucieczką ratować swe życie, ale wkrótce powrócił do stolicy potajemnie i tu rozrzucał broszury anty-republikańskie. Oskarżony o udział w morderstwie pełnomocników francuskich, wysłanych do Rastadu, udał się do Szwajcaryi, gdzie stał na czele emigrantów francuskich podczas kampanii r. 1799 i we dwa lata później usiłował, acz bezskutecznie, wywołać .powstanie przeciw rzeczy pospolitej w południowej Francyi; poczem udał się do Anglii, skąd wrócił do Paryża dopiero po restaura-cyi Burbonów, od których spodziewał się specyal-nych względów dla siebie; atoli, zawiedziony w nadziejach, osiadł znów w Londynie, gdzie mieszkał do śmierci, utrzymując się z pensyi, wyznaczone) mu przez rząd angielski.

Daniczycz Juraj, wódz uskoków w walce z Turkami w XVI w., pochodził z Bośni i już w młodości wczesnej walczył przeciw Turkom; zostawszy wodzem uskoków, napadał nieustannie na karawany tureckie nad brzegami rzeki Neretwy i taki zdobył sobie rozgłos, że cesarz Ferdynand I nadał mu szlachectwo, potwierdziwszy jego obiór na wodza uskoków, papież zaś Grzegorz XIII przysyłał mu zasiłki pieniężne. Gdy Turcy zaczęli zarzucać mieszkańcom Dubrownika, że wciąż poduszczają uskoków do walki, i zagrozili im nakoniec zniszczeniem miasta, rada Dubrownika zawezwała do siebie D-a pod pozorem narady i kazała go zamordować razem z siedmiu jego towarzyszami. Syn zamordowanego, także Juraj D., ogłoszony wodzem po śmierci ojca, zemścił się nad Dubrownikiem, zdobywszy flotę dubrownicką i spaliwszy ją po wymordowaniu załogi. Od tego czasu przez 25 lat u-skoki nieustannie niepokoją Dubrownik, aż dopiero po śmierci papieża Grzegorza XIII udało się rze-czypospolitej uśmierzyć ich zupełnie.

Danició Jerzy (Gjuro=Dżjuro), właściwie Po-pović, znakomity językoznawca serbsko-chorwac-ki, ur. 4 kwietnia 1825 w Nowym Sadzie (w Węgrzech nad granicą Sławońską), um. 1882 w Zagrzebiu. Nauki gimnazjalne odbył w Preszburgu; następnie, celem kształcenia się w zawodzie prawniczym, w 1844 słuchał wykładów prawa w uni-wers. peszteńskim, a w 1845 w tymże oelu udał się do Wiednia, Tutaj jednak, poznawszy się z Vu-kiem Stefanowićem Kardżićem, wskrzesicielem jęz. serbskiego i literatury ludowej, porzucił studja prawne, a oddał się z zamiłowaniem filologji słowiańskiej pod kierunkiem Frań. Miklosića, głównie zaś nauce języka serbsko-chorwackiego. W parę lat, będąc jeszcze studentem, wystąpił na pole naukowe z pracą p. n. „Rat za srpski jezik i prawopis“ (Walka o język serbski i pisownię; Peszt 1847). W piśmie tym miał na celu umiejętne uzasadnienie reformy ortograficznej Karadżića, polegającej: na wprowadzeniu kształtniejszych liter cyrylickich zamiast niewygodnych dawnych; na usunięciu z abecadła znaku t, jako zbytecznego w języku spółcze-snym, oraz łączeniu znaku t w jedną całość z literą oznaczającą spółgłoskę miękką; nadto na wprowadzeniu spółgłoski j i paru innych liter. Oświetlenie naukowe tej reformy uważał D. za rzecz dla języka i odradzającej się literatury narodowej konieczną wobec groźnej burzy, podniesionej przez bezwzględnych zwolenników starego sposobu pisania i przeciwników reformy, pomiędzy któremi najzaciętszemi byli Jovan Hadżić (Miłosz Svetié, -f 1870) i wówczas już nieżyjący Dymitr Davido-yić, f 1838). Dziełka D-ća, uzasadniającego potrzebę reformy pisowni serbskiej, nie pozwolono drukować w Wiedniu, z powodu „wyższych względów politycznych“; w Serbji zaś było ono zabronione do roku 1860, podobnie jak i dzieła Yuka, Już w tej rozprawie D. zaznaczył się jako biegły znawca języka Berbskiego, a ogłoszeniem jej przyczynił się w znacznej mierze do zupełnego zwycięstwa reformy ortograficznej Karadżića, która w części od r. 1860, a ostatecznie dopiero od 1868, gdy zniesiono zakazy, tamujące swobodne jej używanie, uzyskała prawo obywatelstwa w całej Serbji. Z książką D-a, o której mowa, wiąże się i ten szczegół biograficzny autora, że na niej położył on zamiast swego nazwiska rodowego, Popovic, przybrane „Danićić“, przez pamięć dla córki Vuka, Danicy, zmarłej przedwcześnie, i nazwisko to zatrzymał już nazawsze. W przedmiocie reformy Vuka wydał jeszcze roku następnego dwie broszury przeciwko V. Łazićowi. Nie ustając w studjach na polu językoznawczym, D. ogłosił w r. 1850 krótką gramatykę jęz. serbskiego p. n. „Mała srpska gramatika“ (w Wiedniu = „u Beću“ 8° st. 80 i 11). Był to jeden z pierwszych wykładów umiejętnych jęz. serbskiego. Od r. 1852 D. mieszkał przez lat kilka to w Belgradzie, to w Wiedniu, oddany obranej pracy naukowej, przygotowując dzieła trwałej wartości naukowej. W r. 1856 został bibljotekarzem w Belgradzie i niedługo potym sekretarzem towarzystwa literackiego (Druztvo srpske slovesnosti), przekształconego w r. 1864 na towarz. naukowe serbskie („Srpsko ućeno druztvo“), i redaktorem „Głasnika“, organu tegoż towarzystwa, gdzie pomieszczał i swoje rozprawy językoznawcze. W r. 1861 zrzekł się urzędu sekretarza towarzystwa naukowego, a następnie, wskutek zatargu profesorów z ministerjum, jako wolnomyślny opuścił i profesurę w r. 1865. Poczym przesiedlił się do Zagrzebia, gdzie w r. 1867 był wybrauy na członka i sekretarza nowej Akademji umiejętności po-łudniowo-słowiańskiej. W r. 1873 powołany był znów do Belgradu na profesora uniwers., gdzie wykładał, jak przedtym, filologję słowiańską. W r. 1877, otrzymawszy urlop rządowy, udał się do Zagrzebia dla objęcia redakcji wielkiego słownika języka serbsko-chorwackiego, którego wydanie podjęła tamtejsza akademja umiejętności. Opracowanie szczegółowego planu tego słownika, przygotowanie w znacznej części materjału do niego i rozpoczęcie druku (1880) było ostatnim dziełem D-ća. Za życia oglądał tylko tom I (str. 960) tego słownika (1880—82), obejmujący wyrazy od A do ceśulja (ceśuła). W pracy nad tomem Il-im zatrzymał się przy wyr, ‘cobo’; w kilka dni potym umarł, 17 listopada 1882 r., w Zagrzebiu, pochowany w Belgradzie. Dzieło pomnikowe, przez D-ća rozpoczęte, prowadził dalej prof. M. Veljavec, poprzedni jego główny współpracownik, i prof. P. Bud-mani, następnie zaś (od wyr. ldali‘) sam Pt Bud-mani. Obecnie doprowadzono pracę do litery J.— Działalność naukowa D-ća miała pierwszorzędne znaczenie dla literatury i rozwoju nauki języka ojczystego. Już pracami poprzednio ogłoszonemi skłonił on na stronę reformy Vuka światlejsze umysły rodaków. Podobny skutek miały następnie i wykłady jego szkolne wobec młodzieży, do której wykształcenia naukowego skutecznie się przyczyniał. Z pośród też słuchaczów D-ća wyszedł szereg ludzi bądź uzdolnionych do zawodu nauczycielskiego, bądź też w nauce wybitnych, jak np. Stój an Novaković. Jako językoznawca i badacz samodzielny języka serbskiego, D. objął pracami swemi wszystkie niemal części gramatyki tego języka. Zarówno strona jego historyczna, jak i stan spółczesny języka, zostały w szeregu dzieł jego tak opracowane, że dzisiaj język serbsko-chorwac-ki należy do najgruntowniej zbadanych. Główne dzieła D-ća są: „Oblici srpskoga iii hrvatskoga jezika“, zawierające wykład form (‘oblici’) języka serbskiego; jest to rozszerzona poprzednia „mała gramatika“ (z r. 1850); jako podręcznik szkolny była co parę lat przedrukowywana w podwójnych wydaniach: cyrylicą świecką, w Belgradzie, i pismem łacińskim w Zagrzebiu (wydanie 8-e wyszło w Zagrzebiu 18Ô2 r., przejrzane przez prof. Ma-retića); „Srpska sintaksa” (1858), obejmująca naukę o przypadkach, jedno z najlepszych opracowań składni w literaturze gramatycznej słowiańskiej; „Istorija oblika srpskoga iii hrvatskoga jezika do svrsatka XVII vijeka“ czyli historja form jęz. serb.-chorw. (Belgrad 1874, str. 400); „Osnove srpskoga iii hrvatskoga jezika” (nauka o osnowach czyli tematach albo etymologja jęz. serb.; Belgrad 1876, str. 463); „Korijeni s rijecima od njib postalijem u hrvatskom iii srpskom jeziku“ (pierwiastki jęz. serbsk. z wyrazami od nich pochodzącemi; Zagrzeb

A. A K.

1877 str. 370; wydanie akademji umiejęt.) Jest to pierwszy słownik etymologiczny języka serb.-chorw., ułożony na wzór słownika Aug. Ficka „Vergleichendes Wörterbuch der indogerm. Sprachen“ (I—IV, Getynga 1874 — 76). „Rjećnik iz knjizevnih starina srpskih* (słownik jęz. staroserb-skiego, 3 tomy; Belgrad 1863—64), praca źródłowa do historyi języka serbskiego. Oprócz tych dzieł ogłosił w czasopismach naukowych szereg cennych rozpraw gramatycznych, między niemi kilka o akcencie serbskim: „Nesto o srpskijem ak-centima* (w Miklosića „Slavische Bibliothek* Wiedeń 1851, I, 97—110); „Srpski akcenti* (w „Gła-sniku* Belgr. 1856, VIII, 1—61, 1859, XI, 1-34); „Akcenti u głagoła„ w wydawnic. „Rad [praca] ju-goslav. akademije* (Zagrzeb 1809, VI, 47—158); „Akcenti u adjektiva“ („Rad* 1871, XIV, 88—110) i „Prilog za istoriju akcentuacije hrvatske iii srpske* („Rad* 1872, XX, 150 — 233); oraz inne w tymże zbiorze „Rad* (z r. 1871, XVI, 159 — 198; 1874, XXVI, 53—64; 64—74); nadto rozprawę p. n. „Dioba słovenskih jezika. Iz lekcija prof D.“ (Belgrad 1874, str. 15), w której podział języków słowiańskich oparł na pewnych stosunkach dźwiękowych tych języków. Nie mniej pełną zasług działalność rozwinął D., wydając zabytki języka i literatury serbsko-chorwackiej, jak: Żywot św. Saby, tnapisany przez mnicha Domentjana, u-cznia Saby 1264 r. (w przeróbce innego mnicha, Teodozjusza z w. XIV; Belgrad 1860), oraz Żywot Stefana Nemanni czyli św. Symeona i św. Saby: „zivot sv. Simeuna i sv. Save, napisao Domen-tijan“ (Belgr. 1865; tekst autentyczny Domentjana) i in. „Nikoljsko evangelije“ (Belgr. 1864); Żywoty królów i arcybiskupów, pisane przez arcybisk. Da-niłę (2-go) z pierwszej połowy w. XIV: „Żivoti kra-ljeva i arcbiepiskopa srpskich. Napisao archiepis-kop Daniło i drugi“ (Zagrzeb 1866). W zagrzeb-skim czasopiśmie „Starine* ogłosił w 4-ch tomach (1869—72) zbiór tekstów dawnych, między innemi przekład serbsko-słoweński powieści indyjskiej Ste-fanita i Ichnelata (Starine 1870, II, 263—311), trzy opowieści w rękopisie znalezione „Tri stare price* (1872, IV, 63—81), tekst apokalipsy: „Apokalipsa iz Hvalova rukopisa“ (1872, IV, 86—110); „Dva apokrifna jevangjelja“ (1872, IV, 130—154); „Dr. Tondal“,t. j ułamek przekładu starochorwac-kiego z tekstu włoskiego legiendy „Visio Tundali* (Starine 1872, 110—118) i in. W zbiorze poetów „Stari pisci hrvatski“, wydawanym staraniem akademji umiej, w Zagrzebiu, pod redakcją V. Jagića, Danicića i in., tom V zawiera „Pjesme Nikolje Di-mitrovica i Nikolje Naljeśkovića* (Zagrz. 1873, 8° X, 353) w opracowaniu Jagića i D-ća. Wydał nadto z rękopisu zeszłowiecznego zbiór przysłów serbskich „Posłovice* (Zagrz. 1871, 8° XVIII, 160). Obok samodzielnych badań i licznego szeregu prac naukowych, D-ć przełożył na język serbski Stary Testament; przekład ten odznacza się wybornym językiem i w podwójnym rozpowszechniony jest wydaniu: cyrylicą i pismem łacińsk m. (1 ta księga była w Serbji zabroniona do r. 1860). Przekładem tym D. uzupełnił dzieło Vuka, który

przełożył był Nowy Testament. Przetłómaczył prócz tego z jęz. rosyjskiego Majkowa Historję języka serbskiego.—W polityce D. nie brał czynnego u-działu; był tylko badaczem naukowym. Na drodze też badań naukowych doszedł do przekonania, że język chorwacki jest językiem serbskim; do rozpowszechnienia zaś i do umocnienia idei jedności serbsko-chorwackiej wielce się pracami swemi przyczynił. Był członkiem Towarzystwa król. czeskiego przyj. nauk.—Biografię D-ća, z wymienieniem prac jego przed r. 1876 wydanych, skreślił Jagi ć w czasopiśmie serbskim, wychodzącym w Wiedniu p. n. „Srbadija (CpÓa^aja) II, 1876 JVg 1. Następnie St. Novakowié z powodu 30 - letniej działalności naukowej D-ća w art. p. n. „Gj. Da-nicić iii filologija i knjiżevni jezik srpski 1847— 1877“ (Wiedeń 1878. 4° str. 19, w „Srpska Zora“ Nr. 1); M. Milicevié wydał osobno życiorys: „Bele-śke(wiadomość) o Gj. Daniciću. Prilog kistoriji srpske knijizevnosti od St. N-ća.“ (Belgr. 1885); tenże: „Po-meni o Daniciću“ (Belgr. 1883, 8°, st. 140): K. J*. Jirecek w „Musejniku* (Praga 1875—76); Slovan-sky Sbornik 1883; Arnim Pavié „Gjuro Danicić” (Belgr. 1885 odbitka z „Radu“ t. 77 str. 78).

Daniscki Jan (w początkach XVII w.), poeta nie bez talentu, lubo przeważnie naśladowczego. Był dworzaninem u różnych panów, którym wiersze swoje przypisywał. Kształcił się na autorach łacińskich i na Kochanowskim, z którego nieraz żywcem korzystał. Wydał następne utwory: „Przyjaciel szczery“ (1606), zawiera przykłady z dziejów greckich i rzymskich o stałej przyjaźni; z polskich przykład taki widział jedynie w Jerzym Mniszchu, wojewodzie sandomirskim, i Dymitrze Samozwańcu; „Zabawy“ (t. r.), są to epigramata; „Żałosne narzekanie korony polskiej“ (1607), z powodu rokoszu Zebrzydowskiego, „Radosna korona“ (1608), wyraża radość z powodu zawarcia zgody między królem Zygmuntem III a rokoszem Zebrzydowskiego, zachęca wszakże szlachtę do wytrwałości, radząc nie ustępować, nie dopiąwszy celu; „Thalassio Mikołajowi Korycieńskiemu i Barbarze Pukarzewskiej“ (1609), zręczna pieśń weselna; „Elegie na śmierć żałosną Joachima Lubomirskiego* (1610 Kraków); wedle Faleńskiego język tu wszędzie czysty i harmonijny, wiele szczęśliwych a oryginalnych zwrotów i wyrażeń, ogólnie poezya bardzo wdzięczna; „Godowe pienia* są podobno jego arcydziełem; a szczególniej pieśń pod tytułem: „Hymenaeus“, lubo pod względem układu naśladowany z klasyków starożytnych, ma cechy swojskie w szczegółach. Mniej udatne są w tymże zbiorze „Panny z Helikonu*. Z greckiego satyryka Lucyana wziął D, pochop do napisania utworu p. t. „Historya albo przykłady szczerej i statecznej miłości sprzysiężonego towarzystwa“ (1610), w kształcie rozmowy między Greczynem Mnezypusem a Tatarzynem (jak go D. nazwał) Toksarysem. Sam D. uprzedza o zmianach, jakie zaprowadził, mówiąc o sobie: „Poeta unikał prostych, grubych, bezsłownej ozdoby nie mających i strasznych wyrazów, a natomiast po nowszemu dał myśleć i mówić powieści swojej bohatyrom“.

Przełożył też z Luoyana językiem pięknym i czy- trzyma się ostoi. W stada łączą się samice i mło-stym dyalog p. t. „Tymon* (1608 Kraków). Wresz- de, stare zaś samce całe lato samotnie żyją i do-cie prozą napisał, raczej przetłómaczył D. dziełko piero podczas gonu (w połowie października), szu-p. t. „Kwiaty uszczknione z ogrodu Vincentiusa kają stad, odpędzają od nich słabszych samców Bruna Societatis Jesu“ (1611), gdzie mieszczą się zmuszają do tworzenia oddzielnych mniejszych sta-rozmyślania męki Jezusa Chrystusa, z ewangielią dek.—Gon trwa około dwóch tygodni. Samica (łania) i proroctwy o nim Starego Testamentu. Dziełko cieli się zwykle w czerwcu i wydaje 1—2 ciołków, to przeznaczył D. głównie dla tych, coby chcieli które, w pierwszych dniach życia są bardzo niedo-obchodzió stacye męki pańskiej, znajdujące się łężne i wymagają opieki i starania. W sześć miesięcy młodemu danielkowi wyrasta pojedynczy ro-Daniel (Dama vulgaris Brooks, s. Platyceros żek;—następnego roku otrzymuje gałąź oczną, po-dama). Jeden z licznych gatunków Jeleni {Cer- tern środkową itd., w piątym roku zaczyna się vina). Odznacza się rogami w dolnej części obłe- formować końcowe rozszerzenie. Stare samce mi, gałązką oczną i środkową uzbrojonerai, u góry zrzucają rogi w maju, młode w czerwcu.—Daniel spłaszczonemi łopatowato i w liczne końce, w tył w'staniedzikim lub hodowany w parkach, zamieszkuje skierowane, przedłużonemi. Koniec nosa ma nagi, Europę i Afrykę północną, dołki łzawe płytkie, tylko od tyłu i od góry wyraźnie odgraniczone. Na zewnętrznej stronie tylnych skoków szczotka jaśniejszych i dłuższych włosów.—Zęby przodowe nierówne, środkowe szuflowato rozszerzone i szersze od bocznych, kłów brak. Ucho dłuższe od połowy długości głowy.—

P. Chm.

w Kalwaryi Zebrzydowskiej.

Daniel, jeden z czterech proroków starego testamentu, zwanych Większymi, według jego księgi, którą tu bez krytyki naukowej streszczamy, pochodził z pokolenia Judy i—według prawie powszechnego rozumienia tłómaczy—z rodu królewskiego. Nabu-chodonozor, po pierwszem zdobyciu Jerozolimy r. 605 przed Chr., kazał przełożonemu nad eunuchami, Asfenesowi, „aby w wiódł z synów izraelowych, z nasienia królewskiego i pańskiego, pacholęta, w którychby nie było żadnej zmazy, piękne urodą i wyćwiczone we wszelakiej mądrości, ostrożne w umiejętności i uczone w nauce, a którzy by mogli stać w pałacu królewskim, aby ich uczył pisma i języka chaldejskiego“. Wybór padł na czterech młodzieńców, którym wszystkim, według wschodniego zwyczaju, odmieniono imiona; byli to: Daniel, przezwany Baltazar, Ananiasz — Sidrach (Sadrach), Misael — Misach (Mesach) i Zacharyasz— Abdenago (Abednego). W owych czasach przy głównych świątyniach babilońskich znajdowało się mnóstwo mędrców, czyli magów, którzy ciągle ze szczytu owych świątyń piramidalnych obserwowa-

Ogon nieco dłuższy od ucha i stosunkowo najdłuższy w rodzinie jeleni. Ciało pokryte sierścią brunatną, w lecie bardziej rdzawe i jasno-plamiste, zimą szare i prawie jednobarwne; czoło czernia-wo-brunatne, ciemię i okolice oczu rdzawo-żółtym kolorem popruszone.—Spód ciała i wewnętrzna stro na nóg biała.—Wzdłuż grzbietu cienma pręga, na bokach szeregi białych plamek; ogon z wierzchu czarny od spodu biały. Młode czerwonawo-bruna-tne z plamami białemi.—Bywają odmiany: czarna, czarnc-brunatna i biała. Dorasta do 1. 5 m. długości,—90 cm. wysokości przy łopatkach. Długość ogona 20 cm.—D. nie jest bojaźliwy i mniej ostrożny niż Jeleń zwyczajny. Na żer wychodzi dzienną porą. Karmi się w zimie korą drzew, młodemi pędami* wrzosem itp., na wiosnę i w lecie

je liście, trawy, zioła, zboża itp. Żyje towa- li pilnie bieg ciał niebieskich i z położenia ich rżysko większemi lub mniejszemi stadami i stale układali dla króla przepowiednie o wszystkiem,

sg

^8

*8»

*111

mi n

S;

HPfegfÉ

rSiSlBB

mi

Fig. 7. Daniel (Dama vulgaris).

co się stanie w naturze, w polityce albo w życiu prywatnem. Mądrość tych magów stanowiła chwałę i dumę Babilonu i takiej - to mądrości mieli nabyć młodzieńcy izraelscy, na co im wyznaczono trzy lata. Gdy po upływie tego czasu król kazał ich wprowadzić do siebie na rozmowę, „nalazł w nich dziesięciorako nad wszystkie wieszczki i czarnoksiężniki, którzy byli we wszystkiem królestwie*. Wkrótce potem Na-buchodonozor miał sen, którym się niezmiernie zatrwożył, ale, się obudziwszy, nie mógł już go sobie przypomnieć; rozkazał więc stanąć przed sobą wszystkim mędrcom chaldejskim i zażądał, aby mu powiedzieli, jaki miał sen i jakie jest jego znaczenie? A gdy żaden z nich nie mógł na to się zdobyć, król rozgniewany wydał dekret śmierci na wszystkich mędrców babilońskich, któremu też i D. ze swoimi towarzyszami miał uledz. Ale gdy się dowie*

dział od wykonawcy okrutnego wyroku, o co rzecz idzie, prosił Nabuchodonozora o czas do namysłu i, wezwawszy na pomoc Boga, otrzymał od niego w nocy objawienie tajemnicy snu królewskiego, I oznajmił mu, że kiedy zasnął, myśląc o tern, co może być w przyszłości, ujrzał we śnie posąg olbrzymi, który miał głowę ze złota, piersi i ramiona ze srebra, brzuch i uda z miedzi, golenie z żelaza, stopy częścią z żelaza, częścią z gliny. Aż w tern z góry spadł kamień i uderzył posąg w nogi żelazne i gliniane i skruszył je, a wtedy cały posąg się skruszył i w proch obrócił i wiatr proch ten rozwiał bez śladu, kamień zaś, który w niego uderzył, stał się górą wielką i napełnił wszystką ziemię.—I wyjaśnił następnie prorok, że głowa złota posągu oznacza Nabuchodonozora i jego państwo, po nim zaś powstanie inne, mniejsze (Perskie), potem trzecie, miedziane (Greckie), dalej czwarte, żelazne (Rzymskie), które będzie „rozdzielone“ (na drobne państwa, rządzone przez konsulów lub cesarzy); aż wreszcie z onych królestw Bóg niebieski zbudzi królestwo, które (jak ów kamień, co to spadł z nieba i skruszył posąg), połamie i zniszczy te wszystkie królestwa, a samo stać będzie na wieki (kościół Chrystusowy). D., który już przed tern był się wsławił przez mądre rozsądzenie sprawy Zuzanny, spotwarzonej przez dwóch lubieżnych starców (ob. Zuzann a), za wykład snu królewskiego został hojnie udarowany i wyniesiony na przełożonego nad wszystkimi u-rzędnikami i mędrcami i na księcia nad wszystkimi krainami babilońskiemi; on wszelakoż uprosił króla i przełożył nad sprawami państwa babilońskiego Sydracha, Misacha i Abdenaga, „a sam był we drzwiach królewskich“. Po upływie pewnego czasu Nabuchodonozor miał drugi sen, którym się również, jak i pierwszym, przeraził, a którego znów żaden z wieszczków nie umiał mu wyłożyć, aż dopiero „towarzysz jego“ (to jest współrządzca), D., to uczynił. We śnie zaś owym król widział wielkie drzewo i mocne, wierzchołkiem nieba sięgające i osłaniające całą ziemię; aż w tern zstąpił „czujący i święty z nieba“ i kazał drzewo to ściąć i porąbać, korzeń tylko pozostawić w ziemi nie tknięty, lecz „związany łańcuchem żelaznym i miedzianym na trawach, które na polach są, a rosą niebieską niech będzie skropiony, a z zwierzęty część jego w trawie ziemnej“. D. wytłómaczył królowi to widzenie jego w ten sposób: „Wyrzucą cię od ludzi, a z bydłem i z bestyami i z zwierzem będzie mieszkanie twoje i trawę jako wół jeść będziesz, a rosą niebieską kropion będziesz; siedm też czasów odmienią się nad tobą, aż poznasz, że najwyższy panuje nad królestwem ludzi, a komu zechce dawaje“. I wszystko to przyszło na Nabuchodonozora: dotknięty obłędem umysłowym, miał się za bydlę, „i od ludzi wyrzucony jest i trawę jadł jako wół i rosą niebieską ciało jego zmoczone jest“. Po upływie wszakże pewnego czasu odzyskał rozum i powrócił do czci i ozdoby królestwa swego. Później za panowania ostatniego króla babilońskiego, Baltazara, D. snąć postradał łatki królewskie i poszedł w zapomnienie, tak przynajmniej przypuszczać można z następnego zdarzenia : gdy podczas oblężenia Babilonu przez Da-ryusza Meda, Baltazar (którego księga D-a mieni synem Nabuchodonozora), wyprawiał w swym pałacu wspaniałą ucztę, na której biesiadnicy jedli i pili z naczyń świętych, zabranych przez Nabuchodonozora z kościoła jerozolimskiego, ukazała się ręka, nieznanem pismem kreśląca na ścianie jakieś wyrazy, a gdy żaden z przywołanych przez króla wieszczków odczytać ich nie umiał, dopiero królowa, przypomniała sobie, że jest w królestwie mąż, „który ma ducha bogów świętych“ i który odznaczył się mądrością za dni „ojca“ Baltaza-rowego. Sprowadzono więc Daniela, a ten odczytał tajemnicze wyrazy: Mene, Tbekel, Ufarsin (Manę, Thekel, Phares) i wytłómaczył ich znaczenie królowi. Baltazar hojnie go za to nagrodził i rozkazał obwołać o nim, że miał władzę jako trzeci w królestwie; ale tejże nocy zabitym został a królestwem jego zawładnął Daryusz Med. (oh. Baltazar). Daryusz Med dla sprawowania rządów w podbitym kraju, postanowił aż 120 panów, a nad uimi trzech książąt, z których jednym był

D. Ten umiejętnością rządzenia tak dalece wszystkich przewyższał, iż król miał zamiar przełożyć go nad całem państwem. To obudziło taką zawiść we wszystkich owych panach i książętach, iż umyślili zgubić D-a i nakłonili króla do wydania dekretu, „aby każdy, ktoby prosił jakiej prośby od któregokolwiek boga albo człowieka, aż do trzydziestu dni, jedno ciebie króla, był wrzucon do dołu lwiego“; a gdy D., pomimo to, trzy razy na dzień, otworzywszy okno na sali swej przeciw Jeruzalem, klękał na kolana i chwałę Bogu swemu oddawał, jako i przed tym był zwykł czynić: wtedy nieprzyjaciele jego, dowiedziawszy się o tern, zażądali od króla, aby ogłoszony dekret wypełnił. Król się zasmucił bardzo, ale, choć z żalem, musiał spełnić własne postanowienie; atoli, gdy nazajutrz bardzo rano poszedł do lwiego dołu i znalazł D-a żywym i zdrowym, tedy wielce się uradował i kazał go zaraz wyciągnąć, a natomiast wrzucić tam jego oskarżycieli z żonami i synami, „a nie dolecieli jeszcze aż do dna dołu, gdy ich lwy pochwyciły i wszystkie kości ich pogruchotały“. „Tedy Daryusz król pisał do wszech narodów, do pokolenia i do języków mieszkających po wszystkiej ziemi: Pokój wam niech będzie rozmnożony. Odemnie postanowiony jest dekret, aby po wszem państwie mojem drżeli i lękali się Boga Danielo-wego, bo on jest Bóg żywy i wieczny na wieki i królestwo jego nie skazi się, a władza jego aż na wieki“. Druga taka sama przygoda spotkała D-a, kiedy przekonał króla, że potrawy i wino stawiane na noc przed posągiem Bela w świątyni, nie Bel spożywał, lecz oszuści-kapłani z rodzinami swojemi, a potem otruł smoka, któremu w Babilonie cześć boską oddawano. Rozgniewani tern Ba-bilończycy, gwałtownie nalegali na króla, aby wydał im D-a, grożąc, że jeżeli nie ulegnie ich woli, to sam z całym swym domem śmierć odniesie z ich ręki. Król uległ, D. znów wrzucony do lwiego dołu, sześć dni bez szkody śród drapieżnych

zwierząt przesiedział, i znów wyszedł nie tknięty, a nieprzyjaciele jego poszli lwom na pożarcie.—D. wszakże nie tylko sny królewskie tłómaczył, ale i sam miewał prorocze, wielkiej wagi, widzenia, dotyczące ważnych wypadków historycznych aż do ezasów Antyocha Epifanesa: proroctwo o czterech monarchiach, objawione D owi w formie widzenia, pod postacią czterech bestyj, kolejno po sobie następujących, przytem i o Antychryście; proroctwo o monarchii medo - perskiej i greckiej, objawione pod postacią barana i kozła i in. Naj ważniejszem zaś ze wszystkich jego proroctw było messyaniczne, zwane ty go dniami Danielowemi, a odnoszące się do Chrystusa (ob. niż.). Kiedy umarł D., nie wia-by przez kogo innego pisany; druga (od roz. 7 do 62) jest proroczą, w niej autor o sobie mówi w o-sobie pierwszej; trzecia (roz. 13 i 14) zawiera hi-storyę Zuzanny, bożka Bela i smoka. Ze względu na porządek chronologiczny wypadków, rozdziały te powinnyby iść po sobie w takiej kolei: a) roz. I; b) roz. XIII bez wiersza ostatniego; c) roz. II; d) roz. III od w. 1-go do 97; e) roz. III w. 98;— IV w. 34; f) roz. VII i VIII; g) roz. V, VI, IX, XI, XII; h) roz. X, XIII w. 65 i XIV. Tekst księgi Danielowej oryginalny (protokanoniczny) ma tylko 12 rozdziałów, pisany jest w języku hebrajskim, z wyjątkiem ustępu od w. 4 roz. 2 aż do końca roz. 7, gdzie wprowadzone są osoby obce, mówią-

um

•........ ~ ...

ta

msmm

p§

si

I«

U?¹

_    ••    -r.

"

fi

îjji, ^

•■'■Mii

m ipi

if

tr'

„.F

mmm

Fig. 8. Monument pad Suzą, zwany grobem Daniela (według Loftusa). (na drugim planie zwaliska Suzy).

Jakim

domo, według księgi jego wypada że żył jeszcze w 3 r. panowania Cyrusa, bo opisuje widzenia, jakie wtedy otrzymał od Boga. Podług tradycyi żydowskiej, wrócił do Jerozolimy i należał do wielkiej synagogi, rządzącej podówczas narodem; lecz podanie to nie ma powagi krytycznej. Józef Flawiusz powiada, że D. pod Ekbataną (właściwie pod Suzą), wystawił wspaniałą wieżę, w której chowano później zmarłych królów Persyi i Partyi. Żydzi w przekonaniu, że tam był pochowany prorok, odprawiali do niej pielgrzymki. Grecy uważają D-a za męczennika, lecz trudno dowieść, czy istotnie umarł śmiercią męczeńską.—Księga D-a składa się z XIV rozdziałów, które podzielić można na trzy części: pierwsza (sześć rozdziałów) zawiera żywot proroka, jak-

Encyklop. Powsz. Ilustr. Zesz. 113. T. XV.

ce językiem chaldejskim. Język ten nie jóst czysty, lecz pomieszany z niektóremi formami hebrajskiemu W tekście oryginalnym, oprócz 3, 24—90 (według Wulgaty i Greckiego), niema jeszcze hi-storyi o Zuzannie, oraz o Belu i Smoku, t. j. tych części, które w przekładzie greckim i w Wulgacie stanowią roz. XIII i XIV,—te części brakujące w o-ryginale zowią się deuterokanonicznemi. sposobem to się stało, że tych części niema w tekście hebrajskim, a są w przekładach, na to krytyka odpowiedzieć nie umie; to tylko pewna, że księga D-a była znana Żydom na długo przed Chrystusem i że te części w niej się znajdowały. W drugim zaś wieku ery chrześciańskiej Theodo-tion miał w ręku oryginał hebrajski, w którym by-

ły części deutorokanoniczne, i te przetłómaczył z oryginału. D-a współcześni uważali za proroka, cenili go wysoko, nie tylko dla nauki, mądrości, ale także dla wielkiej pobożności i cnoty. Ezechiel prorok (14, 14—20) stawia go obok Noego i Hioba; również za proroka uważali go współcześni Żydzi i późniejsi (Pierwsza księga Macbabejska wspomina jego proroctwa). Józef Flawiusz zalicza go do proroków największych i powiada, że Aleksandrowi W., przybyłemu do Jerozolimy, arcykapłan pokazywał w księdze D-a proroctwo o nim, iż miał obalić monarchię perską. Może więc to wszystko służyć za dowód, że księga D-a była długo uważana stanowczo za autentyczną, aż dopiero wystąpił przeciwko niej filozof szkoły nowo-platońskiej z III w. po Chrystusie, Porfiryusz, nieprzyjaciel chrystyanizmu, a szczególniej nauki o bóstwie Chry8tusowem, którego słowa przechował w swych pismach św. Hieronim. Dowodził on, że księgę tę ułożył ktoś nieznajomy w czasach Antyocha Epifanesa w Judei i że nie przyszłość przepowiadał, ale opisywał wypadki, już dokonane; czego zaś nie można podciągnąć pod epokę Antyocha, to, według niego, uważać trzeba, nie za proroctwo, lecz za kłamstwo. W nowszych czasach wskrzesił te zarzuty Spinoza; egzegeci i krytycy biblijni szkoły racyonalistycznej stanowczo zaprzeczają autentyczności księgi Danielowej (między innymi tacy komentarowie protestanccy, jak: Berthold, Len-gerke, Ewald, Hizig, Zökler; lub traktujący rzecz ze stanowiska pozytywizmu protestanckiego: Cas-pari, Cook, Füller, Gaussen, Kliefoth, Kranichfeld, Pussey, Reuss, Rule, Vernes, Wordsworth i inni. — Polskie opracowanie treściwe o księdze Daniela, napisane przez J. Radlińskiego, a traktujące ją objektywnie ze stanowiska pozytywnego, znajduje się w tomie 1 „Dziejów literatury powszechnej”, wydawanej przez Lewentala). W obronie zaś zaś autentyczności pisali protestanci: Hävernick, J. B. Lüderwald, Dereser, Rosenmüller, Hengstenberg, Auberlen, Zündel, Delitzsch, Keil; katolicy (w introdukcyach), zwłaszcza Jahn, Hug, Scholz i inni. W pomoc obrońcom autentyczności bądź całej księgi Daniela, bądź niektórych jej szczegółów przychodzą też po części i wydania archeologiczne, przedsiębrane nowszemi czasy w As-syryi (Vigoureux „La Bible et les decouvertes modernes en Palestine, en Egypte et en Assyrie“ (Paryż 1885, T. IV ks. 11 roz. 1 — 14); Lenor-mant: „La divination de la science des présages ch6z les Chaldéens“ (Paryż 1875); Menant „Annales des rois d’Assyrie“ (1875); Kaulen „Assyrien und Babyl.“ i inne. Niepodobna wszakże zamilczeć, źe i przeciwnicy również w nowszych badaniach archeologicznych znajdują potwierdzenie swoich zarzutów. Zarzuty te opierają się na podstawie trudności filologicznych i historycznych, do których racyonaliści dołączają niemożność prawdziwości opisanych tam cudów. Zarzutów tych tak jest wiele, iż przytoczyć ich wszystkich w artykule encyklopedycznym niepodobna, przeto treściwie tylko o niektórych tu napomkniemy; wykazują one mianowicie: wyrazy greckie zhebraizowane; poglądy wspólne z autorami późniejszymi; używanie wyrazów z języka perskiego, żydom nieznanego; cuda i proroctwa nie mające celu; błędy historyczne, świadczące przeciwko współczesności autora z wypadkami przez niego opisywanemi; wątpliwość o obłąkaniu Nabuchodonozora; wyraźne ślady czasów Antyocha itp. (Zarzuty dotyczące wiarogodno-ści historycznej znajdują się pod wyrazem Baltazar). Niepodobna również cytować niemniej licznych argumentów strony przeciwnej, z których ważniejsze w polskim języku zawarte są w obszernym artykule o D-u w Encyklopedyi kościelnej, jako też w „Słowniku apologetycznym Wiary Katolickiej“. Tutaj poprzestaniemy tylko na wyja-śneniu, odnoszącem się do kwestyi najważniejszej w rozumieniu kościoła, bo dotyczącej proroctwa o Chrystusie, zawartego w wyrazach następujących: „Roku pierwszego Daryusza; syDa Asuerowego... ja D. wyrozumiałem w księgach liczbę lat, o której się stała mowa Pańska do Jeremiasza proroka, aby się wypełniło 70 lat spustoszenia Jeruzalem. I obróciłem oblicze moje do Pana Boga mojego, abym pościł i modlił się w norze i w popiele... A gdym jeszcze mówił i modlił się..., a oto mąż Gobryel... prędko lecący dotknął się mnie czasu ofiary wieczornej i nauczył mię i mówił ze mną i rzekł: Danielu, terazem wyszedł, abym cię nauczył, abyś zrozumiał. Od początku modlitw twoich wyszła mowa: a jam przyszedł oznajmić tobie, boś mąż pożądania jest, tedy obacz mowę, a zrozumiej widzenie. Siedmdzieeiąt tygodni ukrócone są na lud twój i na miasto święte twoje, aby się dokonało przestępstwo, a grzech aby wziął koniec, ażeby nieprawość była zgładzona, a przywiedziona sprawiedliwość wieczna i aby się spełniło widzenie i proroctwo, a był pomazany święty świętych. A tak wiedz, a obacz: od wyścia mowy, aby zaś było zbudowane Jeruzalem, aż do Chrystusa wodza tygodniów siedm i tygodniów sześćdziesiąt i dwa będą: a znowu będzie zbudowana i ulice i mury w ciasności czasów. A po tygodniów sześćdziesiąt i dwa będzie zabit Chrystus: a nie będzie ludem jego, który się go zaprzy. A miasto i świątynią skazi lud z wodzem, który przydzie a koniec jego spustoszenie, a po skończeniu wojny postanowione spustoszenie. A zmieni przymierze z mnogimi tydzień jeden, a w pół tygodnia ustanie ofiara i ofiarowanie i będzie w kościele obrzydłość spustoszenia i aż do skończenia i końca będzie trwać spustoszenie“. Domysłem powszechnie przyjętym jest, że prorok mówi, nie o 70 tygodniach zwyczajnych, złożonych z 7 dni, lecz o tygodniach lat, t. j. siedmioleciach. Anioł powiada, że „od wyścia mowy“, to jest od wydania edyktu o odbudowaniu Jerozolimy, do publicznego zjawienia się Chrystusa upłynie 69 tygodni lat; cały więc czas 70 tygodni lat, czyli 490 lat, dzieli na trzy okresy. Pierwszy składa się z 7 tygodni, czyli 49 lat; przez ten czas mają być odbudowane mury Jerozolimy. Drugi—z 62 tygodni lat, czyli z 434 lat, aż do Chrystusa-wodza, czyli do objawienia się Chrystusa podczas chrztu w Jordanie. Trzeci—z jednego tygodnia lat, t. j. siedmiu lat, w ciągu których zabity będzie Chry-

Hml.

wic z.

niło.

Hml

stus. Trudno wykazać ścisłe spełnienie się tych lat; waźniejszem jest zadaniem dowieść: od jakiej mianowicie daty liczyć należy tygodnie? Sam D. mówi, że ma to być od edyktu, pozwalającego, czy nakazującego odbudować miasto. Owoż pierwszy edykt ogłoszony był przez Cyrusa wir. panowania w Babylonie (358). Samarytanie, po śmierci Cyrusa, przeszkodzili budowie świątyni i dla tego żydzi u-prosili Daryusza „Histaspis“ o powtórny edykt; lecz dopiero za trzecim, uzyskanym od Artarkserksesa I, w 20-ym roku jego panowania, otrzymano zezwolenie na odbudowanie murów i wież jerozolimskich. Znalazłszy tedy pewną datę wstąpienia Artarkserksesa na tron, będziemy wiedzieli na pewno, od kiedy liczyć należy tygodnie lat. Jeżeli przyjmiemy zdanie uczonych, że stało się to r. 473 przed Chr., to się okaże, że dekret rzeczony wyszedł r. 453, Chronologowie sądzą, że Artakserkses I wstąpił na tron 473 r. przed Chr. (4241 okresu juliańskiego), a że w 20 lat później wydany był edykt, zatem r. 454 przed Chr. będzie erą dla tygodni Danie-lowych; ponieważ zaś, jak to wiadomo, żyflzi rok cywilny liczyli od września, więc 20 rok panowania Artarkserksesa zaczął się po jesieni 4259 r. okr. jul., t. j. 453 r. przed Chr. Na podstawie tego obliczenia w 483 lata później zaczęło się dzieło odkupienia, t. j. 783 r. od założenia Rzymu, a w 30 roku ery chrześciańskiej, kiedy właśnie odbył się chrzest Chrystusa, czyli kiedy publicznie okazał się lub objawił Syn Boży.—Krytycy racyonalistycz-ni, nieuznający autentyczności księgi D-a, stanowczo przeczą tym wywodom; według nich „Święty świętych, mający być pomazanym“, jest to ołtarz całopalenia, Chrystus—to Cyrus, Josedek, lub też Oniasz, lecz wcale nie Jezus Chrystus. Niektórzy mówią o nieokreślonym jakimś pomazańcu, albo też rozróżniają dwóch Chrystusów, z tych zaś jeden ma przyjść pod koniec 49 lat, a drugi w czasach Machabeuszów, w których żyć i pisać każą Danielowi, twierdząc, że w żaden sposób nie może on być tym samym, o którym Ezechiel wspomina. Tak tedy ze stanowiska krytyki naukowej, wobec sprzeczności wywodów i dowodów dwóch stron przeciwnych, wobec nieustalonej chronologii i wielu jeszcze faktów niewyjaśnionych w historyi starożytnej Wschodu, trudno jest coś stanowczego o księdze D-a wyrzec; atoli kościół katolicki, na podstawie swego wykładu (exegezy), uznaje ją za autentyczną, proroctwa jej uważa za natchnione od Boga i prawdziwe, a przyjmuje zarówno część jej pro-tokanoniczną, jak i deuterokanoniczną, z której pewnych ustępów używa w liturgicznych obrzędach, jak wyjątków z Pisma. św.    *

Daniel, ihumen, pierwszy pątnik russki, który zostawił opis podróży do Ziemi Świętej. Podróż tę przedsięwziął w r. 1106—1107. Pochodził prawdopodobnie z południowej Rusi; tak przynajmniej sądzić można z niektórych napomknień w jego pa miętnikach. Karamzin słusznie, zdaje się, mniema o tożsamości ihumena D-a z biskupem jurjew-8kim Danielem, zmarłym w 1122 r. Dziełko D-a było bardzo popularnem i przechowało się w wielu kopiach; najstarsza z nieb, rękopis, pochodzi z 1475.

Znanem ono jest pod rozmaitemi tytułami: Życie» i pielgrzymka (chożdienie) D-a, russkiej ziemi ihu-mena, Pałomnik D. ih., (Strannik) i t. p. Opia ziemi Świętej ma przeważnie religijny charakter. Autor nie dotyka politycznego stanu Palestyny i tylko raz jeden wspomina okolicznościowo o pomniejszej wyprawie Baldwina na Damaszek. Natomiast bardzo szczegółowo mówi o miejscach świętych, klasztorach i przywiązanych do nich podaniach. Ścisłość opisów i dokładność obserwacyj; czynią ten zabytek ważnym środkiem pomocniczym, do poznania topografii Palestyny XII wieku. Podróż D a wydrukował w r. 1837—39 Sacharow, w r. 1864 — Norow; najlepszem jest wydanie Towarzystwa palestyńs. pod redakcyą Wenewitinowa (S-Pt., 1885). Istnieją nadto przekłady: francuski, norweski i niemiecki; ten ostatni dokonany jest przez Leskiena (Lipsk 1884).

Daniel Romanowicz, ob. Daniło Romano-

Daniel Mścisławowicz, ob. Daniło Mści-sławowicz,

Daniel Petrowicz Niegosz, ob. Da

Daniel, Daniło, Danilej, władyka smoleński w końcu XIV wieku—f 1397, wyświęcony przez metropolitę kijowskiego Aleksego, który podówczas mieszkał w Moskwie. Zacięty Rusin; nie wytrzymał długo w Smoleńsku, wystawionym na ciągła napady Litwy. Stąd wolał, opuściwszy ojczyznę, przenieść się w kraje suzdalskie, żeby nie widzieć pogaństwa. Zraziło go to jeszcze, że książęta smoleńscy radzi nieradzi trzymali z Litwą. Wielki książę moskiewski, Dymitr doński, dał wtedy Danielowi w swoich krajach władyetwo zwienigrodzkie. Odtąd władyka ciągle gości za granicą swego kraju. Odprowadza metropolitę Pimena po drodze do Caro-grodu aż na Don w r. 1389. Po czem wraca do Moskwy i jest świadkiem śmierci w. ks. Dymitra» Daniel—jedenasty i zarazem ostatni arcybiskup serbski, pisarz serbski XIV wieku; był poprzednio ihumenem Chilandarskiego monasteru na górze Athos. Umarł r. 1338. Dzieło D-a, „Xßajmaa îKHTis“—zawierające życiorysy serbskich królów i arcybiskupów, ważnem jest jako źródło historyczne, a również i jako pomnik literacki. Nie wszystko tu jednak jest dziełem D a: żywot samego D-a oraz królów, począwszy od Stefana Deczańskiego, wyszedł z pod pióra nieznanego z imienia ucznia D-a. Praca D-a posiada wszystkie wady utworów owego czasu: autor w opisanych przez się królach widzi, nie rządzców kraju, nie wodzów, ani nawet członków rodziny, lecz tylko świętobliwych mężów* którzy, nie będąc zakonnikami, starają się klasztorne prowadzić życie.—Por. wydane przez Daniczycza w r. 1866 p. t.: „Żywoty królów i arcybiskupów serbskich“ (po serbsku).

Daniel, Daniłł, władyka włodzimierski i brzeski w XV wieku. Wspominają go kroniki pod r. 1452. Był on jednym z przeciwników kardynała Izydora i następóy jego na metropolię kijowską Grzegorza, którzy wśród Rusi szczepili unię florencką. Odrzucając Izydora, uznawał za metropolitę Rusi Jonasza* który rządził kościołem w państwie Moskiewskiem. Zostawił nawet pismo, w którem rozwinął toswoje wyznanie wiary. Zobowiązywał się tam do pobierania opłaty na rzecz swojego metropolity i nie-zwazania na rozkazy cara greckiego, króla polskiego, lub wielkiego księcia litewskiego, choćby go chcieli za to skarać śmiercią. Zobowiązywał si?, że nie pozwoli swoim owieczkom zawierać małżeństw lub kumać się z Ormianami i z łacinni-kami. Sam dobrowolnie pozbawi się charakteru biskupiego, jeżeli będzie chwalił albo kochał łaciń-stwo, albo papieża,¹ albo Izydora. Ten cyrograf podpisał własną ręką r. 6960, to jest 1452, d. 28 października, w indykcie 15-stym. Rękopis ten D-a znajduje się w bibliotece soboru św. Zofii w dawnym Nowogrodzie wielkim (Karamzin tom V, przyp. 311). Te zaręczenia D-a nie mogą być bez powodu. Żaden biskup na siebie takich zarę-czeń nie pisze, bo trzymać się kościoła i władzy swojej kanonicznej jest każdego z nich powinnością: samym aktem wyświęcenia na pasterstwo daje każdy to zaręczenie i przysięga; niema tu więc żadnego wyskoku gorliwości, ale jest jakieś zaręczenie pod groźbą. D. pewno należał do stronników Izydora, pozwalał na mieszane małżeństwa; ale, przyciśnięty przez przeciwników, napisał na siebie cyrograf.—J. Bartoszewicz w „Eno. S. Orgel.“ (t.VI).

Daniel, metropolita moskiewski. Według Her-bersteina urodził się w r. 1492, w ziemi Rja-zańskiej. Wykształcenie odebrał prawdopodobnie w Wołokołamskim monasterze, pod kierunkiem ihumena Józefa Wołockiego, którego wyznawcą okazał się w całej swej późniejszej działalności. Obrany następcą tegoż Józefa Wołockiego jeszcze za życia jego (r. 1515), D. na stanowisku ihumena krzątał się gorliwie około podniesienia powagi monasteru, rozszerzył bibliotekę klasztorną i utrzymywał surową karność, zaprowadzoną przez Józefa. W tymże czasie rozpoczął swą działalność literacką. W cerkwi russkiej toczyła się podówczas walka dwóch kierunków, wyobrażanych przez stronnictwa: Józefitów (uczniów Józefa Wołockiego) i starców zawołżańskich. Józeflci utożsamiali cerkiew z państwem, podporządkowując duchowną hierarchię wyższej władzy świeckiej i żądając natomiast od niej obrony wszystkich praw i przywilejów cerkwi, w szczególności zaś prawa do posiadania włości. Zwolennicy Nila Sorskiego, zw. inaczej starcami zawołżań skimi, starali się odgrodzić ściśle cerkiew od państwa, zabezpieczyć jej niezależność w sprawach duchownych, jak również nie dopuszczać innej interwencyi kościelnej w rzeczach świeckich, jak tylko w imię obrony zasad religijno-moralnych. Nie uznawali oni od działywania na kacerzy inną bronią, jak tylko du-ehowną; żądali również odebrania od monasterów ich włości. Pierwsi chronili się pod skrzydła rodzącego się absolutyzmu carów moskiewskich, drudzy trzymali się starych tradycyj udzielnych i bojarskich. Już za Iwana III walka na wielu punktach została rozstrzygniętą na korzyść Józefitów; wszelako, gdy na tron moskiewski wstąpił syn Iwana, Wasyl, i gdy metropolitą został stronnik starców zawołżańskich, Barlaam, przewaga zdawała się skłaniać na stronę zwyciężonej już partyi. Rychło jednak Barlaam zapłacił za niezależność swych przekonań utratą stanowiska, a na jego miejsce Wasyl samowolnie (z ominięciem soboru) mianował metropolitą D-a., którego sposób myślenia oraz charakter nie były mu już obce. Na stolicy metropolitalnej, na której zasiadł 27 lutego 1522 r., D. występuje jako typowy mnich-Jó-zefita, nie tylko nie przeciwdziałając nadużyciom władzy, lecz nawet nie wahając się, gwoli zachciankom Wasyla, postępować wbrew własnemu sumieniu oraz przepisom cerkwi. W r. 1523 w. książę, mając w podejrzeniu księcia siewierskiego, Wasyla Iwanowicza Szemiaczycza, zawezwał go do Moskwy, przyczem „hramoty“ w. księcia i metropolity zaręczały Szemiaczyezowi osobiste bezpieczeństwo. Pomimo to Szemiaczycz w kilka dni po swoim przyjeździe został wtrącony do więzienia, a D. nie myślał wcale ująć się za niego. Gdy nieco później Wasyl Iwanowicz postanowił rozwieść się z swoją żoną, Salomonią, D., pomimo protestu duchowieństwa, nie oparł się woli w. księcia. Salomonia została przemocą zamknięta w monasterze, po czem D. dał osobiście Wasylowi ślub z Heleną Glińską. Zawarłszy ścisłe przymierze z władzą świecką, Józeflci, z D-em na czele, tryumfowali z zupełnego zwycięstwa nad przeciwnikami. Wybitniejsi przedstawiciele starców zawołżańskich, jak to: Maksym Grek, Wassian Kosoj i inni, zostali skazani na wygnanie lub osadzeni w więzieniu. Po śmierci Wasyla Iwanowicza, D. popierał dalej z równą gorliwością widoki rządu. W r. 1534 za jego współdziałaniem został sprowadzony do Moskwy i osadzony w więzieniu ks. Andrzej Starycki, w podobny sposób, jak Szemiaczycz. Poprzedniego znaczenia atoli D. już nie posiadał i musiał patrzeć biernie, jak nowy rząd, pod wpływem bojarów, czynił zamachy na ma-teryalne prawa duchowieństwa i na posiadłości mona-sterów. Po śmierci Heleny D. trzymał stronę ks. Iwana Bielskiego przeciwko Szujskim, a po upadku Bielskiego, został przez Iwana Szujskiego pozbawiony godności metropolity (r. 1539) i zesłany do Wołokołamskiego monasteru, gdzie umarł w r. 1547. Sprawa Józefitów nie została jednak przegraną. Osobisty charakter D-a nie odznaczał się wielkiemi przymiotami: człowiek praktycznego przedewszystkiem rozumu, był ambitnym i nader mściwym, lubił rozkosze i chętnie używał uciech życia, przeciwko którym tak powstawał w swoich kazaniach. Jako pisarz religijny, D. pozostawił szereg prac, z którycji wymienimy: „Coóop-HHKT.“, zawierający 16 nauk D-a; „CóopHHKt“, zawierający 14 obszernych listów pasterskich; „Iloyu. MHTp. Bcen PycH“, cały szereg „hramot“ i in. W pismach swych D.f niezależnie od dogmatycznego wykładu religii prawosł., gromił wad? wielmożów, społeczeństwa, samego wreszcie duchowieństwa4 przez co przekazał nam dość wszechstronny wizerunek bytu i obyczajów ówczesnej epoki. Dotykał stanowiska kobiety w rodzinie i społeczeństwie, wychowania dzieci, położenia „rabów“

Zmakin „Mhtpohojihtł R. u ero co«m-Hema“ (Moskwa 1881); Bielajew „/jamn-ib Mirrpo-nojiKTT. MOCKOBCKiä“; Makary, biskup, „Meropia pyccKoä n;epKBH“. — „Omi.HKJione^HuecKiä cæo-

Hml,

ci.

Z szeroko

kami.

Fig. 9. Daniel (herb).

w K. z.

ucisku klas niższych przez wyższe, nadużyć władz względem podwładnych; szczególnie dobrze naszkicował typy ówczesnego dandysa i lowelasa. Obronę czystości cielesnej posuwał tak daleko, iż akceptował nawet kastracyę, t. j. sam wpadał w herezyę. Pisma D a cieszą się zresztą powagą śród starowierów, ponieważ jedno z jego kazań zawiera naukę o używaniu dwóch palców ,^Boe-nepcrie“ przy robieniu znaku krzyża świętego.— Porów.

Bapb“ Arsenjewa (t. X).

Daniel (perejasławski), cudotwórca (f 1540 r.). Szczątki jego, odnalezione w r. 1652, znajdują się w perejaslawskim Troickim czyli Daniłowym mo-nasterze. Kościół prawosławny święci pamięć jego 7 kwietnia, 30 grudnia i 28 lipca (st. st.). U-rodził się około 1460 r. w Perejasławiu, ze znakomitszego rodu. Świeckie jego imię było Dymitr. Mając lat 17 udał się do monasteru św. Pafnucego i tam przyjął święcenie. We dwanaście lat później wrócił do Perejasławia i osiedlił się w monasterze Goryckim, którego został przełożonym. Przypadkowo zmarli, zabici przez rozbójników i pozostawieni na drodze nieszczęśliwi, byli przez niego ze szczególną troskliwością odszukiwani i grzebani. Wybudował świątynię na cześć Wszystkich Świętych. Żywot jego został opisany przez jego uczniów we trzydzieści lat po śmier-

Hml.

Daniel Arnaut, trubadur, ob. jjArnaut Daniel.

Daniel Samuel (* 1562—-f 1619), poeta i historyk angielski, szambelan królowej Anny, żony Jakóba I. Napisał „History of England” (2 tomy, Londyn 1613—18) kontynuowaną później przez J. Trussella do r. 1488 (Londyn 1636). W poezyi odznaczył się dość korzystnie swojemi lirykami, a głównie sonetami. Jego „Poetical works“ wyszły w Londynie (1623 i 1718;.

Daniel Gabryel (* 1649 w Rouen — f 1728 w Paryżu), historyk francuski, członek zakonu jezuickiego i historyograf Ludwika XIV, opracował z wielkim zasobem krytyki „Histoire de France“ (3 tomy, Paryż 1713), kontynuowaną później przez Griffeta i Lombarda, oraz „Histoire de la milice française“ (2 tomy, t-źe 1721). Oprócz tego D. był przeciwnikiem Kartezyusza i Pascala. Przeciw pierwszemu, a raczej jego poglądom filozoficznym, wystąpił z satyrą „Voyage du monde de Des* cartes“ (t-że 1691); przeciw Pascalowi bronił jezuitów w „Entretiens de Cléandre et d’Eudoxe sur les lettres provinciales“ (Rouen 1694); dzieło to było tłómaczone na język łaciński, hiszpański, włoski i angielski. Pisał wiele w „J. de Trévoux“.

Daniel Herman Adalbert, teolog i geograf niemiecki (* 1812 w Cöthen — f 1871 w Lipsku), studyował naprzód teologię, potem geografię, w 1834 otrzymał katedrę w Pedagogium w Halli, którą aż do r. 1870 stale zajmował. Z dzieł jego teologicznych najważniejsze są: „Ta-

tianus Apologet“ (Halia 1837);    ,,Thesaurus hy-

mnologicus“ (5 części, 1841—53 tamże): „Codex liturgicuB eoclesiae universae in epitomen redac-tus“ (5 tomów, Lipsk 1847 — 56). rozpowszechnionych prac geograficznych D-a odznaczają się szczególniejszą wartością. „Lehrbuch der Geographie für Unterrichtsanstalten“ (Halia 1845; 73-e wydanie 1891); „Leitfaden für don Unterricht in der Geographie“ (tamże 1850 r; wyd. 195, 1893); „Deutschland nach seinen physischen und polit. Verhältnissen geschildert“ (2 tomy, 6 wyd. 1893, Lipsk), i „Handbuch der Geographie“ (3 tomy, Frankfurt 1854—62, 5-te wyd. w 4 tomach, Lipsk 1881—-82). Wyciągiem z tego dzieła jest „Kleineres Handbuch der Geographie“ (z ilustracyami, Lipsk 1881—2, 5-te wyd. 1892). *

Daniel Salvador (* 1831 w Paryżu—f 29 maja 1871 tamże), muzyk francuski. Po ukończeniu konserwatoryum paryskiego udał się w 1858 do Algieru, gdzie zajął posadę dyrektora francuskiego towarzystwa śpiewaczego, zarazem studyował muzykę arabską. Owocem tych studyów była ciekawa monografia „La musique arabe“ (1863). Oprócz tego, opisał instrumenty arabskie, oraz wydał zbiór pieśni ludowych arabskich, murzyńskich i kabylskich, z akompaniamentem fortepianu. Wróciwszy do Paryża 1866, urządzał koncerty, głównie z programami złożonemi z zabytków muzyki arabskiej. Podczas kommuny został mianowany dyrektorem konserwatoryum, na miejsce Aubera (w drugiej połowie maja 1871 r.); piastował jednak tę godność zaledwie przez kilka dni, 29 maja bowiem, tegoż roku, zginął w bitwie z Wersalczy-

A. Pol.

Daniel, herb polski z nadania. Na tarczy ze skrajem złotym, na polu błękitnem, daniel stojący

na murawie, zwrócony w lewo, głową zaś w prawo i trzymający w pysku gałązkę oliwną. W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy strusie pióra: błękitne, białe i żółte. Herb ten wraz z nobilitacyą, za wierność tronowi, od cesarza Mikołaja I d. 25 marca 1845 r. otrzymał Franciszek Danielewski, syn Walentego, radzca stanu, wraz z bratankami Antonim, Józefem Klemensem i Wiktorem, synami Jana Danielewskiego. — „Herb. rod. szlacheckich Król. Polskiego“.

Danielewicz Adam Bolesław, matematyk,, ekonomista i statystyk współczesny (* 23 grudnia 1846 r., w Koźminku, powiecie Kaliskim), gdzie ojciec jego zajmował się gospodarstwem rolnem. Od r. 1858 kształcił się w szkole powiatowej w Sieradzu, od r. 1860 w szkole powiatowej pięciokla-

s. K.

A. A. K.

P. Chm.

sowej w Warszawie, a od 1862, po ówczesnej re-organizacyi szkół, w gimnazyum Il-etn (pod Kopernikiem). Od r. 1865 studyował matematykę w Szkole Głównej, a w r. 1869, w ostatnim zatem roku jej istnienia, po złożeniu rozprawy: „Równania Ablowe, oraz ich zastosowanie do wpisywania wielokątów foremnych w koło“, uzyskał stopień magistra nauk fizyczno-matematycznych. Następnie przez lat 18 pracował w zarządzie drogi żelaznej warszawsko-terespolskiej, gdzie ostatnio zajmował stanowisko naczelnika kontroli dochodów, n po pewnej przerwie, spowodowanej złym stanem zdrowia, przyjął obowiązki głównego matematyka w nowo zawiązanem towarzystwie ubezpieczeń na życie, „Przezorność“ w Warszawie.—Zawód lite-Tacki rozpoczął w r. 1877 artykułem „W kwestyi statystyki śmiertelności“ zamieszczonym w „Echu“, a podnietę do napisania go dał mu zamiar ułożenia tablic śmiertelności, dla Warszawy, do czego wszakże materyał zebrany z pięciu lat z kilku pa-rafij okazał się niedostateczny. Wszystkie prace swoje opiera w ogólności na ścisłej podstawie statystycznej i rachunkowej i wnioski wyprowadza ze starannego nagromadzenia i zestawienia danych liczebnych. Z prac tych wymieniamy ważniejsze: W „Ekonomiście“ w r. 1778: „O układaniu tablic śmiertelności z powodu zamierzonego spisu ludności“; „Zasady taryf ubezpieczeń życiowych”; w następnych zaś latach: „O grach losowych“; „W przedmiocie tablic i statystyki śmiertelności“, gdzie podana jest tablica śmiertelności dla Warszawy, obliczona metodą Halleya na podstawie danych, zebranych w r. 1876; „Wzajemne stowarzyszenia na przeżycie“, „Loterya czy oszczędność“; „Ocena projektu rządowego wspólnej kasy emerytalnej na drogach żelaznych“; „Przyczynek do kwestyi zabezpieczenia bytu rzemieślnikom“; „O projekcie racyonalnej kassy emerytalnej dla pracujących na drogach żelaznych“; „Wartość pieniężna człowieka“ i in.—W innych czasopismach zamieścił: „Zabezpieczenie kapitałów przez częściowe oszczędności“ (w „Niwie“ 1884); „Tablice śmiertelności mieszkańców miasta Warszawy, ułożone na podstawie jednodniowego spisu ludności“ (w „Ateneum“ 1885); „Gdzie należy ubezpieczać się na życie“ (w „Kraju” 1890); „ W przedmiocie ubezpieczeń życiowych" (tamże, 1891); „Ludność Warszawy w obrazach graficznych“ (w „Zdrowiu“ 1887); „Warszawska śmiertelność według przyczyn śmierci“ (tamże, za lata 1889—1893); „Wykup czy re-dukcya polis“ (w „Przeglądzie assekuracyjnym* (1892); „Ryzyko i zyski w ubezpieczeniach na dożycie“ (tamże, pod pseudonimem Tadeusza Oskarda). Zajmował się również meteorologią, a rezultatem tych badań jest „Krzywa wyrównanych temperatur dziennych Warszawy” (w „Pamiętniku fizyograficznym“ 1890). Znaczną też liczbę artykułów o kasach oszczędności i w innych kwe-styach zamieścił w „Słowie“, „Gazecie Polskiej“ i „Kuryerze Codziennym“. Oddzielnie zaś wydał: „Z dziedziny statystyki matematycznej“ (War. 1884, nakładem kasy pomocy naukowej im. Mianowskiego).—Na wystawę hygieniczną w Warsza

wie w r. 1887, jako przewodniczący sekcyi statystycznej, narysował kilka tablic graficznych, za które też na wystawie lwowskiej 1894 otrzymał srebrny medal. Jest członkiem redakcyi „Zdrowia“ i brał udział w opisie sanitarnym miasta Warszawy.

Danielewicz Władysław, spółczesny drukarz w Warszawie, ur. 1 kwietnia 1849 we wsi Falenty, powiecie warszawskim, nauki pobierał w Szkole powiatowej w Warszawie; długoletni kierownik drukarni Józefa Uugra w Warszawie, obecnie zarządzający drukarnią Karola Kowalewskiego; przez lat 9, t. j. od r. 1886 do 1894 był z wyborów podstarszym Zgromadzenia drukarzy warszawskich. Jest autorem „Podręcznika dla zecerów“ (Warszawa, 1892, str. 172, 8°), zawierającego treściwy wykład wszystkich działów pracy zecerskiej, opatrzony drzeworytami w tekście. W końcu książki dodany jest „wyciąg z ustawy cenzuralnej“, obejmujący najważniejsze przepisy, obowiązujące właścicieli drukarń, autorów i t. d. „Podręcznik” ten wydany był nakładem S. Lewentala, właściciela drukarni w Warszawie, na korzyść kasy Zgrom, drukarzy warszawskich.

Danielewski Ignacy, publicysta spółczesny. W 1855 wystąpił napolu literackiem ogłaszając swoje „Poezye“ (Bydgoszcz), od r. 1863 jest księgarzem w Chełmnie. W r. 1862 był redaktorem odpowiedzialnym „Nadwiślanina“, tygodnika założonego w 1850 r. przez J. Łyskowskiego, z dodatkiem p. t. „Przyjaciel ludu“; zasłużył się wielce rozbudzeniem sa-mowiędzy w Prusiech Zachodnich. Z powodu ciągłych procesów prasowych odstąpił „Nadwiślanina“ Wysoczyńskiemu. Przez czas krótki był posłem na sejm berliński. Wydawał kalendarze, redagował „Przyjaciela dzieci“ w 1866 i 1867, „Gazetę toruńską“ od r. 1871 do 1877 a następnie znów „Przyjaciela“ (w Toruniu). Ogłaszał jako Majster od Przyjaciela ludu wiele broszur popularnych, jako to: „Niektóre myśli i fakta na pożytek w teraźniej-szem położeniu“ (1802); „Powiastki i opowiadania“ (1865); „Kazimierz W. po pięciu wiekach do nas przemawiający“ (1869); „Nowa nauka o wyborach do reich8tagu niemieckiego” (1871); „Historya o rycerzu złotoskrzydłym, o porwanej dziewicy z drogim klejnotem i o złotym zamku“ (1875), bardzo popularna i kilka wydań licząca.

Danieli John Frédéric, fizyk angielski (* 1790 w Londynie — f tamże 1845). W młodości oddawał się różnym przedsiębiorstwom przemysłowym, od r. 1831 był profesorem chemii w Kings College w Londynie. Jest on wynalazcą pierwszego dokładnego hygrometru, polegającego na o-znaczeniu temperatury, przy której para wodna, w danej chwili w powietrzu zawarta, staje się już nasyconą. Zasadę tę stosował już poprzednio Ber-zelius, ale D. o doświadczeniach jego nie wiedział i przyrząd swój wykończył ostatecznie w r. 1814, opisał go zaś w 1820 w „Quarterly Journ. of Sciences“. W konstrukcyi jego obie kulki były ze szkła zwyczajnego; później dopiero mechanik berliński Greiner opasał powłoką metaliczną kulkę, w której wnętrzu mieści się termometr.—Głośniejszy był

essays“ (1823).

Danieli Alfred, fizyk współczesny, był profesorem w szkole lekarskiej w Eiymburgu, a u nas znany jako autor dzieła „Podręcznik zasad fizyki“, przełożonego przez J. J. Boguskiego (Warszawa

S. K.

Dr J. P.

Hml.

Hml.

jeszcze drugi jego wynalazek, mianowicie stos gal-w a u i c z ny o działaniu Btatecznem. Pierwotny stos Volty przedstawiał tę niedogodność, że działanie jego szybko słabło; D., opierając się na słusznem założeniu, że przyczyną tego ubytku działalności etosu są produkty rozkładu, tworzące się pod wpływem zachodzących w nim procesów chemicznych, a głównie wodór, powstający z rozkładu wody i osiadający na metalu ujemnym, usunął wpływ jego szkodliwy przez umieszczenie miedzi pierwotnego stosu Volty w roztworze koperwasu miedzianego czyli siarczanu miedzi; w ten sposób już nie wodór, ale samaż miedź osiada na miedzi, która tedy powierzchnię metalicną stale zachowuje. Stos ten, zbudowany w r. 1836, był pierwszym stosem o stałem dsiałaniu, poprzedni bowiem stos Bec-querela z r. 1829 praktycznego znaczenia nie posiadał. Stos Daniella dotąd często jest używany. Wkrótce po wynalezieniu swego stosu dostrzegł nadto D., że osiadająea na elektrodzie ujemnym miedź pozwala się w całości od niego usunąć i daje wierny odcisk jego postaci; spostrzeżenie to zyskało doniosłe zastosowanie techniczne w galwauopla-styce. — Oddzielnie ogłosił dzieło „Meteorological

S. K.

1887).

Daniella hygrometr, ob. Hygrometr.

Daniella Stos, Daniella ogniwo galwaniczne, ob. Stosy galwaniczne.

Danielssen Daniel Korneliusz (* w Bergen <d. 4 lipca r. 1815—f tamże w r. 1894), lekarz norweski. Początkowo był aptekarzem; następnie, skończywszy w Chrystianii kurs nauk lekarskich, osiadł w r. 1839 w Bergen i, zostawszy tam lekarzem szpitala Św. Jerzego, rozpoczął znakomite swe poszukiwania nad trądem; w r. 1841 mianowano go lekarzem marynarki, następnie dyrektorem nowozałożonego szpitala dla trędowatych. Łata 1843 i 1847 spędził na podróżach naukowych, pracując wciąż nad zgłębieniem istoty trądu. W pracach tych dzielnie dopomagał mu ziomek jego, C. W. Boeck; wspólnym ich usiłowaniom zawdzięczamy dzieło pomnikowe, wydane kosztem rządu p. n. „Om Spedalskhed“ (Christiania 1847, z atlasem—tłóm. franc, p. n. „Traité de la spedalskhed ou éléphantiasis des Grecs“). W r. 1849 został lekarzem naczelnym szpitala Lungegaard i do śmierci na stanowisku tern był czynnym. Na wzmiankę zasługują też jego próby szczepienia ochronnego przymiotu, czyli t. zw. syfi li żacy a, oraz prace zoologiczne dość liczne, wszelako zawsze najgłówniejszą zasługę jego stanowić będą poszukiwania nad trądem. Prac jego licznych, które prawie wyłącznie zwykł był pisywać w języku swym ojczystym, przytoczyć tu nie możemy.

Daniewski Pius, prawnik i senator rossyjski i* 1820—f 1892). Po ukończeniu studyów na u-niwersytecie kijowskim, został mianowany profesorem prawa cywilnego w liceum ks. Bezborodki w Nieżynie. W r. 1845 bronił rozprawy O źródłach praw miejscowych w niektórych gub. i okręgach RoBsyi. Od r. 1863 służył w kancelaryi państwowej, następnie zaś w 2-im wydziale własnej J. C. M. kancelaryi. W tymże czasie napisał Historyę utworzenia rady' państwa. Brał czynny udział w reformie sądownictwa rossyjskiego r. 1864. W r. 1869 otrzymał nominacyę na prezesa departamentu izby sądowej, a w r. 1870 został senatorem.

Daniewski Wsiewołod, syn poprzedniego, profesor uniwersytetu charkowskiego (* r. 1852); kształcił się w Niemczech i Szwajcaryi, następnie na wydziale prawnym moskiewskiego uniwersytetu. W r. 1877 habilitował się na docenta. Od r. 1884 jest profesorem zwyczajnym prawa międzynarodowego. Napisał: Rys historyczny neutrali-tetu i krytyka paryskiej deklaracyi morskiej (rozprawa na stopień magistra, 1879); System równowagi polit, i legitymizmu oraz początek nacyonaliz -mu w ich związku wzajemnym (rozpr. doktorska, 1782), Podręcznik do nauki bistoryi i systematu. prawa międzymarodowego (1892) i inne.

Danilewskij Mikołaj Jakowlewicz, urzędnik administracyjny, pisarz polityczny i przyrodnik rossyjski (* dnia 28 listopada 1822 roku w siole Obérée gub. Orłowskiej—f 7 listopada 1885 roku w Tyflisie), syn dowódzcy pułku huzarów, potem generał-majora; skutkiem częstych przemarszów pobierał wychowanie początkowe i średnie w różnych zakładach naukowych prywatnych, a wyższe w liceum Carskiego Sioła i na uniwersytecie w Petersburgu do r. 1847, gdzie oddawał się z zamiłowaniem przyrodoznawstwu, szczególnie studyom botanicznym, i stał się gorącym zwolennikiem so-cyalisty Fourier’a. Uwięziony pod zarzutem uczestnictwa w spisku Pietraszewskiego, spędził 100 dni w twierdzy Petro-Pawłowskiej w r. 1849, lecz dowiódł swej niewinności. Przeznaczony do kancelaryi gubernatora w Wołogdzie, rozpoczął karyerę urzędniczą, w której doszedł do rangi radzcy tajnego i do stanowiska członka rady przy ministrze dóbr państwa. Odbył ośm podróży w okolice mórz Białego, Czarnego i Kaspijskiego, wykonywając zlecenia rządowe co do urządzenia rybołówstwa i niszczenia filoksery w Krymie. Opracował dwutomowe dzieło o Darwinie, a raczej przeciwko Darwinowi, przedstawione już po śmierci autora do Akademii Nauk Petersburskiej na konkurs (1885); ta jednakże nie przyznała upragnionego premium. Lepsze powodzenie i licznych a wpływowych wielbicieli pozyskał sobie D. szeregiem artykułów, ogłoszonych w r. 1869 w miesięczniku „ Zorza” (3apa), które ukazały się następnie w postaci sporego tomu p. t. Rossya i Europa, pogląd na stosunki kulturowe i polityczne świata słowiańskiego do Germano-Romańskiego (Poccia h Eßpona, Bnia^-Ł Ha KyjiŁTyp* Hua h nojiHTHuecKia OTHoraema CjiaBHHCKaro Mi-pa kt> PepMäHO-POMaHCKOMy; Petersburg 1871 str. 542, ostatniein jest wydanie 4-te (raczej 3-ie) 1889, str, 557, a z recenzyą Bestużewa Riumina w dodatku str. 610 in 8vo maj). Pobudką dopisania była okoliczność przypadkowa: przebieg kwe-

styi szlezwidzko-holsztyńskiej, całkiem odmienny od przebiegu kwestyi wschodniej przed wojną krymską. Autor chciał zbadać powody i charakter nieprzyjaznych usposobień Europy dla Rossyi, a nawet dla całej Słowiańszczyzny, zapuścił się w dochodzenie różnic charakteru, usposobień, cywiliza-cyj, sięgnął aż do podstaw „ogólnego planu w rozwoju Historyi Powszechnej“ i podał swoją teoryę „o formach i prawach” tejże historyi oraz teoryę narodowości. Celem pracy jest udowodnienie, że Słowiańszczyzna powinna utworzyć „Związek Wszechsłowiański“ pod zwierzchnictwem Rossyi, ze stolicą w Carogrodzie czyli Konstantynopolu.

łu w walce z gwałtami feudalnemi, walce, która doprowadziła do ubezpieczenia swobód obywatelskich w pewnej formie; nie zwalczała też ucisku owej fałszywej formy chrystyanizmu, owego wytworu kłamstwa, pychy i nieuctwa, który się tytułuje k a-tolicyzmem, i nie potrzebuje tej formy wyzwolenia religijnego, która się zowie protestantyzmem (str. 60). A zatem Rossya nie powinna cisnąć się do Europy, gdyż musiałaby wyrzec się patryoty-zmu politycznego, wyrzec się wszelkiej myśli o mocy, jednolitości i zjednoczeniu swego organizmu państwowego, o russyfikacyi kresów swoich“ (oôpycÈBiîi cbouxt. OKpamm str. 69). Następni© (w roz. IV), rozstrząsa autor pytanie: „czy cy-wilizacya europejska jest identyczna z cywilizacyą wszechludzką?“ Zachód i wschód, Europa i Azya stają w umyśle naszym jako przeciwieństwa, jako dwa bieguny. Zachód, Europa, jest dla nas bie* gunem postępu, nieustannego doskonalenia się, niezmiennego ruchu naprzód; Wschód, Azya, jest biegunem stagnacyi, zacofania. Tymczasem tak ni© jest w rzeczy samej. W każdej części świata znajdują się kraje mniej lub więcej uzdatnione do cywilizacyi, lub wcale nieuzdatnione. Krajów przyjaznych dla rozwoju Azya posiada względnie do Europy może mniej, ale, biorąc bezwzględuie, ma ich więcej. Najczęściej stawiane za przykład stagna oy i Chiny wyrobiły bogatą i świetną cywiliza-cyę, która przecież musiała się rozwijać z małych zawiązków. Czyż to nie postęp? Prawda, że postęp ten ustał oddawna, ale czyż nie ten sam widok przedstawiało Cesarstwo Byzantyjskie po dokonaniu ostatniego „wielkiego dzieła narodu helleńskiego—ustaleniu prawosławnej dogmatyki chrze-ściańskiej“. Starość i śmierć jest udziałem wszystkiego, co żyje, pojedyńczego osobnika, całych gatunków, rodzajów, rzędów zwierzęcych i roślinnych (72—75). Drugą, jeszcze ważniejszą pobudką do odrzucania wszelkiej innej cywilizacyi, prócz europejskiej czyli germańsko-romański6j, jest fałszywe pojmowanie samych zasad procesu historycznego czyli postępu. Autor żąda dla każdej nauki, a więc i dla historyi, systematu naturalnego. Wzór takiej systematyki przedstawiają zoologia i botanika. Dotychczas w Historyi Powszechnej taki Bystem ni© istnieje, zdaniem autora. Najogólniejsze ugrupowanie faktów podług wielkich okresów, podział na historyę starożytną, średniowieczną i nowożytną, nie wypełnia powyżej podanych warunków systematyki. Jakąż to np. granicę okresów stanowi upadek cesarstwa Zachodnio-Rzymskiego dla Chin, Hindostanu, a nawet krajów po za Eufratem leżących, np. Państwa Partów? Dla czego do jednej grupy wcielono losy Egiptu i Grecyi, narodów wymarłych, i losy Chin lub Hindostanu, które żyją jeszcze? A więc cała sfera, podziałowi podlegająca, nie została objętą, a więc upadek Rzymu nie jest właściwą zasadą podziału podług systematu przyrodzonego. Historya starożytna jest pra*

Jako przygotowanie do teoryi, uważać wypada już rozdział III, z tytułem: „Czy Rossya jest Europą?*.

Autor dowodzi wymownie, że podział geograficzny ziemi na części świata jest sztuczny i nie zawiera żadnych cech charakterystycznych, czego właśnie wymaga naturalna klassyfikacya naukowa.

Szczególnie niedokładnem jest odróżnienie Europy od Azyi nawet ze stanowiska sztucznych podziałów. Kiedy nowa Hollandya i Ameryka stanowią wyspy, Afryka—półwysep: to Europa z Azyą stanowią osobną całość i nie dają się od siebie żadnemi granicami lub cechami oddzielić. Powiadają, że granica jest na Uralu. Ale to jest pasmo jedno z najniższych i najłatwiejszych do przebycia; przejeżdżając przez część jego środkową koło Ekateryn-burga, pytamy pocztyliona: „a gdzież tu są góry, przyjacielu?“. Czyż nie lepszą granicę dla dwóch części świata stanowiłyby Alpy, Kaukaz, Himalaja?

Europa jest tylko półwyspom Azyi, a miano Azyi, zdaniem znakomitego podróżnika Dubois de Mont-peret, zostało wprowadzone przez Greków, znaczyło (u Strabona) krainę u stóp Kaukazu, następnie rozszerzone zostało na Azyę Mniejszą i nareszcie na całą Azyę. Zaznaczyć wypada, że cały ten ustęp (str. 54—58) jest napisany bez uwzględnienia wielkich prac geograficznych Karola Rittera, nawet świeżych w owym czasie prelekcyj berlińskich, wydanych przez Daniela: „Europa, Vorlesungen etc.“ (1863): więc i zachwiać ustalonych tam zasad rozgraniczenia Europy od Azyi nie może. Zresztą autor, odmawiając treści geograficznej wyrazowi „Europa“, przyznaje mu wielkie znaczenie cywilizacyjno - historyczne. Zdaniem jego, wyraz ten oznacza widownię cywilizacyi germań-sko-romańskiej. Europa i cywilizacya ta są synonimami, lecz nie stosuje się to do cywilizacyi greckiej i rzymskiej, których widownią była okolica morza Śródziemnego (59). Podobnież nie stosuje się i do Rossyi. „Czy należy w tern znaczeniu Rossya do Europy?“ Z żalem lub zadowoleniem, na szczęście lub nieszczęście: nie, nie należy.

Nie żywiła się ona (Rossya) ani jednym z tych korzeni, któremi Europa wciągała tak dobroczynne, jak szkodliwe soki z próchnicy zburzonego przez nią właśnie starożytnego świata; nie żywiła się również temi korzeniami, które czerpały pożywienie z głębi ducha germańskiego. Nie wchodziła wdziwą skrytopłciowością Linneusza; jak ten po-do składu Cesarstwa Rzymskiego, wskrzeszonego łączył grzyb z paprocią dla tego tylko, że kwia-przez Karola W.; nie wiązała się w jeden organizm, tów nie mają, tak Grecy zostali wtłoczeni do jeża pomocą systematu feudalnego; nie brała udzia- dnej grupy z Egipcyanami i Chińczykami, dla tego

tylko, że żyli przed upadkiem cesarstwa Z.-Rzymskiego. Najbardziej wszakże objawia się potworność podziału narodów germańsko - romańskich na dwie grupy: średniowieczną i nowożytną. Kato i Konstantyn, Perykles i Teodozyusz W-ki, Fo-hi, Ramzes i Salomon, są w jednej grupie z Epami-nondasem i Grakcbami; tymczasem Rudolf Habsburg i Maksymilian, Filip Piękny, Ludwik XI i Richelieu, a nawet sułtani Bajazet i Soliman, którzy jedną sprawą się trudnili, jedną brózdę orali, są rozrzuceni po różnych okresach historyi, niby po różnych wiekach ludzkości? Czyż to nie jest łączeniem wrony z ostrygą, na tej zasadzie, że obie nie mają czterech nóg? (82—84). Mówiąc właściwie, i Rzym, i Grecya, i Indye, i Egipt, i wszystkie ludy historyczne miały swoje dzieje starożytne, średnie i nowe, tak samo jak cała przyroda organiczna posiada swoje fazy. Jak w rozwoju człowieka można widzieć trzy wieki (nieletni, dojrzały i starość), lub nawet Biedem (niemowlęctwo, pacbolęctwo, wiek młodzieńczy, młodość, męskość, starość i zgrzybiałość), tak samo dzielić można i dzieje ludów historycznych: Europa miała tęż własną swoję historyę starożytną przed Karolem W-im (85). Podobnież niemożliwem jest u-grupowanie zjawisk dziejowych bez odróżnienia stopni rozwoju od typów. Tylko przy ustawieniu osobnych typów zniknie kłopot dzielenia całego rodzaju ludzkiego na okresy, na podstawie hypo-tez nieuzasadnionych. W każdym typie pojedyń-czym z łatwością i ścisłością będziemy mogli określić jego wieki, jego dzieje najdawniejsze, starożytne, średnie, nowe, najnowsze i t. d. Będziemy mogli nawet za pomocą analogii podawać wnioski prawdopodobne o takich typach, które nie przebiegły jeszcze całego zawodu. „Tak więc naturalny system Historyi zawierać się musi w odróżnieniu cywilizacyjno - dziejowych typów rozwoju, jako główąej zasady podziału, od szczebli rozwoju, na jakie typy te (nie zaś ogół wypadków historycznych) dzielić się mogą“ (86 — 90). „Wyszukanie i wyliczenie takich typów nie przedstawia żadnych trudności, ponieważ są powszechnie znane“. Oto są: 1) egipski, 2) chiński, 3) asyryj-sko-babilońsko-fenicki, chaldejski czyli starożytny semicki, 4) hindostański, 5) irański, 6) hebrajski, 7) grecki, 8) rzymski, 9) nowy semicki czyli arabski, 10) germańsko - romański czyli europejski. Moźnaby zresztą dodać jeszcze dwa amerykańskie: meksykański i peruwiański, zgładzone śmiercią gwałtowną. Pomiędzy temi typami wyróżniać należy typy odosobnione od typów spadkobierczych. Do ostatnich należą: egipski, asyryjsko-babilońsko-fenicki, grecki, rzymski, hebrajski i germańsko-ro-mański. Gdy żaden typ nie posiada przywileju nieskończonego postępu, gdy każdy naród się zużywa: łatwo więc jest pojąć, że wyniki zdobyte pracą kilku kolejno po sobie następujących typów, a przytem obdarzonych darem nadprzyrodzonym, chrystyanizmem, muszą znacznie przewyższyć cy-wilizacye osamotnione, np. chińską lub indyjską. I to jest najprostszem, najnaturalniejszem wyjaśnieniem postępu europejskiego, a zacofania wscho-

tncfkl. r«wu. Uuitr. Zeiz. 114. T. XY.

dniego. Jak w układzie słoneoznym, oprócz planet. komet, istnieje materya kosmiczna, objawiająca się w postaci gwiazd spadających, aerolitów i światła zodyakalnego, tak i w ludzkości istnieją jeszcze zjawiska, ukazujące się chwilowo, jak Hun-nowie, Mongołowie, Turcy. Dokonawszy dzieła zniszczenia, dopomógłszy borykającym się ze śmiercią cywilizacyom wydać ostatnie tchnienie, rozrzuciwszy ich szczątki, wracają oni znów do nicości. Nazwiemy ich ujemnemi czynnikami ludzkości. Nareszcie są jeszcze plemiona, które nie odgrywały ani dodatniej, ani ujemnej roli, np. Finnowie. Takie stanowią tylko materyał etnograficzny, niby substancyę nieorganiczną, wchodzącą do składu organizmów historycznych, czyli typów cywilizacyjnych. Na tenże szczebel materyału zstępują częstokroć typy wymarłe lub rozkładające się. Zatem naród może mieć przeznaczenie trojakie: albo działalność dodatnią jako typu cywilizacyjnego, albo ujemną, leczenia, albo posługiwanie innym typom jako materyał etnograficzny (91—93). Rozdział V nosi tytuł: „Typy kulturowo - historyozne i niektóre prawa ich rozwoju“. Autor wylicza praw pięć: 1) „Każde plemię (czyli rodzina ludów), posiadające, jako znamię charakterystyczne, osobny język lub grupę języków dostatecznie do siebie zbliżonych, o tyle, żeby pokrewieństwo ich, dawało się uczuć bezpośrednio, bez głębokich badań filologicznych, stanowi samoistny typ kultu-rowo-historyczny, jeżeli tylko wogólności ze swego uzdolnienia duchowego jest zdolne do rozwoju historycznego i wyszło już ze stanu niemowlęctwa“. 2) „Żeby cywilizacya, właściwa jakiemuś typowi kulturowo - historycznemu, mogła się począć i rozwinąć, potrzeba, iżby ludy do niego należące używały niezależności politycznej“. 3) „Zasady cy-wilizacyi jednego kulturowo-historycznego typu nie mogą być przekazane ludom innego typu. Każdy typ urabia ją dla siebie pod większym lub mniejszym wpływem obcych, poprzedzających lub spół-czesnych cywilizacyj“. 4) „Cywilizacya właściwa każdemu typowi kult.-hist. dosięga pełni rozmaitości i bogactwa wtedy tylko, kiedy elementa etnograficzne, w skład jego wchodzące, są rozmaite, kiedy, nie będąc pochłonięte przez jedną całość polityczną, używając niezależności, składają fede-racyę lub system państw“. 5) „Przebieg rozwoju typów k.-h. najbardziej zbliża się do tych roślin, u których okres wzrostu ma długość nieoznaczoną, lecz okres kwitnienia i owocowania jest stosunkowo krótki i wyczerpuje odrazu na zawsze ich siłę żywotną“. Do tych rzekomych praw autor dodaje wyjaśnienia i liczne przykłady z całego obszaru hiBtoryi powszechnej, ale bez aparatu naukowego, a zatem nienadające się do krytyki. Notujemy przeto tylko ogólne spostrzeżenia i pomysły. „Do największych niedorzeczności, jakie kiedykolwiek przychodziły człowiekowi do głowy, należy myśl o nieskończonym rozwoju i postępie bez końca. Nikt nie powie, żeby głowa Cuvier’a była lepiej urządzona, niż głowa Arystotelesa, żeby rozum Lapla-ce’a był przenikliwszy od rozumu Archimedesa“ itd. „Postęp zależy nie na tern, żeby iść wciąż wje-

umyśle władzą była wyobraźnia plastyczna; dziś ludy północne używają metody analitycznej, t. j., rozpatrzywszy się w danej figurze, układają równanie, obejmujące pewne główne przymioty figury, a potem stosują już tylko proces dyalektycznych wywodów i nie oglądają się wcale na wyobrażenie samej figury, u Anglików wydało filozofię Hobbesa (bellum omnium contra omnes), ekonomię polityczną Ad. Smitha czyli teoryę wolnego współzawodnictwa w handlu, produkcyi etc. i teoryę Darwina „walki o byt“

dnym kierunku (bo rychło-by się zatrzymał), ale na tern, żeby przedeptać, przemierzyć stopami całe pole, stanowiące widownię dziejowej pracy ludzkości, we wszystkich kierunkach (111, 112).

Każdy naród mógł rozwiązać doskonale jedao tylko zadanie: Grecya sztukę, Rzym—prawo, ale żaden nie może się przechwalać, że wypracował największą cywilizacyę. W rozdziale VI autor, określając stosunek żywiołu narodowego do ogólno - ludzkiego, dowodzi, że ani żadna ogólno-ludz-ka cywilizacya nie istnieje, ani żaden naród nie

może rozwiązywać zadań ogólnych ludzkości. Isto- (struggle for existence; 142—4). Nareszcie autor

przebiega historyę kilku nauk i układa tablicę własnego pomysłu do oznaczenia usposobień naukowych u rozmaitych narodów (ob. niżej).

Żeby określić udział żywiołu narodowego w pracy naukowej, autor układa następną tablicę. Tak więc wprowadzali naukę w nową fazę:

Niemcy ... w 10 razach.

Ale różnica na tern polega, że Anglicy przyczyniali się do wprowadzania nauk we wszystkie ki“ jako summa żywiołów narodowych. Nawet cztery okresy, Niemcy—do odkrywania szczegóło-nauka, ów wyraz prawdy bezwzględnej, nosi cechy wych praw empirycznych, w 4 razach (z 8-iu) two-narodowe. „Prawda jest wiedzą tego, co istnieje, rzyli systemata sztuczne, ani razu zaś nie wpro-właśnie w takiej postaci, w jakiej istnieje“ (136), wadzili nauki w okres naturalny. Przeciwnie Fran-a więc określenie to obejmuje a) rzeozywistość ze- cuzi najbardziej przyczyniali się do postępu nauk wnętrzną, niezależną, ani od żywiołu narodowego, w okresie syatematu naturalnego (w 5 razach ani od wszechludzkiego i b) odbicie rzeczywistości z liczby 9-iu), nie stworzyli zaś nigdy żadnego sy-w duchu naszym; otóż gdy odbite w zwierciedle stematu sztucznego (160, 161).—Na tern właści-wyobrażenie posiada zawsze cechy, nie tylko przed- wie kończy się teorya historyozoflczna. Potem namiotu, ale też i rodzaju zwierciadła, więc i praw- { stępuje już część stosowana. R. VII rozstrząsa py-dy ludzkie zależą od charakteru ludzi, wygłasza- j tanie: Czy gnije Zachód? Odpowiedź wypada twier-jących je, mieszczą w sobie mniej lub więcej fal- dząca. W r. VIII D. bada „różnice ustroju psy-szu i jednostronności. Indywidualność objawia się chologicznego“ i odkrywa cechę typu germańskie-przedewszy8tkiem w tyoh sferach, gdzie metody go w gwałtownictwie (HacmmcTßeHHOCTB). W r. są mniej dokładne, np. koło nakreślone cyrklem IX rozprawia o czworakiem pojmowaniu kościoła i koła narysowane przez kilka osób od ręki; szko- wedle zasad: katolickiej, protestanckiej, wolnego ły malarstwa i t. p. Ale indywidualność i naro- kościoła w wolnem państwie, i prawosławnej grec-dowość objawia się nawet w najściślejszych nau- ko-wschodniej. Wykazując „różnice wychowania kach, np. w matematyce. Grecy używali metod) historycznego” (r. X). D. wnioskuje, że „istnieją geometrycznej, gdyż najbardziej rozwiniętą w ich narody, podobnie jak indywidua, zasługujące, ze

Nazwy nauk.

ta zbiorowa, a zarazem ograniczona, śmiertelna, jaką jest Ludzkość, może mieć jedno tylko przeznaczenie i jedno zadanie: „różnoczesne i różno-plemienne (różnomiejscowe) uwydatnianie rozmaitych stron i kierunków działalności życiowej, złożonych w idei Ludzkości, a częstokroć niemogą-cych się mieścić ani w jednym człowieku, ani w jednym typie kulturowo - historycznym“ (123). Tłómaczy się to przykładami rodzajów botanicznych (malina) i zoologicznych (kot), które są ab-strakcyami bez życia, dopóki nie wypełnimy ich zbiorem żywych indywiduów, dopóki pojęcia „gatunku ogólnego“ nie zastąpimy pojęciem „wszech-gatunku“ (BceBH^OBoe). Zatem coś „ogólno-ludzkiego“ jest to kommunal, bezbarwność, brak oryginalności; ale istnieje realnie żywioł „wszeohdudz-

Astronomia .    .    .    .

Chemia nieorg. .    .    .

Chemia org.....

Nauka o nieważkich .

Tak zamiłowanie do walki

Nazwy okresów rozwoju.

Systematu sztucz- Systemata naturalnego.

nego.

* * a *

. .2

‘ S

.2 Z m

©§£■§ fcÊScD©

ts; O tg N "

® & gq

O © -O ^0 .© <D © ©

t"- CO so

Szczegółowych praw empirycznych.

Ogólnego prawa rozumowego

Ci

a n 's ^ .3 g g a

Ë a d ®

O 03    33    r-j

tH .O

m tq

.a

Niemiec .    .    . Anglik .    .

Niemiec, Francuz    —

Francuz, Anglik, Niemiec i Anglik Niemiec .    .

SJ S3 N

3 SJ 3 MM 2 2 £

I S S S d

<tj <jJ

bO

■3 3

względu na siebie same i na sąsiadów, na pozbawienie wolności, której zawsze na złe używały; do takich należą Polacy“ (str. 237, w wyd. IV str. 240). Sprawa polska obszerniej jest traktowana w r. XI, mającym na celu przekonać Ros-syan, że naśladowanie Europy (EßponeMHHuaHbe) jest „chorobą żywota rossyjskiego“. Nareszcie ostatnie, XII—XVII, rozdziały zmierzają do rozwiązania kwestyi wschodniej przez utworzenie związku wszechsłowiańskiego ze stolicą w Carogrodzie, który, tak samo jak Jerozolima, musi być środko-wiskiem świata, „pępem ziemi“ (nyiiŁ 3eMJiu), wedle wyrażenia ludowego (str. 388, w wyd. IV str.

pomysł typów kulturowo - historycznych z pewnemi zastrzeżeniami co do szczegółów, i orzeźwiające wrażenie, jakiego doznają umysły Rossyan, skłonne do poniżania się, do biczowania się dobrowolnego. Strachów nadaje dziełu nazwę „samoistnego“ (caMOÓHTHaa mrara); zagarnia ono szerszy obszar, niż dawne Słowianofilstwo, i zawiera naukę, która powinna się zwać „danilewszczyzną“ (naHHJieBmH-Ha). Pomiędzy opponentami stanął Wł. Sołowje w, który D-mu wytknął jako główny punkt potępiający te słowa, że „idea Słowiaństwa powinna być ideą najwyższą, wyższą od nauki, wyższą od oświaty“. Wynika stąd bowiem, że gwoli tworzenia fede-racyi słowiańskiej Rossya musiałaby pozbyć się wszelkich uczuć ludzkich względem cudzoziemców i w sercu chować odium generis humani. Ze stanowiska filozoficznego zarzuca Sołowjew,że w przeciwstawieniu pojęcia o narodowości pojęciu o wszechludz-kich pierwiastkach, D. błędnie zastosował określenia rodzaju i gatunku z logiki. Zbija nareszcie teo-ryę typów odosobnionych, wskazując na dowód udzielanie idei młodszym narodom przez starsze.—Por. „GHUMKJronejHnecKifi GaoBapb“ pod red. Arsenje-wa (t. XII, str. 77—80).    T K-

Danilewskij Grzegorz, znany powiesciopisarz rossyjski (* 14 (26) kwietnia 1829 r.—f 6 (18) grudnia 1890 r. w Petersburgu). Pochodził z zamożnej szlachty gub. Charkowskiej; kształcił się na uniwersytetach moskiewskim i petersburskim, gdzie uzyskał w 1850 stopień kandydata praw. Następnie przez lat siedem był urzędnikiem ministeryum o-światy. W r. 1856 otrzymał od w. ks. Mikołaje-wicza zlecenie opisania wybrzeży morza Azowskie-go i uścia Donu. Wystąpiwszy w r. 1857 ze służby, osiadł na wsi w gub. Charkowskiej, gdzie mieszkał aż do r. 1868, kiedy otrzymał posadę pomocnika głównego redaktora gazety „IIpaBHT. BńCTHHKT»“. W r. 1881 został mianowany głównym redaktorem tej gazety i na tem stanowisku pozostawał do końca życia; był nadto członkiem rady głównego zarządu prasy. Późniejsze swe utwory powieściowe (większych rozmiarów) umieszczał wyłącznie w czasopismach: „BIicthhkb Eßpo-nu“ i „PyccKaa mhc-üb“; sądy jego w rzeczach literackich odznaczały się wielką bezstronnością. Początkowo uprawiał D. niwę poezyi, z miernem atoli powodzeniem; szerszy rozgłos jako pisarzowi przyniosła mu dopiero powieść pod tyt. „Enr-jitie bt> HoBopoccm“ (1862), poczem ukazały się kolejno: „Btrjme bopothjihcb“ (1863) i „Hobhb MhcTa“ (1867). Trzy te utwory, osnute na tle odrębnego życia stepów Noworossyi, stanowią znaną trylogię, za którą krytyka Zachodniej Europy, gdzie powieści D-go w licznych przekładach cieszą się wielką poczytnością, dała autorowi pochlebne miano „rossyjskiego Coopera". Napisawszy w 1874 jeszcze powieść obyczajową: „^cbhthh BajiB“, D. przerzucił się następnie na pole romansów historycz., których długi szereg ogłosił drukiem („Hotcmkhhi. Ha    (1878); „Mhpobhub“ (1879); „KHasraa

TapanaHOBa“ (1883); „HepHufi ro,iB“ (1888) i in-

399). Z pretensyami przeszłości liczyć się nie należy, dążąc do urzeczywistnienia ideału. „Wszyst kie te korony Stefanów, Jagiellonów, Paleologów są bardzo szanowne, dopóki spoczywają w historycznych muzeach starożytności. Ale gdyby zechciały wałęsać się na świecie Bożym i trwożyć ludzi ukazywaniem się na podobieństwo upio rów i wilkołaków, prezentując zatracone prawa swoje do tego, co przeszło już w posiadanie żyjących: toć nic innego nie pozostaje dla uspokojenia ich, jak tylko przebić je, wedle zwyczaju słowiańskiego, kołem osikowym. Kół osikowy to najle-galniejszy i najmędrszy środek ku zobopólnemu pożytkowi tak zmarłych, jak żywych. Tegoż się do-praszają korony Solimanów i Habsburgów, które lubo nie zstąpiły jeszcze do grobów i zasiadają pomiędzy żyjącymi, lecz śmierdzą oddawna i zarażają miazmatami zgnilizny atmosferę polityczną.

Rossya zaostrzy kół osikowy i wbije go aż do samego ciemienia“ (str. 394, w wyd. IV str. 404).

Do związku wszechsłowiańskiego wejść powinny:

1) Cesarstwo Rossyjskie wraz z całą Galicyą i Rusią węgierską, 2) królestwo Serbsko - chorwackie -słoweńskie, 3) królestwo Bułgarskie, 4) królestwo Czesko - morawsko - słowackie, 5) spólny obwód m.

Carogrodu, a nadto niesłowiańskie królestwa, 6) Ru muńskie, 7) Grecko - Helleńskie i 8) Madyarskie, gdyż, znajdując się wśród Słowiańszczyzny, muszą dobrowolnie lub poniewolnie do niej się wcielić.

Co do Polski, ponieważ jest skażoną przez wpływy łacinnictwa i feudalizmu, więc może ją spotkać los czworaki: albo pochłonięcie przez Niemców, albo utrzymywanie pod rządem rossyjskim „w Murawjewowskiej rękawicy“, albo russyfikacya pracą długą polityki wewnętrznej, albo nareszcie dobrowolne wstąpienie do tego związku, co jest najpożądańszem. Urzeczywistnienie takiego programu nie obędzie się bez walki z Europą; na czele wrogów widzi autor Francję (nie przewidując sojuszu z r. 1892); lecz Rossya zwyciężyć musi, gdy wypisze na swym sztandarze: prawosławie, słowiańskość i obdarowanie włościan gruntami, czyli ideały: moralny, polityczny i ekonomiczny słowiańskiego typu cywilizacyjnego (w wyd. IV, str.

496, 498, 512). Typ słowiański cywilizacyjno-hi-storyczuy będzie najbogatszym i najzupełniejszym, bo cztero-zasadowym, gdy starożytne były jedno-zasadowemi, a wszystkie inne nowożytne—dwuza-sadowemi.—Dzieło D-go stało się przedmiotem wielu ne). Tłem tych wszystkich romansów jest przesz-recenzyj: Bestużew - Rjumin podnosi w niem | łość niezbyt odległa, bo wyłącznie druga połowa

Hml.

Dr J. P.

XVIII wieku, ale trzeba przyznać, że koloryt epoki został oddany przez D-go nader trafnie. Najlepszym z historycznych utworów D-go jest „^epHLift ro^T." (przełożony na język polski p. t. »Straszny rok“, W. 1890). Polot artystyczny D. wszelako nie jest wysoki. Charakterystyka pojedynczych postaci zawsze u niego szwankuje, intrygę rozwiązuje zazwyczaj jakikolwiek deus ex machina, co nadaje utworowi rys anegdotyczny, a niekiedy melodra-matyczny. D. jest przedewszystkiem niezwykle zajmującym gawędziarzem, a przytem umie wybierać niezwykłe temata, i to jest tajemnicą powodzenia jego powieści. Zbiór pism D go doczekał się w ciągu lat kilkunastu 7 wydań (ostatnie—9 tomowe). D. jest także autorem książki pod tyt.: „YnpauHCKaa: CTa-pima“, zaszczyconej nagrodą Uwarowa. Oprócz »Strasznego roku“ posiadamy w polskim przekładzie „Dziewiątą falę“ oraz „Księżniczkę Tara-kanow“.

Daniłło Stanisław Felicyan(* w gub. Kowieńskiej d. 17 października r. 1847), lekarz współczesny. Skończywszy szkoły, zapisał się pierwotnie w r. 1865 na wydział fizyko matematyczny uniwersytetu petersburskiego, w r. 1868 porzucił go jednak i wstąpił w poczet uczniów tamtejszej akademii me-dyko-chirurgicznej; ukończywszy ją w r. 1874 ze stopniem lekarza, zdobył sobie drogą konkursu miejsce w t. zw. instytucie profesorskim. Przez czas pewien był ordynatorem kliniki położniczej prof. Krassowskiego (oh.), następnie zaś przez dwa lata pracował nad chorobami umysłowemi i ner-wowemi pod przewodnictwem prof. J. Balińskiego i J. Mierzejewskiego. Podczas wojuy tureckiej (1877—78) pełnił służbę jako starszy lekarz wojskowy. Obroniwszy w r. 1881 rozprawę, otrzymał godność doktorską i kosztem rządu wysłanym został za granicę dla dalszego kszałcenia się w zakresie chorób umysłowych; po powrocie do Petersburga został docentem tychże i dotąd na stanowisku tern pozostaje. Jest pisarzem dość płodnym, prace jego treści neuropatologicznej i psychiatrycznej znaleźć można w wydawnictwach lekarskich peryodycz-nych: polskich, rossyjskich i francuskich.

Daniło, Danił, Daniel, król Halicza i Rusi Czerwonej (*1201—1264(6), prawnuk Izasława Mści-sławowicza, wnuk Mścisława Izasławowicza, a syn poległego w maju 1205 r. pod Zawichostem, Romana, starszego syna z drugiego małżeństwa mści-sławowego. Mało jest ludzi historycznych, któ-rych-by niestałość losu tak od kolebki już ścigała, jak D-a, i niewielu też znajdzie się takich, którzy by w równym stopniu stałością własną nawałę losu odpierali. W epoce, do której należy działalność tego niepospolitego człowieka, Ruś nadbużańska i naddnieprzańska zostawała pod wa-żącemi się ustawicznie pomiędzy sobą wpływami Węgier i Polski. W r. 1169 dopomagali Piastowie polscy szwagrowi swemu, Mścisławowi, do objęcia tronu wielko-książęcego w Kijowie; w r. 1182, po świetnem zwycięstwie pod Brześciem, Kazimierz Sprawiedliwy nadał to miasto, wraz z ziemiami brzeskiemi, Romanowi, ojcu D-a; ten sam król w r. 1189, za pośrednictwem wojewody Mikołaja, osadził na Haliczu zbiegłego z niewoli węgierskiej Włodzimierza, młodszego brata Mścisława Izasławowicza, wypędziwszy Andrzeja, syna Beli III, za Karpaty. Po śmierci dopiero tego Włodzimierza w r. 1198 dostało się księstwo Halickie Romanowi Mścisławowiczowi, wówczas już księciu na Włodzimierzu i Czerwieniu, a w spadku przeszło na dwóch jego synów: D-a i Wasilka, z których pierwszy miał wówczas 4, drugi 2 lata. Z Piasta-stami łączyły tę odróśl Monomachowiczów wielokrotne stosunki pokrewieństwa; bezpośrednio już dziad D-a, Mścisław, miał za żonę jedną z córek Bolesława Krzywoustego; a Kazimierz Sprawiedliwy znowu córkę ks. Wszewołoda bełskiego, syna mścisławowego, Helenę. Pokrewieństwo to w życiu D-a okazało mu się nieraz pomocnem. Były to czasy nietylko rozstrzygających wpływów zewnętrznych, ale i walk zaciętych między samymi książętami Rusi; napaści i grabieże, morderstwa i więzienia, strącanie z tronu i postrzyganie na mnichów—wypełniają karty ówczesnych dziejów ruskich. Ojciec D-a, nielubiony przez Haliczan dla swej srogości i zdzierstwa, przekazał drobnym dzieciom swoim pomstę Ruryka, w. księcia Kijowskiego, którego był wyzuł z władzy na to, aby sam mignął się tylko na wielko - książęcym tronie. Teraz, po śmierci Romana, skrzywdzony, w przymierzu z Po-łowcami i z Wszewołodem Czerwonym, najprzedniejszym z książąt Czernichowskich, naszedł ziemie Włodzimierską i Halicką, dziedzictwo synów Romanowych. Wdowa oddała się pod opiekę Andrzeja II węgierskiego, i Węgrzy pozajmowali zamki. Drżąc o życie, księżna Romanowa uciekła z dziećmi na Wołyń. Węgrzy ugodzili się z Ru-rykiem i Wszewołodem i z trzecim jeszcze księciem, Mścisławem smoleńskim, żeby Halicz oddać księciu Jarosławowi per^jasławskiemu, synowi księcia Rusi zaleskiej, na Suzdalu, Wszewołoda. Wojska polskie z pod Zawichosta w słabej sile wtargnąwszy między San i Dniestr górny, na obrót sprawy wpływu nie wywarły. Sami Haliczanie, nawykli oddawna do swobód, nie chcieli słyszeć o Jarosławie: dość już mieli rządów Romana, a z posłuchów znali dobrze rządy suzdalczyków. Bojar Woło-dysław (Władysław) stanął na czele oppozycyi i przeprowadził wśród bojarów i ludu dobrowolny wybór ks. Włodzimierza, syna Igora, księcia na Siewierzu. Ten uprzedził swego współzawodnika, stanął wcześniej w Haliczu, a raz wprowadzony, nie dbał już o prawa drobnych dzieci i postanowił opanować i Włodzimierz wołyński. Przeciwnicy ustąpili, prawie bez walki. Wdowa, wyzuwana ze wszystkiego, schroniła się do Krakowa, gdzie jej Leszek Biały, wówczas już trzecim powrotem panujący, dał szczerą opiekę i gościnność i odesłał pierworodnego jej syna, D-a, do króla węgierskiego Andrzeja; myślał może o przywróceniu kiedyś krewniakom wydartego dziedzictwa, ale na razie nic więcej zrobić nie mógł. Już wtedy ks. Włodzimierz stał silnie: opano wawszy oba księstwa po Romanie, Włodzimierskie dał jednemu bratu, Świętosławowi, a dla drugiego, Romana, wytworzył nowe, Zwinigrodz-kie w Kijowszczyźnie. Zaszła wreszcie okoliczność, wyzywająca Leszka do działania: gdy, wskutek niezgod między braćmi, Węgrzy wprowadzili na Halicz Romana, wypędzonego przez Włodzimierza, książę dzielnicy krakowskiej, zapobiegając rozpostarciu się wpływów węgierskich na księstwo Włodzimierskie, wyrwał je ks, Swiatosławowi siewierskiemu i oddał Aleksandrowi bełskiemu, którego córkę, Grzymisławę, pojął był za żonę; jednocześnie Grody Czerwieńskie otrzymał brat Aleksandra, Wszewołod. Dla młodszego z synów Romana halickiego wyznaczono Brześć, a później nawet Aleksander ustąpił Wasilce i rodzinnego Bełza. O Danielu nie było mowy; trzymał go ciągle Andrzej na Węgrzech, wychowując na narzędzie swej polityki, w czem się przecież zawiódł. W r. 1214, gdy rządy protegowanego przez Węgrów Romana w Haliczu utraciły wszelką powagę, stanął na Spiżu układ węgiersko • polski, na mocy którego Koloma-na, syna Andrzeja, ukoronowano na króla halickiego, oddając mu córkę Leszkową, Salomeę, za żonę. Na tej-to koronacyi oparła Austrya w r. 1772 prawa swoje do Halicza i Włodzimierza, przytaczając tytuł „Rex Galaciae“. Po r. 1216 gwałty węgierskie wywołały w Haliczu reakcyę narodową: Węgrów wygnano; trzej książęta siewierscy pogodzili się z sobą; Włodzimierz wrócił do Halicza, Roman do Zwinigrodu; Świętosław, wyzuty z Włodzimierza przez Leszka, osiadł w Przemyślu. Lekceważenie wszakże praw bojarów, gnębienie ludu i wogóle srogie rządy sprowadziły nowy przewrót: księcia Włodzimierza wygnano. Dzielny bojar Wołody-sław zjawił się z Węgrami i z Danielem, jako prawym dziedzicem Halicza. Andrzej II nie chciał już próbować szczęścia z Kolomanem i pozwolił spadkobiercy księcia Romana objąć księstwo. Polityka węgierska złączyła się z polską, książęta wołyńscy współdziałali z bojarami halickimi, i położono wreszcie kres władzy dynastów zadniepr-skich. Upadek ich był straszny: w oczach D-a powywieszali Haliczanie znienawidzonych książąt. I tak rozpoczął rządy swoje D. w r. 1220, ale tym razem miał się tylko jak cień przesunąć przez Halicz. Kochał bardzo swą matkę, a ta matka zbyt silnie przejęta była zasadą swego męża: „Chcąc się do miodu dobrać, trzeba wprzód pszczoły wykurzyć“. „Pszczołami“ był lud, byli bojarowie, były swobody. Bojarowie skazali księżnę na wygnanie do Bełza, do młodszego syna, Wa-silka. D. gotów był raczej rzucić swe księstwo, niźli rozstać się z matką; rzewnemi łzami płakał, gdy się z nią żegnał, ale pozostał w Haliczu, raczej jako więzień, niż władzca bojarów. Wybawił go z tej niewoli Andrzej; wojska węgierskie wtargnęły do Halicza, ukarały zuchwalszych, a Woło-dysława uprowadziły za Karpaty. Opóźniło to tylko strącenie D-a z tronu. Haliczanie potajemnie wezwali Mścisława Mścisławowicza, zwanego „Dzielny“ (Udałyj), księcia na Toropcu, podówczas w Nowogrodzie. Węgrzy nie chcieli ustąpić: Wołody-sław z więźnia stał się namiestnikiem w Haliczu. Tymczasem Mścisław z Połowcami wtargnął nad Dniestr i opanował Halicz. Danielowi dał swą córkę, Annę, za żonę, ale księstwo zatrzymał dla siebie. Broniąc się od Węgrów, zostawił D-a w Haliczu, a sam wyruszył na wschód po posiłki. Z Kijowszczyzny przyprowadził Ruś i Połowców; lecz wtedy już Halicz znajdował się napowrót w mocy Węgrów. Mścisław wszedł w układy: oddawał córkę swoją, Maryę, królewiczowi Andrzejowi, a Haliczanie tak ożenionego uznawali za księcia. D., odsądzony zupełnie od ojcowskiego księstwa, wspólnie z bratem, mszcząc się za intrygi Aleksandra, spustoszył straszliwie ziemię Bełską. Podanie o tern okrucieństwie długo jeszcze żyło wśród ludu. Usunięty z Halicza musiał poprzestać na dziedzicznym Włodzimierzu i tu okazał się osobistością wyższej miary: wzywał do walki z Mongołami, przewodził na radach w Kijowie, upominał, aby wesprzeć, póki czas, Połowców, i nie czekać, aż dzicz zapuści zagony na tę stronę Dniepru. On-to powziął śmiały pomysł wyprawy na łodziach Dniestrem na Morze Czarne, a stamtąd w górę Dniepru na Chortycę, a powziął go w nadziei jednoczesnego współdziałania książąt naddnieprzańskich od północy i zachodu. Po wyprawie tej w nieszczęśliwej bitwie nad Kałką (1223) odznaczył się wielkiem męstwem. Po powrocie do Włodzimierza zjednał sobie pomoc Leszka przeciwko Węgrom w Haliczu. Leszek wyruszył w r. 1225, pobił Węgrów na podniestrzu, ale grodu samego zdobyć nie zdołał. Zapis Łucka, Czartoryska i Peresopni-cy uwikłał D-a w walki z drobnemi książętami wołyńskimi. Rościsław na Pińsku i Włodzimierz Rurykowicz wytworzyli przeciw niemu koalicyę, sięgającą aż za Dniepr. D. przy pomocy Polaków i Połowców ruszył na K;jów, gdy śmierć Leszka Białego w r. 1227 postawiła wobec zagadkowej przyszłości konieczne ciążenie jego ku Polsce. Szczęściem, dalecy nieprzyjaciele zaniechali walki. Trzymając się raz przyjętej polityki, pociągnął D. z Konradem Mazowieckim, podczas walki jego z Henrykiem Brodatym, pod Kalisz. Z posiłkami polskiemi, już po śmierci Mścisława (1228), uderzył w r. 1229 na Halicz, w którym siedział ciągle jeszcze na mocy owego polubownego układu Andrzej węgierski. Zdobywszy miasto, księcia ojcu odesłał, a sam poszedł szukać nowych sprzymierzeńców i wojska, Nad Dniestrem rozbił ciągnącego z Węgier królewicza Belę, dał odsiecz Haliczowi i na krótko jeszcze w nim zapanował. Bojarowie haliccy, wciąż niechętni domowi Romana, porozumieli się z Aleksandrem bełskim przeciw D-wi, a podobno powstał wśród spiskowych i zamiar zamordowania obu Romanowiczów. Ponowną wyprawę Węgrów na Halicz uwieńczyło powodzenie: Daniel oblężony we Włodzimierzu, na drugim krańcu, już nad Sanem, Jarosław zajęty, Bełz napowrót w rękach Aleksandra. Działo się to w latach 1231 i 2. Dopiero wtedy zaczęli Haliczanie przezierać, że im lepiej będzie pod Danielem, niż pod obcymi, i gdy w r. 1233 Andrzej umarł, powołali go prawie jednomyślnie na księstwo. Ciągłe wrzenie w Kijowszczyźaie przyczyniło się D-i do utraty ledwo co odzyskanego Halicza. Wtrąciwszy się w spory między tamtejszymi książętami, rozbity (1234) pod Zwinigrodemfprzez sprzymierzonych ż przeciwnikami ks. Włodzimierza kij. Połowców, patrzeć musiał, jak mu tron zajmuje Michał ks. Czernichowski, popierany przez Belę IV, a liczący i na neutralność Konrada Mazowieckiego. Dobrowolnie tylko dał mu Michał Przemyśl, już w 1179 wcielony do Małopolski, później przez Węgrów oderwany. Dopiero, gdy się na Litwę oddalił, D. stanął znów przed Haliczanami i, mile przyjęty, teraz już mitrę swą książęcą ostatecznie odzyskał; teraz też (1235—6) rozpoczęło się jego trzydziestoletnie, z dłuższemi przecież przerwami, panowanie. Dbały o porządek i potęgę, D. wkrótce stanął wysoko. W działaniach wojennych pomocnym mu był brat, Wasilko, książę Włodzimierski. Ruś potrzebowała wówczas dzielnych panujących: od Wołgi zbliżał się Batuchan, pierwsze zagony nowego najazdu ukazały się już w r. 1237. We dwa lata później D. wszedł do Kijowa i, opatrzywszy obronę Dad Dnieprem, udał się na dwór węgierski o pomoc; ale Bela IV, za Karpatami, nie widząc w Mongołach niebezpieczeństwa dla siebie, odmówił; odrzucił również propozycyę D-a, aby przez małżeństwo między synem jego, Lwem, a jedną z córek Beli, utrwalić przyjazne stosunki. Gdy książę wrócił do Halicza, już w Kijowie byli Tatarzy i rozpościerali się ku Dniestrowi. Żona jego, dzieci i brat na Mazowszu już schronienie byli znaleźli; podążył za nimi D. i zamieszkał w Wyszogrodzie nad Wisłą. Po najeździe tatarskim (1240 i 1) osiadł w ulubionym swym grodzie Chełmie, leżącym na terry tory um t. z w. „Grodów Czerwieńskich“ i do samej śmierci wiele czynił dla podniesienia go. Od r. 1241—5 nie miał ani jednego roku spokojnego: burzyli mu się bojarowie haliccy; wojewoda w księstwie Drohiczyńskiem wypowiadał posłuszeństwo; Rościsław, syn owego Michała, a zięć Beli IV, występował jako pretendent i na krótko nawet, przy pomocy Węgrów i posiłkach polskich, opanował Przemyśl i Halicz. D. uśmierzył bojarów, rozbił Michała pod Jarosławiem i, zająwszy 1244 r. Lublin, zapanował nominalnie od Buga do Sanu i Karpat polskich wschodnich. Ciężką miał teraz do przeżycia chwilę; musiał jechać do Batego aż nad Wołgę z czołobitnością, pić kumys niewoli, jak inni, i jak inni też wracać hołdownikiem hanów tatarskich. Po powrocie znowu zatargi z Belą, najazdy Rościsła-wa z Węgier, zagroziły nową wojną, zażegnaną dopiero przez ożenienie syna książęcego, Lwa, z córką królewską, Konstancyą. Pomyślne walki z Jadźwingami i zniewolenie ich do płacenia haraczu wzmocniły nominalną władzę w krainie nadbużańskiej poważniejszym tytułem. Mając zapewnione dla siebie w dynamice politycznej księstwo Włodzimierskie, mógł się już nazwać, D. władzcą poważanie wzbudzającym. Wtedy też, pod naciskiem hańby doznanej od Tatarów, w uczuciu bezsilności całej Ruai w obec nawały mongolskiej, a przy współdziałaniu tradycyi z lat jeszcze młodocianych, interes polityczny nakazał mu przechylenie się ku Zachodowi. Ocalenie mogło być jedynie w Europie, w wejściu do jednego z nią systematu. Do takiego obcowania wchodziło się w owych wiekach przez religię. Missya katolicka na Rusi istniała już od lat kilkunastu (1234). W 1237 (Długosz), Henryk Bród. uposażył Opatowem i Kazimierzem biskupstwo w Lubuszu na Szląsku, a stało się to dla celów missyjnych. Znając usposobienie D-a, Innocenty IV, kiedy wyayłał do Mongołów Jana de Piano Carpini i Benedykta, zw. „Polakiem“ (r. 1245), zlecił im nawiedzenie po drodze D-a, dla zawiązania rokowań. Jednocześnie miał pracować nad zjednoczeniem legat nadzwyczajny Opizo (-oni), opat z Mezano. W powrocie do Włoch (1247) obaj wysłańcy papiescy zatrzymali się osiem dni u D-a, a podczas ich bytności złożył D. radę, na której postanowiono uznać władzę papieża. Książę wziął sobie za kapelana księdza Aleksego. Bela węgierski usilnie zabiegał około podjętej myśli. W zamian za uznanie kościoła zachodniego papież miał D-a namaścić na króla halickiego i powołać całą Europę do wyprawy krzyżowej na Mongołów. Kilka lat wszakże upłynęło, zanim się książę ostatecznie przechylił, a w latach 1249 i 50 układy były już zupełnie zerwane. Ostatecznie przykład Mindowsa (Mindowe=:Mendog) w r. 1252 pociągnął D-a już stanowczo. Tenże sam opat Opizo, „abbas et collector*, ukoronował D-a na króla halickiego w Drohiczynie nad Bugiem. Stało się to pomiędzy r. 1253 a 5, może już za rządów papieża Aleksandra IV. Katolicyzm doznał tu takiego samego losu, jak u władzcy w Krewie: odtrącono go, bo nie przyniósł spodziewanych korzyści świeckich. Gdy Europa katolicka, na wezwanie, wydane jeszcze przez Innocentego IV, pozostała głuchą, nowy król halicki prócz pozyskanego tytułu nic więcej przy sobie nie zatrzymał. Miał już wtedy oparcie z jednej strony na królu litewskim, z drugiej na węgierskim, a wzmacniając stosunki polityczne rodzinnemi, pojął jedną z synowie Mindowego, siostrę Trojnata, w powtórne małżeństwo, drugiego zaś syna swego, Romana, zaręczył z Gertrudą, austryacką. Bela IV, pociągnął go za sobą aż na Morawy i Szkąsk przeciw Przemysłowi U; już w r. 1253 oblegał D. bezskutecznie Opawę. Zniechęcony do prób politycznych z Węgrami, D. pozbył się rychło przyjaźni i dla Mindowsa; czuł, że ziemie ruskie na Litwie raczej jemu, niż królowi litewskiemu ulegać by powinny: rzucił się tedy na sprzymierzeńca, usiłując wciągnąć do koalicyi i Piastów. Skończyło się na powstaniu Rusi litewskiej i współdziałaniu Żmudzi iyJaćwieźy zD-em, który zdobył Grodno i tak zatrząsł potęgą litewską, że Mendog musiał synowi jego, Romanowi, odstąpić Nowogródek, Słonim i Wołkowysk, a córkę swą dać trzeciemu z rzędu synowi, Swarnie, za żonę. Spo-tężniały, mógł już teraz książę rzucić się na Tatarów za Bugiem. Odebrał im Bakotę na Podolu, ode-gnał ich od Łucka (1259) i pomyślnie spędzał z Wołynia dalej za Teterów. Ale tern wyzwał tylko całą ćmę tatarską na Litwę, na Polskę i na samego siebie. Z chwilą, gdy w wielkiej ordzie azyatyckiej (1258—9) wzbiła się olbrzymia postać Kubiłaja (Kublaj-ban), Europę dostał pod siebie srogi Burundaj. Ten kazał D-i, jako hołdowni-

Hml.

N-

kowi, iść z sobą na Litwę: książę posłał brata swego, Wasilka; kazał mu potem osobiście stawić się w obozie: książę wyręczył się bratem, synem i władyką chełmskim. Wiedząc przecież czem grozi takie nieposłuszeństwo, umacniał się u siebie, zbroił, przygotowywał do walki. Ale jej nie stoczył. Rozkaz Burundaja, aby zrównać z ziemią wszystkie okopy obronne i poburzyć zamki w obu księstwach, Halickiem i Włodzimierskiem, spełnili właśni urzędnicy i poddani księcia, a gdy Tatarzy wtargnęli do jego stolicy, już on sam był daleko na Węgrzech i znowu z Węgrami na wojnę poszedł (bitwa pod Kressenbrunnem 1260 r.). Pięknie do r. 1251 zabudowany Chełm, wówczas zaledwie dopiero podnosił się ze zgliszcz i dzięki zapewne temu ocalał (1260). Tatarzy pociągnęli do Sandomierza, a synowie D-a służyli im za przewodników, okupując tern całość Lublina. Zaledwie przeszła nawała tatarska, Mindowe, mszcząc się za ów udział Wasilka w najeździć, zniszczył w latach 1261 i 2 oba księstwa i dopiero rozgromiony (przez Wasilka), zawarł pokój (1262). Niezwykły człowiek, sam jeden stojący w wieku swoim wśród cąłej rzeszy książąt słowiańskich za Wisłą, umierał D. z uczuciem przemocy tatarskiej, ciążącej na nim samym i na całej Rusi. Pochowany w Chełmie. Zostawił po sobie czterech synów: Romana, Lwa, Swarna i Mści-sława. Z jego skonem (lata 1264—6) rozpadło się i jego »Królestwo halickie*. — Bibliografia: „MnaTieBCKaa jr&TOimcb“, „JlaBpeHTieBCKaa akT.“ i »HoBropo^CKaa uepBaa jrbT.u (wszystkie trzy w zbiorze »Hoauoc codpame pyccunxb jiêtouh-cefi T. I—III, Petersburg 1841—46); Carpini de Piano Jan w »Recueil de voyages et de mémoires* (Paryż 1839); Kadłubka kronika; Długosz „Hist. Polon.*; Bartoszewicz art. D. w „Encykl. S. Orgelbranda“; Bielowski »Halicko - włodzimierskie księstwo etc.“ w »Bibliotece Ossol.“ pocz. nowy: t. I (1862); t. IV (1864); Górski Kazimierz »Stosunki Kazimierza Spr. z Rusią* (Lwów 1875); [Łojko Feliks] „Szczególne wiadomości o Haliczu i Włodzimierzu* w wydaw. „Zbiór deklaracyi, not i czynności od 18 września 1772 do 14 maja 1773“ (oraz odpowiednie wywody w samym tym zbiorze, zwłaszcza str. 180—2). Obszerniej^ pisali o D-u: w swych historyach Rusi Halicko - włodzim. Szaraniewicz (Lwów 1863) i Zubrzycki (Lwów 1853); Sołowiew w »Mcropia Poccin Cb ÄpeBH'häimix'b BpeMean* (wyd. 3-e Moskwa 1862) i »^aainjrb Fajmu,Kiä“ ( »CoBpeMeHEłMtCT»“ 1847); Daszkiewicz „K-Huateuie jJ^aHimta TajiLmtcaro“ (Kijów 1875). — Porówn. bibliogr. hist. Finkla.    ⁸

Daniło Zatocznik, autor zabytku piśmiennego z XII wieku, pod tyt.: »Słowo o Danile Zato-czniku“. Utwór ten uległ wszakże licznym przeróbkom i nie doszedł do nas w formie pierwotnej. O D-e, jako postaci historycznej, znajduje się przypadkowa wzmianka w kronice z r. 1378. Pochodził on z ziemi perejasławskiej. Będąc, z nieznanych bliżej powodów, zesłanym na jezioro Łącze (dziś w gubernii Ołonieckiej), D. śle list błagalny do swego księcia, »syna wielkiego cara Włodzimierza* (Monomacha). Księciem tym był, według

wszelkiego prawdopodobieństwa, Andrzej pereja-sławski, zwany Dobrym (1135—1141), lubo w późniejszych rękopisach figurują zamiast niego książęta Rośoisław Jurjewicz i Jarosław Wsiewołodo-wicz. Pod względem formy Słowo jest wiązanką cytat z Pisma św., przysłów i przypowieści ludowych; treść jego atoli nie pozbawiona jest głębszej satyry na ówczesne społeczeństwo. Autor oburza się w niem na nadużycia namiestników książęcych, na ucisk ludu, na zepsucie obyczajów; »Złym żonom* poświęca szczególnie dużo miejsca.—Słowo wielokrotnie było drukowane: w Pomnikach literatury XII w. Kołajdowicza, w Wiadomościach Akademii nauk (St.-Petersb. 1862, t. X), w „CKasaHiaxb pyc. napo^a“ Sacharowa, etc. Najnowsze, i poniekąd najlepsze, wydanie jest z r. 1889, umieszczone w „Humbt. ^penHuxb iimcb-MeHb“, wraz z przedmową Szlapkina.

Daniło Mścisławowicz, ob. Mściśław Byn Daniły Romanowicza.

Daniło I Piotrowicz Njegosz (* 1826 — f 1860), pierwszy świecki książę Czarnogórza, otrzymawszy wyższe wykształcenie w Wiedniu, po śmierci stryja swego, władyki Piotra Ii-go, objął rządy kraju jako książę świecki w r. 1852. Na samym początku swego panowania zmuszony był toczyć wojnę z Turcyą, która, skorzystawszy z tego, że twierdzę turecką, Zabijak, opanowali okoliczni mieszkańcy Czarnogórza, wysłała (1853) 60 000 armię z Omerem baszą na czele, ten zaś wprost poszedł na Cetynię pomimo porażki dwukrotnej niewielkich oddziałów tureckich przez D-ę. Atoli, dzięki interweucyi Austryi, która zagroziła wojną Tur-oyi, gdyby nie wycofała natychmiast wojsk swych z Czarnógórza, Omer, z rozkazu sułtana, zmuszony był się cofnąć. Korzystając z pokoju, D. rozpoczął teraz cały szereg reform w wewnętrznej organiza-cyi kraju, zmierzających przedewszystkiem do podniesienia stanu armii i ulepszenia sądownictwa; w tym celu r. 1855 wydał nowy zbiór praw, który atoli spotkał się z pewną oppozycyą, co stało się przyczyną powstania emigracyi czarnogóskiej. Podczas wojny Krymskiej D. zachowywał się neutralnie, a gdy na kongresie paryskim Turcya nazwała Czarnogórze integralną częścią monarchii Ottomańskiej, zaprotestował przeciw temu stanowczo i zażądał od kongresu uznania niezależności tego kraju i uregulowania granic jego. W 1858 r., wskutek zatargów z Turcyą o Grachowo, wojska tureckie weszły do Czarnogórza, ale były pobite przez Mirka, brata księcia; poczem Napoleon III położył kres dalszym działaniom wojennym, i wkrótce potem nastąpiło ostateczne uregulowanie granic Czarnogórza przez komissyę międzynarodową. We dwa lata później D., będąc w Bace, gdzie leczył się kąpielami morskiemi, był zamordowany przez jednego z emigrantów, Teodora Kadi-cza, niezadowolonego z reform, przeprowadzonych przez księcia. Po nim rządy objął synowiec jego, Mikołaj, syn Mirka.

Daniłow, miasto powiatowe w gubernii Jarosławskiej, przy drodze żelaznej Jarosławsko-Woło-godzkiej, odległe od Petersburga 718 w., od Mo-

And. S.

conego i oczytanego.

Hml

And. S.

skwy 326 w., a od miasta gubernialnego 62 w. Leży nad niewielką rzeczką Pelendą, w lewem zlewisku Wołgi, śród okolicy lesistej i pagórkowatej, posiada kilka cerkwi, bank miejski, pocztę, telegraf, stacyę drogi żelaznej, 3 261 m-ców, którzy trudnią się handlem oraz uprawą jarzyn.—Przemysł i rzemiosła nieznaczne, natomiast handel, zwłaszcza płótnem, jest bardzo ożywiony. W d. 18 czerwca 1895 pożar większą część miasta obrócił w perzynę. D. jest jedną ze starszych osad wielkorossyj-skich; pierwotnie była to wieś dworska, należąca do powiatu Lubimskiego, gubernii Kostromskiej. W epoce Samozwańców zaszła pod D em bitwa, w której wojska Pleszczejewa zostały pokonane.— Powiat D-ski zajmuje północno - wschodnią część gubernii, na przestrzeni 1885.4 w. □; przedstawia krainę pagórkowatą, lesistą, nieznacznie pochyloną ku południo-wsohodowi; grunt ma dosyć urodzajny, i dlatego rolnictwo jest głównem zajęciem mieszkańców; szczególnie godną jest uwagi rozwinięta w całym powiecie uprawa jarzyn i nasion oraz hodowla drzew owocowych; ku temu celowi istnieje niższa szkoła rolnicza we wsi Szubi-no-Wachtinskoje. — Przemysł domowy stanowi też dość ważne źródło dochodu (szewcy i kowale wsi Wiatskoje), przemysł fabryczny wykazuje jedną większą krochmalarnię, kilka tartaków, kilka fabryk chemicznych i dość znaczną ilość zakładów dotarcia kartofli.—Mieszkańców liczy powiat wraz ze swoją stolicą 73 911 (1892), t. j. prawie 40 na 1 m. □. Wszyscy są prawosławni (98.5°/₀) i Ros-syanie (98.7%), pierwotni mieszkańcy kraju t. zw. Mer i i fińscy Karolowie, którzy tu osiedli w XVII w. są dziś zupełnie zruszczeni.

Daniłow Michał, autor pamiętników (* r. 1722 —f r. 1790). Pochodził z niezamożnej szlachty rossyjskiej, kształcił się w Bzkole artyleryi, a po jej ukończeniu służył wojskowo do roku 1759, w którym otrzymał uwolnienie w stopniu majora. Nader zajmujące jego pamiętniki p. t.: „SamiCKU apnuiepin Maiopa M. B. HanncaHHbia hmt. bł 1771 r.“ wydane zostały dopiero w r. 1845 przez P. Strojowa. Napisane w formie genealogii rodu D-ów, zawierają one mnóstwo ciekawych szczegółów, dotyczących bytu i obyczajów szlachty rossyjskiej XVIII w. D. wprowadza tu szereg typów, przypominających żywo typy komedyj Ponwizina i Katarzyny II. Pamiętniki te były przedrukowane w Russk. Archiwie z r. 1883. D. napisał nadto Podręcznik do teoryi i praktyki artyleryi (1762), Wskazówki dotyczące przyrządzania fajerwerków (1779) oraz Listy do przyjaciela (1777), Zarówno te Listy jak i Pamiętniki dają widzieć w ich autorze człowieka zasad humanitarnych, wykształ-

HmL

Daniłow Kirsza, t. j. Cyryl, domniemany zbieracz bylin i historycznych pieśnirusskich, żyjący w zeszłem stuleciu. Przypisywany mu zbiór spoczywał przez czas długi w rękopisie i wydany został po raz pierwszy w r. 1804. Ze względu na wartość naukową, jaką zbiór ten posiada dla badaczów rossyjskiej poezyi epicznej, znalezienie owego rękopismu było niemal tak ważnym wypadkiem literackim, jak znalezienie „Słowa o pułku Igora“, wydanego o cztery lata wcześniej. W r. 1818 ukazała się w Moskwie druga edycya, nierównie poprawniejsza i zupełniejsza od pierwszej. Dokonaną ona została przez Kołajdowicza z Dolecenia kanclerza hr. Rumiańcowa. Tytuł jej: „JJpeBEiia poccincK. cTuxoTBopetiia coßpaHHua KupineiO ^aHHJIOBHM'L H BTOpHUHO H3,ItaHHHa

ci> npaóaBJieHieMi. 33 ahcem, u cKa30Kb Æockne HeH3BÊCTHHXb h Hort ĄJia HaiihBa“. Według słów Kałajdowicza, rękopism (obecnie zaginiony) był pierwotnie w posiadaniu znanego bogacza, Prokopa Demidowa, dla którego właśnie Kirsza D. u-łoźył swój zbiór. Kim był wszakże ów Kirsza D.— niewiadomo; dowodzenia Kołajdowicza, który nazywa go kozakiem i usiłuje nawet określić miejsce jego urodzenia i zamieszkiwania, są w gruncie rzeczy całkiem dowolnemi przypuszczeniami.

Daniłow K i r y a k, pseudonim Wł. Spasowicza, kładziony pod artykułami dziennikarskiemi w pismach rossyjskich.

Daniłowgrad, miasto w Czarnogórzu, o 3 mile na północo-wschód od Cetynii, nad Zetą, prawym dopływem Moraczy, w okolicy górzystej i malowniczej, założone dopiero w 1869 r. przez księcia Mikołaja, ma około 2 000 m-ców, szkołę rolniczą, piękny most przez rzekę, służący drodze bitej z Nikszycu do Podgorycy. D. był świadkiem zażartych bojów, staczanych przez Czarno-górców z Turkami w 1876 i 1877 r.

Daniłowicz Her as im, jest autorem przedmowy, znajdującej się na czele „Biblii ostrogskiej“ wydanej 1581 roku, w której dowodzi korzyści, powagi i świętości ksiąg Pisma św.

Daniłowicz Mikołaj, herbu Sas (f 1624 r.), oboźny koronny (1606), starosta drohobycki, bielski, czerwonogrodzki, parczowaki, krasnostawski i Samborski, podskarbi nadworny koronny (około 1613), podskarbi w. koronny (od 1616). D. zawód swój publiczny rozpoczął od służby wojennej pod buławą Jana Zamoyskiego; odznaczył się zwycięstwem nad Tatarami, przeciwko którym własnym kosztem znaczny oddział wojska wystawił, i nad Michałem, wojewodą multańskim. W r. 1503 jeździł z Zygmuntem III do Szwecyi, i w r. 1606 stał po jego stronie w rokoszu Zebrzydowskiego, za co, a także za dawniejsze zasługi rycerskie, król go zamianował oboźnym koronym. W r. 1613 był posłem na sejm, skąd wyznaczono go na komisarza do uspokojenia wojska, wracającego z wyprawy moskiewskiej, które, z powodu żołdu zaległego, zawiązało było konfederacyę, zwaną stołeczną. Jako podskarbi nie był lepszym od swoich poprzedników: skarżono się na złą administracyę dochodów skarbowych, na wadliwe urządzenie mennic i spodlenie monety. Zaślubiwszy Helenę U-chańską, córkę Pawła, wojewody bełskiego, wielką już i bez tego swoją fortunę zwiększył jej wianem, w którem mu przyniosła Uchanie wraz z in-nemi dobrami. W Uchaniach wzniósł D. wspaniałą świątynię, pod tytułem Wniebowzięcia N. P. Maryi, i w ogólności bardzo hojnie uposażał kościoły, szczególniej Jezuitów. W Warszawie, do której

Po odwrocie Napoleona pośpieszył

53

s.

K)

O

H-**

Łr

•xd

<8:.

sc

M jego czasów przeniesiono stolicę, wystawił sobie pałac z kolumnadą, ozdobioną popiersiami królów polskich, który w r. 1665 Szwedzi zrujnowali. Na tem miejscu powstała potem Biblioteka Załuskich, a ulica, przy której gmach ten stoi, zwie się i dziś Daniłowiczowską. —Porówn. artykuł. L. Huberta w ,Encykl. S. Orgelbranda“.    *

Daniłowicz Jan, herbu Sas (f 1624), dziedzic Oleska, starosta ruski, korsuński, czehryński, mo-stowski i bełski; w r. 1608 mianowany krajczym koronnym, w 1608 kasztelanem lwowskim, w 1614 wojewodą ruskim, Należał razem z Mikołajem do komis8yi wydelegowanej z sejmu r. 1613 do Lwowa dla układów z konfederatami „stołecznymi“. W 1623 znowuż od sejmu wraz z innymi został zamianowany komisarzem do utrzymania w porządku wojska zaporoskiego, a zwłaszcza do zapobieżenia jego wycieczkom na morze Czarne. D. obok tego zasługuje na uwagę przez swoje koliigacye; był on dwa razy żonaty: raz z Katarzyną Krasicką, a po jej zgonie z córką Stanisława Żółkiewskiego, Zofią, z której miał syna Staniała wa, oraz cór ki: Dorotę, ksienię Benedyktynek we Lwowie, i Teofilę, zaślubioną Jakóbowi Sobieskiemu, z której się narodził Jan III. O kolligacyach tych pięknie rozpisał się Szajnocha w swojej znakomitej pracy p. t. „Mściciel“. —Porówn. artykuł Leopolda Huberta w „Encyklopedyi S. Orgelbranda“.    *

Daniłowicz Stanisław herbu Sas, syn Jana, wojewody ruskiego, starosta korsuński, czehryński i mostowski; w 1632 r. posłował na sjem z województwa ruskiego, skąd wyznaczono go do ukła dów o pokój z Moskwą. Na wyprawę tamże w r. 1633 i 1634 dostawił Władysławowi IV pięćset ludzi własnym kosztem. W trzy lata później, dla ukarania najazdów tatarskich, wyruszywszy z oddziałem swym do Krymu przeciw Kantymirowi, hanowi perekopskiemu, otoczony licznym nieprzyjacielem, dostał się w niewolę, gdzie w więzieniu wytrzymawszy różne męczarnie, został zamordowany. Ciało jego około 1640 r. sprowadzono do żółkwi. Leopold Hubert w „Encykl. S. Orgelbranda“.

Daniłowicz Jan Mikołaj, syn Mikołaja, podskarbiego w. koronnego (f 1665), zaledwie skończywszy szkoły, już posłował na sejm r. 1503, na którym obrano go marszałkiem koła rycerskiego. Później brał udział w wielu wojnach rzeczypospo-litej, a w pamiętnej klęsce Cecorskiej walczył, jako rotmistrz w wojsku koronnem. Za swe zasługi był obdarowany kolejno starostwami: przemy skiem, samborskiem, drohoby skiem, kolskiem brańskiem, czerwonogrodzkiem i ratyńskiem. W r. 1625 zamianowany podstolim nadwornym koronnym, w następnym otrzymał arendę ceł ruskich, później wyniesiony na wojewodę mazowieckiego, w 1632 został podskarbim w. koronnym. Nomi-nacya na ten urząd, oblatowana w metryce koronnej, podpisana była 20 lutego 1632 r., atoli w Pamiętnikach kanclerza Radziwiłła i w historyi Moraczewskiego czytamy, jakoby stać się to miało M. 28 kwietnia, na dwa dni przed śmiercią Zygmunta, za wpływem jezuitów, a za sprawą słynnej

Ela ykl Powił Uuiti. Zew. ‘lit. XT,

Urszuli, zwanej „Mejeryn ”, która, przy łożu konającego króla, pozbawionego już wówczas ^rno wy, lecz ruchami dającego pozornie znaki przytomności umysłu, oznajmiła obecnym, jakoby on dał podskarbstwo koronne D-owi; a gdy na zapytanie Zadzika. zali taka jest jego wola?—Zygmunt wyrzekł jakieś^sło-wo niezrozumiałe, wzięto je za potwierdzenie.— Przypuszczać więc wypada, że albo ta relacya jest zmyślona, albo też data nominacyi, oblatowanej w metryce koronnej, cofnięta; to tylko pewna, że D. urząd swój przez lat 18 sprawował. Opróoz tego, za panowania Władysława IV miewał powierzane sobie przez sejmy rozmaite ważne czynności, a w r. 1658 podpisał elekcyę Jana Kazimierza. Odznaczał się D., jak i ojciec jego, wielką pobożnością, był dobrodziejem zakonów, a zwłaszcza jezuitów, a w r. 1610 fundował w Lublinie kościół i klasztor karmelitów.—Por. artykuł Leopolda Huberta w „Encyklopedyi S. Orgelbranda“.    *

Daniłowicz Ignacy, znakomity profesor prawa, badacz dziejów i wydawca źródeł historycznych (* dnia 20 lipca 1789 r. we wsi Hryniewiczach, w powiecie Bielskim, guber. Grodzieńskiej, z ojca Mikołaja, plebana unickiego—+ 1843 roku w Grefenbergu). Nauki początkowo pobierał w szkole drobiczyńskiej, potem w Łomży pod opieką stryja swego, ks. Michała, pijara, prefekta szkół, i pod przewodnictwem takich nauczycieli, jak Aloi-zy i Ludwik Osińscy, Wojciech Szwejkowski, później rektor uniwersytetu warszawskiego, i ks. Falkowski, założyciel instytutu głuchoniemych. Z Łomży na wyższe kursa udał się do założonego świeżo przez rząd pruski w Białymstoku wzorowego gimnazyum, gdzie się należycie przygotowawszy, r. 1810 wstąpił do uniwersytetu wileńskiego na wydział prawa, na którym w owe czasy jedynym profesorem, stojącym na wysokości zadania, był Pizańczyk, Capelli, wykładający prawo rzymskie, kryminalne i kanoniczne. Jemu najwięcej D. zawdzięczał, a własną pracą uzupełniając braki innych wykładów, wkrótce uzyskał stopień kandydata prawa i nagrodę, przeznaczoną przez uniwersytet dla studentów za najlepszą rozprawę kon« kursową. Gdy w r. 1812 wykłady w uniwersytecie wileńskim zawieszone zostały, D. udał się do Białegostoku i tam przyjął obowiązek sekretarza przy ówczesnym gubernatorze francuskim, generale Ferrier.

znów do Wilna, gdzie otrzymał stopień magistra obojga praw, a w r. 1814 został docentem prawa krajowego i z zapałem się oddał badaniu dziejów i źródeł prawodawstwa russko-litewskiego, ku czemu, rozmiłowani w nim, studenci, dostarczali mu sporo materyałów, poszukując ich w archiwach cerkiewnych i klasztornych po całej Litwie. W r. 1818 uniwersytet wysłał go swoim kosztem do Warszawy, Petersburga i Moskwy, aby tam się zapoznał z wykładami prawa we wszechnicach miejscowych oraz z procedurą sądową w trybunałach najwyższych. Nie poprzestając na tem, D. wszędzie przeglądał pilnie biblioteki i archiwa i uzbierał bogate plony, szczególniej w Petersburgu w cesarskiej bibliotece publicznej oraz w mu-

10

Daniłowicz Ignacÿ.

zeum Rumiancowa, a w Moskwie w archiwum spraw zagranicznych, mieszczącem w sobie najdawniejsze akta dyplomatyczne państwa aż do r. 1700. Po powrocie do Wilna, zamianowany adjun-ktem, wykładał, obowiązujący jeszcze wówczas na Litwie, statut litewski, oraz prawo rossyjskie, cywilne i kryminalne. W 1822 r. został profesorem nadzwyczajnym, a w 1823 zwyczajnym, prawa krajowego, i zawsze z równą żarliwością oddając się poszukiwaniu i zbieraniu źródeł dziejowych, zajął się w tymże czasie opracowaniem nowej edycyi statutu litewskiego; a gdy przybył do Wilna Lelewel dla objęcia katedry historyi powszechnej, obaj wespół powzięli myśl wydania statutów litewskich w trzech oddzielnych redakcyach z dołączeniem wszystkich ustaw i przywilejów wielkoksiążęcych. Dzięki staraniom Lelewela, hr. Tytus Działyński, nie tylko ze swych zbiorów Kórnickich rękopisów dostarczył, ale nawet na druk i na inne po-

IM

-- f¹

wâ

Mm

mm

Fig. 10. Daniłowicz Ignacy.

trzeby łożyć obiecał. Opracowano więc Statut Lit. Zygmunta I, z uchwałami sejmów, odbywanych za panowania jego i Zygmunta Augusta w Brześciu i Wilnie, i już się zabierano do druku, gdy, wskutek zaszłych wówczas wypadków śród młodzieży uniwersyteckiej, niektórym profesorom kazano przenieść się do cesarstwa. Praca ta wszakże nie zmarnowała się: posłana Działyńskiemu, wy-Bzła roku 1841 jego nakładem w Poznaniu, p. t. „Zbiór praw litewskich od r. 1389 do r. 1529, tudzież rozprawy sejmowe o tychże prawach od r. 1544 do 1563“. Podczas pobytu w Wilnie, D. ogłosił prace następujące (głównie w „Dzienniku Wileńskim“): „Historyczny pogląd na zakłady dobroczynne w dawnej Polsce“ (w czasopiśmie „Dzieje dobroczynności“ 1820); „Życie i prace Ignacego Ołdakowskiego“ (1822); „Rozbiór Ksiąg bibliograficznych Lelewela“ (1823); „Opisanie bibliograficzne dotąd wiadomych rękopismów i drukowanych exem-plarzów statutu litewskiego“ (1823); „Wiadomość historyczna o Cyganach“ (1824). Z tegoż czasu pochodzą: „Statut Kazimierzą lV Jagiellończyka (,(3y-* .neÔHHKt“) znaleziony przez D-a w Petersburgu w Muzeum Rumiancowa, przełożony na język polski i opatrzony przypisami, lecz wydany razem z oryginałem dopiero w r. 1826, staraniem Rogalskiego, oraz „Latopisiec Litwy i kronika russka“, naprzód częściowo ogłaszane przez D-a w „Dzienniku Wileńskim”, a potem r. 1827 w jedno zebrane, dokończone i wydane przez Antoniego Marcinkowskiego. Rękopis tych kronik, wspomnianych przez Stryjkowskiego, znalazł D. na Podlasiu. Jest to jedyny miejscowy autentyczny zabytek kronikarski z czasów przed Stryjkowskim, ma więc wartość niepospolitą, a tern wyższą, że D. uzupełnił go wyjątkami ze wszystkich kronik ruskich, odnoszących się do dziejów Litwy, oraz objaśnił wstępem i uwagami krytycznemi.—D. po opuszczeniu Wilna 1824, w następnym otrzymał katedrę dyplomacyi w Charkowie. Tam przepędził lat kilka, sumiennie i z pożytkiem dla swych słuchaczy spełniając obowiązki profesora i dziekana wydziału prawnego; obok tego zaś szukając źródeł do dziejów Rusi południowej, znalazł w zbiorach uniwersyteckich bogaty gabinet medali i numizmatów, który w r. 1812 zniknął był bez śladu ze zbiorów Radziwił-łowskich w Nieświeżu; uradowany tern odkryciem, opisał tę szacowną kollekcyę i pracę swą ogłosił r. 1830 w „Tygodniku Petersburskim“ p. t. „O medalach Radziwiłłowskich i gabinetach nie-świeskim i charkowskim“. Również w „Tygodniku“, za pobytu swojego w Petersburgu, umieścił „Rozbiór Historyi miasta Wilna“ Kraszewskiego (1833) i „Dorywcze uwagi o hypotekach“ (1835). W tymże czasie (1834) ogłosił po niemiecku w „Dörpt. Jahrbücher“ rozprawę, którą w roku 1837 wydał w języku polskim w Wilnie, p. t. „Historyczny rzut oka na prawodawstwo litewskie“.—Z Charkowa r. 1830 D. został powołany do Petersburga przez Michała Sperańskiego, któremu Cesarz Mikołaj I polecił był zająć się ułożeniem kodeksu praw, mających obowiązywać w Cesarstwie Rossyjskiem. Sperański, będąc przekonanym, że dobre i stosowne ustawy muszą koniecznie opierać się na gruncie historycznym, postanowił zbadać, uporządkować i późniejszemi prawami uzupełnić kodeksy obowiązujące w różnych krajach, składających ogół cesarstwa. Wiedząc zaś dobrze, iż pro-wincye rusko - litewskie, przed wejściem w skład państwa rossyjskiego, miały już swoje prawodawstwo, wykwitłe z gruntu Historycznego, a więc zgodne z potrzebami i obyczajami ludności, postanowił uszanować ten pomnik życia i doświadczenia przeszłych pokoleń i tylko udoskonalić go przez krytyczną, umiejętną redakcyę. W tym celu ze wszech części dawnego kraju polskiego zawezwał najbieglej szych prawników, wskazanych przez miejscowych obywateli, i utworzył komitet, na którego czele sam stanął, przybrawszy sobie do pomocy D-a oraz Franciszka Malewskiego. Owocem pracy tego komitetu, którego spiritus moyens tkwił w dwóch pomieuionych profesorach, a w którym znajomością praktyki sądowej odznaczali się przed ianymi Tadeusz Kukiewicz i Władysław Przesmycki, był świetnie zredagowany, „Cboä'e. M'fecTHHXï.npaBb 3ana^HtixrE.ry6ep.” (Zbiór praw miejscowych gubernij zachodnich“). Lecz dzieło to monumentalne, lubo ostatecznie przejrzane w radzie państwa i uchwalone, pozostało tylko projektem i dziś jest rzadkością bibliograficzną. Biograf D-a, Krupowicz, oglądał jeden tylko jego egzemplarz, pochodzący od Kukiewicza, w bibliotece Mikołaja Malinowskiego w Wilnie. Po ukończeniu prac komitetu, D., który pragnął zapoznać się z dawną stolicą Rusi i ze źródeł miejscowych uzupełnić swe wiadomości historyczne i prawoznawcze, pro sił o miejsce w uniwersytecie kijowskim i otrzymał tam katedrę prawa (r. 1835), a był pierwszym dzieka nem fakultetu prawnego w tej młodej jeszcze w one czasy uczelni. Niedługo wszakże tę posadę zajmował; gdy bowiem r. 183h wykłady w uniwersytecie św. Włodzimierza na czas nieograniczony zawieszone zostały i wszystkich profesorów Polaków przeniesiono do innych wszechnic, D. wyjednał sobie katedrę w Moskwie, dokąd nęciły go bogate źródła historyczne. Powierzono mu tam wykłady prawa rossyjskiego, administracyi i poli-cyi oraz statutu litewskiego. To mu wszakże nie przeszkadzało dalej prowadzić poszukiwań i stu dyów historycznych; za pobytu swojego w Moskwie opracował rozprawę „O JiMTOBCKUit jrÈTonncflXï.“, ogłoszoną naprzód w Dzienniku oświecenia narodowego (1840), a potem wydaną w języku polskim przy kronice Stryjkowskiego (1846 w Warszawie). Jest to praca niewielkich rozmiarów, ale pod względem trafności sądu, trzeźwości krytyki i u-miejętności wykładu—znakomita. Następnie, roku 1841, w Zbiorniku towarzystwa historyi i starożyt ności umieścił „HcTopuuecKifi BBrjia^ na ^pe-BHee o6pa30Bame cjaBflHCKaxt ropo^OBi, bï. XLU CTOJiliTin“. Wreszcie, znalazłszy w archiwum spraw zagranicznych dwie księgi poselskie, z czasów Zygmunta Augusta i Stefana Batorego, wyświetlające w znacznej mierze Btosunki Litwy z Tatarami, skłonił Towarzystwo historyi i starożytności, którego był członkiem, iż na wydanie tych ksiąg nakład uchwaliło, zredagował je wespół z księciem Oboleńskim i wydał roku 1843 w dwóch tomach w Moskwie, pod tytułem „Emira nocojitCKaa Me-rpHKH B. KHaatecïBa JIuTOBCKaro“ (Księga poselska metryk W. Ks. Litewskiego, zawierająca dyplomatyczne stosunki Litwy, za panowania Zygmunta Augusta i Stefana Batorego). Ostatnia ta już praca D-a, najważniejsze, najulubieńsze jego dzieło, do którego przez całe żyje materyały gromadził, nad którem też i w Moskwie pilnie pracował, pozostała .» w rękopisie nie wykończona. Był to „Skarbiec dyplomatów papieskich, cesarskich, królewskich, książęcych, uchwał narodowych, postanowień różnych władz i urzędów, posługujących do krytycznego wyjaśnienia dziejów Litwy, Rusi litewskiej i ościennych im krajów“. Rękopis ten nabył oa wdowy nieboszczyka, za pośrednictwem K. Swidzińskiego, Eustachy hr. Tyszkiewicz i ofiarował go ze wszystkiemi zbiorami swemi na-ukowemi Muzeum archeologicznemu w Wilnie, w dniu jego założenia d. 28 kwietnia 1855 r., a

dopiero w latach 1860—62 wyszedł on z pod prasy drukarskiej, dzięki nakładowi Jana Sidorowieża, członka komissyi archeologicznej w Wilnie, oraz współdziałaniu naukowemu sekretarza tejże komissyi, Maurycego Krupowicza. — D. padł ofiarą żarliwości swej naukowej: w r. szkolnym 1841/2, mając sobie powierzony dla stypendystów z król. polskiego wykład cywilnego prawa polskiego, a nie będąc należycie obeznanym z tym przedmiotem, wysilał się w pracy, aby go zgłębić i opanować, a skutkiem tego stargał swój organizm fizyczny, co się i na władzach umysłowych zgubnie odbiło: dostał manii prześladowczej, która w najbliższych nawet kazała mu upatrywać jawnych lub skrytych wrogów, czyhających na jego życie. Czując się niezdolnym do dalszych zajęć, w r. 1842 zażądał uwolnienia od obowiązków i jako profesor wysłużony osiadł w Kijowie; stamtąd zawieziono go do Grefenberga, w nadziei, że mu hydropatya pomoże; lecz była to złudna nadzieja: w połowie roku 1843 na szląskiej ziemi znalazł w grobie ten „spokój pożądany“, ten odpoczynek, jakiego w pra-cowitem życiu nigdy nie zaznał. — Zasługi jego w świecie naukowym należycie ceniono: D. był członkiem warszawskiego Towarzystwa przyjaciół nauk, moskiewskiego Towarzystwa historyi i starożytności i członkiem honorowym uniwersytetu krakowskiego.—Porów.: życiorys skreślony w Tygodniku Illustrowanym r. 1871 przez Maurycego Krupowicza; „Rys dziejów literatury polskiej, ułożony przez L Sowińskiego podług notât Aleks. Zdanowicza“ T. IV.    *

Daniny, ob. Pańszczyzna i Powinności.

Daniszmend, wyraz perski, znaczy: posiadający naukę, uczony (Danisz=nauka, mend posiadacz), 1) Tak u muzułmanów nazywają się nie tylko ka-dźadowiei mnderysowie medresó w, t. j. dyrektorowie i profesorowie gimnazyów, ale wszyscy wogóle nauczyciele i duchowni, a najczęściej uczniowie gimnazyalni.—D. dodaje się także do imienia niektórych osób znakomitych, pochodzenia tureckiego, lub mongolskiego. 2) D- imię dynastyi emirów turkomańskich we wschodniej Anatolii w w. XII. Założycielem jej był prosty nauczyciel (Daniszmend) Achmed (f 1087), który'około r. 1060, wyniesiony przez sułtana Alp - Arslana na emira plemienia koczowniczego w górnej Kappadocyi, sięgającego aż do Malatii (Melitine) nad Eufratem, obrał sobie rezydencyę w Siwas (Sebaste) i stamtąd opanowawszy całe wnętrze Azyi Mniejszej aż do Ka-stamuni, kazał bić własne srebrne pieniądze, z napisem greckim i arabskim. Syn i następca jego, Melik al Gazi Muhammed Gumisztegin albo Ku-misztikin, zwany przez historyków europejskich Kamszetgin, walczył mężnie z Krzyżowcami pod Malatią i poraził Boemunda, śpieszącego na pomoc Armeńczykom malackim. Boemund, wzięty do niewoli r. 1100, dwa lata przebył w Kappadocyi, aż dopiero za 100 000 dukatów okupu wolność odzyskał. Również pomyślnie Gumisztegin walczył z Seldżukami. Od zgonu jego (r. £1142) rozpoczął się upadek dynastyi D-ów. Syn i następca jego Nisaa ed-Din Abul-Musaffir Bagy Basgaa (f

if

INAIKTIGNOC AETTEPIC

MEFAS AMHPAS AOIA XAPNAIN

szyty, Paryż 1835) i t. p.

Dankali, ob. Dan a kil.

Danków, D. wieś w gubernii Piotrkowskiej, powiecie Częstochowskim, na lewym brzegu Lis-warty, posiada szkołę elementarną, istniejącą od 1814 r., piec wapienny, fabrykę żelaza, kościół murowany, wystawiony 1550 r. przez Stan. War-szyckiego, kasztelana Krakowskiego. D. jest gniazdem rodziny Warszyckich i nazwę swą zawdzięcza ich herbowi Habdank. Wspomniany Stanisław podejmował tu Zygmunta III w czasie rokoszu Zebrzydowskiego, a syn jego ugościł Jana Kazimierza w czasie wojny Szwedzkiej. Kościół tutejszy zajęli w XVI w. aryanie i dzierżyli go aż do r. 1641, w którym dekret królewski powrócił go katolikom. Zamek D-ski założony być miał około 1400 r., a w 1632 r. był gruntownie przebudowany; z czasem doszedł do ruiny, tak, że w 1823 r. można b^ło tylko ze szczątków rozpoznawać kształt fortyfikacyj — później i te ślady zniknęły, gdyż mury rozbierano powoli i wznoszono z nich bu-

And S.

1165) prawie przez całe swoje panowanie musiał nieustannie odpierać najazdy Seldżuków ikońskich (Rum), pod wodzą ich sułtana, Izz’-ed-Dina Kildi-sza Arslana. Po Nisam-ed-Dinie nastąpił syn jego, Mudżahed Dźemal, a wkrótce po nim—dwaj jego bracia stryjeczni: Ibrahim w Siwas i Dhun-n-Nun w Malatii, pod którymi wciąż się wznawiały walki z coraz potężniejszemi Stldżukami. Ibrahim rychło umarł, a Dhun-Nun stracił Malatię, którą zawładnął Kildisz Arslan, i zdołał tylko, przy pomocy Atabeka Nur-eddina, utrzymać się w Malatii. Dhun-Nun był ostatnim z dynastyi D-ów; po jego śmierci 1172 r. państwo ich dostało się Sel-dżukom. Tak dzieje tej dynastyi, poznanej żale dwie przed kilku laty, przedstawiają historycy niemieccy; francuscy nazwisko Melik al Ghazi Gu-misztegin Mohammed rozdzielają na dwóch panujących: Mohammeda Gumisztikina (około 1095) i Molika Ghaziego (1106), a jako dalszych następców wymieniają: Melika Mohameda (1135), Dolatha (1143), Jaghiego Arslana (1151) i Dhun-nuna, El - Alema Dun Charnaina.. syna Dolatha (1151 — 1170). O-sobą ostatniego nie ulega żadnej wątpliwości, pozostała bowiem po nim moneta, której wizerunek tu podajemy (fig. 11).    *

[Km

Fig. 11.

A. Głowa emira El-Alema, dokoła napis grecki:

E. Legenda grecka:

Po środku po arabsku: El-Alem Doubl Karnaïn aïn eddania, (Gabinet monet francuskich).

Danjko (Dainko) Piotr, ksiądz, dziekan w Wielkiej Niedzieli w Styrji południowej, jeden z najdawniejszych budzicieli narodowości słoweńskiej w Styryi i gorliwy pisarz ludowy, ur. 23 kwiet. 1787 w Bigowszaku pod m. Radgoną (Rad-kersburg), urn. 22 lutego 1873 w Wielk. Niedzieli, kształcił się w gimnaEyum w Marburgu, teologję studyował w Gradcu Styryjskim, był kapłanem w Radgonie, dziekanem w W. Niedzieli, członkiem konsystorza dyecezyi sekawickiej, kanonikiem honorowym marburskim, odznaczony złotym krzyżem zasługi z koroną. Ogłosił drukiem: „Zace-tek slovenskega ucenja“, cztery książki szkolne dla szkół wiejskich (1816—31); „Lehrbuch der windischen Sprache, ein Versuch zur grüudlicheu Erlernung derselben fur Teutsche, zur volkomme-neren Kenntniss für Slovenen“ (Gradée Styryjs. 1824); jest to gramatyka narzecza słoweńskiego we wschodniej Styrji; „Sto cirkevnih ino drugih pobożnih pesmi“ (1826); „Sto in petdeset posve-tnih pesmi“ i „Posvetne pesmi med Slovenskim

narodom na Stajerskem“ (1829). Wiele jednak między temi świeckiemi (posvetne) pieśniami jest takich, które D. sam ułożył, chcąc przez to wyrugować niektóre ludowe, zbyt nieprzyzwoite. Nadto wydał: „Kmet Jizidor“ (podług Krzyszt. Szmi-da); „Ösbelarstwo“ (Pszczelnictwo, 1831) i siedem książek religijnych i nabożnych. W rękopisie zostawił: „Hodierni Vinidi in Śtyria* i „Mali Vino-gradnik“ (1841). Język jego utworów jest, jak na owe czasy, dosyć gładki, i niewiele się różni od narzecza słoweńskiego we wschodniej Styrji.— Por. „Ottuv Slov. Naue.“    A- A K

Danjou Jan, Ludwik Feliks (* 21 czerwce 1812 w Paryżu—f 4 marca 1866 w Montpellier), organista i pisarz muzyczny francuski. Około 1834 był organistą przy kościele Ś-go Eustachego, a 1840 w Notre-Dame. Wziąwszy do serca sprawę reformy muzyki kościelnej francuskiej, D. pilnie się nią zajmował, i gorąco ją propagował w wydawanem przez siebie piśmie peryodycznem: „Revue de la musique religieuse, populaire et classique“ (od r. 1845—49). W 1840 wydał: „De l’état et de l’avenir du chant ecclésiastique en France“. W czasie poszukiwań materyałów do artykułów o muzyce gregoryańskiej udało się D. znaleźć w południowej Francyi kilka bardzo cennych manuskryptów średniowiecznych, a między niemi sławny „Antyfonarz z Montpellier“ (z neumami i notacyą tak zwaną Boecyusza). Oprócz kilku mszy D. wydał: „Chants sacrés de l’office divin“ (Paryż 1834); „Recueil de tous les plain-chants du rit parisien en faux bourdon à quatre voix“ (8 zeszytów, Paryż 1835), „Répertoire de musique religieuse* (3 ze-

A. Pol.

dowie gospodarskie.

Danków, miasto powiatowe w gubernii Ria-zańskiej, na prawym brzegu Donu, który zaczyna tu być spławnym (stąd dawniejsza nazwa Don-ko w), połączone drogą żelazną ze stacyą Asta-nowo drogi żelaznej Jelec-Bogojawleńsk; 2 851 m ców (1892). Kilka cerkwi i kaplic prawosławnych, filia banku rossyjskiego handlowo-przemy-słowego, elewator do zboża, szkoła cerkiewna,

dwa młyny, topielnia łoju, handel dość żywy. wiele wiadomości po raz pierwszy dla nauki zdo-Miasto założone zostało w r. 1571 z rozkazu ca- bytych i ważnych dla językoznawstwa i dziejów

ra Iwana Wasiljewicza i umocnione twierdzą, mającą powstrzymywać napady Tatarów Krymskich. Przed utworzeniem namiestnictwa Rjazańskiego należało do gubernii Woroneskiej, zaś w 1779 r. otrzymało herb i podniesione zostało do godności powiatowego.—Po w i at D-ski zajmuje południowo-zachodnią część gubernii, na granicy z guberniami Tambowską i Tulską, ma 2 204.4 w. □. powierzchni i, łącznie z m. powiatowem, 121 456 m-ców (1891), tj. 55 na 1 km. □. Grunt lekko falisty, przeważnie czarnoziemny, stąd rolnictwo stanowi najważniejsze zajęcie ludności; uprawiają głównie żyto, owies, kartofle i pszenicę ozimą; rozwiniętem jest równie warzywnictwo i sądownie two. Ponieważ nadziały rolne są niewielkie, przeto włościanie emigrują do innych gubernij w dość znacznej stosunkowo liczbie. W obrębie powiatu znajduje się nadto węgiel kamienny, słabo dotąd wyzyskiwany, oraz torf i kamienie młyńskie. Przemysł oparty jest głównie na rolnictwie; szczególnie liczne są gorzelnie, krochmalnie i

And. S.

młyny.

Dankowioz Szymon, kaznodzieja izraelski, magister nauk filologicznych Szkoły Głównej warszaw skiej, zainstallowany został jako kaznodzieja „Izraelitów przyjaciół postępu“ w domu modlitwy na Pod brzeziu 18 stycznia 1868 r. Ogłosił drukiem: „Boża kaźń, kazanie miane w sobotę podczas Wajak-kel-Pekikej d. 21 marca 1868 r.“; „Kazanie miane w czasie żałobnego nabożeństwa za wiekopomnej pamięci Kazimierza W. w dniu powtórnego pochowania zwłok jego na Wawelu d. 8 lipca 1869“. Osięgnął następnie stopień doktora filozofii, został nauczycielem religii w seminaryum pedagogicznem i dwu gimnazyach krakowskich oraz w wyższej szkole realnej. Wtedy ogłosił: „Podręcznik do nauki religii Mojżeszowej; część I: Dzieje biblijne ułożone na podstawie pierwotworu Pisma św. z dołączeniem tablicy chronologicznej oraz geografii Palestyny“ (Kraków 1875, str. XII, 375).

Dankovsky Grzegorz, Morawjanin, filolog i historyk (* 1784 w Telczy w Morawii — f 1857 w Preszburgu). Nauki gimnazyalne pobierał w I-gławie, gdzie ze szczególnym zamiłowaniem zajmował się językami klasyCznemi. Dalej w tym kie runku kształcił się w uniwersytecie wiedeńskim, a obok tego studyował teologję, starożytności biblijne, języki wschodnie, jęz. francuski i madziarski. W r. 1806 został profesorem greczyzny w a kademii w m. Raabie, a po roku w akademii presz-burskiej, gdzie wykładał z pożytkiem do r. 1852. Był dobrym pedagogiem i wziętym nauczycielem, szczególnie w domach szlacheckich. Słynął jako biegły znawca języków i historyi. Przez cały czas zawodu profesorskiego obok wykładów pracował nad dziejami wewnętrznemi Węgier, oraz na polu językowym, mianowicie nad wykazaniem pokrewieństwa języka słowiańskiego z greckim. Chociaż w badaniach tych, przy ówczesnym stanie zaledwie rozwijającego się językoznawstwa, schodził nieraz na manowce, jednakże dzieła przez niego ogłoszone zawierają

P. Chm.

A. A K

słowiańskich i węgierskich. Pisał po łacinie, po niemiecku i po węgiersku. Prace jego są następujące: „Elementa linguae graecae practica“ (Presz burg 1808); „Grammatica linguae graecae... me-thodo Lexici Schneideriani exarata“ (Wiedeń 3 812); „Hungarae gentis avitum cognomen, origo genui-na, sedesque priscae duceutibus graecis scriptori* bus detectae“ (Preszb. 1825); „Hungariae consti-tutiones, origines, gentis incunabula et diversae sedes“ i t. d. (Preszb. 1826), praca oparta na źródłach. greckich, syryjskich, arabskich, słowiańskich i madziarskich; »Fragmente zur Geschichte der Völker uugar. und slavisch. Zunge nich griechischen Quellen bearbeit.“ (t-że 1825, I); „A magyar nemzet maradóki az ösi lakhelyekben“ (Resztki narodu madziarskiego w jego pierwotnych siedzibach; t-że 1826); „Anonymus Belae régis notarius, Simon de Keza et Joannes de Turocz, de Hunga-rorum natali solo referentes“ (tamże 1826); „Der Völker ungar. Zunge Urgeschichte, Religion, Kultus, Kleidertracht etc. 550 Jah. v. Chr.“ (tamże 1827); „Die Griechen als Stammund Sprachver-wandte der Slaven historisch u. philologisch dargestellt“ (t-że 1828): gramatyka porównawcza języka greckiego i słowiańskiego. W wykazywaniu blizkości pokrewieństwa jęz. greckiego i słowiańskiego poszedł D. za daleko w dwu następujących pracach: „Homerus slavicis dialectis cognata lingua scripsit lliados liber I, v. 1—303. Slavice et graece idem sonans et significans, adjecta nova versione latina et commentario graeco - slavico“ (Wiedeń 1829), gdzie D. stara się przekładać Homera wyrazami, które brzmieniem swym zbliżają się do brzmienia słów greckich; oraz „Anakreon, der fröhliche Grieche, sang vor 2370 Jahren griechisch-slavisch“ (PreBzb. 1867). Oba te dziełka były powodem silnych i zasłużonych przeciwko D-mu napaści. Za to niewątpliwą wartość posiada słownik D-go p. n. „Magyaricae linguae Lexi-con critico etymologicum“ (Preszb. 1833—31), praca nagrodzona przez cesarza Ferdynanda V medalem złotym. W słowozbiorze węgierskim wykazuje tu autor wyrazy pochodzenia słowiańskiego, oraz greckiego, romańskiego i niemieckiego; jest więc w tym zakresie poprzeduikiem Franc. Miklo-śića. Wydał feż mniejszy słownik p. n. „Kritischetymologisches Wörteibuch der magyarischen Sprache“ (Trnava 1833), nadto gramatykę „Matris sla-vicae filia erudita vulgo lingua graeca seu Gram-matica cunctarum slavicarum et graecarum diale-ctorum lib. I et II“ (Preszb. 1836—37).

Dankwart, bohater Niebelungów, ob. N i e balu n g i.

Dankwart B alt azar, rodem z Mazowsza, wstąpił do zakonu Jezuitów w r. 1645, był przez wiele lat kaznodzieją i nauczycielem młodzieży; w druku pozostawił następujące prace: 1) „Elogium régis Joannis Casimiri a Mosûovitieo bello triumphan-tis“ (Wilno 1644); 2) „Kazauie na Niedżialę drugą postu w kościele kollegiaty warszawskiej św. Jana miane“ (Zamość 1675 in 4-to, ark. 2); 3) „Li-

lija z ciernia śmierci tryumfująca, t. j. kazanie na pogrzebie Michała Paca, wojewody wileńskiego, hetmana wielkiego w. ks. litewskiego“ (Wilno 1682 in 4-to, przedruk tamże, 1715 in fol. ark. 5); 4)

*0 postępowaniu w doskonałościach i cnotach zakonnych, przez ks. A. Roderycyusza“, (przekład z łacińskiego, Wilno 1698, tomów 3 in 4-to; przedrukowane tamże 1715 in 4-to, tom pierwszy zo-Blał przł.tłómaczony przez księdza Tomasza Łąckiego S. J.); 5) „Breve dictionarium concionatoris Apostolici“ (Wilno 1629, 1694 i 1699. in 8-vo).

Dankwart Karol, rodem Szwed z Nissen, katolik, sprowadzony do Jasnej Góry w Częstochowie do malowania sklepień, tak świątyni samej, jak i kaplicy Najśw. Panny, które właśnie po srogim pożarze r. 1690 zupełnie odnowione zostały. Przez dwa lata 1694 i 1695 pracę tę wykonał znakomicie. W końcu XVII wieku przyozdobił kościół św.

Anny w Krakowie wielu malowaniami al fresco.

Trzy obrazy olejne w -tymże kościele: „Św. Jan Chrzciciel*, „Św. Aleksy rzymski“ i „Św. Roch“ mają być pędzla D a.

Dannebrog, ob. Danebrog.

Dannecker Jan Henryk (von D.), znakomity rzeźbiarz niemiecki (* 1758—f 1841); syn masztalerza w. ks. wirtemberskiego, Karola; oddany r.

1771 do szkoły wojskowej, okazywał sam tak wybitne zdolności artystyczne, że pozwolono mu uczęszczać przez dwa lata do klasy rzeźbiarstwa, w której rzeźby uczył go Lejeune, malarstwa zaś Gibal i Garner. W r. 1780 został już rzeźbiarzem nadwornym w. księcia i w przeciągu lat trzech wykonał wiele pięknych rzeźb dekoracyjnych do ozdoby jego pałaców; lecz opuścił to stanowisko, pragnąc udoskonalić się w swym kunszcie, i udawszy się r. 1783 do Paryża, wszedł jako uczeń do pracowni Pajou. Potem pięć lat przepędził w Rzymie (1785—90), gdzie łączyła go blizka zażyłość z Goethem, Herderem i Cauovą. Wpływ Canovy sprawił zupełny przewrót w kierunku jego twórczości: do owego czasu był on zwolennikiem panującej w rzeźbiarstwie zalotnej, wyszukanej gra cyi francuskiej; odtąd zaś dążyć zaczął do piękności klasycznej, opartej na surowych study ach natury. Wpływ ten najpierw się odbił na wykonanych w Rzymie dwóch posągach: „Cererze“ i „Bachusie“, które na swojego twórcę ściągnęły uwagę znawców sztuki i zjednały mu godność członka Akademii Bolońskiej i Modeńskiej. Powróciwszy do kraju, D. został profesorem rzeźbiarstwa w szkole sztuk pięknych w Sztutgarcie, jest możliwą, i odtąd już nie opuszczał Wirtembergii. W ostatnich latach życia dotknęło go wielkie nieszczęście— zupełna utrata pamięci, która zmusiła go do złożenia swego obowiązku. Główniejsze dzieła D-a są następujące; „Safo“ (1796, w Ludwigsbur-gu); „Hektor i Parys”; dwa kolosalne popiersia Schillera, (jedno w bibliotece wejmarskiej, drugie w muzeum sztutgarckiem). Trzeci biust Schillera D. wyrzeźbił dla ks. Ludwika bawarskiego. W r.

1809 zaczął a w 1816 wykończył swoje arcydzieło, „Aryadnę na panterze“ (w muzeum Bethmana, we Frankfurcie nad M.). Nie mniej genialnym u-

tworem jego jest „Chrystus*, nad którym przez osiem lat pracował. Wykonał tego posągu dwa egzemplarze: jeden dla Cesarzowej Rossyjskiej, Maryi Teodorówny, drugi dla księcia Turn - Taxis w Regensburgu. Później wyszły z pod jego dłóta posągi: „Amor i Psyche“; „Ceres opłakująca stratę córki“ i „Sw. Jan Ewangielista“; płaskorzeźby allegoryczne „Historya“, „Tragedya“ i „Geniusz Astronomii“, oraz cykl, zwany „Śnem Dannecke-ra*. D. był jednym z pierwszych reformatorów rzeźbiarstwa niemieckiego; zajmuje on miejsce pośrednie pomiędzy Canovą i Thorwaldsenem. Wszystkie jego dzieła dowodzą gruntownej znajomości natury a odznaczają się starannem wykonaniem szczegółów anatomicznych i techniką prawdziwie znakomitą. Umiał on tworzyć uderzające wysoką szlachetnością a przy tern pełne życia obrazy i odbijać w nich wzniosłe ideje i głębokie uczucie, co wdzięk niezrównany nadaje szczególniej żeńskim jego postaciom i niektórym portretom.—Grüneisen i Wagner „D-’s Werke in einer Auswahl mit einem Lebensabrisse“ (Hamburg 1841).    *

Dannemora, osada górnicza w szwedzkim okręgu Upsali, śród płaskiej okolicy, w węźle dróg żelaznych położona i około 1 500 m-ców licząca. Są tu niewyczerpane kopalnie znanej ze swej dobroci rudy żelaznej, która zawiera w sobie od 30 do 80°/o najczystszego metalu. Kopalnie te były już czynne w 1481 r., a w XVI w. wyzyskiwali je górnicy z Niemiec sprowadzeni; obecnie stanowią one własność towarzystwa akcyjnego, które posiada tu także wielkie fabryki stali. — Pokład rudy ciągnie się pasem na 2l/₂ km. długim, 1 km. szerokim, a do 600 m. grubym. Wydobywanie jej dokonywa się przez odkrywkę, t. j. przez zdjęcie wierzchniej warstwy zwykłej ziemi; powstają przez to obszerne doły, dosięgające niekiedy do 150 m. głębokości i sprawiające wrażenia groźnych przepaści, otwierających się nagle pod stopami śród równiny.—Górnicy dostają się na dół albo po drabinach, albo też spuszczani są za pomocą windy.— Dno i boki kopalni pełne są ostrych kantów skalistych, co, w połączeniu z ciemną barwą rudy oraz z przepaścistym charakterem całości, nadaje widokowi ogóluemu piętno ponure i dzikie. Kopalni wszystkich liczą do 80, lecz czynnych zaledwie 30; pracuje w nich od 300 do 400 robotników, którzy nagromadzony w ciepłej porze mate-ryał przetapiają zimą na metal w miejscowych piecach wielkich; zimą bowiem robota w kopalni nie

And. S.

Dannenberg, miasto powiatowe w pruskiej prowincyi Hanowerskiej, regencyi Lineburskiej, nad spławną rzeką Jeetzel, niedaleko od jej uścia w Elbie, i przy drodze żelaznej Lineburg-Witten-berge; posiada dawny zamek, starożytny kościół gotycki, gorzelnię, browar, garbarnię; 2 050 m-ców, prowadzących nadto handel zbożem, chmielem, płótnem, przędzą i nierogacizną. — Na zamku tutejszym Henryk, hrabia Szweryński, więził króla duńskiego, Waldemara II, od 1223 do 1225 roku. —Hrabstwo D-skie drogą kupaa dostało się księciu na Brunświku i Lineburgu w 1312 r.; od r.

And. S.

1566 do 1636 było, wraz z Liichowem, księstwem udzielnem, ostatecznie zaś dzierżył je książę Lineburski, a po nim Hanower.—Powiat D-ski, 453 km. □, 16 120 m-ców (1890), leży na le* wym brzegu Elby; na wschodzie płaski, na zachodzie pagórkowaty (wyniosłość Göhrde); ludność trudni się głównie rolnictwem i hodowlą zwierząt domowych.

z ziemi, kamieni i drzewa, około 15 km. długi, a 8 do 13 m. wysoki; ciągnął on s’ę od Szlezwigu aż do rzeki Treene i miasta Holliugstedt iw XI w. tworzył część granicy między Danią a Szlez-wigiem—Była w nim jedna tylko brama, zwana Wieglesdor, albo Heggedor („ Weglassthor * i „Hegthor“); zwierzchni nadzór nad strażami, którym było powierzone bezpieczeństwo wału, miał

'sim

îr

!l!

dH

ńgf '#1

HP    ■    «

Mm

BI

jSg|

Wm

I .r

':A .

K»

liii

"vf

V>$

»P?

b-:.-

H&M*

■M

EBMP

. - Ja

fit*

li

• .r

B-.

s?

Nu

MmM

Wt%Êï*Ëwim!k

wêmMÆ

HÄEI

-.i

,•

mmÊ

«H

■■'ÆÊ&ËÈS

»3

•V

r ■'

-,

•m

lili

Pïli

si

«S

«1

1 ivà

Fig. 12. Kopalnie żelaza Danneinora.

Danner Ludwika Krystyna, zoną króla Duńskiego, Fryderyka VII, ob. Rasmussen, Dannowirke, Danewerk, średniowieczne Limes Normauicus, albo Danorum vallum; taką nazwę noszą okopy wzniesione w Jutlandyi przez Duńczyków przeciwko napadom Saksonów, Obotrytów i Wendów. Był to wał, wzniesiony tak zwany „öustoä normauici limitisu.—Celem tego wału było wypełnienie luki między rzeką Treene na zachodzie, a głęboko w ląd wdzierającym się fiordem Szlezwidzkim na wschodzie; tym bowiem sposobem cała nasada południowa Jutlandzkiego półwyspu zyskiwała niejako granicę naturalną.—Pierwsze wzmianki o tych okopach sięgają

V wieku; w następnych stuleciach były one często naprawiane i powiększane; pomimo to jednak za króla duńskiego Haralda Blaatanda (sinozębego), zdobył je w 975 r. książę Saski Bernard i prawie doszczętnie zniszczył.—Odnowił je i do dawnego stanu przywrócił dopiero Waldemar Wielki w XIII w., a królowa Małgorzata w XIV w. znacznie je powiększyła.— Odtąd traciły coraz bardziej na znaczeniu i chyliły się do upadku, aż wreszcie wojua Szlezwidzka w 1848—49 r. przypomniała o nich Duńczykom, którzy starali się je umocnić i do porządku doprowadzić; wszakże niedostateczna załoga nie była w stanie powstrzymać Prusaków od ich zajęcia.—Po zawarciu pokoju w 1850 r. Dania zabrała się skrzętnie i nie szczędząc kosztów do u-mocnienia wału i stworzyła zeń silną pozycyę, którą w wojnie z 1864 r. obsadziły wojska duńskie; gdy jednak nieprzyjaciel przeprawił się przez Szleję i zagrażał lewemu skrzydłu duńskiemu, na-ówczas generał de Meza, w nocy z d. 5 na 6 lutego 1864 r., opuścił okopy dobrowolnie. Wywołało to wielkie rozgoryczenie w całym kraju, gdyż D. uważane były za niezdobyte; to też de Meza zmuszony był podać się do dymissyi. — Po przyłączeniu krajów Szlezwidzko-Holsztyńskich do Prus zburzono wszystkie obwarowania; pamięć po nich pozostała jedynie w wioskach Klein i Gross - Dan-newerk.—Porównaj: Lorenzen „Dannevirke og Omegn“ (Kopenhaga 1864); Kaufman „Der Rückzug vom Danewerk und dessen geheime Geschicb-

And. S.

zwa-

cc

ss

►o

te“ (Berlin 1866).

Danpier Wilhelm, ob. Dampier.

Lantan Antoni Wawrzyniec, zwany starszym, rzeźbiarz francuski (* w Saint-Cloud 1798 — f 1878). Otrzymał na konkursie r. 1823 drugą nagrodę rzymską za płaskorzeźbę „Euander o-płakujący swego syna, Pallaea“, oraz pierwszą wielką nagrodę r. 1828 za „Śmierć Herkulesa“. Pierwszy raz w salonie paryskim wystawił swoje prace r. 1819, a w 1824 zdobył medal drugiej klasy za figurę allegoryczną „Azyi“ (z gipsu). Główniejsze jego dzieła są następujące: „Młody ła-ziebnik, bawiący się z psem“ (posąg marmurowy) nagrodzony medalem 1 ej klasy r. 1833); „Marszałek Viilars“ (posąg z gipsu, w muzeum wer-salskiem z r. 1837); „Archanioł Rafael“ (z kamienia, w kościele św. Magdaleny); „Abraham Duquesne“ (posąg bronzowy w Dieppe); „Malherbe“ (posąg bronzowy w Caen); „Pijany Sylen* (płaskorzeźba marmurowa). D. obok tego jest twórcą wielu posągów, zdobiących różne monumenta w Paryżu, oraz kościoły: Św. Gerwazego, Św. Klotyldy, Św. Wawrzyńca, wieżę Św. Jakóba, dzwonnicę Sains Germain Auxerrois i nowy Luwr. Nadto jeszcze wykonał wiele popiersi portretowych dla Muzeum w Wersalu, dla senatu i Komedyi francuskiej. Z bratem wreszcie, Janem Piotrem, nym młodszym, wyrzeźbił grobowiec rodziny D. na cmentarzu Père Lachaise.    *

Dantan Jan Piotr, zwany młodszym, brat poprzedniego, rzeźbiarz francuski (• 26 grudnia 1800 w Paryżu— f w Badenie 8 września 1869). Był uczniem Bosio i zajmował się głównie wykonywaniem popiersi portretowych; z wielkiej ich liciby wymienimy: Belliniego, Boïeldieu’go, Karola Vernet’a, Wiktora Hugo, Scribe’a, Aubera, Cheru-biniego, Verdi’ego, pani Malibran. Z pod jego dłó-ta wyszły także posągi: Boïeldieugo (w Rouen, bronzowy); Kaina (z gipsu), Adeli Kemble, w roli Normy (z marmuru). Na wystawę powszechną w Londynie r. 1851 dał posąg „Królowej Wikto-ryi“ z cynkubronzowanego. D. młodszy wsławił się szczególniej przez swe liczne biuściki i posążki karykaturowe współczesnych znakomitości.—Syn jego D. Józef Edward (* 1848 r.) jest malarzem, uczniem Pilsa. Z obrazów jego zasługują na wyróżnienie: „Epizod ze zniszczenia Pompei“; „Kącik w pracowni* i „Św. Trójca“, a także akwa-rella „Pracownia mego ojca“.

Dante Alighieri (* 30 maja 1265 r. we Flo-rencyi—f 14 września 1321 w Ravennie), największy poeta włoski i jeden z nąjgienialniejszych poetów wszystkich czasów i narodów, pochodził z patry-cyuszowskiej rodziny florenckiej. Prapradziad jego nazywał się Cacciaguida i miał żonę z domu Alighieri, prawdopodobnie z Ferrary, a może z Parmy czy też Werony; jeden z jego synów przybrał nazwisko matki i stał się w ten sposób założycielem rodziny Alighierich we Florenoyi. D. (imię skrócone z Durante) był jego prawnukiem, a synem Alighierego II i drugiej jego żony Belli, której nazwisko rodowe nie jest wiadome stanowczo (może degli Abbati). Szczegóły życia D-ego nie są znane tak dokładnie, jakby to ze względu na jego pisma było pożądanem, ani jakby się to na pozór zdawać mogło. Wprawdzie już w lat trzydzieści po śmierci poety napisał jego życiorys Boka-cyusz, a za nim poszli inni; ale prace te, często ogólnikowe i niekrytyczue, nie dają zadawalniają-cej odpowiedzi na bardzo wiele zagadnień biograficznych, a życiorysy, kreślone przez późniejszych komentatorów i wielbioieli D-ego, jakkolwiek usiłują ciemności rozproszyć, czynią to przecież w sposób wielce dowolny. Wysnuł się w ten sposób życiorys poety dość szczegółowy, ale w małej zaledwie cząstce odpowiadający surowym wymaganiom nowszej krytyki. Wyczerpującą i drobiazgową ocenę wszystkich biograficznych wiadomości i domysłów o D em podał gruntowny i oględny A. Bartoli w tomie V swojej historyi literatury włoskiej („Della vita di D. A“; Florencya 1884).— Najmniej znane są młodzieńcze lata poety. Jakkolwiek w późniejszych pismach swoich złożył dowody bardzo rozległej i wielostronnej wiedzy, nie można powiedzieć nic stanowczego, ani gdzie ją zdobył, ani pod czyim kierunkiem. Domysł o pobycie w Paryżu na niczem nie jest oparty; twierdzenia, jakoby mistrzem D-ego w naukach był głośny erudyt Br un et to Latini (ob.), nie należy brać w literalnem znaczeniu, gdyż mógł on tylKo swoją wiedzą wywierać na młodzieńca zbawienny wpływ umysłowy; na oddawanie się bowiem zawodowi nauczycielskiemu nie pozwalał Latiniemu ani czas, ani wysokie stanowisko sekretarza rzeczypospolitej we Fiorencyi. Najbardziej wszakże zagadkowy jest stosunek młodego D-ego

,;ä

do Beatryczy (ob.), chociaż poeta opiewa ją w swoich utworach poetyckich (ob. niż.). Dokładniejsze, lubo urywkowe, są już wiadomości o dojrzalszych latach D-ego, kiedy zaczął brać udział w życiu poli-tycznem Florencyi. Z przekonania należał do stronnictwa Gwelfów, a małżeństwo z Gemmą di Ma-netto Donati (zawarte nie później jak w r. 1298) mogło go jeszcze ściślej złączyć z tem stronnictwem. W każdym razie, ponieważ ówczesne prawa dopuszczały do spraw publicznych tylko tych, co należeli do któregokolwiek cechu, przeto D. zapisał się do cechu aptekarzy. Zresztą, początkowo działalność jego na arenie politycznej nie była zbyt wybitna; biografowie wyliczają wprawdzie aż czternaście misyj dyplomatycznych D-ego; ale z nich tylko jedna, do San Geminiano (1299), nie ulega wątpliwości; czy sprawował poselstwo do Rzymu dla układów z Bonifacym VIII—niewiadomo. To wszakże jest pewne, że był przeciwnikiem różnych uroszczeń tego papieża do supre-maoyi nad Florencyą i tem naraził się, nietylko jemu, ale i t. z. Czarnym, t. j. partyi Gwelfów, która sprzyjała intencyom papieża, kiedy tymczasem umiarkowani Gwelfowie—inaczej Biali—do których i D. należał, stali w obronie niezależności rzeczy pospolitej. Podczas wynikłych stąd zatargów w r. 1300 D. sprawował urząd jednego z pryorów w kadencji od 15 czerwca do 15 sierpnia i przykładał się energicznie do utrzymania spokoju we Florencyi, zamąconego przez Czarnych. To też w r. 1302, kiedy Czarni, przy pomocy Bonifacego VIII, odnieśli przewagę nad Białymi, D. dwukrotnym wyrokiem (27 stycznia i 10 marca) wraz z wielu innymi został skazany na wygnanie i zagrożony spaleniem w razie powrotu do Florencyi. Odtąd aż do śmierci prowadził żywot tułaczy, zmieniając często miejsce pobytu. Z początku podzielał on niedolę współtowarzyszów, którzy dla wywalczenia sobie powrotu połączyli się z wygnanymi Gibelinami; później jednak — dokładnie nie wiadomo kiedy — odłączył się od nich i znalazł gościnny przytułek w Weronie u Scalige-rów (Bartłomieja czy Alboina). Nie przebywał tu jednak długo, gdyż świadectwa autentyczne okazują, że w r. 1306 był w Padwie i Lunigianie. Niektórzy biografowie utrzymują, że w czas jakiś potem D. udał się do Paryża dla studyowania teologii; podróż ta jest dość prawdopodobna, ale czasu jej określić nie można zgoła. W każdym razie, gdy w r. 1310 cesarz Henryk VII Lubsembur-czyk wkroczył do Włoch, żeby tu przywrócić powagę władzy cesarskiej, D. przebywał w Toskanii, tu bowiem ułożył swój list do władzców italskich, w którym wzywa ich gorąco do szczerego poddania się temu „zbawcy kraju“, zesłanemu od Boga dla przywrócenia spokoju i porządku we Włoszech. List ten świadczy dowodnie, że D. podczas tułactwa zmienił swoje polityczne przekonania; istotnie, z umiarkowanego stronnika Gwelfów stał się gorliwym obrońcą praw cesarskich, ale nie w rozumieniu Gibelinów. Jak ją pojmował i godził z władzą papieską, wyłożył to w kilka lat potem w traktacie O monarchii. Nadzieje prze-

Encyklop. Powił Iluitr. Zesz. 114. T. XV.

cięż poety, że będzie mógł wrócić do rodzinnego miasta i że we Włoszech zapanuje spokój, rozwiała wprędce śmierć Henryka VII (1313). D. musiał teraz w dalszym ciągu dźwigać niedolę tuła c-twa, tem bardziej, że Florencyą 6 listopada 1315 r. ponowiła na niego raz jeszcze wyrok wygnania, rozciągając go i na jego synów. Około tego czasu przebywał D, w Lucce, gdzie miał jakiś zagadkowy stosunek miłosny z niejaką Gentuccą; pobyt zaś w Gubbio, Fonte Avellana, Udme i niektórych iunych miejscowościach nie daje się stwierdzić dowodami wiarogodnemi. Natomiast nie ulega żadnej wątpliwości, że przebywał w Weronie u Can-grande Scaligero (della Scala), ale kiedy mianowicie i jak długo, określić trudno. Nie można też wskazać pewnej daty, kiedy osiadł u Guidona No-vello w Ravennie, gdzie spędził ostatnie chwile życia i umarł, mając lat 56, wkrótce, jak twierdzą niektórzy, po powrocie z poselstwa do Wenecyi. Zwłoki jego zostały złożone w kościele San Pietro

il

si

m mm

Wmink

mm

Fig. 12. Dante Alighieri.

Maggiore (obecnie San Francesco); w połowie XIV wieku, na grobowcu jego położono dwa napisy; autorem jednego z nich był przyjaciel i uczeń poety, Menghino Mezzano, drugiego — także przyjaciel i uczeń, Bernard Canaccio; w r. 1483 Bernard Bembo, ojciec kardynała, przyozdobił go płaskorzeźbą Piotra Lombardi; w roku 1780 gruntownie odnowił Luigi Gonzaga podług planów Morigii. W r. 1813 w Panteonie rzymskim stanęła statua poety dłóta Canovy; we Florencyi rzeźbiarz Ricci ustawił jego pomnik w kościele Santa Croce w 1829.—Wizerunki D-ego przechowały się dwa: jeden na medalu, który w r. 1832 odnalazł Misserini; drugi we frescu na ścianie Capella del podestà we Florencyi, odmalowany podobno w r. 1295 przez Giotta. W r. 1865, podczas uroczystego obchodu śześćsetletniej rocznicy urodzin D-ego, we Florencyi został odsło-niony pomnik poety przed kościołem Santa Croce, wykonany przez Henryka Pazzi. Oprócz tego wystawiono mu pomniki w Weronie (Zannoniego), Padwie (Veli), Neapolu (Angeliniego) i drugi we Florencyi (Demiego).—Dzieci, których istnienie daje się stwierdzić autentycznemi dokumentami, miał D. czworo: Piotra, Jakóba, Antonię i Beatryczę. Pierwszy osiadł w Weronie i był tu sędzią; przypisują mu łaciński komentarz do „Boskiej Kome-dyi“‘ ogłoszony drukiem przez lorda Vernona (Flor. 1845), oraz kilka poezyj. Jakób powrócił do Florencyi i odzyskał skonfiskowane mienie ojcowskie; miał on być także autorem włoskiego komentarza do „Piekła“ i łacińskiego do całej „Boskiej Komedyi“; Beatrycze w r. 1350 była zakonnicą klasztoru San Stefano dell’Uliva w Raven-nie; Antonia znajduje się pobieżnie wymieniona obok matki i braci w dokumencie z r. 1332.— Pisma D-ego, zarówno łacińskie, jak i włoskie, nastręczają krytyce także wiele trudności i wątpliwości co do czasu i miejsca ich powstania oraz zupełnego zrozumienia, a) Najdawniejszem jest zapewne „Vita nuova“ (Nowe życie), zbiór utworów lirycznych, zawierający 25 sonetów, 1 bal-latę i 4 canzony, związane w całość za pomocą obszernego komentarza prozą. Poświęcony on jest głównie opiewaniu mistycznej miłości po8ty ku Beatryczy i został ułożony przez autora w roku 1292, a może dopiero po 1300. Zarówno w całości, jak i w szczegółach jest to utwór wielce zagadkowy: takie lub inne jego pojmowanie łączy się ściśle z kwestyą samej Beatryczy, co do której niema dotychczas zgody pomiędzy badaczami. Większość, przyjmując za autentyczne lub przynajmniej wiarogodne wiadomości o niej w najdawniejszych życiorysach D-ego, uważa ją za Beatryczę Portinari (f 1290). Dla wielu jednak napomknienia te są niewystarczające i ci skłonni są kwestyonowaó jej historycznośó i uważać ją za allegoryczne uosobnienie teologii, polityki i t. d. Do tak rozmaitych, nawet wręcz sprzecznych, domysłów, upoważnia krytyków nietylko sama osobistość Beatryczy, przedstawiona mglisto i zagadkowo, a dotychczas nie stwierdzona żadnym autentycznym dokumentem, lecz i nieprzebrane trudności, stojące na przeszkodzie dokładnemu zrozumieniu całego Nowego życia. Ci, co uznają Beatryczę za osobistość historyczną, widzą w niem wyraz hołdu idealnej miłości poety dla kochanki, wywyższonej do apoteozy, i ukojenie się Dantego po jej stracie w spokojniejszem uczuciu, jakie o-budziła w nim donna pi et o sa (pani litościwa). Z pomiędzy tych, którzy przeczą istnieniu Beatryczy, najdalej posunął się, ale i najkonsekwentniej, najbsubtelniej rozwinął swój pogląd A. Bartoli (po-równ. jego „Storia della Ietter. italiana“, t. IV, Florenoya, 1881). Zdaniem jego, Beatrycze jest abstrakcyjnem uosobieniem idealnej, młodzieńczej miłości, jak ją rozumiał Dante, a więc niedościgłej i dla tego umierającej dla ziemi, lecz wniebowziętej i wyposażonej przymiotami boskiemi; donna pie-tosa, w której uczuciu znajduje poeta ukojenie po utracie Beatryczy, wyobraża tu, jak i w późniejszej „Uczcie“ (Convito“), filozofię. Tak poj-raując obie postacie kobiece, Bartoli dość szczęśliwie rozwiązuje wiele ciemnych i zagadkowych wyrażeń, a całość uważa za upoetyzowaue w sposób allegoryczny dzieje rozwoju ducha samego poety, mianowicie fazę młodzieńczych pragnień idealnej miłości, bolesną walkę z niemi i nareszcie zapowiedź zwrotu ku pocieszycielce—wiedzy. Celniejsze wydania „La vita nuova“ sporządzili: Tri-vulzio (Medyol. 1827), D’Ancona (Pisa, 1872; 2 wyd.

1844), Witte (Lipsk, 1876) i Casini (Flor. 1885) Polski przekład G. Ehrenberga wydrukowała „Biblioteka Warszawska“ (1882); niektóre sonety przełożył F. Faleński w „Przekładach obcych poetów“ (Kraków 1892). b) „II Convito“ (Uczta), dzieło nieukończone, opracowane między r. 1306 i 1309. W drobiazgowych, z całą scholastyczną subtelnością napisanych komentarzach miało ono zawierać wykład 14 filozoficznych i dydaktycznych canzon poety; w rzeczywistości skomentował w niem D. niecałe 3 canzony, ale tak obszernie, że dał już wyczerpujący obraz całej wszechstronnej swojej wiedzy i poglądów. Dobre jego wydanie z obszernym komentarzem przygotował Giuliani (2 tomy, Flor. 1875). — c) Wszystkie liryczne utwory D-go, łącznie z temi, które zostały wcielone do poprzednich zbiorów, znane są pod ogólnym tytułem „Rime“ albo „II Cauzoniere“; w nowszych czasach wydali je: Fraticelli (Mantua 1851) i Giuliani (t-że 1863 i 1868); znajdują się tu wszakże i liryki wątpliwej autentyczności. Przekład niemiecki z obocznym tekstem ogłosił K. L. Kannegiesser p. t.: „D. A-s lyrische Gedichte“ (Lipsk 1827; 2-e wyd. 1842) łącznie z komentarzami Wittego, który usiłuje w nich auteatyozne od nieautentycznych oddzielić. — d) „De vulgari eloquentia“ (albo elo-quio)—traktat łaciński, napisany prawdopodobnie w pierwszych latach tułactwa. Jest to wykład poetyki, uwzględniającej języki nowożytne; jakkolwiek nieukończone, dzieło to jest bardzo ważne, bo uzasadnia podstawy włoskiego języka literackiego ze ^szczególnem uwzględnieniem narzecza toskańskiego. W nowszych czasach wydali je: Fraticelli (Flor. 1857 i 1861), Giuliani (t-źe 1878).— e) „De monarchia“ — traktat polityczny, napisany w ostatnich latach życia — zawiera poglądy D-ego na prawa i obowiązki władzy oesarskiej i papieskiej i wzajemny ich do siebie stosunek. Obie one pochodzą bezpośrednio od Boga i istnieją obok siebie niezależnie, bo każda z nich ma sobie wskazany inny zakres działania i inne zadanie. Obowiązkiem władzy świeckiej jest zapewnić ludziom wszelkie warunki szczęśliwości doczesnej; dla tego to cesarz, jako piastun tej władzy, stoi ponad wszystkimi królami i książętami i ma nad nimi zwierzchnictwo, gdyż on tylko może utrzymać bezwzględny porządek, spokój i sprawiedliwość. Zadaniem zaś władzy duchownej czyli papieskiej jest prowadzić ludzi do osiągnięcia szczęśliwości wiecznej. Jeżeli którakolwiek z tych władz, nie poprzestająo na sumiennem wypełnianiu obowiązków swoich, wtrąca się w zakres działania drugiej, natenczas, nietylko przeszkadza jej osiągnąć pożądany skutek, ale i sama swego nie osiąga.

Teorya ta, idealizująca porządki średniowieczne z cesarstwem i papiestwem na czele, stawiając o-bie władze jako współrzędne, w obec ówczesnej przewagi papiestwa była protestem przeciw świa-towładnym uroszczeniom kuryi rzymskiej i do pewnego stopnia obroną zdyskredytowanej władzy cesarskiej. Traktat o monarchii wydał K. Witte (Wiedeń 1874) i Giuliani w „Opere latine di Dante“ (2 tomy, Florencya 1878 — 82). —f) „Divina Commedia“ (Boska Komedya), jeden z najgenialniejszych utworów poezyi wszechświatowej, ukończony przed samą śmiercią poety i nazwany przez niego tylko „Commedia“. Jest to t. z. w i-dzenie, cz>li poetyczne sprawozdanie z fikcyjnej podróży po świecie zagrobowym we wszystkich jego przybytkach: piekle, czyścu i raju, odbytej jakoby przez D-ego w r. 1300. Pomysłu do Boskiej Komedyi dostarczyły mu z jednej strony widzenia, pisane już przed nim w języku łacińskim, oraz „Eneida“ Wergiliusza. D. zużytkował tę formę poetycką, właściwą duchowi średniowiecznemu, żeby pod osłoną szczegółowego sprawozdania z rzeczy widzianych w świecie zagrobowym, wypowiedzieć swój sąd o stanie rzeczy istniejących na świecie doczesnym i okazać, jak dalece ówczesne stosunki i porządki były niezgodne z rozumną wolą Stwórcy. Jest to więc wszechstronna krytyka ówczesnego stanu rzeczy, nie tylko we Włoszech (chociaż one stoją u poety na pierwszym planie), ale i w całym świecie chrześoiańskim,—krytyka, przeprowadzona w duchu tych poglądów, jakie D. rozwijał w Uczcie i w traktacie O monarchii. To też z całą słusznością można twierdzić, że D. w poemacie tym wypowiedział się najwszechstronniej jako myśliciel. Umysł jego, zasilony wiedzą, na jaką tylko mógł się zdobyć Bchyłek wieków średnich, obejmuje widnokrąg bardzo rozległy i usiłuje na nim oświetlić wszystko, co zwraca na siebie jego czujną uwagę. Wprawdzie oświetlenie to jest średniowieczne, scholastyczne i mistyczne, zarówno w pojmowaniu najsubtelniejszych zagadnień bytu, jak i w sposobie wyrażania się, w posługiwaniu się allegoryą, nawet w wyborze szaty zewnętrznej, w jaką myśli swe przyodziewa w tercynach. Ale to właśnie czyni Boską Komedyę utworem aż do najdrobniejszych szczegółów charakterystycznym, odzwierciadlającym najzupełniej całe duchowe jestestwo autora, który wzniósłszy się na najwyższy poziom intelektualny możliwy ku schyłkowi wieków średnich, stał się najszlachetniejszym ich przedstawicielem. Nie mniejsza jest wszakże doniosłość Boskiej Komedyi, jako utworu poetyckiego. Wysoce podniosły nastrój moralno-religijny, nieprzebrane bogactwo wyobraźni, niezrównana plastyka w kreśleniu obrazów, wreszcie klasyczna prawie ekonomika artystyczna, zachowana w budowie i rozwinięciu szczegółów— wszystko to stawia ją w rzędzie najprzedniejszych poematów literatury powszechnej. Dla Włochów zaś ma ona jeszcze to specyalne znaczenie, że u-kazuje D-ego jako pierwszego gorącego patryo-tę, ubolewającego nad upadkiem ojczyzny i pragnącego jej zjednoczenia i wielkości. Jej wartość poetycką zniża tylko zamiłowanie D-ego w subtelnościach scholastyki i allegoryczny, zawiły sposób wypowiadania myśli. To też głębsze jej zrozumienie wymaga nieodzownie komentarzy. Zauważono to bardzo prędko, i dla tego już w 30 lat po śmierci autora we Florencyi ustanowiono katedrę do publicznego wykładu Boskiej Komedyi i zaproszono na nią Bokacyusza (ob) Z upływem czasu ilość komentatorów rosła, pomimo to i dziś jeszcze poszczególne ustępy i wyrażenia pozostają zagadką, chociaż nowsi komentatorowie przystępują do pracy z wielkim zasobem wiadomości i bystrości krytycznej. Pomiędzy nimi odznaczyli się: Lombardi (3 tomy, Rzym 1791), Ros-setti (2 tomy, Londyn 1826—27), Philalethes (król Jan Saski) w swoim przekładzie niemieckim Boskiej Komedyi (3 tomy, Drezno 1828—49). Tom-maseo (Wenecya 1837), Bianchi (9 wyd. Florenc.

1886) Fraticelli (3 wyd., tże 1871), De Marżo (3 tomy, t-źe 1864—82), Scartazzini w notach do tekstu (Lipsk lb74—82), Lubin (Padwa 1881), Ca-sini (Flor. 1889) i inni.—Dzieło tak doniosłe miało na schyłku wieków średnich swoich naśladowców, nietylko we Włoszech (Fazio degli Uberti, Federigo Frezzi, Matteo Palmieri i t. d.) ale nawet po za ich granicami, szczególniej w Kastylii (margrabia Santillana, Juan de Mena). Wcześnie też zaczęto przekładać Boską Komedyę na różne języki; przekład łaciński Matea Ronto ukazał się w roku 1381; kataloński Andrzeja Febrera i kastylski Henryka de Villena w 1428; francuski Grangiera w 1596. Nowsze przekłady istnieją we wszystkich prawie językach—najwięcej w nie-mieokim, bo około trzydziestu; celniejsze z nich są: Streckfussa (3 tomy, Halla 1824—26; 9 wyd. 1871), Philalethesa (3 tomy, Drezno 1828—49; ostatnio

1891) i Gildemeistera (Beri. 1888; 2 wyd. 1891). Na francuski tłómaczyli: D’Artaud de Montor (3 tomy, Paryż 1811—13; nowe wyd. 1878), Cale-mard de Lafayette (2 tomy, t że 1835), Ratisbonne (4 wyd. 1870), Reynard (1878) i inni; na angielski: H. Boyd (3 tomy. Lond. 1802); H. F. Cary (3 tomy, t-źe, 1806, 16 wyd. 1871), Dayman (1865), Minchin (1884), Norton (1892) i inni; na język duński—Molbech (3 tomy, Kopenh. 1851—62), na szwedzki K. W. Böttiger (Upsala 1853), na niderlandzki Hacke van Mijnden (Haarlem 1867—73),

J. Bohl (t-źe 1876 — 85), ten Kate (Leyda 1877) i t. d.; na hiszpański Di Cheste (Barcelona 1868) i inni; na rossyjski w całości Minajew (1873). Istnieje oprócz tego nowożytny przekład hebrajski (tylko Piekła) Formigginiego (Tryest 1869), dwa nowogreckie; Yergotina (1865) i Musurusa paszy (Lond. 1882 — 86), dwa węgierskie: A. Janosa (1878) i Szasza (1887) i czeski Jarosł. Vrchlickiego (Praga 1869 — 81). Na język polski przełożył Boską Komedyę w całości Julian Korsak wierszem rymowanym parzystym (Warsz. 1860) i wierszem białym A. Stanisławski (Poznań, 1870); częściowo tłómaczyli ją: Mickiewicz (Ugolino), Kraszewski, oraz tercynami (miarą oryginału) A. Asnyk i F. Faleński. — g) Wreszcie do pism D-ego należy zaliczyć i jego listy, jako materyał, rzucający

E. G.

pewne światło na różne wątpliwości biograficzne; wiele z nich wszakże jest zakwestyonowanych; wydał je Witte p. t. „Dantis epistolae quae exstant cum notis“ (Padwa 1827), później Torri (Liworno 1842), Fraticelli (Flor. 1862) i Giuliani (1882). Podejrzanej autentyczności są dwie eklogi i niewątpliwie sfałszowana rozprawa „Quaestio de aqua et terra“. — Zbiorowe wydanie pomniejszych pism D-ego sporządził Fraticelli p. t. „Opere minori” (3 tomy Flor. 1861—62) łacińskich—Giuliani p. t. „Le opere latine“ (2 tomy, t-źe 1878—82). Z licznych wydań „Boskiej Komedyi“ (ilość ich w r. 1882 wynosiła 347) najdawniejsze wyszło w Man-tui (1472,); z nowszych lepsze uskutecznili: Lom-bardi (3 tomy, Rzym 1791; ostatnio w Padwie 1822), Dionisi (3 tomy, Parma 1795); Biagioli, 4 tomy, Flor. 1817—19); Bianchi (7 wydanie, t-że,

1868) , Witte (Berlin 1862 r ) i Scartazzini (3 tomy, Lipsk 1874—82). Istnieją też w różnych językach wydania z ilustracyami Dorógo i innych rysowników. — Do gruntowniejszego poznania życia i dzieł D-ego posłużyć mogą: C. Bal-bo „Vita di D.u (2 tomy, Turyn 1839); Fraticelli „Storia della vita di D.“ (Flor. 1861), Todeschini „Scritti su D.“ (Vicenza 1872), I. delLungo „Dante nei tempi di Dante” (Bolonia 1888); Wegele „Dantes Leben und Werke“ (3 wyd. Jena 1879); Scartazzini „D., seine Zeit und seine Werke“ (2 wyd. Frankf. 1879); tegoż „Abhandlungen über D.“ (t-że 1880); Magnier „D. et le moyen-âgeu (Paryż

1861), Bergmann „D., sa vie et ses oeuvres“ (2 wyd. Strassb. 1881); Rod „D.“ ("Paryż 1891); Symonds „Introduction to the study of D.” (Lond. 1872, 3 wyd. 1893); Moore »D. and his early bio-graphers“ (t-że 1890). Bardziej specyalne prace są: Pasquini „La principale allegoria alla Divina Commedia“ (Medyol. 1875); Hettinger „Die Göttliche Komödie des D.“ (Freib. i. Br. 1880; 2 wyd. 1889). D’Ancona „I precursori di D.“ (Flor. 1874); Scartazzini „Prolegomeni della Divinà Commedia“ (Lipsk 1890); Luchini „La politica di D.“ (Bozzo-lo 1893) i t. d. Systematyczny przegląd bogatej literatury, traktującej oD-ym,podał w swoim czasie Batines „Bibliografia Dantesca (2 tomy, Prato 1846; z uzupełnieniem — Bolon. 1883), Ferrazzi „Manuale Dantesco“ (5 tomów, Bassano 1865—77) i Petzholdt „Bibliographia Dantea“ (2 wyd. Drezno, 1880). Sprawę z prac współczesnych zdaje cd r. 1893 speoyalny organ do studyów nad D-ym „Giornale Dantesco“, wydawany przez Passerinie-go; przed nim spełniał to zadanie „L’Alighieri“ (4 tomy, Werona 1889—93) Pprzez czas krótki „Ri-vista critica e bibliografica della letteratura Dantesca“ (1893); obok tego istnieje jeszcze drugi organ „Bullettino della società Dantesca italiana“. W języku polskim o D-ym pisali prócz innych: J. J. Kraszewski „Dante. Studya nad Boską Komedyą“ (Poznań

1869) ; J. Klaczko „Wieczory florenckie“ przełożone przez Tarnowskiego (Warsz. 1884) i Gostom-ski „Świat nadprzyrodzony w Boskiej Komedyi“ (Ateneum 1892).

Dante da Maj a no, poeta włoski, rodem z Ma-jano w Toskanii; kwitł na schyłku wieku XIII (około 1290 r.); w jednym ze swoich sonetów szorstko się wyraził o młodym Dantym Alighierim. Pozostało po nim około 40 sonetów, 5 ballad i 3 can-zony; okazuje się z nich, źe D. ani w pomysłach, ani w wyrażeniach nie wyzwolił się był jeszcze z pod wpływu trubadurów prowansalskich. Są one przeważnie treści miłosnej i opiewają niejaką Ninę Si-ciliani, czyli t. tw. Ninę di Dante. Znajdują się wydrukowane, między innemi, w zbiorze „Poeti del primo secolo della lingua italiana“ (Flor. 1876). —Borgognoni w rozprawie „D. da Majano” (Ravenna 1882) przeczy istnieniu tego poety, ale wnio-Bki jego zbija Novati w „D. ed A. Borgognoni“ (Ankona 1883).

Dante albo Danti Peregrino, więcej znany pod imieniem zakonnem, jako Ojciec Ignacy (Egnazio) dominikan, kosmograf i matematyk (* 1537 w Perugii — 1586 w Rzymie), był synem Juliusza D-ego, również matematyka i budowniczego, którego siostra, Teodora, słynna swego czasu z biegłości w matematyce, była pierw-szą nauczycielką swego siostrzeńca. Od. r. 1576 — 1583 był profesorem w Bolonii, potem, powołany do Rzymu, na rozkaz papieża Grzegorza XIII zdjął plany różnych miejscowości w Państwie Kościelcem i został za to biskupem Alatri. Około 1576 postawił w kościele św. Petroniusza w Bolonii wielki kompas, ażeby przy pomocy jego ściśle określić ówczesne pochylenie ekliptyki, prze konał się bowiem już dawniej z porównania własnych obserwacyj z obserwacyami swoich poprzedników, źe się ono powoli zmienia. Wiadomość o tem podał w traktacie „De usu et fabrica Astrolabii“ (Florencya 1569; toż samo po włosku); pracował też nad wyznaczeniem południka, lecz to niezupełnie mu się powiodło, i dopiero Dominik Caocini r. 1695 błędy jego sprostował. D. oprócz tego uczestniczył w naradach nad poprawą kalendarza, przedsięwziętą przez Grzegorza XIII, a także, na żądanie tegoż papieża — nad ozdobieniem Watykanu obrazem allegorycznym geografii starożytnej i nowożytnej; wreszcie napisał „Commentarie alla regole della perspettiva di G. Berozzi“. (Rzym 1583).    *

Dantier Henryk Alfons (* 1810 w Noyon), historyk francuski, wysyłany przez rząd kilkakrotnie dla poszukiwań naukowych do Włoch, Belgii, Niemiec i Anglii; napisał między innemi: „ Histoire du moyen-âge” (1852); „ Etudes sur les Bénédictins“ (2 tomy, 1864); „Les monastères bénédictins d’Italie“ (2 tomy, 1866); „L’Italie, études historiques“ (2 tomy, 1874) i „Les femmes dans la société chrétienne“ (2 tomy, 1878). Trzy ostatnie dzieła były uwieńczone nagrodą.

Dantiscus Al., pseudonim ks. Adama Czartoryskiego, generała Ziem Podolskich, pod którym wydał ważną pracę: „Myśli o pismach, z uwagami nad sposobem pisania w rozmaitych materyach“ (Wilno 1821).

Danton Jerzy Jakób, znakomity rewolucyo-nista i mąż stanu francuski (* 28 paźdz. 1749 — f 5 kwietnia 1794), pochodził z rodziny mieszczańskiej w Arcis sur Aube, kształcony w seminaryum w Troyes, później tamże u oo. oratoryanów, okazał wczesne zdolności do nauk, ale też wyjątkową żywość i niezależność charakteru; tak np. 1775 roku, wbrew zakazowi władzy szkolnej, pieszo udał się do Reims, na koronacyę Ludwika XVI, aby, jak się wyraził, „obaczyć, jak się robi królów“. Rodzice przeznaczali go na księdza, lecz on, nie czując w sobie powołania do stanu duchownego, udał się na studya prawne do Paryża. Dostał się tutaj do kół wolnomyślnych i oppozycyjnych i z zapałem rzucił się do lektury; pochłaniał Rabe-Iais’go, Bayle’a, Voltaire’a, Monteskiusza, Rousseau, a zwłaszcza DideroPa, do którego pociągało go szczególne pokrewieństwo duchowe, i którego o-gromną Encyklopedyę podobno przeczytał od de ski do deski; ale niemniej, rzecz rzadsza u ówczesnego Francuza, czytywał Danta, Szekspira, Ma-chiawela, Adama Smitha i, jak świadczą późniejsze jego mowy oraz głosy spółczesnych, ten przy szły brutalny trybun należał do rzędu najukształceń-szych ludzi śród działaczów rewolucyjnych. Praktykę adwokacką zaczął 1786 r. w Paryżu; 1787 roku kupił za 80 tys. liwrów kancelaryę obrońcy przy Radzie Królewskiej; t. r. ożenił się z Antoniną Charpentier, córką zamożnego kontrolera ferm. Adwokat zdolny i sprawny, wkrótce wyrobił sobie znaczną, a nawet wielkopańską, klientelę; niektórzy z jego lepszych klientów usiłowali nawet zużytkować jego talenta dla dworu i umieścić go w ministeryum kardynała Brienne'a. Wogóle D. wówczas materyalnie miał się bardzo dobrze, zarabiał przeszło 20 tys. liwr. rocznie; i kiedy następnie w 1791, przerzuciwszy się całkiem do polityki, zrzekł się swej kancelaryi obrończej, wyko nana z urzędu likwidacya wykazała, iż żadnych nie miał długów, tak, że w całości odebrał od skarbu przypadającą mu za zrzeczenie się znaczną summę. Niesłusznie tedy długi czas zaliczano go do bezdomnych, bez chleba, awanturników, którzy tylko dla zysku rzucili się w odmęt rewolucyjny. Pociągnęła go tedy niejakaś pospolita chciwość, lecz wielka ambicya, co prawda, tylko wyjątkowo hamowana przez względy ludzkości albo honoru. Czynny już w dniu 14 lipca 1789 r., podczas wzięcia Bastylii, wkrótce powszechnie znany z gwałtownej a świetnej, choć zawsze improwizowanej, wymowy w klubach i na zebraniach ludowych, należał D. w czerwcu 1790, do grona założycieli radykalnego klubu Cordelier’ôw. Oddawna już zdeklarowany republikanin,—co mu zresztą nie przeszkadzało, za przykładem Mirabeau, brać pieniędzy od dworu w tym samym czasie, kiedy się przeciw dworowi sprzysięgał, po chybionej ucieczce króla do Varennes (20 czerwca 1791), razem z Bris so t’em, D e sm oulins’e m (ob.) i in., wbrew umiarkowanej polityce Zgromadzenia Ustawodawczego. postanowił wymusić złożenie Ludwika XVI i obwołanie rzeczy pospolitej. W tym celu wywołał w dniu 17 lipca t. r. głośną demonstra-cyę ludową na Polu Marsowem, rozpędzoną przez Lafayette’a przy pomocy gwardyi narodowej, nie bez przelewu krwi. Cel był chybiony, lecz tyle zyskał D., iż zachwiał tym sposobem popularność

Lafayette’a. Zagrożony uwięzieniem, schronił się do Auglii, bawił tam 6 tygodni, nawiązał stosunki z wybitnymi przywódzcami oppozycyi whigowskiej. Wrócił do Paryża, aby braó udział w wyborach do Zgromadzenia Prawodawczego; aresztowany, lecz wkrótce wypuszczony na wolność z mocy amnestyi wrześniowej. Obrany w listopadzie t. r. na towarzysza prokuratora gminy paryskiej, na tern niepozornem stanowisku potrafił odrazu usunąć w cień wszystkich kolegów z zarządu municypalnego i faktycznie ujął w ręce władzę nad burzliwym ludem stolicy. Odtąd wytrwale a w cichości dąży D. do przygotowania wybuchu ludowego dla obalenia tronu. Żyrondyści, którzy w tym samym dążyli kierunku, lecz swoje zamysły republikańskie woleli przygotowywać z trybuny Zgromadzenia, nie decydując się jeszcze rozkiełznaó tłumów, milcząco sprzymierzyli się z D-m i jego przyjaciółmi; nie przewidywali, iż on, tymczasowe tylko ich narzędzie, raz mając lud w ręku, będzie

:gf

«y

»?

Fig. 13. Danton Jakób.

niebawem stanowił o ich własnym losie. Tymczasem, manifest brunświcki, pierwsze kroki wojenne koalicyi, nieuchronna inwazya kraju, wywołały stan gorączkowy u ludności stolicy. Z tego nastroju, z podejrzeń—bynajmniej zresztą, jak się dziś okazuje, nie bezzasadnych — narodu przeciw królowi, a zwłaszcza królowej, skorzystał D. który zawsze był człowiekiem śmiałej, natychmiastowej decyzyi; po udareranionem powstaniu 20 czerwca 1792 r. przygotował zamach decydujący na dzień 10 sierpnia. W nocy z 9 na 10 osobiście aresztuje i wydaje na śmierć dowódzcę gwardyi narodowej paryskiej, Mandafa, na jegó miejsce mianuje oddanego sobie Santerre’a i wytrąca tym sposobem z ręki dworowi i żywiołom umiarkowanym wszelką możność skutecznego oporu. Następuje powstanie 10 sierp., wzięcie Tuileryów, rzeź Szwajcarów przybocznych, upadek monarchii. Kierownikiem i sprawcą bezpośrednim tych wypadków wszędzie jest D., choć odpowiedzialność za nie dzielą z nim Żyrondy ści; stanął on wtedy u szczytu potęgi i wpływu, trząsł radą municypalną paryską, w której zasiadali tacy ludzie jak Marat, Collot, d’Herbois, Billaud-Varennes (ob.). W rządzie mianowany został ministrem sprawiedliwości. Zbliżało się już wówczas niebezpieczeństwo inwazyi; 24 sierpnia Prusacy wzięli Longwy, 30 obiegli Verdun. Koledzy D-a, minister wojny, Ser-van, śmielsi nawet śród Żyrondystów, radzili opuścić i wydać nieprzyjacielowi zagrożony Paryż, cofnąć się z rządem, Zgromadzeniem i królem, jako zakładnikiem, za Loarę, do Blois, albo do Saumur. D. miał niepoślednią zasługę, iż tym pomysłom stanowczo się oparł, domagał się natomiast, aby bez walki nie ustąpić ani piędzi ziemi, w żadnym razie nie wydawać stolicy, odrazu chwycić się środków ostatecznych, cały naród powołać do broni. Jego ogniste w tym duchu przemówienia przed Komitetem obrony narodowej oraz w Zgromadzeniu Prawodawczem 28 sierpnia, 2 września (kiedy już wiedział o upadku Verdun’u), szalona energia, jakiej umiał udzielić towarzyszom i narodowi, być może w owej chwili uratowały Fraucyę. Lecz równocześnie wobec komitetu obrony wyrzekł złowróżbne słowa: „należy przedewszystkiem przerazić rojalistów, tak jest, potrzeba ich przerazić“. Znaczenie tych ciemnych słów okazała niezwłocznie straszliwa rzeź więźniów politycznych, trzymanych w więzieniach Conciergerie, La Force, Abbaye i Karmelitów, dokonana w nocy z 1-go na 2 września. Napróżno dzisiejsi apologeci D-a usiłują zdjąć ż niego odpowiedzialność za te morderstwa, które, jeśli nie odbyły się pod bezpośredniem jego kierownictwem, niezawodnie jednak z jego wyszły inicyatywy. Wszelako osobiście objawił przy tej okazyi niespodzianą ludzkość, uratował wiele osób, których krewni do niego zwrócili się z prośbą; między innymi uratował od niechybnej śmierci osobistych swych nieprzyjaciół, b. członków Zgromadzenia Ustawodawczego, Barnave’a, Lameth’a i Dupont’a, których na chwilę przed rzezią polecił był wypuścić* z więzienia. Obrany do Konwencyi przez wyborców paryskich, D. zrzekł się teki mini-steryalnej i przyjął mandat, który mu większą dawał władzę, niżby ją miał, należąc do rządu. Obrany prezydującym w klubie Jakobinów (10 października) i członkiem komissyi ustawodawczej (11 października). W Konwencyi, gdzie z jego inicyatywy zapadła 10 marca 1793 r. uchwała o zaprowadzeniu Trybunału rewolucyjnego, którego sam miał paść ofiarą, zdobył wpływ przeważny. Napróżno rozpoczęli przeciw niemu Zyrondyści zacię-kłą kampanię zarzucając mu zamysły dyktatorskie oraz roztrwonienie grosza publicznego, a po dokonanej zdradzie Dumouriez’a, stosunki zażyłe z generałem. Nie ulega wątpliwości, że D., „Mirabeau tłuszczy“, jak go trafnie nazwano, rozrzutny, namiętny, oddany rozrywkom, pozbawiony zresztą wszelkich skrupułów moralnych, zwłaszcza odkąd wstąpił w gorączkowy okres rewolucyi, pod żadnym względem czystym nie był. Lecz zaciekłość przeciw niemu Żyrondystów w owej chwili nie była polityczną. Już wtedy zaznaczał się roz brat i spółzawodnictwo między nim a Robespier-re’m. D., który w wielu sprawach polityki wewnętrznej, szczególnie zaś zagranicznej, podzielał opinię Żyrondy, skłaniał się do zgody Iz tym odłamem Konwencyi; z drugiej strony, przewidywał dla siebie i dla kraju niebezpieczeństwo ze zwycięstwa zupełnego Góry. Lecz odepchnięty przez Zyrondy-stów, oskarżony w Konwencyi prze? jednego z nich, Lasource’a (posiedzenia 30 marca i 1 kwietnia

1793), z właściwą sobie stanowczością postanowił złamać to stronnictwo, w którem zresztą, nie bez zasady, dopatrywał się tendencyj federalistycznych, decentralizacyjnych, niebezpiecznych w chwili, kiedy obrona przeciw koalieyi wymagała skupienia wszystkich sił naro iu: to też sprzymierzył się z Ro-bespierre'm w d. 31 maja i 2 czerwca dla dopełnienia zguby Żyrondy. Atoli główną uwagę, jeszcze od ohwili wybuchu wojny z pierwszą koalicyą, skupił D. na sprawach polityki zagranicznej. Dnia 1 grud. 1792 r., po zwycięstwie pod Jemappes i zaborze Belgii, wyprawiony od Konwencyi do Bruk-selli dla zaprowadzenia nowej organizacyi w zdobytym kraju; 25 marca 1793 wstąpił do Komitetu obrony narodowej; 6 kwietnia t. r. obrany do Komitetu ocalenia Publicznego, gdzie zasiadał do 9 lipca t. r. Głowa równie ognista, jak roztropna, zdaniem Taine’a, najzdolniejszy * polityk rewolucyjnej Rzeczypospolitej, chciał, uzyskawszy dla Fraucyi »granice naturalne“, t. j. szereg nieoszacowanych nabytków aż do Renu, położyć tamę dalszej propagandzie rewolucyjnej w Europie dla samej idei, a bez pożytku politycznego dla Fraucyi. Ż jego inicyatywy uchwaliła Konwencya dekret o nieinter-wencyi (13 kwietnia), oraz deklaracyę, iż naród francuski nie zamierza prowadzić wojen zdobywczych (15 czerwca 1793). Te dekrety miały na celu uspokoić rządy mocarstw sąsiednich, przygotować zbliżenie się do Prus, do Szwecyi, do czego dążył D., wstępując w ślady klasycznej polityki francuskiej Richelieu’go i Ludwika XIV, aby wszystkie siły obrócić przeciw Anglii. Nie była mu w tym czasie obcą, wobec zbliżającej się groźby interwen-cyi Katarzyny II, myśl poruszenia Polski i Turcyi. Lecz tymczasem zbliżyła się ostateczna rozprawa między nim a Robespierre’m. Pol koniec 1793, zniechęcony, unikając walki, udaje się D. do rodzinnego Arcis sur Aube, lecz niebawem wraca, przywołauy przez przyjaciół do Paryża. Ci przyjaciele, Philippeaux, Lacroix, Fabre d’Eglantine, Desmoulins, oskarżeni razem z nim o „moderantyzm“, pragnęli kres położyć nieustannym rzeziom. W tym duchu wystąpił Desmoulins w sławnych pamfletach „Le vieux cordelier“ (5, 10, 15 grudnia). Robespierre, zdawało się, skłaniał się w tym samym kierunku i spowodował upadek Hébert’a (ob.) i anarchistów. Lecz niebawem zwrócił się przeciw samemu D-i. Ten, zamiast zwykłej energii, objawił tym razem jakąś szczególną apatyę. Kiedy go uprzedzano o niebezpieczeństwie: „Wolę być gilotynowanym—odparł—niż dalej gilotynować“; kiedy radzono mu ratować się ucieczką: „Azali—odezwał się—ojczyznę można zabrać z sobą na po-

W. K. Z.

deszwacb?“ Aresztowany razem ze swymi stronnikami w nocy 10 germinala roku II (31 marca

1794), zuchwały połączonych Komitetów ocalenia i bezpieczeństwa publicznego, osadzony został w więzieniu Au Luxembourg; ze zdumieniem powitali go trzymani tam rojaliści, Żyrondyści i inni więźniowie polityczni; on rzekł do nich: „Chciałem panów uwolnić, lecz teraz nie wiem, jak się to skończy“. Nazajutrz, w Konwencyi, napróżno w obronie D-a wystąpił Legendre; oskarżające mowy Robespier-re’a i Saint - Justa skłoniły Zgromadzenie do potwierdzenia dekretu o uwięzieniu Dantonistów. Proces natyohmiast odbył się przed Trybunałem rewolucyjnym (3 kwietnia). D. wielką okazał moc ducha; na zwykłe zapytanie prezydenta, Dumas’a, o nazwisko, lata i miejsce pobytu, odrzekł: „nazywam się D., mam lat 35; zamieszkanie moje niebawem będzie w nicości, a moje imię w Panteonie“. Kiedy jego dumne i gwałtowne odpowiedzi poczęły wzruszać obecną publiczność, zaniepokojony prokurator, osławiony Fouquier-Tinville, zażądał zamknięcia obrad; natychmiast też uchwaliła Konwencya, w myśl żądania Saint-Justa i Billaud - Varennes’a, odpowiedni dekret, wyjmujący Dantonistów z pod prawa i znoszący względem nich dalsze formy postępowania sądowego. Śród takich warunków nastąpiło skazanie na śmierć i ścięcie D-a (wieczorem 15 kwietnia), który do ostatniej chwili zachował niewzruszoną zimną krew; uspokajał Desmoulins’a, gdy ten stracił odwagę na szafocie; do kata zaś rzekł, aby jego głowę pokazał ludowi, „bo ją warto oglądać“. D., niepotrzebnie dziś idealizowany przez niektórych historyków francuskich (zwłaszcza Robinet’a i Aulard’a), przy wielu właściwościach odpychających, należy niewątpliwie do najwybitniejszych postaci pierwszej rewo-lucyi. — Por. Bougeart „D., documents, pour servir à l’histoire de la Rév. franç.* (Bruksella 1861); Vermorel „Oeuvres de D.“ (1886); Du-bost „D. et la politique contemporaine“ (1880); oraz „D. et les massacres du septembre“ (1885); Aulard „D.“ (1887), oraz w ogólnych studyach o Mówcach rewolucyjnych i Klubie Jakobinów; Robinet „Procès des Dantonistes“ (1879), „D.“ (1881), a zwłaszcza źródłowe: „D, émigré... la diplomatie de la République en l’an I“ (1887) oraz „D., homme d’état“, także biografia w Encykl. Lamirault’a XIII. — Por, ciekawe uwagi Comte’a o D. w „Système de polit, posit. III“, oraz świetną charakterystykę Taine’a w „Revolution“ III.A-Dantyszsk, herb polski. Na tarczy owalnej przećwiertowanej, pierwsze i czwarte pole dwubar-wne i srebrno - czarne wzdłuż; na polach tych po dwa skrzydła rozciągnięte i osadami złączone, prawe czarne, lewe srebrne. Drugie i trzecie pole srebrne, a na nich z prawej miecz żelazny, o-strzem w górę, z lewej dębowa pałka o pięciu sękach, ujęciem w dół. Tarczę otacza zielony wieniec laurowy. Cesarz Maksymilian wraz z no-bilitacyą nadał herb będący na 1-m i 3-m polu Janowi Plachsbindero wi, zwanemu: Linodesmon-Danty-szek, poecie laureatowi, późniejszemu biskupowi warmińskiemu (f 1548). Nobilitacyę tę potwierdził król Zygmunt I i dodał do herbu miecz i pałkę.— Niesiecki, Borkowski.

g,

—y/

Fig. 14. Dantyszek (herb).

Dantyszek Jan (* 1 listopada 1485—f 28 października 1548), dyplomata polski i autor. Rodzina Jana używała pierwotnie przydomka szlacheckiego von Höfen (van de Hoven) i posiadała dobra ziemskie w Prusach. Dziad Jana, straciwszy majątek, przeniósł się do Gdańska, został powroźui-kiem i przezwał się od rzemiosła swego Flachsbinder. Syn jego, Szymon, był piwowarem w Gdańsku, gdzie się też urodził Jan, zwany pospolicie Dantyszkiem. Jan Flachsbinder podpisywał się z grecka: „Linodesmon*, po odnowieniu zaś szlachectwa: „Joanues a Curiis (von Höfen)“ i pieczętował się herbem „Dantyszek“. Ukończywszy szkoły gdańskie, udał się około r. 1497 do akademii krakowskiej. Słuchał poetyki Pawła z Krosna i pisał wiersze. Piętnastoletniego młodzieńca powołano około r. 1500 na dwór królewski, któremu służył przez wiele lat. Pełnił początkowo służbę rycerską w wojnach przeciwko Wołochom i Tatarom, rychło jednak zawód ten porzucił i udał się w podróż. Zwiedził Danię i Niemcy w r. 1505, Korfu, Peloponez, Kretę, Cypr i Palestynę. Przez Włochy wrócił do kraju i pełnił znów obowiązki dworskie. Za protekcyą Tomickiego i innych, dbałych o młodzież utalentowaną, szybko różne przechodził urzędy. Z początku był pisarzem czyli notaryuszem, następnie sekretarzem królewskim, w którym-to charakterze objeżdżał sejmiki prowinoyonalne pruskie. Chociaż święceń kapłańskich nie miał, był bowiem tylko dyakonem, otrzymał dochody z probostwa w Gołębiu pod Krakowem i przy kościele Panny Maryi w Gdańsku. Prowadził życie hulaszcze, uskarżał się często na niedostatek. Posłując na sejmiki pruskie w latach: 1508, 1509, 1511, 1512, 1513, lub też jeżdżąc w sprawach królewskich do Gdańska, wywiązywał się z zadania ze zręcznością, która torowała mu drogę do posług wyższych. Protegował go też biskup warmiński, Łukasz von Watzelrode. W r. 1514 otrzymał D. koadjutoryę kononii w kapitule warmińskiej; współcześnie towarzyszył królowi w wyprawie przeciwko Moskwie. W r. 1515 jedzie z królem Zygmuntem na kongres wiedeński; choć mało znaczący w hierarchii urzędniczej, zwraca już na siebie uwagę jako poeta, opie-

rf.

wający ślub króla z Barbarą (1512) i zwycięstwo orszańskie. Z Wiednia, jako sekretarz poselstwa, udaje się.do Wenecyi, którą starano się skłonić do akcyi przeciwko Turkom. Poselstwo, powróciwszy z niczem do cesarza Maksymiliana, który bawił w Tyrolu, pozostawiło przy nim D-a. Młody dyplomata pojechał z cesarzem do Włoch i zajmował się małżeństwem króla, osieroconego przez śmierć Barbary (f 2 października r. 1515). Swatał z Zygmuntem wnuczkę cesarską, Eleonorę, następnie Bonę z domu Sforzów. Na dworze Maksymiliana zawiązał D. liczne stosunki, wdrożył się do form życia, nauczył się ceremoniału dyplomatycznego. Nie gardził też amorami, które w osobie pięknej Grinei opiewał rymami. Zwiedziwszy Włochy i Niemcy aż do Belgii, w lipeu r. 1517 wrócił do kraju jako poeta uwieńczony, z tytułem doktora obojga praw i godnością szlachecką. Bawił znowu w charakterze sekretarza królewskiego w Krakowie, opiewał powrót z Moskwy Herber-

" m !!m:

Fig. 16. Dantyszek Jan.

steina, obecny był na obrzędzie weselnym Zygmunta z Boną, 18 kwietnia 1518. Pod konieo r. 1518 nastręczyła mu się sposobność zdobycia nowego, i to ważniejszego, poselstwa: w sprawie schedy neapolitańskiej. Udał się D. w podróż w towarzystwie trzech sług, dążąc na dwór Karola, króla katolickiego, który panował w księstwie Nea-politańskiem. W styczniu r. 1519 stanął na ziemi hiszpańskiej; w Barcelonie otrzymał wiadomość o śmierci cesarza Maksymiliana, Król Karol, starający się o tron cesarski, posła Zygmuntowego przyjął uprzejmie, nic jednak stanowczego w spra wie schedy neapolitańskiej, pomimo zabiegów D-a, nie zrobił. Zdobycie w r. 1521 przez Turków Belgradu zaniepokoiło Węgry, Polskę i Niemcy. Gotowano się do wyprawy europejskiej; zebrał się w Norymberdze sejm, na który Ludwik Jagiellończyk, król węgierski, wysłał posłów i wzywał stryja swego, Zygmunt«. Zygmunt, nie mogąc, dla niebezpieczeństwa, grożącego państwu jego, przyjąć udziału w wyprawie przeciwko Turkom, wysłał do cesarza D-a, który miał polecenie przedstawić niemoc Polski, kłopoty jej w sprawie z wyłamuj ącemi się od lernictwa Prusami, oraz podjąć nanowo zabiegi około schedy neapolitańskiej. Wyjechał D. z Wilna; przez Kraków przybył do Wiednia, następnie do Salzburga i Norymbergi. Nie-zastał już Karola w Norymberdze: udał się przeto za nim do Hiszpanii. Po drodze zwiedził Anglię, gdzie poznał kardynała Wolseya. Wykonawszy w Hiszpanii zlecenia królewskie, wraca D. przez Niderlandy, Kolonię i Lipsk do kraju. Zboczył do Wittembergi dla odwiedzenia Lutra i poznania Melanchtona. W lutym r. 1524 umarła matka królowej Bony, Izabella, po której księstwo Barskie i inne posiadłości przejść miały na córkę. Dla objęcia w posiadanie dziedzictwa królowej, Zygmuat wysłał D-a i Ludwika Aliphia, którzy mieli złożyć życzenia nowemu papieżowi, Klemensowi VII, i doży weneckiemu. Opuścili posłowie Kraków 15 marca; jechali przez Wiedeń, Villach i Wene-cyę, skąd morzem puścili się do Bari. Znaleźli sytuacyę fatalną: całe księstwo zajął vice-król aeapolitański pod pozorem, że Franciszek Sforza ma prawne do niego prêtonsye. D., pozostawiwszy w Bari Aliphia, przez Rzym, gdzie odwiedził papieża, udał się do H szpanii. W Lugdunie spotkał się z królem francuskim, Franciszkiem. Na dworze cesarza Karola w Hiszpanii przyjęto go chłodno, w sprawie barskiej dano mu odpowiedzi wymijające. Przetrwał D. na dworze cesarskim lat siedem. Bronił polityki Zygmunta w sprawie sekularyzacyi Prus, czynił znowu zabiegi o win-dykacyę spadku Bony i t. p. Znaczenie Polski przez legacye D-a podniosło się w s wiecie politycznym niemało. Przedtem „mało co w Hiszpanii wiedziano o Polsce“, gdy obecnie reprezentanci wszystkich państw spotykali się z dyplomatą jej wykształconym i biegłym. Dowiadywano się z podziwem o wielkiem państwie, które D. umiał w korzystnem w oczach cudzoziemców przedstawić świetle. Z drugiej strony legacye te znacznie rozszerzyły widnokrąg wiedzy D-a: poznał całą Hiszpanię, wżył się w obce stosunki, nauczył się języka hiszpańskiego. Ale też zadłużył się i zdrowie zrujnował. Lubił życie wystawne, chętnie zapraszał gości na libacye, garnął się do kobiet. Sam przyznał w jednym z listów, że „kosztował dziewic różnych krajów“. Sławny Kortez miał mu jeszcze z Hispanioli pisać w r. 1528 „przypominając dawne, niebardzo budujące w Madrycie zabawy“ i prosić o oddanie pieniędzy. Razu pewnego w skutek podobnego życia ledwo nie wpadł w ręce inkwizycyi, w której więzieniach sługa jego, Wojanowski, przesiedział cztery miesiące. Wykształcony humanista, biegle władający językiem łacińskim, chętnie zajmował się literaturą, przesyłał różne księgi do Polski. Przed królem i katolikami reformacyę nazywał „zarazą“, co nie przeszkadzało mu korespondować z Melanchtonem, Rotterdamczykiem, odwiedzić Lutra w r. 1525. Układny, nadskakująoy, uprzejmy i łatwy w sto-

str. 331—386).

And. S.

And. S.

Danysz Kazimierz (* 24 marca 1840 w Poznaniu), kompozytor muzyczny. Po ukończeniu gimnazyum Maryi Magdaleny w mieście rodzinnem, udał się 1860 r. do Berlina, gdzie w Królewskim Instytucie muzyki kościelnej przez trzy lata kształcił się w muzyce pod kierunkiem A. W. Bacha, Schneidera (organy, śpiew i kontrapunkt) i Löschhorna (fortepian). Następnie study ował muzykę w Akademii królewskiej pod okiem Bacha, Grella i Tauberta. Niezadowolony z rezultatów

g.

W'

śŁt*

simkach, jednał sobie wszędzie przyjaciół, którzy mu nieraz w sprawach wszelakich oddawali usługi. Dworak w całem tego słowa znaczeniu, z nikim nie zadzierał, nikomu się nie narażał. Rozumienie o sobie miał wielkie, chociaż na rozleglej -sze kombinacye polityczne zdobyć Bię nie umiał. Chwalił się, zasługi swoje przeceniał, za wszystko domagał się nagród. We wrześniu r. 1529 stanął D. na flocie cesarskiej w porcie genueńskim, w listopadzie—w Bolonii, gdzie, z okazyi niebezpieczeństwa od Turków, napisał wiersz O klęskach naszego wieku; następnie przez Mantuę, Trydent, Insbruk, i Monachium w czerwcu r. 1530 zjechał do Augsburga. W tym czasie, chociaż nie miał jeszcze święceń kapłańskich, zoBtał (1 grudnia r. 1531) biskupem nominatem chełmińskim. Po sejmie w Augsburgu udał się do Kolonii, stamtąd do Akwizgranu, gdzie był świadkiem koronacyi Ferdynanda na króla rzymskiego. Domagał się pozwolenia na powrót do kraju, które w lutym r. 1532 otrzymał. W lipcu przyjęty wspaniale w Krakowie, objął biskupstwo Chełmińskie i kanonię warmińską; w kwietniu r. 1537 został koadjato-rem biskupa warmińskiego, Ferbera, a po śmierci jego, 20 września r. 1537, biskupem. Raz jeszcze w maju r. 1538 jeździł D. w poselstwie do Wrocławia dla zawarcia ugody przedślubnej z okazyi ułożonego małżeństwa Zygmunta Augusta z Elżbietą austryacką. Powróciwszy do Warmii, oddawał się zajęciom swego stanu i literaturze, odbierał listy z krajów odległych, udzielał rad królowi. Umarł w Heilsbergu. Dużo napisał wierszy językiem łacińskim, czystym i stylem jasnym, ale przepełnionych mitologią grecką i pozbawionych poe-zyi. Wychodziły one w broszurkach osobno, lub przy dziełach innych autorów. „ Jonas Propheta de in-teritu civitatis Gedanensis“ (1577), które powstaje przeciwko pysze, zbytkom i skłonności do nowości religijnych Gdańszczan. Miasto, obrażone, wy kupowało to dziełko i niszczyło. Przekład polski p. t. »Gdański Prorok“ wyszedł w r. 1649. Zbiór ogólny p. t. „Joannis De Curiis Dantisci, Episc. olim varmiens. Poemata et Hymni“ wydał w r. 1764 w Lipsku J. G. Boehming. Listy wydrukowane zostały w Tomicyanach. Pisali o D-u: Czaplicki »De vita et carminibus Joannis de Curiis D.“ (Wrocław 1855). Hipler „Des ermländisch. Bischofs J. D. und Kopernikus geistliche Gedichte“; Siemieński w „Tyg. illustrowanyra“ z r. 1861; Wiszniewski w „Hist. lit. pol.“ (t. VI), Bartoszewicz w „Enc. Org.” (t. VI), Eichhorn w „Gesch. der erm-länd. Bischofswahlen“ (1858—60); Finkel „Poselstwa J. D-au (Album uczącej się młodzieży polskiej,

poświęcone J. I. Kraszewskiemu. Lwów 1879,

w. s.

Dantzig (książę de D a n t z i g), ob. L efó vr e.

Danubius, Danuvius, rzymska i średnio-wiczna nazwa Dunaju, zwłaszcza górnej jego części, ob. Dunaj.

Danvers, zwane także P e a b ody, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, wstanie Massachussets, o 2 mile na północ od Bostonu, założone przez Peabody’ego w 1867 r.; szpital dla

Eaeyklop. Fowti Ilmtr Iiu. 114. T. ZT.

obłąkanych, akademia umiejętnoś31; 10 000 m-oów. —Specyalnością miasta jest wyrób obuwia, zatrudniający 2 000 robotników i przedstawiający wartość 1 mil. dolarów.

D an ville, nazwa wielu miast w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej; z tych najważniejsze: 1). D. dawna stolica stanu Kentucky, na południu od dzisiejszej stolicy, Francfortu; posiada bank, instytut głuchoniemych (całego stanu), kollegium prezbyteryańskie; 6 000 mców. — 2). D. w stanie Wirginii, na samej granicy z Karoliną Północną, i nad spławną rzeką Dan, węzeł dróg żelaznych, rozległa uprawa tytoniu; 10 300 m-ców. — 3). D. w stanie Pensylwanii, nad wschodnim strumieniem Susquehanny, szpital dla obłąkanych, huty żelazne; 11 200 m-ców; założone w 1780 r. — 4). D. w stanie Illinois, w pobliżu granicy ze stanem Indyany, węzeł dróg żelaznych, bogate kopalnie węgla w okolicy, założone w 1828 r.; 11 500 m-ców.

Ï WM

..

Fig. 17. Danysz Kazimierz.

tych studyów, aczkolwiek poważnych, wytrwały młodzieniec powtórzył jeszcze raz cały kurs teo-ryi kompozycyi u F. Geyera, zaś kurs teoryi kontrapunktu u Kiela. W 1865 r., jeszcze w czasie studyów w Akademii muzycznej, utworzył przy Towarzystwie przemysłowców polskich w Berlinie chór męski, któremu przewodniozył lat kilka, dopóki nie powołano go na kierownika prywatnej Akademii muzycznej. Na tern stanowisku czynny był

12

A. Pol

K. J.

lat kilka, poczem przeniósł się do Warszawy. Działalność swą w tem mieście rozpoczął od utworzenia amatorskiego chóru mieszanego, z którym w krótkim czasie wystawił dwukrotnie oratoryum Haydna „Stworzenie świata“ z towarzyszeniem orkiestry; następnie wytworzył Towarzystwo orkiestrowe, również amatorskie. Oba te jednak stowarzyszenia, z powodu braku wytrwałości amatorów, niedługo istniały. W 1895 D. został powołany na dyrektora »Lutni* Łódzkiej, po śmierci jej założyciela, Stanisława Niedzielskiego. Z licznych kompozycyj Danysza zostały drukiem ogłoszone: „Pieśń wędrowca“ na 4 gł. mieszane i solo sopran; Dwa duety, dwie pieśni, 6 kompozycyj charakterystycznych na fortepian. „Stary taniec“, „Narzeczona lwa“ (Loewenbraut), kantata na chór mieszany i sopran solo (wykonane w Tonkünstlerverein Berlińskiem i w Warszawskiem Towarzystwie muzycznem). W tece kompozytorskiej D-a spoczywają: oratoryum „Rycerz Henryk“ na 4 gł. mieszane, 4 solowe, orkiestrę i organy, w 3-ch częściach (tylko część ostatnia była wykonaną w Berlinie), kwartet smyczkowy, 2 tria fortepianowe, 2 sonaty skrzypcowe, 5 sonat fortepianowych, 10 motetów na głosy mieszane a capella, 2 motety z towarzyszeniem orkiestry, „Pieśń wiosenna“ na 4 głosy mieszane, 20 pieśni na 4 głosy męskie, 35 pieśni, duetów i tercetów z towarz. fortepianu. Wiele z tych kompozycyj było wykonanych na koncertach w Berlinie i Warszawie, a zawsze z powodzeniem. Jako kompozytor, D. posiada talent niemały; tematom jego niebrak melodyjności oryginalnej, a dziełom dobrej formy i bardzo starannego opracowania technicznego. Jako organizator i dyrektor chórów odznacza się D. wielką pracowitością, energią i wytrwałością.

Danzel Franciszek, niemiecki estetyk i badacz literatury (* 1818 r. w Hamburgu —- f 1850 w Lipsku). Habilitował się r. 1845 w Lipsku i był zrazu zwolennikiem filozofii Hegla, później wszakże wyzwolił się z pod jej wpływu. Napisał: „Ueber Goethes Spinosismen* (Hamburg 1843); „Ueber die Aesthetik der Hegelschen Philosophie“ (r. 1844); „Ueber den gegenwärtigen Zustand der Philosophie der Kunst und ihre nächste Aufgabe“ (w „Zeitschrift” Fichtego, tomy 12, 14 i 15-y), Z prac jego historyczno-literackioh najważniejsze są: „Gottsched und seine Zeit“ (Lipsk 1848) i „G.

E. Lessing, sein Leben und seine Werke“ (1850— 1854, i 1881, tamże). Zbiór jego rozpraw wydał Jahn p. t. „Gesammelte Aufsätze“ 1885.    *

Danzig, Danziger Bucht, Danziger Nehrung, Danziger Werder, ob. Gdańsk, Gdańska Odnoga, Gdańsk a Mierzeja, Gdańskie Żuławy.

Daonella Mojs. (paleont.). Rodzaj mięczaka kopalnego z gromady małżów (Lamellibranchiata), o równych dwóch, symetrycznych prawie, połówkach muszli i środkowym wierzchołku, z przodu i z tyłu zaokrąglonych, bez uszek i wycięcia, a promienisto i często w wiązki zebranemi bruzdami prążkowanych.—Występuje zwykle gromadnie w wapieniu muszlowym alpejskim i kajprze, rzadko po za Alpami. D. Moussoni Mer. w piętrze noryckiem (najniższem w górnym tryasie alpejskim) Alp południowych; D. Lommeli Wissm. w temże piętrze, rzadszy w Alpach północnych.

Dapedius de la Bêche (paleont.) Rodzaj kopalny ryb kościstych, płaszczkowatych, dużych lub średniej wielkości, o znacznie wysokiem ciele, bardzo błyszczących łuskach i kościach głowy pokrytych ziarnkami, o długiej i nizkiej płetwie grzbietowej na tylnej połowie ciała, stojąoej naprzeciwko nie o wiele mniejszej płetwy odbytowej. Płetwa ogonowa prawie symetryczna. Oczy otoczone pierścieniem małych blaszek (circumorbi-talia), za którym leży łuk z 5—8 innych blaszek (postorbitalia). — Otwór pyska krótki, zęby drobne, zewnętrzne większe i maczugowate. Rodzaj obficie występujący w lejasie Niemiec, Anglii, Fran-cyi i Indyi Wschodnich; najdawniejsze gatunki w alpejskim kajprze. D. pholidotus Ag. w górnym lejasie Würtembergu; D. Leachii Ag. w dolnym lejasie Anglii.    SK-J-

Daphne (mitol.)., ob. Dafne.

Daphne L. Wawrzynek, Wilcze łyko. Rodzaj roślin z rodziny Tymiałkowatych (Thymelaeaceae); są to krzewy lub drzewka o korze uawpółmiękkiej, liściach naprzemianleglych lub u-kółkowych, kwiatach końcowych lub kątowych, kształtu dzwonkowatego; okwiat czterodzielny; o-

:#§i

jl's

IB

LI i

Fig. *8. Daphne, i) Gatyz*« w kwiecie, 2) Kwiat»'powiększony, 3) Kwiat w przekroją, 4) Owoc powiększony, 5) Owoc w przekroju.

woc—pestkowiec o soczystej obowocni. Wiele gatunków rozpowszechnionych na całej półkuli północnej, zwłaszcza zaś w krajach przyzwrotnikowych Azyi i na południu Europy; z nich niektóre mają piękne i wonne kwiaty i dla nich właśnie hodują je po ogrodach. Najbardziej pospolitym jest D. mezereum L. (W. pospolity), krzew rozpowszechniony w całej Eu-

Wł. M. K.

Daphne ( paleont. ). Paleontologowie wiele szczątków liści kopalnych, znajdowanych w pokładach trzeciorzędowych, zaliczyli do tego rodzaju i opisali pod rozmaitemi nazwami gatunkowemi (D. Apollinis Unger, D. lignitum Ettingsh, D. venusta Unger, D. radobojanx Unger, D. protogiea Ettingsh.), Jakkolwiek dzisiejsze rozsiedlenie rodzaju tego od wysp Azorskich i Kanaryjskich, Afryki północnej, przez Europę, Azyę Mniejszą, Kaukaz, Persyę, Ałtaj, Himalaje, Chiny północne aż do Japonii, czyni prawdopodobnem istnienie jego w okresie trzeciorzędowym, a znalezione liście przedstawiają niejakie podobieństwo do liści dzisiejszych gatunków, z tern wszystkiem nerwacya ich wielkie jeszcze pod tym względem nasuwa wątpli-wośoi.

Iw

r.

ropie, po lasach liściastych, o kwiatach różowych, wonuych, rozwijających się wcześniej od liści, w marcu. Jagody ma czerwone, zawierające sok ostry, palący, wywołujący pęcherze na skórze; tę samą własność ma kora, używana dla tego w lecz • nictwie pod nazwą Cortex Mezerei. Jagód u-żywa się też do farbowania na czerwono, a kory —na żółto. W Europie środkowej i u nas na południu rośnie D. cneorum L. (W. prześlą g w a), krzew drobny, o liściach trwałych i kwiatach purpurowych, w pęczkach końcowych; hodowana po ogrodach dla kwiatów. D. laureola L. (W. w a -wrzynkowaty), ma liście skórzaste, nieopadają-ce, kwiaty białe i jagody czarne. Rośnie w Europie południowej i środkowej. D. Gnidmm L. (W. wiechowaty), ma również kwiaty białe; kora jego jest przedmiotem handlu. Z bardziej południowych spotyka się w cieplarniach D. odora Thungb. (W. wonny) z Japonii; drzewka o liściach skórzastych, błyszczących, kwiatach wonnych, białych lub różowych. D. cannabina Lam. z Nepalu daje włókna używane na wyrób papieru.

K. J.

Daphne, gaj i przedmieście pod Antyochią, ob. Antyo chia.

Daphnephorye (Dafneforye), tak się nazywały uroczystości, obchodzone na wiosnę w starożytnych Tebach beockich na cześć Apollina Is-meńskiego. Bożka tego przedstawiał chłopiec, zwany Daphnephoros (z grec. Sà<pV7]= wawrzyn i tpopóę = noszący) z rodu wysokiego, który mieć był powinien oboje rodziców żyjących. Szedł on na czele processyi, niosąc w ręce laskę oliwną, ozdobioną wawrzynem i kwiatami, a mającą na górnym końcu kulę metalową, przy której wisiały małe kulki (słońce i gwiazdy); po środku była mniejsza kula (księżyc) ze zwieszającemi się od niej wstęgami purpurowemi, a najniżej znów wstęgi żółte, ogółem 364 (późaiej 365 — liczba dni w roku). Za nim postępował chór dziewic z latoroślami wawrzynowemi w rękach, śpiewający hymny. Uroczystości te święcone były na cześć Apollina, jako boga światłości, rządzącego porami roku. Były także D. d elfie kie, obchodzone co osiem lat na pamiątkę ekspiacyi Appolina za krew smoka Pythona. Po symbolicznem przedstawieniu walki ze smokiem w dolinie Tempej-skiej, musiał obrany na to chłopiec uciekać do gaju wawrzynowego i pozostawać tam na służbie przy świątyni aż do czasu, w którym Pytya zasiadała na swym trójnogu; wtedy go, uwieńczonego wawrzynem, w uroczystej processyi odprowadzano do Delfów.

Daphnia (D afn i a Müll.) zwana Rozwielitką, jeden z rodzajów należących do oddziału płesznic (Cladocera), rzędu skorupiaków liści o-nogich czyli skrzelonogich (Phyllopoda). Są to skorupiaki drobne, przezroczyste; żyją przeważ nie w wodach słodkich, zwykle gromadnie; poruszają się w wodzie, skacząc. Ciało mają niepo-dzielone na pierścienie, wydłużone, ścieśnione z boków, okryte dwuklapową skorupką, utworzoną przez zdwojenia skóry. Głowa przedłużona, dziób-kowata ku dołowi, oczy wyraźne, złożone, a nadto oko dodatkowe czołowe, nóg 5 par tułowiowych, przednia para rożków krótka, opatrzona wioskami węchowemi, różki drugiej (tylnej) pary wielkie, dwudzielne, służące jako organ miejsco-zmienności; gałązki rożków tylnych są ^4-o-stawo-

Fig: 19. Daphnia similis, znacznie powiększona.

we i opatrzone 4-a szczecinkami. Głowa bezpośrednio łączy się z tułowiem. Skorupka posiada deseń w postaci rombowej krateczki; przedłuża się ku tyłowi w ostry, zazębiony kolec. W ciągu lata znajdają się zwykle samice, które rozmnażają się przez dzieworództwo, wydając wielkie „jaja letnie” o cienkiej Bkorupce, wylęgające się w oddzielnej przestrzeni, pomiędzy grzbietową stroną tułowia a pancerzem, zwanej »jamą lęgową“. Młode opuszczają tę jamę, mając prawie postać matki. W jesieni pojawiają się także samce; jaja zapłodnione »zimowe” czyli trwałe, o skorupce grubej, zimują, zawarte w specyalnej osłonie (ephippium), będącej zgrubiałą błonką pancerza, przez samicę

A. S.

K. J.

K. J

Dr J. P.

And. S.

wraz z jajami wytworzoną. Jaja zimowe rozwijają się dopiero na wiosnę. Znanych jest wiele gatunków tego rodzaju; do najpospolitszych należą: D. pulex De Geer., zwana „pchłą wodną“. Głowa przedłużona dzióbiasto, z wycięciem głębokiem poniżej oczu; skorupka opatrzona w tylnym końcu długim kolcem. Jest koloru czerwonawego lub żółtawego, albo nawet zielonawego. Samiczka dorasta 1—1.5 m. m. długości; samiec 0.8—1 m. m. Pospolity ten gatunek bardzo, u nas i w środkowej Europie, bywa w, tak wielkiej obfitości, że zabarwia rowy i kałuże na czerwonawy kolor. D. magna Słr. Podobna do poprzedniego gatunku, lecz nie ma wycięcia na brzegu czołowym. Dorasta samica aż do 7.5 mm., samiec mniejszy. Środkowa Europa i Anglia.

Daphnis, ob. D a f n i s.

Daphnogene Unger (paleont.). Rodzaj roślinny kopalny, opisany na zasadzie twardych skórzastych liści, podobnych do cynamonowych i blizki rodzinie laurowatych (Laurineae). Gatunek D. primi-genia Ettingsh. znajduje się w formacyi kredowej inne gatunki wogóle w formacyach trzeciorzędowych, mianowicie w eocenie i oligocenie, szczególniej obficie szczątki liści gatunku D. TJngeri Heer. W czwartorzędowych pokładach na wyspie Jawie spotyka się D. javanica Göpp.

Daphnophyllum (paleont.). Pod rodzajową tą nazwą Heer opisał liczne gatunki dosyć dużych liści kopalnych z pierzastem unerwieniem, jak D. crassivervium i D. Fraasii z pokładów trzeciorzędowych w Morawii, 1). Beilschmiedioides z Jawy, D. Scłiefferi, D. lanceolatum, D. concinnum, D. elon-gatum z Sumatry, zaliczając liście te do rodziny laurowatych (Laurineae). Wszelako również dobrze mogłyby być one i do innych zaliczone rodzin.

Dapifer, łacińs. daps=potrawa i fero=noszę, u Rzymian była to nazwa niewolnków, roznoszących potrawy; w wiekach średnich był to tytuł urzędników nadwornych, odpowiadający stolnikowi, lub strukczaszemu (z łacińsk. struotor = nakrywający stół; ob. Stolnik).—W klasztorach D arni zwali się bracia zakonni, podający potrawy. *

Daponte Giacomo, malarz, ob. Bas sa no.

Daponte Wawrzyniec, włoski librecista (* 1749 w Cenede, w rzeczypospolitej Weneckiej — f 1838 w New-Yorku), pędził żywot awanturniczy, tułając się, jak cygan, z miejsca na miejsce, bez stałego zajęcia, bez środków utrzymania. Spotykamy go to jako profesora w seminaryum trewir-skiem, to jako librecistę teatralnego w Wiedniu, to znów jako właściciela teatru włoskiego w Londynie, to jako kupca podróżującego w New-Yorku, jako nauczyciela domowego, księgarza, wreszcie żebraka. Że jednak imię jego nie zaginęło, to tylko dzięki sławie Mozarta, dla którego napisał teksta do „Le Nozze di Figaro“, „Don Giovanni“ i „Cosi fan tutte“. On też ułożył tekst do „Axura“ Salierego i „II matrimonio segreto“ Cimaro-sy. Libretta jego odznaczają się głównie śpiewnością i lekkością formy, lecz grzeszą nieraz konceptami płaskiemi.    *

Daporty, D e p o r t y, albo O p o r t y, rodza

jabłek.

Dapper Olfert (t w r. 1690) lekarz, geograf i historyk hollenderski. W w 1658 rozpoczął nauki lekarskie w Utrechcie, a po ukończeniu ich osiadł w Amsterdamie, gdzie się jednak nie zajmował prawie wcale wykonawstwem lekarskiem, lecz czas swój poświęcał wyłącznie prawie badaniom historycznym, geograficznym i etnologicznym. Pierwszym owocem zajęć, jego było dzieło znakomite p. n. „Historische beschrywing van Amsterdam“ wydane w r. 1663; po niem ukazał się szereg prac innych, geograficzno-etnologicznych, o Azyi i Afryce, tłómaczonych także na język niemiecki i zawierających, obok bajek łatwowiernie za innymi powtarzanych, bardzo wiele szczegółów ciekawych o różnych krajach i ludach. Przełożył też na język hollenderski Herodota.

Dappes, les D., niem. Dappenthal, uroczą dolina w paśmie gór Jurajskich na granicy francuskiego departamentu Ain i szwajcarskiego kantonu Waadt; wiedzie n;ą droga bita z pogranicznego fortu francuskiego les Rousses, który ją zamyka, przez Gex i Perney do Genewy; na drodze tej leży przełęcz Col de la Faucille. — Dawny spór o tę miejscowość, między Francyą a Związkiem Szwajcarskim, załagodzony został polubownie w 1862 r. w ten sposób, że Szwajcarya odstąpiła Francyi część sporną w zamian za przestrzeń równej wielkości.

Dapsang, po Gaurysankarze druga co do wysokości góra na kuli ziemskiej, w Azyi Środkowej, w łańcuchu Karakorum, między lewem dorzeczem górnego Indusu a źródłowemi strumieniami Jarkandu; jej szczyt, według dokonanego przez Szlagintweita obliczenia, wynosi 8 620 m., tj. przeszło 8 wiorst nad poziomem morza. Nazwa oznacza „wspaniałe zjawisko“ (dosłownie: „wypięknione znamię“ od tybetańskiego „ dra ” = znamię i „bsanglł=wypiękniony, oczyszozony). And s Dârâ (* 1616—f 1659), najstarszy syn Szacha Dżehana, cesarza mongolskiego w Indyach wschod-zich. Słynął z zamiłowania nauk, a był z rozkazu brata swego, Aurangzbia, zamordowany w więzieniu. Przekładał z sanskrytu na język perski i sam napisał po persku „Madżma ul ba-hrein“ t. j. Zlanie się dwóch mórz, jako próbę zlania się braminizmu z islamem, wreszcie trzy-tomową encyklopedyę lekarską (w rękopisie w Paryżu).    *

Darab, miaBto w perskiej prowincyi Farsistanu, w nader żyznej i zdrowej dolinie wyżynowej, 1 110 m. nad p. m., o 200 km. na południo-wschód od Szyrazu; starożytnością swoją sięga czasów Da-ryusza I, przez którego miało być założonem, dziś liczy zaledwie 4 000 m-ców (znaczna ilość żydów), którzy trudnią się hodowlą kóz i owiec oraz wyrobem kobierców; prowadzą także handel owocami, a głównie pomarańczami i daktylami; gaje tych drzew otaczają D. dokoła; znaczną jest jtakże u-prawa tytoniu, znanego ze swej dobroci pod nazwą D-skiego.—W okolicy wiele ciekawych zabytków; do rzędu takich należą: wykuty w skale karawanäeraj

Dub, ruiny Starego D-u z rzeźbami skalnemi, przedstawiającemi zwycięstwo Szappura I nad cesarzem rzymskim Waleryanem w 260 r.; pod górą Kuh-i-Muramich wytryska źródło oleju mineralnego, z którego po wygotowaniu otrzymuje się rodzaj smoły, używanej jako lekarstwo przez medycy-

And S.

i 646).

D. J. P

Hł.

nę perską.

Daran Jakób (* d marca r. 1701 w St-Far-geau [Yonne] —f w Paryżu w roku 1784), chirurg francuski. W młodym wieku został już chirurgiem pułkowym w służbie austryackiej, następnie praktykował w Medyolanie, Turynie, Rzymie i Neapolu; dostawszy się do Messyny, wstąpił zaów do służby w wojsku i tam podczas panującej zarazy morowej odznaczył się przez poświęcenie swe dla chorych. Powróciwszy z Włoch, osiadł w Marsylii i wkrótce zasłynął z leczenia zręcznego zwężeń cewki moczowej, do czego używał wynalezionych, czyli raczej ulepszonych przez siebie, świeczek (bougies). Powołany do Paryża w r. 1754, tak samo cieszył się powodzeniem wielkiem i został nawet przybocznym chirurgiem królewskim. Pomimo że nie sposób uwolnić go od zarzutu rażącego często 8zarlatanizmu, przyznać mu trzeba, iż przyczynił się bardzo do ulepszenia sposobu leczenia rzeżączki oraz w skutek niej powstających zwężeń cewki moczowej. Spis zupełny prac jego drukiem ogłoszonych znaleźć można w Girtannera „Abhandlung über d. vener. Krankheiten“ (Göttin-gen 1793, T. III str. 437, 442, 447, 491, 505, 507,

Dr. J P.

Darasz Paweł (* w Warszawie w r. 1809 — f w Algierze d. 3 grudnia r. 1871), lekarz. Do nauk przykładał się w uniwersytecie warszawskim, w r. 1831 służył jako lekarz wojskowy. Wyjechawszy następnie do Francy i, zapisał się na wydział lekarski w Montpellier, i tam w r. 1835 po obronieniu rozprawy: „Sur la péritonite aiguë“ został doktorem medycyny i zajął się praktyką, obok której nie mało czasu poświęcał sprawom polityczno-społecznym. W r. 1848 wyjechał do Galicyi, skąd po zbombardowaniu Lwowa, jako członek towarzystwa demokratycznego przez władze ścigany, uszedł do w. ks. Poznańskiego; lecz i tam nie mógł długo pozostać, wyjechał więc do Anglii, gdzie przez czas dłuższy przemieszkując, należał wciąż do tajemnych stowarzyszeń politycznych. Za panowania Napoleona III wró cił do Francyi, lecz wkrótce, podejrzany o stosunki z Mazzinim, uległ uwięzieniu, poczem wywieziono go do Algieryi. Po kilkoletniem więzieniu wyposzczony na wolność, otrzymał posadę rządową lekarza w koloniach, i na niej dokonał żywota burzliwego.

Dar-Banda, ob. Banda.

Dar Berber, ob. Berber.

Darboy Jerzy, prałat francuski (* w Fayl-Billot [Baute Marne] 16 stycznia 1813 r., rozstrzelany w Paryżu 24 maja 1871 roku). Wyświęcony na księdza w r. 1836, wykładał filozofię, a potem teologię dogmatyczną, w wyższem seminaryum du-chownem w Langres, w roku zaś 1845 został nauczycielem kaznodziejstwa w paryskiej szkole karmelitów (Carmes). Zamianowany przez papieża pro-tonotaryuszem apostolskim, został następnie przez aroybiskupa paryskiego Siboura podniesiony do godności wikaryusza generalnego (1855 r.). Władze duchone ceniły w nim talent pisarski, wymowę i umiejętność zjednywania sobie umysłów. D. był przeciwnikiem absolutnej powagi papieskiej w rzeczach kościoła i stawiał prawa państwowe i cywilue na równi z kościelnemi. Napoleon III, który miał w nim swego poplecznika, powołał go na katedrę biskupią w Nancy; stąd w r. 1863 przeszedł na stolicę arcybiskupią w Paryżu. W następnym roku D. został wielkim jałmu-źnikiem Napoleona III i zasiadł w senacie. Pewny łaski cesarskiej, występował przeciwko polityce kościelnej Piusa IX, który w r. 1865 wystosował do niego pismo, wyliczając w stanowczych wyrazach jego błędy. D. twierdził, że papież jakoby nie powinien wywierać wpływu w innych dyecezyach, prócz Rzymu, oraz, że jedynie władze cywilne państwa nadają moc obowiązującą rozporządzeniom Głowy kościoła. Bronił też energicznie konkordatu, a zwłaszcza jego organicznych paragrafów, które Rzym pragnął tylokrotnie uchylić. Wpadł więc D. w niełaskę u Stolicy Apostolskiej i, mimo zabiegów dworu, nie otrzymał kapelusza kardynalskiego. Nie zwracając uwagi na napaści dzienników katolickich, udał się na sobór watykański w r. 1870 i tam bronił władzy biskupiej, występując przeciwko dogmatowi nieomylności papieżów. Poddał się jednak orzeczeniom soboru i wrócił do Paryża w chwili wybuchu wojny francusko-pruskiej. Zostawszy w osaczonej stolicy, niósł pociechę rannym. Za rządów kommuuy paryskiej 18 marca 1871 roku został aresztowany w charakterze zakładnika i osadzony w więzieniu w Mazas razem z senatorem Bonjean’em, oraz z Deguerry’m i innymi księżmi. Po 50 dniach pobytu tam przewieziono go wraz z główniejszymi więźniami na Roquette, ponieważ armia wersalska wkraczała już do miasta i zaczęły się pożary. Wieczorem 24 maja D. został razem z towarzyszami swoimi rozstrzelany. Pogrzeb jego odbył się 7 czerwca tegoż roku kosztem państwa. D. zostawił po sobie, prócz kazań i artykułów w pismach peryodycznych, wiele dzieł obszerniejszych, z których przytoczymy: „Oeuvres de Saint Denys l’Aréopagite“, przetłómaczone z greckiego (Paryż, 1845); „Femmes de la Bibie“ (Paryż 1848 — 1849, 2 tomy); „Des saintes Femmes“ (Paryż 1850); „Vie de Saint Thomas Be-cket“ (Paryż 1859) i przekład francuski dzieła O naśladowaniu Chrystusa. — A. Debidour w „Gr. Enc. Franc.“ Lamirault’a.

Darbyści, czyli Bracia Plymouth’scy, jest to sekta protestancka, która r. 1820—30 powstała w Irlandyi. Założycielem jej był Irlandczyk John Darby (f 1882 w Londynie), adwokat, potem duchowny anglikański. Zwątpiwszy o prawdziwości apostolskiego pochodzenia kościoła anglikańskiego i jego święień, przyszedł do przekonania, że w ogóle po apostołach niema żadnego kościoła prawdziwego, zatem rozproszone dziatki bo-

nie bardzo małych cząstek złota ze starego srebra. Badał zasobność kości w materye pożywne i udoskonalił wyciąganie z nich żelatyny; wreszció próbował wyrabiania cukru z kasztanów. W r. 1830 wystawił bardzo praktyczny budynek do hodowli jedwabników na wielką skalę; a jako członek rady sanitarnej pracował nad usunięciem szkodliwych wpływów w rozmaitych gałęziach przemysłu, jak w pozłotnictwie, mydlarniach, pralniach i t. p. i traktował w pismach o warunkach mających na celu zdrowotność szpitali. Był współpracownikiem wielu wydawnictw, w szczególności zaś „Dictionnaire des arts et manufactures“, a także „Dictionnaire de l’industrie manufacturière, commerciale et agricole”.

F. R

że, według słów Chrystusa Pana (Mat. 18, 20), powinny się w małe zbory zgromadzać i oczekiwać jego przyjścia. Zwolennicy D-ego tworzyli małe stowarzyszenia, najpierw w mieście Ennis w Ir* landyi. Potem, pod nazwą Braci, albo Braci w Panu, rozszerzyli się w Anglii, w Plymouth, gdzie przybrali nazwę Braci Plymouth’skich, w Londynie, Exeterze i innych miastach. Prześladowany przez kościół anglikański, misiał Darby r. 1838 emigrować z ojczyzny: spędził niejaki czas w Paryżu, potem się przeniósł do Szwajcaryi francuskiej, gdzie znalazł wielu zwolenników w Lausan-nie, a wreszcie w Vaud. Sekta jego przeniknęła do Niemiec, do Wirtembergii, gdzie od r. 1853 wychodzi darbystowskie czasopismo niemieckie „Der Botschafter des Heils in Christo“ (Elberfeld). Głó-wnem siedliskiem D-ów jest Szwajcarya; w r. 1883 w Szwajcaryi niemieckiej mieli oni zborów 15, we francuskiej 60. Darbizm stoi na gruncie kal-winizmu, ale nie ma żadnego zarządu kościelnego, nie uznaje potrzeby chrztu i oczekuje rychłego przyjścia Zbawiciela.    *

Darcet Jan, lekarz i chemik francuski, (* 7 września 1725 w Douazit [dep. Landes]—f w Paryżu 13 lutego 1801). Praktykę lekarską rozpoczął w Bordeaux, potem się przeniósł do Paryża, gdzie został nauczycielem Byna Monteskiusza. Zajmował się przeważnie chemią, stosowaną do sztuk i rzemiÓBł. Doświadczenia jego nad wyrabianiem porcelany przyniosły mu po śmierci Macquera posadę dyrektora słynnej fabryki Sewrskiej. Przez swój memoryał o działaniu ognia D, wprowadził zmiany bardzo korzystne w fabrykacyi szkła i w garncarstwie. On-to pierwszy wykazał, że dya-ment może być spalonym, wynalazł sposób wyciągania sody z soli morskiej, wyrabiał mydło z wszelkich rodzajów tłuszczu, podał sposób wydobywania żelatyny z kości; wreszcie wynalazł aliaż bardzo topliwy, zwany Metalem Darceta,(ob.) a niesłusznie przyznawany jego synowi. Był on profesorem chemii w Collège de France (1774),inspektorem mennicy, członkiem Akademii nauk (1784) i instytutu (1795), a wreszcie powołany został do se natu od początku jego ustanowienia (1799).    *

Darcet Jan Piotr, syn poprzedniego, również chemik francuski (* 1778—f 1844), podobnie jak i ojciec zajmował się chemią praktyczną. Po jego śmierci został dyrektorem w probierni mennicz-nej, był członkiem akademii nauk i akademii lekarskiej od r. 1823. Głównie pracował nad wyrabianiem sody sztucznej, węglanu kwaśnego sodu, ałunu, kwasu siarczanego, wodanu barytu, nad wytwarzaniem różnych aliażów, a szczególniej nowego, przydatnego na stereotypy; udoskonalił fabrykacyę prochu; wytworzył kompozyoye różnych bronzów, a nadto odkrył, że bronz, zawierający cynę przez powtarzane ogrzewanie i ochładzanie staje się kowalnym i giętkim. W r. 1802 wynalazł sposób oddzielania złota od srebra, który polega na tern, że aliaż tych metali ogrzewa się z kwasem siarczanym, w którym złoto pozostaje nierozpuszczonem, a srebro się rozpuszcza i następnie/osadza za pomocą miedzi. Sposób ten, ulepszony w r. 1816, umoźebnia wydziela

F. R.

D’Arcet'a metal (zwany także Newton’a) nosi nazwisko wynalazcy swego, Jana D., ojca, i jest mieszaniną, z 3-ch części cyny, 5 części ołowiu i 8 części bizmutu złożoną; topi się już przy 95° C. Metal ten używany jest do tak zwanych kąpieli metalowych, mogących utrzymywać pewną stałą wysoką temperaturę.

Darcy Henryk Filibert Gaspard, inżynier francuski (* w Dijon, d. 10 czerwca 1803 — f w Paryżu d. 3 stycznia 1858 r.) Główną pracą D-go było zaopatrzenie w wodę rodzinnego swego miasta Dijon; pomnikowy opis wszelkich szczegółów konstrukcyjnych tych robót podał w dziele „Les fontaines publiques de la ville de Dijon” (Paryż 1856). W rok później ogłosił pracę niezmiernie doniosłą p. t.: „Recherches expérimentales relatives au mouvement de l’eau dans les tuyaux“ (Paryż 1857; — nie mówiąc o szeregu mniej lub więcej obszernych artykułów pomieszczonych w „Annales des ponts et chausseés. — W swojej karyerze inżynierskiej D. do roku 1848 postępował, dzięki swojej niezwykłej intelligencyi, z jednej, a pracowitości, z drugiej strony, naprzód, aż wszedł na urząd naczelnego inżyniera departamentu de la Côte d’or. W 1848 roku polityczna niełaska spadła na D go, pozbawiając go szerokiego zakresu dotychczasowych zajęć, jednakże w 2 miesiące później widzimy go w stolicy Fran-cyi — gdzie należycie oceniono zdolności niezwykłe D-go—jako dyrektora budownictwa miasta Paryża. Tam podejmuje D. na nowo szereg doświadczeń, rozpoczętych w Dijon, nad przepływem wód przez przewody rurowe, kanały otwarte i zamknięte. Doświadczenia te, prowadzone początkowo przez niego, następnie wspólnie z pomocnikiem, Bazinem, a ostatecznie zakończone, przy pomocy rządu francuskiego, w roku 1860 przez Ba-zina i opisane w „Reoherches hydrauliques, en treprises par M. Darcy et continuées par M. Bazin“ (Paryż 1865) — zawierają bardzo poważną ilość zebranych prac, z któryoh peryodycznie zdawała sprawę Akademia umiejętności w Paryżu, drukując je w „Mémoires des Savants étrangers“, w tomie XV. Darcy sprawdził niezależność tarcia od ciśnienia i jego proporcyonalność do powierzchni w zetknięciu; ale przekonał się także iż natura ścian rury ma na tarcie wpływ bardzo znaczny, a pomijany zupełnie w pracach dawniej-

Em S.

szych. Wyniki poszukiwań D-go i formuły jego określenia przepływu po dziś dzień służą za podstawę rachunków inżynierskich; teorya jednak, którą ten znakomity inżynier z doświadczeń swoich wysnuć usiłował, po dziś dzień ostać się już nie zdołała. Pomocnik D-go, wspomniany powyżej Bazin, prowadząc po śmierci swojego mistrza i przyjaciela prace, wspólnie rozpoczęte, na własną rękę, doszedł już do wyników odmiennych i szczególnie w tych punktach niezgodność pomiędzy poglądami D-go i Bazina jest zasadniczą, gdzie pierwszy utrzymuje, że wzajemne tarcie strug wodnych szybko wzrasta ze średnicą rur, przez które ciecz przepływa, a nadto, że tarcie nie jest proporcyonalne do prędkości względnej, lecz do kwadratu z tejże. Zasługą największą D-go była dążność do usunięcia z nauki hipotez, opierających się wyłącznie na poszukiwaniach i kombinacyach matematycznych, a nie popartych dostatecznie przez doświadczenia i wyniki z praktyki poozerpnięte. To też D. uprawiał zarówno ba dania swoje w jednym i w drugim kierunku, a prace jego, dokonane równocześnie prawie z analo-gicznemi poszukiwaniami amerykańskich wojskowych: kapitana Humpreys’a i porucznika Abbota na Mississipi (1850 — 1861), stanowią dotąd fundament dalszych badań w tym kierunku.

Darda, miasto w węgierskim komitacie Baranyâ, przy drodze żelaznej Osiek (Esseg)-Villâny, i niedaleko od lewego brzegu Drawy, leży śród obszernej, nieco wilgotnej, ale żyznej równiny, ma kościół katolicki, cerkiew prawosławną, bożnicę, sąd powiatowy, kassę oszczędności, urząd podatkowy i pocztowo - telegraficzny; 2 723 mieszkańców (1890), głównie Niemców, a następnie Serbów i Ma-diarów.    And-s-

Dardanaryat, czyli Crimen Dardanario-rum, lub też Crimen annonae, tak zwała się w Rzymie od imienia kupca zbożowego, Dardana-riusa, lichwa zbożowa, polegająca bądź na gromadzeniu zboża w oczekiwaniu drożyzny w latach nieurodzaju, bądź na stawianiu przeszkód dowozowi, lub też na zawiązywaniu współek w tym celu. Według Lex Julia de annona za D. nakładano karę pieniężną w sumie 20 000 sestercyów; później dopuszczających się tego przestępstwa karano zabronieniem dalszego haudlu, relegacyą, lub pracą przymusową (opus publicum). CeBarz Zenon zakazał podobnych spółek pod karą konfiskaty majątku i wygnania z kraju na całe życie; a takąż karę za D. nakładało i dawne prawodawstwo niemieckie.    *

Dardanelle (He il es pont, cieśnina Gal H poli). Tak nazywa się cieśnina pomiędzy półwyspom europ. Gallipoli (tur. Gelibolu, star. Chersonez tracki) a wybrzeżem Azyi Mniejszej w starożytnej Troadzie i Małej Frygii, dziś w ejalecie Dżezairy-Bahri-Sefid, łącząca morze Marmara ze wschodnio-północną częścią śródziemnego, zwaną M. Egej-skiem. Za punkta krańcowe cieśniny uważają: na północy Gallipoli z przeciwległą latarnią, na południu Sed-el-Bahr w Europie i Kum-Kaleh (-essi) w Azyi; właściwie jednak brzeg zachodni sięga po za

Gallipoli na północ a wschodni kończy się jeszcze przed latarnią, która stoi już nad m. Marmara. D. okazują wybitny kierunek z północo-wschodu na południo-zachód i tylko część środkowa,—od uścia Kilii w Europie a miejscowości labia-Nagara w Azy i, na północy, do punktu poniżej Hawuzlar w Europie a Kefes-Burua w Azyi, na południu—ma kierunek północny. Ogólną długość podają na 58 —65, a nawet 70 km., nie zawsze przy tern wskazując wyraźnie punkta krańcowe, co, niezależnie od błędów, tłómaczy różnicę. Ów skręt północny długi jest na 9—10 km. Największą szerokość mają D. w obu kończynach; zwłaszcza w południowej M. Egejskie, przedarłszy się przez 4 km. długą linię granicy południowej, rozpiera ląd przeszło na 7 km. i w tej części cieśniny, na rozciągłości jakich 17— 18 km., najmniejsza szerokość wynosi 6 km.; dopiero w o-wym skręcie północnym spada do 4—3 km., a pomiędzy BaghalU (w pobliżu star. Sestos) w Eur. a Tabia Nagara fstar. Abydos) w Azyi, według H. Kieperta, cieśnina zwęża się do 1 350 m. i prawie taką samą szerokość ma na południowej linii największego zwężenia: pomiędzy Kilid-Bahr eur. a Czanak - Kalessi az. Brzeg europejski aż na kilka km. poprzed m. Gallipoli, gdzie przechodzi w nizinę, jest wyższym (do 300 m.), bardziej skalistym i stromym od azyatyckiego, który łagodnie podnosi się w górę i bujną roślinnością wzrok pociąga; wyjątek tu stanowi ostry przylądek Nagara, którego nieprzystępność zwiększają jeszcze skały podwodne. Oprócz niżej wymienionych warowni nadbrzeżnych zasługują na uwagę w cieśninie: m. Gal-hpoli, Galata, Ruiny Sestos, Maidos (star. Madytos) na zachodnim i Lapsaki (str. Lampsakos), Ruiny Abydos i Kepor- Burun (star. Dardanos) na wsohodnim brzegu. Nagara jest osadą miejską, a Czanak-Kalessi (Ka-leh Sultanieh) ma port, w niem ognisko handlu miejscowego, oceniauego na 2 mil. fr., i 8 000 m-ców. Głębokość D-ów, przy brzegach 6-metro-wa, w środku wynosi prawie stale 50 metrów, a dochodzi do 90-u; są też i większe jeszcze głębiny, wywołujące wiry niebezpieczne dla żeglugi, zwłaszcza przy brzegu europejskim.—Do cieśniny wpada z Europy kilkanaście, z Azyi przeszło dwadzieścia małych rzek i rzeczułek; idąc z północy na południe, z tamtych jako znaczniejsze wymienić wypada: Karaman-czaj, Suau-Kilia-Owasy, Karak-Owa-Dere (star. Aigos Potamoi)—z tych: Burga (Bergas), Kodża (Rhonios) i Menderez-czaj, starożytny Skamander z pod Ilionu, z uściem u samego południowego krańca, pod Kum-kaleh. Wody w D-ch, podobnie jak na Bosforze, w Gibraltarze i w Sun-dzie Zelandzkim, mają prąd podwójny: wierzchni i spodni, na co już w starożytności zwrócił uwagę Prokopio3 z Cezarei, w XVI w. Petrus Gyllius, a w XVII Marsigli, Halley Edmund, Smith. Mar-sigli prowadził studya w Bosforze i usiłował dać wyjaśnienie, które za naszyoh czasów zaczęto wprowadzać na nowo do nauki. W każdym razie sama dwuprądowośó w D-ch nie ulega wątpliwości i wydaje się tylko miejscowym objawem ogólnej wymiany wód między morzem Czarnem a Sród-ziemnem (ob. Czarne morze). Prąd górny z Morza Marmara, zasilony wodą rzek, do cieśniny dardanelskiej wpadających, i przy wiejącym wietrze północnym, utrudnia żeglugę z południa. Dwoistość prądów tłómaczą dziś, podobnie jak w XVII i XVIII w., różnicą ciężaru wód, wystarczającą do podniesienia poziomu i wywołania dwóch przeciwnych sobie prądów. S. Makarów w 1882, zbadawszy stosunki fizyczne na miejscu, obliczył, że poziom M. Marmara jest o 2 decymetry wyższym od poziomu m. Egejskiego. Wody Proponty-dy (M. Marmara) w warstwie zwierzchniej mają ciężar właściwy 1.018, w spodniej 1.029, ale wody morza Egejskiego są i od tych dolnych cięż-sze=1.030, a jako cięższe, toczą się przez D. ku

M. Marmara, sprowadzając zaś prąd spodni, dolny, podnoszą poziom wód tak w cieśninie, jak w morzu, i przez to samo już wywołują w nich ruch odwrotny, pędzący wody na południe ku M. Egejskiemu; jest to właśnie prąd wierzchni, górny. Podobny stosunek zachodzi i pomiędzy wodami morza Czarnego a Śródziemnego, i w wyższym jeszcze stopniu, gdyż pierwsze z nich ma wodę o wiele jeszcze lżejszą, niż M. Marmara. Według Maka-rowa granica horyzontalaa obu prądów w D-ch biegnie na głębokości 20 m., w kończynie półaoc-nej, a 8-u w południowej, tu bowiem prąd dolny jest silniejszym, działa większą masą. Takie przecież tłómaczenie mechaniki wód, choć ma dziś wielu zwolenników, jest tylko bypotezą.—Z powo du wielkiej wagi, jaką nadaje D-m samo położenie geograficzne, Turcya, posiadająca je od r. 1453, wcześnie już je obwarowywała. W 1463 Mahomet II w punktach największego zwężenia (Sestos i Abydos) założył warownie Ki lid - Bahr („rygiel na morzu“) w Europie i Czanak Kaleh (greckie Dar-danellia), późniejsze Kale-Sultanieh („wielki zamek Sułtana“), przez lud nazywane, jak na Bosforze, Rumili i Anadoli. Są tot. zw. „zamki wewnętrzne“. Kraniec południowy obwarował dopiero Mahomet IV w latach 1658—60 i ponadawał warowniom dzisiejsze nazwy: Sed-el-Bahr i Kum Kalessi (-leb). W r. 1771 baron Tott wzniósł w Europie, nawprost ruin Dardanos, mały fort. W 1830 i nast. w górze i w dole obu „zamków wewnętrznych“ stanęły baterye nadbrzeżne Degir-men-Burun, Namasigia i Boghalii- Tabia na zachodniem, Nagara-Burun i Kösse-Buru n na wschodniem wybrzeżu. W roku 1864 zaczęto przebudowywać wszystkie warownie dawniejsze, aby je postawić na wysokości wymagań ballistyki nowoczesnej, i pracę tę prowadzono jeszcze w r. 1881, dodając nowe fortyfikaoye do dawnych. Chociaż brak funduszów przeszkadza w pracy systematycznej, rzeczoznawcy jednak uważają warownie dardanelskie za odpowiadające potrzebie. W ba-teryach stoi przeszło 200 dział.—Już podania bajeczne obierały dla swych wydarzeń widownię w Dardanellach. Tu miał siedzibę mityczny Dardanos („illiada“ i „Eneida“), od którego wzięły nazwę cztery zamki w cieśninie. Tędy uciekali Fryx i Helia na baranie ze złotem runem (Apollodor „B. myth.“); tu Helia utonęła, a imię jej żyje w pierwo tnej nazwie cieśniny: Hellespontos. Tutaj Dean-der i Hero, opiewani przez Owidyuszą, po wielu wiekach wskrzeszeni przez Schillera, kochali się i posyłali sobie hasła miłości; on co noc przepływał Hel-lespoot, z Abydos do Sestos, a w naszem już stuleciu, choć raz i we dnie, nowym Leandrem zapragnął być Byron i 3 maja 1810 r. przepłynął D. Po mitach przyszła żelazna rzeczywistość i objęła cieśninę w moc swoją. Roku 480 przel Chr., najprawdopodobniej tam, gdzie się unieśmiertelnili kochankowie greccy, Xerxes na 700 okrętach, ustawionych w dwa mosty, milionową swą armię przeprowadził do Europy. W r. 405 spartański Lizander zakończył wojnę peloponeską, zabierając pod Aigos Potamoi wszystką flotę Ateńczykom. Na wiosnę 334 Aleksander W. do Azyi Mniejszej pociągnął przez Hellespont. Po zapanowaniu Rzymu nad światem nikt już o posiadanie D-ów kusić się nie potrzebował i nie mógł, zresztą ówczesny stan wojskowości nie nadawał im tak wielkiego, jak dziś, znaczenia: większe miał sam Chersonez tracki. Gdy w r. 321 Konstantyn przeniósł stolicę państwa do Byzantionu, ożywiły się i D.; ale aż do wyprawy krzyżowej Wenecyan pod Dandolem (1203) nic w nich ważniejszego nie zaszło. W stopięćdzie-siąt lat później, w r. 1356, Turcy po raz pierwszy zjawili się w cieśninie, a w r. 1453 zupełnie ją, wraz z Bosforem i Propontydą, posiedli. Po upadku genueńskiej Kaffy (1475) M. Czarne wraz ze swemi południowemi łącznikami stało się we-wnętrznem morzem tureckiem, tak, iż nawet statki handlowe obce nie miały zapewnionego przystępu. Zbrojnie wdzierała się nieraz Wenecya. W r. 1499 flota rzeczypospolitej zmogła turecką; w r. 1657 (d. 20 lipca), Wenecyanie zniszczyli do szczętu w D-ch całą ćmę okrętów tureckich; w 37 lat później wszakże doozekali się odwetu. D. 26 lipca 1770 r. przedostał się przez zamki obronne na południu dowódzca floty rossyjskiej, lord Elphinstone, ale nie pomknął w górę poza zamki wewnętrzne i czemprędzej wrócił na M. Egejskie. D. 17 lutego 1807 r., inny Anglik, Duckworth, z wielką już flottą wdarł się do D-w i d. 20 lutego stanął na Bosforze w obliczu Konstantynopola: Anglia straszyła Turcyę, aby nie ważyła się iść z Napoleonem. Cała ta demonstracya kosztowała Anglików 763 zabityoh i ranionych.—Pierwsza wciągnęła D. w obręb urządzeń prawa międzynarodowego Rossya; w traktacie pokoju w Kuc zu k-Kajnardźy w r. 1774 wymówiła wolny przepływ przez obie cieśniny dla swych statków handlowych. W r. 1784 toż samo zastrzegła dla siebie Austrya, w r. 1802 Prancya, w 1803 Anglia, a w 1806 Prussy. Z chwilą, gdy Turcy w roku 1798 przepuścili flottę cesarza Pawła przeciwko Francyi na M. Śródziemne i pozwolili jej też powrócić tąż samą drogą, D. zaczęły nabierać w prawie międzypaństwowem doniosłości na przypadek wojny. Turcya uważała się za wyłączną panią i właścicielkę polityczną cieśnin; najpierwsza zaś Anglia, tamując współzawodnictwo innych, zasadę nietykalnośoi obu cieśnin, t. j. zamknięcia ich dla okrętów wojennych postawiła w traktacie pokoju dardanels kiego, d. 5 stycznia 1809 roku.

sem.

K. K.

W akt pokoju a d r y an o polskiego dnia 14 września 1829 roku wpisano artykuł otwierający Morze Czarne dla marynarki handlowej całego świata. W roku 1833 cesarz Mikołaj, zawierając z Turcyą przymierze odporne w Hun-kiar-Iskelessi, wzamian za pomoc przeciwko Mehmedowi - Alemu zawarował Bobie nieprzepusz-czanie żadnego okrętu wojennego obcego mocarstwa i sam jeden tylko z uprzywilejowanego stanowiska korzystał; ale gdy w r. 1840 Anglia o-kazała się dla takiego układu niechętną, stanęła

d. 13 lipca 1841 w Londynie t. zw. convention des détroits, podpisana przez Rossyę, Anglię, Austryę, Francyę, Prussy i Turcyę, i zamknęła o-krętom wojennym obcych mocarstw wstęp na Bosfor i do D-w—oczywiście, w czasach pokoju. Gdy wybuchnęła wojna wschodnia, wpaździer. 1853 r. przepłynęła D. flota sprzymierzonych. Traktat paryski 30 marca 1856 r., ograniczając prawo o-bu stron do trzymania floty wojennej na m. Czar-nem, uznanem za neutralne, stwierdził w osobnej konwencyi dawniejszą zasadę londyńską; sułtan mógł upoważniać lekkie tylko statki wojenne na użytek posłów w Stambule do przepływania cieśnin. Rossya zawarła z Turcyą odrębną umowę z d. 16 kwietnia 1856 r., urządzającą stosunki na m. Czarnem; między innemi oznaczono w niej liczbę statków, jakie każdej stronie wolno będzie trzymać, na 10. D. 28 września 1868 r. sułtan uczynił jeden jeszcze wyjątek od owej zasady: dla okrętów wojennych, któreby na pokładzie swym wiozły panującego lub prezydenta rzeczy pospolitej. Gdy Rossya, korzystając z zajęcia Francyi wojną niemiecką, wyzwoliła się z pęt traktatu 1856 roku, ujęto fakt ten w literę prawa i dnia 13 marca 1871, znowu w Londynie, podpisano konwen-eyę, która, znosząc ograniczenia art. 1, 11, 13 i 14-go traktatu paryskiego, utrzymała jednak zasadę zamknięcia cieśnin (la clôture desdó-t r o i t s ) i pozwoliła znosić ten zakaz w tych tylko wypadkach, w który ćhby to mogło okazać się potrzebnem w interesie samego traktatu. W 7 lat później zrobiła Turcya wyjątek dla Anglii, gdy w lutym 1878 r. armia cesarsko-russka podstąpiła pod Czataldżę, o kilka już tylko mil od Konstantynopola, i półksiężyc potrzebował gwałtownego ratunku. Przyszło do konwencyi pojednawczej rossyjsko-angielskiej z d. 31 maja 1878 r., a d. 13 czerwca zebrał się kongres w Berlinie. Art. 63-i aktu pokoju, podpisanego tu d. 13 lipca, przypomniał prawomocność traktatu paryskiego i konwencyi londyńskiej w r. 1871, ale nie przyjął rozporządzeń umowy w San Stefano (d. 3 marca 1878 r), która w art. 24-m znosiła fikcyjne blokady tureckie na m. Czarnem i obie cieśniny o-twierała nawet na czas wojny statkom handlowym, państw neutralnych, do Rossyi i z Rossyi płynącym. Od traktatu adryanopolskiego prawa statków handlowych były dla wszystkich jasne, ale w r. 1891 wynikły wątpliwości, skutkiem których wyjaśnienie i bliższe określenie tych praw stało się koniecz-nem. Wywołały tę konieczność zajścia ze statkami floty oohotniczej „Niźnij Nowgorod“, »Moskwa“

Kacyki. Pim. üliutr. Z«», ua I. XT.

i „Kostroma“. Po porozumieniu się w sierpniu t. r. z Rossyą zawiadomiła Turcya mocarstwa europejskie notą z d. 16 września 1891 r., źe prawo dagi handlowej pozostaje i nadal nietkniętem, a trudności w danych wypadkach powstały tylko stąd, że statkami powyższemi przewożono żołnierzy i skazańców; instrukcye wydane komendantom są w zgodzie z traktatami; odtąd statki z żołnierzami (i rekrutami) oraz skazańcami przepuszczane będą dopiero po nadejściu i rade suł-tańskiego, wracające zaś ze wschodu komendanci mają przepuszczać wolno i donosić tylko Porcie o fakcie. Mocarstwa europejskie po otrzymaniu noty tej treści przyjęły ją do wiadomości, z tern jeszcze zastrzeżeniem, że Porta nie ma prawa jednostronnie zmieniać zasadniczego układu z r. 1841. Po r. 1891 nie zawierano już żadnych umów o D. Por.: Wisotzki „D. Strömungen in d. Meerestrassen“ („Ausland“ 1892 Nr. 29 — 36); Martens „Recueil des traités etc.“; „Scbulthess’ Geschiohts-kalender“; Makarów S. „Oób oÖMhHh boab ^ep-Haro u Cpe^.u3eMHaro Mopefl“; „Sailing Directions“; „Ottuv. Slov. nauc.u; „Meyers Conv. Lexikon“; „DHpuKjioneAiiuecKm c;iOBapi>” Arsenjewa (art. 8. Makarowa). Ob. Chersonez.    •

Dardaneile małe, ob. Antirrhion.

Dardania, kraina w starożytności, stanowiąca część Troady i leżąca na azyatyckiem wybrzeżu u wejścia do Dardanellów; była to kolonia Eolów, którzy między innemi posiadali miasto Dardanos nad Hellespontem (stąd nazwa późniejsza cieśniny Dąrdanelskiej); pod tern miaBtem Ateńczycy odnieśli zwycięstwo w bitwie morskiej nad Spartanami 411 przed Chr.—W 189 r. przed Cbr. Rzymianie ogłosili je miastem wolnem, a w 84 roku przed Chr. Sulla zawarł w DardanOs pokój z Mitrydate-

And. S.

Dardanos, mityczny syn Zeusa i Elektry, córki Atlasa, założyciel i eponim Dardanii (Iliada XX, 215);—a według późniejszych pisarzy przybyć miał z Samotracyi, z Arkadyi lub Italii. Pierwsze przez niego założone miasto dardańskie zbudowanem być miało na wyniosłym stoku góry Idy; bo nie był on jeszcze tak możnym, aby się budować na równinie. Miasto owo dało początek Troi, i stąd poeci często Trojan nazywają DardaDami.

Dardanowie, 1). D. mityczny lud zamieszkujący Dar da nią (ob.), t. j. kraj Dardana, założyciela miasta Dardanos; prawnuk Dardana, Troas, założył Troję, która zaćmiła wnet Dardanos; stąd Trojanie nazywają się też Dardańczykami albo Dardanami. 2) D. starożytny lud, ze szczepu Illi-rów, zamieszkiwał okolice Mezyi Wyższej (Moesia superior), w dorzeczu górnej Morawy (Serbskiej). Byli sprzymierzeńcami Rzymian przeciwko Filipowi V macedońskiemu. Dyoklecyan wyłączył z Mezyi kraj zamieszkany przez D-ów i utworzył z niego osobną prowincyę, Dardanię. Ważniejsze ich osady były: Scupi (dziś Skoplje), Ulpiana (dziś Lilpjan). W VII wieku całą tę dzielnicę zajęły plemiona Słowiańskie, na jej też terrytoryum leży Kosowe Pole. Miał to być lud o obyczajach pierwotnych, żyjący w nieochędóstwie i stanie na-

13

półdzikim, ale mężny i zamiłowany w muzyce. I najgorętsze miesiące mają zaledwie 18° C. w prze-Z czasem uległ zromanizowaniu, czego dowodzi cięciu. Okolica urodzajna i piękna. Wszystkie te łacina, przemagająca w zachowanych dotąd napi- warunki sprawiły, źe D. stał się ważną dla angli-sach. Z Dardanii pochodził cesarz Justy- ków indostańskich stacyą klimatyczną, zwłaszcza

And. 8.

nian.

dla chorych na płuca. Znajduje się tu szpital Dardistan, tj. Kraj Dard ów, nazwa w now- wojskowy; zamożniejsi Anglicy oraz gubernator

szych czasach użyta na położonej w Azyi środkowej, gdzie schodzą się sy-stematy gór Himalajskich, Karakorum i Hindukusz. Z D-em sąsiaduje Czy trał, Kaszmir i Pamir, a tak zwany Kafirystan częścią swoją wschodnią wchodzi w skład jego. W całości swej rozważany D. jest krajem bardzo górzystym, przerżniętym przez Indus, który tu z podłużnej doliny wydostaje się wyłomem poprzecznym ku południowi; licznemi dolinami dopływają z okolicznych wyniosłości zasobne w wodę strumienie; klimat jest prawdziwie górski, zdrowy, orzeźwiający. Bardzo żyzne doliny, wzniesione średnio na 1500 do 2 000 m. wydają pszenicę, wino, pomarańcze, figi. Politycznie kraj leży w sferze interesów częścią angielskich, częścią afgańskich i składa się z kilku księstw, czy chanatów, jak np. Jassin, Gilgit, Hasora i t. p. Z Jassinu do dorzecza Amu-Daryi górnej wiedzie przez pasmo Karakorum przełęcz Darkot, na którą podczas zatargu z Wielką-Brytanią zwrócili już uwagę strategicy rossyjscy; istotnie bowiem, po sforsowaniu przejścia Min-Teke (ob. Czytral), przełęcz Darkot prowadzi najkrótszą drogą do Kaszmiru i Indostanu. Kraj ten badali Leitner w 1864 r. i Hayward (którego miejscowa ludność zamordowała) w r. 1870: dobrych iuformacyj dostarczyli nadto Moorcroft, Vigne i Cunningham. W czasach starożytnych D. słynął z obfitości złota, o którem wspomina już epos staro-indyjski. Mieszkańcy Darda, albo Dar a da, mówią dyalektem sanskrytu, ale obcy są kulturze Hindów; wyznają przeważnie islam szyickiego obrządku i używają pisma perskiego. Obyczaje ich zdradzają lud prawie dziki; są odważni i intelligentni; hodują zwierzęta domowe, ale tylko do robót polnych, gdyż bydło rogate, jak również mleko, masło, drób, jaja, uważają za rzeczy nieczyste. Prócz Dardów zamieszkują D. i inne jeszcze plemiona aryjskiego pochodzenia, jakoto Jaszkanowie, Kre-minowie i Dumowie; ci ostatni, uważani przez pozostałą ludność za nieczystych, mają być potomkami autochtonów, którzy przez przybyłych Ary ów zostali ujarzmieni i w niewolników obróceni. Dotąd zajmują oni najniższe miejsce w hierarchii społecznej.—Porównaj: Leitner „Results of a tour in D.“ (Lahora 1870); „On the races and languages of D.“ (Londyn 1870); „Account of

And. S.

And. S.

oznaczenie krainy, Bengalu stale przepędzają tu lato.— Okrąg D, zajmuje klin między Bhutanem a Nepalem, na południowym stoku Himalajów; ma 3195 km. □ powierzchni i około 185 000 m-ców. Kraj, przeważnie górzysty, z wierzchołkami dosięgającemi 4 000 m. nad p. m.; główną rzeką jsst systemat TiBty (prawy dopływ Bramaputry); klimat umiarkowany i zdrowy; grunt, urodzajny, wydaje ryż, herbatę, bawełnę i chinę. Ludność mieszana składa się z Nepalczyków, Bhutańczyków, Hindusów; przema-ga buddyzm. Anglicy, począwszy od 1830 r., stopniowo kraj ten zabierali, aż go w 1864 r. ostatecznie zagarnęli.— (Hathorn „Handbook of Dar-jiling* ).

Dar-èl-Beida, ob. Casablanca.

D.„ (Lahora 1869).

DardŻyling, Darjiling, miasto okręgowe w Indostańskiej prowincyi Bengalu, dywizyi Cutch-Behar, w górzystej okolicy na południowym stoku gór Himalajskich, między Bhutanem a Nepalem, 2 180 m. nad p. m., jest końcową stacyą drogi żelaznej, wychodzącej ku północy z Kalkutty; ma-bardzo przyjemny i zdrowy klimat, średnia temperatura roczna wynosi 12.5° C., amplitudy dzienne są nieznaczne; lato umiarkowane, gdyż

Daremberg Karol Wiktor (* w Dijon w r. 1816—f Mesnil-le-Roy d. 24 paźlziernika r. 1872), znakomity historyk medycyny. Do nauk lekarskich przykładał się w mieście rodzinnem oraz w Paryżu, gdzie w r. 1841, po obronieniu rozprawy: »Exposition des connaissances de Calvin sur l’anatomie, la physiologie et la pathologie du système nerveux* został doktorem med. Pierwsza ta praca jego była wskazówką kierunku naukowego, któremu miał resztę życia poświęcić. Wykonawstwem lekarskiem zajmował się niewiele i przez lat kilka zaledwie, natomiast był niestrudzonym szperaczem i namiętnie badał dzieje sztuki lekarskiej, w czem mu wielce dopomagało niezwykłe wykształcenie ogólne, jako też uczo-ność filologiczna, której nawet filolog z zawodu mógłby mu pozazdrościć. W r. 1846 został bibliotekarzem Akademii medycznej paryskiej, a w trzy lata później powierzono mu zarząd biblioteki Ma-zarina. Pozostając na stanowisku tern przez dłuższy szereg lat, przedsiębrał częste wyoieczki do Włoch, Anglii, Niemiec, Szwajcaryi i Belgii, ale nie w celu wytchnienia, lecz żeby w księgozbiorach krajów tych szukać cegiełek do gmachu, który wznieść zamierzał, żeby wydobyć z pyłu zapomnienia jaki rękopis rzadki, albo wzbogacić naukę no wem jakiem odkryciem. A źe trudy jego pod względem tym nie były bezowocne, dowodzą nam liczne jego i wzorowe wydania dawnych autorów greckich i rzymskich. W r. 1864 rozpoczął w Collège de France odczyty o dziejach i literaturze sztuki lekarskiej, a w roku 1871 uniwersytet paryski powołał go na nowo utworzoną katedrę historyi medycznej i chirurgii. Niepospolity uczony, pisarz wyborny, obok K. Sprengela (ob.) najznakomitszy historyk medyczny wieku XIX, D., jako profesor, nie umiał sobie zdobyć tego uznania, na jakie skądinąd zasługiwał, bo nie potrafił zagrzać słuchaczy źywem słowem, ani obudzić w nich zamiłowania do nauki, z tak wiel-kiem powodzeniem uprawianej przez siebie samego; co prawda, nie starał się też wcale o to, źy-

Dr J. P.

And. S.

jąc prawie wyłącznie dla swej mrówczej pracy i dla biblioteki, nad której wzbogaceniem myślał nieustannie. Wydawszy „Histoire des sciences médicales, comprenant l’anatomie, la physiologie etc.“ (Paryż 1870, 2 tomy), która miała być rodzajem wstępu do prac dalszych, obszerniejszych znacznie, zmarł przedwcześnie na wadę serca. Pozostałą po nim bibliotekę, obfitującą w dzieła rzadkie, zakupiła Akademia med. w Paryżu. Brak miejsca nie pozwala nam na wyliczenie wszystkich prac i wydawnictw wielkiego historyka, chociaż wszystkie bez wyjątku zasługiwałyby na to; znaleźć je można, wymienione w porządku chronologicznym w Dechambre’a „Dictionnaire encyclopéd. des sciennes mód“. (T. XXV, str. 643) P or. „Union médicale“ z d. 29 października r. 1872 i Haesera „Lehrb. d. Gesch. d. Medicin“ wyd. III Jena 1881—T .II, str, 1094.

Dares Phrygius, tak się zowie autor opisu łacińskiego zburzenia Troi („Historia de excidio Troiae“), pochodzącego, jak sądzić można po języku, z końca wieków starożytnych. We wstępie znajduje się list, w którym autor, podszywając się pod Korneliusza Neposa, pisze do C. Salustyu sza, jakoby historyę tę przełożył z greckiego oryginału, napisanego przez Daresa, trojańskiego kapłana Hefesta (Wulkana), o którym Homer śpiewa w V-ej pieśni Iliady, a który był naocznym świadkiem wypadków, w księdze opowiedzianych. Czy istotnie zabytek ten przetłómaczony jest z greckiego, nie wiadomo; niektórzy sądzą, że raczej autor musiał czerpać z obszerniejszego źródła łacińskiego. Dziełko to, lubo nie mające rzeczywistej wartości, było wszakże bardzo poczytne w Wiekach średnich, jako nastręczające pożądany materyał do różnych opowiadań i bajań o wojnie trojańskiej.— Dünger „Die Sage vom trojanischen Kriege in der Bearbeitungen des Mittelalters* (Drezno 1869); Körting „Diktys und Dares, Beitr. zur Geschichte der Trojasage“ (Halla 1874). Ostatnie wydanie D-a wyszło staraniem Meistra (Lipsk 1873).    *

Dar-es-Salaam, miasto portowe na wschodniem wybrzeżu Afryki środkowej, na południe od wyspy Zanzibar, a na południo-wschód od Bagamoyo, leży w głębi dogodnej przystani t. im. i jest najodpowiedniejszym punktem, dającym dostęp do nadbrzeżnej krainy Usorame; znajduje się tu missya religijna katolicka i protestancka —Sułtan Zanziba ru odstąpił to miasto Niemcom w 1885; uważano je za najważniejsze w niemieckich posiadłościach Afryki wschodniej, wszakże znaczenie Bagamoyo pod względem handlowym bez porównania jest większe.

Dareste de la Chavanne Kleofas \* 1820 w Paryżu—f 1882), historyk francuski, w r. 1847 został profesorem historyi w Grenoble, później (1849) w Lyonie, a w 1871 rektorem akademii w Nancy, wreszcie w Lyonie. W r. 1878, z powodu swych klerykalnych przekonań, zmuszony był rezygnować z godności rektorskiej. Napisał: „Eloge de Turgot“ (Paryż 1846), „Histoire de 1’ administration en France depuis le règne de Philippe-Auguste“ (2 tomy, t-że, 1848), „Histoire des classes agricoles en

France depuis saint Louis jusqu’à Louis XVI“ (t-źe, 1853; 2 wyda nie 1858); obie ostatnie prace były nagrodzone przez akademię; najważniejszą i najlepszą wszakże ze wszystkich jest „Histoire de France“ (9 tomów, t-że, 1865—79), dwukrotnie uwieńczona nagrodą Goberta. Na schyłku życia D. opracował jeszcze „Histoire de la Restauration“ (2 tomy, t-że,

1879).

Dareste Emil, przyrodoznawca i fizyolog współczesny (* 1822 r. w Paryżu), odbywszy stu-dya lekarskie w mieście rodzinnem, w r. 1847 został doktorem medycyny, w 1851 r. doktorem nauk (ès sciences), potem był profesorem historyi natuialnej najpierw w Rennes, następnie w Lug-dunie, wreszcie dziekanem fakultetn w Lille, gdzie spędził lat 12. Od r. 1875 jest dyrektorem labo-ratoryum teratologicznego. Pierwsze ważniejsze prace D-a, uwieńczone nagrodą przez Instytut francuski, traktowały o objętości mózgu u ssaków (1852—1862). Potem zajmował się D. przeważnie embryologią, z której zakresu liczne jego memoryały, ogłoszone do roku 1877, wyszły w dziele jego, p. t. „Recherches sur la production artificielle des monstruosités chez les Verthebrés“.

Dareste, przy pomocy metody, wskazanej tylko przez Geoffroy Saint - Hilaire’a, dał poznać, w jakich warunkach powstają potwory naturalne, które on obecnie wytwarza sztucznie. Nadto jeszcze określenie warunków fizyologicznych i fizycznych rozwoju normalnego i anormalnego zarodków w sztucznem wylęganiu jaj kurzych, nad którem ciągle najściślejsze studya odbywa, doprowadziło go do stworzenia nowej gałęzi biologii: terato-genii doświadczalnej.

Daraste de la Chavanne Rudolf, brat poprzedniego, prawnik francuski (* 1824). W r. 1847 został adwokatem w radzie państwa, w 1847 w sądzie kassacyjnym, w 1878 członkiem akademii nauk moralnych i politycznych. Zajmuje się prawem francuskiem administracyjnem i dziejami prawa greckiego i słowiańskiego.—Napisał: „Essai sur Fr. Hoffman“ (1850); „De la propriété en Algérie“ (1852 r. 2 wyd. 1863); „Code des pensions civiles“ (1854); „Etudes sur l’origine du contentieux administrative en France“ (1855 — 57); „La justice administratif en France“ (1862); „Du prêt à la grosse chez les Athéniens“ (1867); „La traité des lois de Théophraste“ (1870); „Une loi ephesienne du premier siècle avant notre ère" (1877); „Les inscriptions hypothécaires en Grèce“ (1885); „Les anciennes lois de l’Islande” (1881); „Le Procès d’Hermia8* (1883); „Les papyrus gréco-egyptiens“ (1883); „Mémoire sur les anciens monuments du droit de la Hongrie“ (1885); „Recherches sur quelques problèmes d’histoire“ (1887); „Etude d’histoire du droit“ (1889), dzieło ważne i w stosunku do prawodawstwa słowiańskiego. D. jest pierwszym z historyków prawa we Francyi, co, zajmując się dziejami prawa powszechnego, uwzględnia też i narody słowiańskie, z których prawodawstwem chcąc się zapoznać, nauczył się w ostatnich latach języka rossyjskiego. Pisywał także do „Journal des savants“ i do „Revue historique de

A. J.

Dr. J. P.

J. P.

W. K. Z.

<$§§

rig. 20.

Dargolewski (herb). .

A. Pol

droit français“, którego jest współzałożycielem. Najświeższą jego pracą jest „La science du droit en Grèce (Platon, Aristote, Théophraste)“, a nadto jeszcze wydał D. opatrzony komentarzami przekład Demostenesa.    *

Darewska-Weryho, Konstancya z Żebrowskich, urodzona wgubernii Mińskiej, zdaje się w dziedzicznym folwarku Tupalszczyźnie, autorka powia stek dziecinnych. W roku 1889, nakładem księgarni Zofii Sawickiej w Mińsku Litewskim, wyszła pierwsza jej powiastka w 20 rozdziałach, z 10-a litograficznemi obrazkami Czesława Jankowskiego, in 4-to, str. 56 pod tytułem: „W mieście i na wsi“.

Darewski Weryha Konstanty (* w Mińsku— f tamże w r. 1844), lekarz. Po ukończeniu szkół mińskich zapisał się na wydział lekarski w Wilnie i tam też w r. 1822, po obronieniu rozprawy: „De peripneumoniarum varia sede“ został doktorem medycyny. Osiadłszy w mieście rodzinnem, szybko zyskał sobie sławę dobrego lekarza, szczególniej w zakresie chorób kobiecych.

Darewski Weryha Ludwik (* d. 4 stycz. 1818 w Turyniu [pow. Ihumeński, gub. Mińska] — f w Warszawie dnia 10 kwietnia roku 1887), lekarz. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Wilnie i ukończywszy nauki w roku 1837, zajął się wykonawstwem lekarskiem w stronach rodzinnych. W roku 1844 przeniósł się do Warszawy i w rok później został ordynatorem szpitala Dzieciątka Jezus; w r. 1847 objął posadę lekarza Instytutu położniczego przy tymże szpitalu i pozostawał na niej do r. 1861. W „Tygodniku lekarskim“ (1858—

1857) ogłosił szereg prac z dziedziny położnictwa, również „Pamiętnik Tow. lek. warszawskiego“ (1855—1861) zawiera kilka prac jego, zajmujących się chorobami wewnętrznemi lub niewieściemu Napisał też rozprawę „O używaniu przed-imków w języku francuskim“, o ile nam wiadomo, drukiem dotąd nie ogłoszoną. Por. S. Ko-śmińskiego „Słów. lekarzów pol.“ str. 84.Dr Dar-Fertit, ob. Fertit.

Dar-Fur (Dar-For), ob. Fur.

Dargan William, inż. irl. (* 1801—f 1867), działalnością swoją przy budowie dróg żelaznych irlandzkich i zbudowaniu szklanego pałacu dla wystawy przemysłowej w Dublinie 1853 r. położył wielkie zasługi i zyskał głośną sławę. Zakładał towarzystwa akcyjne dla odpowiedniego prowadzenia przedsiębiorstw i stawał sam na ich czele. Do liczby największych dróg żel., któremi D. zarządzał, należy irlandzka „Great-Southern-and Western Rail-way“, i druga Dublińsko - wicklowsko - weafordzka, której znaczną przestrzeń wybudował swoim kosztem iktóra przeważnie stanowiła jego majątek/- R-

Dargińcy Dargua, Dargwa, gromada plemion iezgińskich, mieszkających na wsohodnim skłonie Dagestanu ku morzu Kaspijskiemu. Liczą oni około 88,000 głów, a dzielą się na Kaitachów, osiadłych w dolinie rzeki Rubas-czaj, Warkunów z Kubaczami—na zachód od Kaitachów, i Akuszow —na północ od poprzednich. Plemiona te pomiędzy sobą różnią się pod względem dyalektycznym.

Nazwa D-ów jest zupełnie dowolna, każde bowiem z plemion odrębnych ma swoją własną, do której dodaje tylko określenie Dargua, co znaczy społeczność. Dyalekty D-ców tworzą samoistną grupę północno-wschodnią języków lezgińskioh. * DargO, wielka osada czeczeńska (auł) w środkowym Kaukazie, w obwodzie Terskim, nad górnym Aksajem, od 1839—45 r. stałe siedlisko Szamila, skład jego prowiantów i broni, pamiętna wyprawą hrabiego Woroncowa, który, wyparłszy Szamila z warownych jego stanowisk w lesie Iczkeryj-skim, zajął D. opuszczone i spalone przez niego. Wyprawa ta bardzo drogo kosztowała Rossyę, lecz ponieważ gniazdo Szamila było zburzone, uważano więo, że cel jej został osiągnięty, i hr. Woroncow dostał za nią tytuł książęcy—(Porówn. „3hd;h-KJion. CjiOBapt“ Arsenjewa).    *

Dargodzki, pseudonim, ob. Grodzicki. Dargolewski, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem miecz ostrzem w dół, nad rękojeścią półksiężyc złoty rogami w dół. W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy strusie białe pióra. Herbem tym pieczętują się Dargolewscy, Dargowi-cze i Zapędowscy (Niesiecki, Borkowski).

Dargomyżski Aleksander Siergiejewicz (* 2 lutego 1813 w majątku rodzinnym, w gub. Tulskiej — f 29 stycznia 1869 r. w Petersburgu), russki kompozytor muzyczny. Talent do muzyki rozwinął się w nim wcześnie. W szóstym roku życia D. uczył się w Petersburgu na fortepianie, w 8-ym na skrzypcach. Teoryę kom-pozycyi studyował u Fótisa. W 1839 r. napisał pierwszą swą operę „Esmeralda“ do libretta wykrajauego z powieści W. Hugo, lecz dyrekcya teatralna 8 lat zwlekała z wystawieniem dzieła młodego, nieznanego kompozytora; dopiero w 1847 r. dano ją na scenie teatru w Moskwie, a następnie w Petersburgu. Z drugą operą, a raczej z baletem ze śpiewami, p. t. „Uroczystość Bachusa“, musiał D. czekać przeszło dwadzieścia lat (napisał ją w r. 1845), zanim scena Moskiewska zdecydowała się ją wystawić (1867), Trzecia opera D-go, „Rusałka“, większe od poprzednich miała powodzenie. Wystawiona w 1856 w Petersburgu, wielkie wzbudziła zainteresowanie wszystkich kół społeczeństwa russkiego, i po dziś dzień utrzymuje się na repertuarze operowym. Pośmiertną jego operę „Gość kamienny“ (Don-Juan Puszkina), wykończył, zgodnie z wolą autora, Cezar Cui. instrumentowa! zaś Rymski-Korsakow. Oprócz oper, D. napisał na orkiestrę: „Fautazyę Fińską“, fantazyę komiczną „Kozaczek“, „Baba Jędza“, oraz wiele pieśni na głos pojedyńczy, romansów, i t. p.

Dargua, miasto we wschodniej części Wielkie -

And. S.

go Księstwa Meklenbursko - Szweryńskiego. nad jeziorem Klasztomem (Klostersee), połączone kanałem z rzeką Peene, ma dwa kościoły, z których jeden po-cysterski, w stylu gotyckim, sięga XII w., szkołę rzemieślniczą, sąd powiatowy, 2,206 m-ców. Jest tu także stacya klimatyczna. Sąsiednia wioska Röcknitz złączyła się już z miastem i tworzy z niem jedną ulicę, 2 km. długą.

D. był pierwotnie osadą słowiańskich Czerezpie-nianów; Kazimierz I, książę Pomorski, założył tu klasztor Cystersów w 1172 r. i osadził zakonników, sprowadzonych z duńskiego klasztoru w Esrom. Klasztor ten, hojnie wyposażony, stał się wkrótce bardzo czynnem narzędziem gerraanizaeyi Słowian okolicznych, którzy w końcu XIV wieku wynarodowili się zupełnie; protestanci klasztor skasowali w 1552, rząd zabrał jego dobra, a budowlę zamieniono na zamek myśliwski.

Dargun Lotar. Na niwie literatury prawniczej naszej z ostatniego lat dziesiątka zajaśniał jako gwiazda pierwszorzędnej wielkości, młody u-czony galicyjski Lotar Dargun. Urodził on się w d. 7 października 1853 r. w Opawie na Szlą-skn Austr., ukończył gimnazyum w Krakowie w r.

1871, udał się na uniwersytet do Wiednia, gdzie w sześć lat później otrzymał stopień doktora filozofii. Przeniósł się następnie na wydział prawny do Krakowa i tutaj w r. 1881 uzyskał s‘opień d-ra praw. Po habilitacyi otrzymał katedrę uniwersytecką i wykłady rozpoczął w półroczu zimo-wem 1882/3 r. W rok potem mianowany profesorem nadzwyczajnym, a w r. 1888—zwyczajnym.

Zmarł w czterdziestym roku życia w d. 29 kwietnia 1893 r.—Wymienimy tutaj w porządku chronologicznym ważniejsze prace jego, ogłoszone drukiem. W języku polskim: *0 początkach prawa spadkowego“ („Przegląd sąd. i adm.“ 1880 r. zeszyt 4); „O pierwotnych formach własności“ (tam że); „O pokrewieństwie przez same tylko matki u dawnych Germanów“ („Rozpr. akad. umiej. wydz. histor. filol.“ XV r. 1882); „Prawo frankońskie i prawo światowe“ („Przegl. sąd. i adm.“ 1882 r., str. 15); „O zastosowaniu etnografii do nauki prawa“ („Przew. nauk. i liter.“ rok XI, Lwów 1883 r.);

„O zabezpieczeniu robotników od wypaików“ („Przegl. sąd. i adm. 1884 r.); „O źródłach prawa miast polskich w wieku XVI i „O źródłach przepisów karnych w dziełach Groickiego“ (Kraków r. 1887),

„O źródłach porządku sądowego spraw miejskich prawa magdeburskiego“ przez Bartłomieja Groi ckiego (Kraków 1890). W „Ateneum* zamieścił parę rozpraw, z których najważniejsza „O rodzinie pierwotnej“ (w roku 1891), W języku nie mieckim: „König Heinrich VII“ (t. XIX „Forschungen zur deutschen Geschichte“); „Zum Problem des Ursprungs der Ehe“ („Archiv für Anthropologie“ XI); „Mutterecht und Raubehe“, Wrocław 1883; „Ursprung und Entwickelungsgeschichte des Eigenthums“ („Zeitschrift für vergleichende Rechtswissenschaft“ Stuttgart 1884); „ Arbeits-kapital und Normaler Werth“ („Zeitschrift für gesammte Staats-Wissenschaften “ 1884); „Egoismus und Altruismus in der Nationalökonomie“ (Lipsk 1885-y); „Zur

Methodik der sociologischen Rechtswissenschaft („Archiv für öf. Recht.“ 1887); „Mutterrecht* (2-gie wydanie powiększone) r. 1892. Już po śmierci D-a miesięcznik wiedeński „Deutsche Warte” drukował rozprawę niewielką jego p. t. „Mutterrecht und Vaterrecht“, w której streścił pojęcia zasadnicze głównej swej pracy w tym przedmiocie. Ostatnie dzieło D-a nosi tytuł ogólny: „Studien zum ältesten Familienrecht“. Składać się ono miało z dwóch części: l a p. t. „Mutterećht und Vaterrecht“, drugiej tytuł nie był jeszcze wiadomy. Wyszła tylko część pierwsza, i to w połowie tylko „die Grundlagen“; do części drugiej zebrane już były materyały, lecz przedwczesna śmierć u-niemożliwiła wykonanie. Samo już wyliczenie prac powyższych wskazuje, że D. nie zamknął się w ciasnych szrankach wykładanego przedmiotu, z zawodu bowiem był on germanistą i od roku 1881 wykładał na wszechnicy dzieje niemieckiego prawa i państwa, lecz poświęcał się różno-stronnym badaniom z prawa porównawczego i so-cyologii. Głęboki i wszechstronny umysł jego snuł myśli nowe, wskazując nowe tory przyszłym badaczom. To też prace jego odrazu zwróciły na siebie uwagę wybitnych uczonych niemieckich, szczególniej O pokrewieństwie przez same tylko matki („Mutterrecht und Raubehe“). W tym dziale prawa D. miał niewielu poprzedników, bo chociaż Bachofen wprowadził na nowe tory naukę o rodzinie pierwotnej, to jednak dopiero D-owi udało się zebrać bardzo poważne dowody i materyały, że prócz pokrewieństwa przez ojców, jako ogólnej zasady, uwzględnianej dotychczas w nauce, istnieje inna zasada—pokrewieństwa przez matki, i że dotąd jeszcze u niektórych ludów w Afryce, Ameryce i Australii forma ta przejawia się. Badania w tym kierunku ogłoszone przez Mac Lennana i Giraud-Teulon’a były nie jasne, dowodzenie mgliste i metr afiające do przekonania czytelnika. D. subtelnością badań, jasnością wykładu, prostotą i głębokością myśli i poglądów o wiele ich przewyższył. Wprawdzie zasada, jako nowa i przedtem w nauce mało uwzględniana przy badaniu stosunku i tworzeniu się rodziny pierwotnej, spotkała się z niedowierzaniem, niemniej jednak uczeni niemieccy podnieśli odrazu znaczenie głębokiej i gruntownej pracy D-a. Post, zamieszczając sprawozdanie w „Kirchenheims Centralblatt“, wyraża się z wielkiem uznaniem dla młodego uczonego. Tacy uczeni, jak prof. Schröder, Bruner, znakomity historyk prawa niemieckiego, Bernhöft i inni, z wielką powagą traktują teoryę Darguna, a pracę jego poczytują za wielce cenny nabytek. I inne dzieła D-a nie należą do poślednich, dzięki ściśle naukowej metodzie indukcyjnej, jaką się uczony nasz w każdej swej pracy posługiwał. Idei i teoryj nie wysnuwał z siebie, nie tworzył z własnej fan-tazyi, ale wszystko opierał na faktach istniejących, czy też stwierdzonych w historyi świata. Nawet ekonomiczna praca jego o egoizmie i altruizmie wolną jest od mglistych i niezrozumiałych teorematów; wszędzie i zawsze w najzawilszych kwe-styach zachowywał D. ścisłość i ostrożność uczonego

S. L.

And S.

wełny.

And S.

And. S.

badacza, który unika proroctw i fantazyi, a pragnie tylko dać odbicie rzeczywistości. Jedną jeszcze niepospolitą zaletę posiadają prace D-na: tre-ściwość obok jasności, co mu dawało możność na kilkunastu lub kilkudziesięciu stronicach gromadzić takie bogactwo materyałów i myśli, jakiego kto inny nie zdołał by w tomie o kilkuset stronach pomieścić. To też nie ulega wątpliwości, że przez śmierć D- a nauka polaka straciła jednego z najznakomitszych badaczy na polu prawa, a strata to tern dotkliwsza, że praca jego została przecięta w połowie, wówczas gdy umysł jego, zdążając szybko do wyżyn, nie dla wszystkich nawet uczo nych dostępnych, znajdował się w stanie młodzieńczej prawie rzeźkości; nie jeden bo»iem uczony zaledwie tworzyć dopiero zaczynał w wieku, w któ rym praca D-a już na zawsze przerwaną została.

Daribba, miara egipska do ciał sypkich, a mia nowicie do zboża, obejmuje dwa ardeb (ob.).

Dariel, Darial, wąwóz na Kaukazie, wiodący przez główne pasmo z Władykaukazu do Tyflisu; prowadzi nim wspaniała droga bita, której budowę rozpoczęto za panowania Aleksandra I. Od Władykaukazu, leżącego 715 m. nad poziomem morza, droga wspina się coraz wyżej i w D-u, na wschodnim stoku Kazbeka, dosięga 1129 m.; sta-cya Kazbek leży już na wysokości 1 939 m., sta-cya Kubi 1 958 m., wreszcie stacya Gudaur 2 391 m., odtąd droga aż do samego Tyflisu opuszcza Bię coraz niżej. — Cały ten gościniec zbudowany został wielkim nakładem czasu, pracy i pieniędzy; dolina zaś jest miejscami nader wązka—i przedstawia ogólnie widoki dzikie i grozy pełne w zboczach stromych, w sterczących głazach, poszarpanych skałach i w wodospadach rzucających się ze znacznych wysokości. —W starożytnośoi wą wóz Darielski znany był pod nazwą Porta Cu-mana, albo Porta Caucasi; w drugim wieku naszej ery miał być zbudowany tu zamek obronny przeciwko Chazarom; Rossyanie, zdobywszy Kaukaz, wznieśli twierdzę, w której dawniej podróżni odbywali kilkodniową kwarantannę, jeśli dżuma grasowała w Gruzyi.

Darien, 1). D- odnoga Daryeńska, zatoka morza Karybskiego na północno - zachodniem wybrzeżu Ameryki Południowej w Kolumbii; granicę jej zachodnią tworzy przesmyk Panamski; na południu zwęża się znacznie w mniejszą odnogę U-raba,—wschodni brzeg jest płaski, lagunami i bagni-skami usiany; z rzek wpadających najważniejsze są Atrato i Sindu. — 2). D. okrąg w Kolumbij skim departamencie Panamy, między odnogą ad 1) a oceanem Wielkim, obfituje w wielkie lasy i złoto; słabo zaludniony, klimat ma dżdżysty.—3) D- miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie Georgii, nad rzeką Altamaha, w pobliżu jej uścia; był niegdyś jednym z najznakomitszych portów w Stanach pod względem wywozu ba-

And. S.

Darimon Ludwik Alfred, publicysta i polityk francuski (* 1819 w Lille). Po raz pierwszy wystąpił r. 1848 w „Révue des deux mondes“, a

w 1850 był już redaktorem naczelnym, w „Peuple*. Od r. 1853 pisywał do „Presse“ artykuły z zakresu ekonomii politycznej i skarbowości. Od r. 1857—69 był deputowanym w zgromadzeniu prawodawczem; z początku należał do związku pięciu (les cinq), przeciwnych rządowi; lecz w r. 1863 opuścił ich i założył z Olivierem tak zwaną ti e rs - pa r tie, stronnictwo, które było przyjaźniej względem rządu usposobione. Tym sposobem powoli całkiem się przechylił na jego stronę i stał się jednym z najmilszych gości na słynnych poniedziałkach cesarzowej Eugenii. W r. 1870 usunął się od spraw publicznych. Z pierwszych pism D a zasługują na wzmiankę: „De la réforme des banques” (1856), oraz wykład teoryi socyalnej Krausego, „Exposition méthodique des principes de l’organisation sociale” (1848). Późniejsze jego prace, bardzo liczne, odnoszą się do historyi drugiego cesarstwa, głównie zaś poszczególnych stronnictw parlamentarnych, i stanowią ważny materyał do stu-dyów nad owemi czasami.    *

Darkiejmy, Darkiany, niem. Darkehmen, miasto powiatowe w pruskiej prowincyi Prus Wschodnich, regencyi Gombińskiej, nad Węgorapią (Au-gerapp), przy drodze żelaznej Ełk - Wystruć; około 3 000 m-ców, prawie wyłącznie ewangielików. Jest tu sąd gminny, szpital powiatowy, kasa pożyczkowa, fabryki sukna i wyrobów mosiężnych, browar, garbarnie, znaczny handel końmi.—Powiat D-ski leży na południe od Wystruckiego i Gom-bińskiego, ma 764 km. przestrzeni i około 42 000 m ców. Z południa na północ przerzyna go Wę-gorapia; z obu jej stron, w odległości 5—10 km. od brzegów, ciągną się wyniosłości na wschodzie i zachodzie (Wabbalińskie 190, Kuklińskie 140 m.), zresztą kraj płaski, jezior prawie zupełnie pozbawiony.—Grunt średnio urodzajny, zdatny do uprawy żyta, owsa i kartofli; hodowla zwierząt domowych, zwłaszcza koni, rozwinięta.

Darlestcn, miasto w angielskiem hrabstwie Stafford, na północo-zachód od Birminghamu, w o-gnisku wielkich kopalni węgla i zakładów hutniczych; 14 500 m-ców.

Darling, najobszerniejszy systemat rzeczny w Australii, stanowiący część prawego zlewiska rzeki Murray, część większą, niż całe pozostałe dorzecze wraz z rzeką główną. D. pod nazwą Barwan River powstaje z połączenia kilku strumieni, które biorą początek na zachodnich stokach gór New - England- Range. Połączona rzeka płynie w kierunku południowo-zachodnim, przyjmując z prawej dopływy: Weir, Moonie i Condamine (Ba-lonne, Narran, Culgoa), z lewej zaś: Meei albo Gwydir, Namoi, albo Peel, Castlereagh, Maquarie i Bogan. Od uścia tej ostatniej rzeki Barwan o-trzymuje nazwę D-u (niekiedy Culewatta) i, nie zmieniając kierunku, przyjmuje z prawej rzekę War-rego oraz kilka nieznacznych strumieni. Od osady Menindee D. zwraca się ku południowi, rozdziela się wkrótce na dwa ramiona (lewe D. i prawe Ana-Branch), które dosięgają Murray u w okolicy miasta Wentworth. Długość ogólna rzeki wynosi około 1 700 km., lecz pomimo tak znacznej długo-

And. S

1 000 m.

And S.

....

r-

L,

tn

.A

Os

Wł. M. K.

ści zapas wody w niej jest, średnio biorąc, nieznaczny. Podczas pory dżdżystej napełniają się koryta całego dorzecza D-u i wówczas żegluga od uścia w górę możliwą jest dla statków parowych aż do fortu Burke; lecz gdy czas deszczów minie, tak rzeka główna, jak i jej dopływy, wysychają do tego stopnia, że je można wszędzie w bród przechodzić. Wówczas niektóre z pobocznych strumieni nie dosięgają nawet Darlingu. Dorzecze obfituje w niezłe pastwiska, oraz w kopalnie złota, srebra i miedzi. Nazwę otrzymała rzeka od kapitana Sturta, który, wysłany przez gubernatora Australii, Darlinga, w 1828 r. wyruszył z Sydney na zachód i, odkrywszy wielki ten systemat, ochrzcił go imieniem swego zwierzchnika.

Darling Mountains, pasmo wyniosłości, ciągnące się wzdłuż południowo-zachodniego wybrzeża Australii, mniej więcej po 116-ym południku wschodnim od Gr., od przylądka Entrecasteaux na południu aż do Moor-River na północy; średnia wysokość grzbietu wynosi około 650 m., najwyższe szczyty M-t William 1 100 m., Toolbrunung

And. S.

Darlingtcn, miasto w angielskiem hrabstwie Durham, niedaleko od lewego brzegu rzeki Tees i w węźle dróg żelaznych; 38 061 m-ców (1891). Ma kilka starożytnych i bardzo pięknych kościołów (St. Cuthberta z XII w.), seminaryum nauczycielskie, odlewnie żelaza, fabryki lokomotyw i wagonów. Z D-u do Stocktonu otwartą została pierwsza na świecie linia drogi żelaznej dla ruchu pasażerskiego w d. 27 września 1825 r.

Darlington Wilhelm, botanik (* 28 kwietnia 1782 w Birmingham w Pensylwanii — + 23 kwietnia 1863 w Westchester). Badał florę swojej pro-wincyi, „Flora] cestrica” (Filadelfia 1837) i w ogóle Stanów Zjednoczonych „Agricultural botany“ ( 1847); w r. 1806 odbył podróż do Indyj. Ws., której wyniki ogłosił p. t. „Letters from Calcutta“. Wł-M-K-

Darlingtonia Torr. Rodzaj roślin z rodziny

Fig, 21. Darlingtonia.

Sarraceniaceae. Jedyny gatunek D. californica.

D. C. rośnie w Sierra Nevada. Jest to krzew, którego liście mają zupełnie odrębny kształt: o-gonki liściowe przekształcone są w woreczki, a blaszka liściowa, słabo rozwinięta, służy za nakrywkę. Ścianki wewnętrzne woreczka pokryte są licznemi gruczołkami, wydzielającemi obficie sok wodnisty, tak, iż woreczki są zawsze napełnione cieczą; brzeg ich otoczony jest włoskami, które utrudniają owadom wypełzanie z woreczka: uważana jest więc za roślinę o wadoźerną. Kwiaty składają się z pięciu działek kielicha, z licznych pręcików i trójkomórkowego zawiązka. Znajduje się gdzieniegdzie w cieplarniach.

Darma, ob. D h a r m a.

Darmesteter Arseniusz, filolog francuski (urodzony 5 stycznia 1846 r. w Château-Salins [dawniej departament Meurthy]—zmarł przedwcześnie dla nauki w 42 r. życia, 16 listopada 1888 r. w Paryżu). W młodości przeznaczony był przez rodziców Izraelitów do zawodu rabinicznego, i w tym celu kształcony, rozbudził w sobie zamiłowanie do filologii. Pobudką do tego miało być rozważanie przez D-a wyrazów starofrancuskich, napotykanych w średniowiecznych komentarzach żydowskich. Po ukończeniu studyów filologicznych romańskich w Ecole pratique des hautes études (1869 — 1872) pod kierunkiem Gastona Paris’a, w r. 1877 został docentem (répétiteur) tejże szkoły, następnie zaś, po doktoryzacyi swojej w 1877, profesorem w Sorbonie języka i literatury francuskiej średniowiecznej; stanowisko to zajmował od r. 1880 aż do śmierci. Był to człowiek niezmordowanej pracy i energii, umysł wszechstronny i głęboki, umiał pogodzić sumienne drobiazgowe badania z szerszemi widnokręgami nauki; to też położył wybitne zasługi na kilku polach działalności naukowej. Ogólne językoznawstwo, mianowicie nauka o znaczeniu wyrazów (t. zw. semazjologja), historja języka francuskiego we wszystkich epokach jego rozwoju bez różnicy, dzieje średniowiecznej literatury francuskiej, wreszcie pedagogika i szkolnictwo wiele, bardzo wiele, zawdzięczają D-cwi. Nie zasklepiając się w swojej zawodowej specyalności, D. chętnie brał udział we współczesnych sprawach swego społeczeństwa, już to zasilając krytycznemi artykułami czasopisma, już też przykładając ręki do podniesienia kobiecego wykształcenia we Francyi (wykładami swojemi w E-cole supérieure des filles de Sèvres), już wreszcie stając w obronie reformy pisowni francuskiej. Leez najtrwalszą zasługę położył D. zebraniem mate-ryału do „ogólnego“ słownika języka francuskiego, który jest w istocie wzorem dokładności i zwięzłości w definicyach, ścisłości naukowej w etymologiach i ugrupowaniu znaczeń, wreszcie wielkiego taktu w doborze przykładów. Niestety, nie danem było D-owi oglądać tego owocu 17-letnich mozolnych trudów, i kierunek wydawnictwa od 1-ego zeszytu, po śmierci autora, objęli: A. Hatzfeld, jego przyjaciel i współpracownik, oraz A. Thomas,

b. słuchacz D-a, obecnie prof. filologii romańskiej w Paryżu. Oto ważniejsze dzieła D-a: „Traité de

A. A. K

A. A. K.

zna.

s y a.

la formation des mots composés dans la langue française comparée aux autres langues romanes et au latin“ (Paryż 1875; wydanie drugie pośmiertne); „De la création actuelle de mots nouveaux dans la langue française et des lois qui la régissent“ (Paryż 1877, z bardzo ważnym ogólnym wstępem, zawierającym teoryę neologizmów); „De Floovante, vetustiore gallico poemate et de Merovingo cyclo“ (Paryż 1877), wraz z poprzednią rozprawą przedstawione dla uzyskania stopnia doktora; „La vie des mots étudiés dans leurs significations“ (Paryż 1887), poprzednio wydane już w jęz. angielskim a następnie w kilku edycyach francuskich; „Le seizième siècle en France. Tableau de la littérature et de la langue suivi de Morceaux choisis etc.“ (Paryż 1878, 2 tomy); doskonały podręcznik (z wypisami) do poznania języka i lit. franc. XVI-go w., opracowany przy współudziale A. Hatzfelda, wielokrotnie przedrukowywany); „Cours de grammaire historique de la langue française“: I partie. Phonétique, publiée par E. Muret (1891), II. Morphologie p. p. L. Sudre (1894), III. Formation des mots et vie des mots p. p. L Sudre (1895); wydanie pośmiertne, na ukończę niu; jak dotąd, jest to najlepszy podręcznik naukowej gramatyki francuskiej dla szkół; „Dictionnaire général de la langue française du commencement du XVII siècle jusqu’à nos jours“ (Paryż, Delagrave; wychodzi zeszytami od r. 1889, pod kierunkiem Hatzfelda i Ant. Thomasa; dotąd ukończono t. I, A—F).—Pomniejsze prace i artykuły D-a zebrane i wydane zostały przez brata jego James’a, znanego orjentalistę, p. t. „Reliques scientifiques“ (2 tomy) Paryż, Cerf. 1890).

Darmesteter Jakób (James), oryentalista i literat francuski, brat poprzedniego (Arseniusza), (* w Château-Salins, w dawnym départ. Meurthe’y, 28 marca 1849 r.). Ukończywszy z odznaczeniem nauki gimnazyalne 1866 r., poświęcił się językoznawstwu porównawczemu pod kierunkiem Michała Bréala i Bergaigne’a, głównie zaś nauce języków i religji perskich. Po otrzymaniu stopnia doktora (Dr. ès lettres) w 1877 r., zoBtał docentem (répétiteur) języka zendzkiego w szkole wyższych nauk (Ecole des hautes études). W r. 1885 był mianowany profesorem kollegium francuskiego, gdzie rozpoczął wykłady (16 kwietnia 1885) o języku i literaturze perskiej prelekcyą o dziejach Persyi: „Coup d’oeil sur l’histoire de la Perse“ (Paryż 1885); w 1886—87 udał się w celach naukowych do Indji, gdzie przebywając w ciągu siedmiu miesięcy w okręgu afgańskim, zbadał język tamecznych mieszkańców, zwany pus z tu. Prace D-a podzielić można na dwie grupy. Jedne są naukowe, drugie literackie. Do naukowych należą: „Haurvatât et Ameretât, essai sur la mythologie de l’Avesta“ (stanowiące tom 23-y wydawnictwa „Bibliothèque de l’Ecole des hautes études“, Paryż 1874); „Ormazd et Ahriman, leurs origines et leur histoire“ (tom 29 tejże biblioteki, Paryż 1877); przekład angielski księgi Vendidad: „The Zend -Ave8ta“ (stauowiący tom 4-ty zbioru „Sacred books of the East“, Oksford 1880 — 83); takiż przekład „Jaszt“ (Yashtes) (tom 23-ci tegoż zbioru, Oksford 1887); „Etudes iraniennes“ w 2-u tomach: t. I „Etudes sur la grammaire historique de la langue persane“ (Paryż 1885), praca uwieńczona przez akademię nagrodą Volneya; t II „Mélanges d’histoire et de littérature iranienne“ (t-ża), „Essais orientaux“: l’Orientalisme en France; le Dieu suprême des Aryens; les Cosmogonies aryennes; Prolégomènes de l’histoire des religions; Mélanges de mythologie et de linguistique (1883), dzieło nagrodzone przez akademię francuską; „Le Mahdi, depuis les origines de l’Islam jusqu’à nos jours“ (1885): „Origines de la poésie persane“ (1887); „Chants populaires des Afghans“ (Paryż 1888—90, w 8-ce), praca uwieńczona przez akademię nagrodą Volneya; „Origine et développement de la religion étudiés à la lumière des religions de l’Inde“, przekład z angielskiego dzieła Maksa Müllera, nadto: „De conjugatione latini verbi dare“ (Paryż

1878) ; „Coup d’oeil, sur l’histoire du peuple juif“ (Par. 1881); „Les prophètes d’Israël“ (Paryż 1892).— Prace mające charakter literacki są: „La chute du Christ“, przekład poematu angielskiego (Paryż

1879) ; wydania klasyczne: Makbeta Shakespeare’a; Child-Harolda Byrona (Par. 1882); „Essais de littérature anglaise“ (1883); „Lettres sur 1’Inde et la frontière afghane“ (1888—89); „La légende divine“ (Paryż 1890); „Mary Robinson, poésies traduites de l’anglais avec une introduction“ (Par. 1888, przekład poezyi żony D-a); „Lectures patriotiques sur l’histoire de France à l’usage des écoles primaires par. J. D. Lefrançais“ (Paryż 1881), dzieło nagrodzone przez akademję fr. Oprócz tych prac D. napisał wiele artykułów w czasopismach naukowych i politycznych: w Journal asiatique, w Revue critique, Revue philosophique, Revue des religions, Revue des études juives, w Contemporary Review, w Les Lettres et les Arts, w Parlement, Journal des débats i in.

Darmesteter Mar ja, z domu Robinson, żona Jakóba (James’a) D-a, orjentalisty (* 27 lutego 1857 w m. Leamington w Anglii), utalentowana poetka angielska, władająca piękną formą artystyczną i niezwykłą fantazją. Wykształcenie staranne o-trzymała w Brukselli i we Włoszech; zamężna od r. 1888. Literacki swój zawód rozpoczęła r. 1878 ogłoszeniem zbioru poezji p. n. „A handful of ho-neysuckles” pod swoim nazwiskiem panieńskim

A. Mary F. Robinson; poczym nastąpiły: przekład Eurypidesa „Hipolita“ (1881) z dołączeniem nowych poezji; „The new Arcadia“ (1884); „An Ita-lian garden“ (1886); „Songs, ballada, and a garden play“ (1888), jako też romans „Arden“ (1883) i kilka studjów historycznych, jak: „Margarethe of Angoulême, queen of Navarre“ (1886); „The End of the Middle Ages“ (1888). Pod nazwiskiem D owej wydała w r. 1892 opowiadanie historyczne: „Marguerites du temps passé“ i inne.

Darmochy, Daremszczyzna, ob. Pańszczy-

Darmstadt, Wielkie księstwo, ob. He s-

Darmstadt, stolica w. ks. Hessko-Darmsztadzkie-

go, w dolinie prawego brzegu Renu, u stóp Oden-    sungen.    Staraniem    hr.    Wilhelma I von Katzen-

waldu i u uścia słynnego gościńca Bergstrasse    elnbogen    otrzymuje    w    1519 r. prawo miejskie,

(ob.). Starożytnością swoją sięga niewątpliwie    później    staje się    grodem warownym. Istnienie

czasów rzymskich, gdyż po zburzeniu dawnej wie-    miasta    było długi    czas    szerszemu światu niezna-

T- Jtt;

WMl=MS-

~r-

Z~~-

=-r==ü-:-; ¹

S=5»

r=£3

jp” - 1

gf

KÄrSa: fflÉSâ

¹ - - «-    a;'K.a "

ćąitŁ.

1".

£fæ»æ

Æ-

■r

HäS

11

ri

il

mn

HP

=M~-TgF-ÇJ

anal

fc®

gg

S®SP

vt 4

K^.-.

i, ;

fT

!■

Tjra

.T:.-’ '

(W

wmą

ji---

K.. :

gs,"

?L*

gg

P®

g5=J

•j?sła

•-. :._ :•“ *=r _

3=È=

ISSS

Fig. 22. Plac zamkowy w Darmsztacie.

----- -.

yfŁT.-T~rg_

-L

£=.

mm

g=ss-:ÿaS~=

-Tł

j===

Z5Ź

==g

==

fc==TTTTE=

t>-

liii

|pj

mi

wm

~"T

■=T^

ÉT

III

"H

Pf

! fi

ft.

it

«f

Pi

gp-pg:

L;5

g Tg

BbRss

ggyss-

r—

Fig. 23,

Nowy teatr dworski i gmach parlamentu w Darmsztacie.

ży warownej, w 1653 r., znaleziono tu części ryn- ne, choé rezydowali w niem jego hrabiowscy i ksią-sztunku wojennego z czasów Trajana, W doku- żęcy właściciele: w 1791 r. miało zaledwie 6 700 mentach pojawia się około ósmego wieku, jako m-ców. Dopiero, gdy w epoce Napoelońskiej wioska Darmundestadt, należąca do parafii Bes- księstwo Hesskie zostało powiększone, a zwłaszcza

Encykl. fmi. Ilułtr. Zetz 114 T. XV.

skutku.

Darnetal, miasto główne kantonu w departamencie francuskim Niższej Sekwany, o pół mili na wschód od m. Rouen, przy drodze żelaznej do Amiens, w głębokiej i malowniczej dolinie rzeki Aubette; jest to pod względem przemysłowym filia Rouen’u z silnie rozwiniętym przemysłem tkackim i farbierskim, 6 460 m-ców (1891). Okolica ma również charakter fabryczny.

Darney, miasto główne kantonu w departamencie francuskim Wogezów, okręgu Mirecourt, na południowym stoku gór Faucilles i w pobliżu źródeł Saony; huta szklana, fabryki wyrobów z blachy i drzewa, łomy kamieni; około 2 000 m-ców.

gdy zasiadł na tronie Ludwik I, pierwszy Wielki książę Hesko -Darmsztadzki, miasto zyskało podstawy dalszego rozwoju. Dzisiejsze swoje stanowisko i znaczenie zawdzięcza przedewszystkiem stołecznemu swemu charakterowi, jako rezydencya monarchy i siedlisko najwyższych władz państwa, gdyż ani położeniem geograficznem, ani swym przemysłem nie wyróżnia się osobliwie. Leży w równej prawie odległości od Moguncyi i Frankfurtu, oraz od Aschaffenburga i Mannheimu, śród okolicy żyznej, dobrze uprawnej, gęsto zaludnionej i zdrowym obdarzonej klimatem. Pod względem czystości i porządku należy do liczby najpierwszych miast w Niemczech. Stara dzielnica we wschodniej części miasta ma jeszcze dawne piętno w wysokich domach, wązkich i krętych ulicach; nowe natomiast przedstawiają się okazale, ulice mają szerokie, piękne place i wspaniałe budowle, godne pierwszorzędnych stolic. Ulica Reńska (Rheinstrasse), łącząca dworzec drogi żelaznej i bramę Reńską z placem Luizy i zamkiem, stanowi główną ozdobę D-u. Na tym placu wznosi się, nakształt wieży, wysoki na 50 m., pomnik Ludwika I, założyciela jaństwa i dobroczyńcy miasta. Zamek zaś zawiera w sobie bibliotekę dworską, galeryę obrazów, zbiór monet i starożytności, gabinet przyrodniczy, archiwum państwa, zbiór sztychów i t. p. Z innych gmachów zasługują na uwagę: piękny gmach poczty, wzniesiony w 1881, gmach parlamentu, stary pałac i kollegium, wszystkie na placu Luizy; dalej kościół ewangielicki z XV wieku z grobami książęcemi, kościół katolicki, w stylu Panteonu rzymskiego zbudowany, z grobowcem w. księżnej Matyldy, nowy kościół św Marcina, teatr, zbudowany w 1871 r. na miejscu spalonego, zbrojownia i wiele innych. D. jest nadto siedliskiem konsystorza generalnego ewangielickiego, najwyższej izby obrachunkowej, władz okręgowych i powiatowych, głównego rządu powiatowego, wyższego sądu ziemiańskiego, urzędu statystycznego, głównego zarządu poczt krajowych; posiada wyższą szkołę techniczną, gimnazyum [klasyczne i realne, wyższą szkołę żeńską, ogród botaniczny, kilkanaście towarzystw naukowych, szpitale, domy schronienia dla wdów i sierot (Ludwigs - und Louisestiftung). W P-cie znajduje się sztab 25-ej dywizyi piechoty i 25-ej brygady kawaleryi. Przemysł i handel nie bez znaczenia: są tu fabryki machin, odlewnie żelaza, fabryki zapałek, kapeluszy, kart do gry, obić, tytoniu, wielkie browary; handel prowadzony głównie żelazem, [mąką, naftą i winem; jest tu kilka banków, jak: bank południowo - niemiecki, bank przemysłowo-handlowy, bank ludowy, filia banku państwowego niemieckiego; gazet i pism peryo-dycznych wychodzi okcło 15-u. Liczba ludności wraz z przyległą osadą Bessungen, która faktycznie zrosła się z D-em, choć administracyjnie samodzielną tworzy całość, wynosi około 60 000 (1884). Przeważną część stanowią ewangielicy, katolików do 9 000. D. jest miejscem urodzenia słynnych miedziorytników Hessa i FelsiDga, Ju-stusa Liebiga (pomnik), generała von der Tann i historyka Gervinusa. W 1852 odbyła się tu

tak zwana „Darmsztadzka koalicya“, wymierzona przeciwko pruskiemu systemowi celnemu, lecz bez

And. S.

And. S.

And. S.

Darnley Henryk Stuart (Stewart), mąż Maryi Stuart, królowej Szkocyi, najstarszy syn hr. Lennox z małż. z lady Małgorzatą Douglas (* d. 7 grudnia 1541 w Anglii—f 10 lutego 1567 roku w Edynburgu). Lennoxowie byli odroślą Stuartów, przez matkę swą znowu, córkę Małgorzaty Tudor, wdowy po Jakóbie IV szkockim, wyszłej za jednego z Douglasów, a wnuczkę Henryka VII, D. znajdował się w powtórnem pokrewieństwie z domem Stuartów i w związku krwi z Tudorami angielskimi i mógł być uważanym za domniemanego następcę tronu. Wychowany w Anglii, wyrósł na uderzająco pięknego, wszakże wątłego młodzieńca, z tępym umysłem, pełnego przytem narowów i przywar, próżności i pychy, brutalnego w obejściu i oddanego już wcześnie rozpuście. Wszystkie te jednak odpychające wady nie przeszkodziły wdowie po Franc;szku II wziąć sobie starszego o rok D-a na męża, pomimo, że przedtem pół Europy ubiegało się o jej rękę i że protestanccy panowie, o ile się jeszcze życzliwości dla dynastyi nie pozbyli, odradzali ten nieszczęsny związek. Elżbieta, dowiedziawszy Bię o zamiarze małżeństwa, wtrąciła ojca i młodszego brata D-a do Toweru, a przyrodni brat Maryi, Moray (Murray), podniósł rokosz. Ślub odbył się w Holyrood dnia 29 lipca 1565 r. Zaraz potem wystąpili z orężem w ręku przeciwko królowej Hamiltonowie wespół z Morayem, bo Lennoxowie mieli opinię zagorzałych katolików. Królowa dosiadła konia, osobiście przewodziła w walce i wywalczyła sobie nowo-poślubionego, wyparłszy nieprzyjaciół za rz. Tweed. D., podobno jeszcze w przeddzień ślubu, a w każdym razie jednocześnie z zawarciem małżeństwa, otrzymał tytuł króla, ale tytułem samym nie myślał się zadawalniać: wkrótce zażądał rzeczywistej władzy, w razie zaś bezpotomnego zejścia Maryi —przelania praw do korony szkockiej na niego i jego potomstwo. Gdy królowa odmówiła, postanowił użyć siły, a na początek usunąć tę przeszkodę, która, zdaniem jego zauszników, tamowała przyzwolenie Maryi. Za taką przeszkodę uważano w otoczeniu D-a sekretarza gabinetu królowej, Włocha, Dawida Riccia (nazwisko przekręcone na „Rizzio“). Przybył on przed laty do Edynburga z poselstwem sabaudzkiem, pięknie grał i śpiewał, dobrze pisał językami romańskiemi i łaciną, umiał opowiadać, posiadał włoską ogładę. Nie lubiono go po-za dworem za jego ambicyę, chytrośó i—katolicyzm. Zausznicy D-a należeli właśnie do sfery fanatyków protestanckich. Król porozumiał się zMo-rayem, Mortonem i Ruthvenem. Stanął zupełny spisek: wzamian za dziedziczną koronę Szkocyi. D. zobowiązywał się zapewnić bezkarność mordercom Riccia i poprzeć reformę Knoxa. Od zabójstwa miało się rozpocząć to ukrólowienie D a. D. 9 marca 1566 wieczorem, kiedy królowa, wówczas już w szóstym miesiącu ciąży, na pokojach swoich wobecności Riccia i innych dworzan zabawiała się z damami dworu, przyszedł król, usiadł obok niej, i nie wzbudził przyjściem swojem żadnych podejrzeń, dopóki we drzwiach komnaty królewskiej nie stanął lord Ruthven wraz ze zbrojnymi i nie ka* zał Ricciowi iść za sobą. D. na zapytanie królowej: czy to z jego rozkazu?—odpowiedział, że nie, ale gdy Ruthven rzucił się na Włocha, szukającego ucieczki za krzesłem królowej, a jeden z siepaczy, sięgając przez jej ramię, pierwszy cios mu wymierzył — podobno szpadą D-a — wtedy dopiero król okazał się wspólnikiem, bo siłą przytrzymał żonę, kiedy instynktownie chciała bronić zabijanego. Zbóje wywlekli swą ofiarę do drugiego pokoju i tam zamordowali; na ciele znaleziono 56 ran. W D-u z ambicyą polityczną połączyła się i zazdrość, ale tylko protestanccy pisarze dają uzasadnione tej zazdrości podstawy. Riccio był już nie młodym, małym, niekształtnym, musiał przecież pociągać Maryę swoim umysłem i ogładą; po brutalstwach doznawanych od męża, w towarzystwie Włocha znajdowała wytchnienie, zapominała na chwilę o losie, jaki sobie sama zgotowała. Riccio wpływał do układów o małżeństwo jej z D-m. Królowa sama op sała zaraz po wypadku całą scenę morderstwa, w liście do arcybiskupa glasgowskiego, podówczas posła w Paryżu. Zatrzymano ją jakby w więzieniu. Moray i inni, rozbici po ślubie, powrócili do Edynburga. Gdyby D- był niegodziwcem obdarzonym silną wolą, złożenie królowej z tronu mogło było już wtedy stać się faktem dokonanym. Ale królowa umiała go odciągnąć od spisku. Jeszcze podówczas stronnictwo jej nie było tak rozbitem, aby się oprzeć na niem nie mogła. Ująwszy sobie męża. namówiła go do ucieczki nocą z pod straży w Holyrood do Dunbaru. Tu zebrała dużo szlachty, jeszcze wiernej; przybył i arcybiskup St. Andrews. Królowa namówiła męża do wydania proklamacyi, przez którą wyparł się wspólnictwa z mordercami Riccia i z samym spiskiem politycznym; nakłoniła go też i do ruszenia na Edynburg. Powszechna pogarda, zarówno protestanckiej, jak katolickiej części narodu, przyjęła proklamacyę D-a; sama Marya powzięła ku niemu nieprzezwyciężony wstręt, a może już wówczas i chęć zemsty. Słabość chwilowa przeciwników nakazała im ukorzyć się. Moray u-znał prawa królowej, Ruthven i inni pouciekali do Anglii. Oboje królestwo odbyli wjazd do Edynburga, gdzie dnia 21 czerwca 1566 r. Marya powiła syna, późniejszego Jakófca VI (I). Chrzest katolicki odbył się w Stirling. Panowie protestanccy odmówili wejścia do kaplicy, a fanatyzm skazał na pokutę księżnę Argyle, występującą w charakterze przedstawicielki Elżbiety. Moray myślał o nowym buncie. Zmienność, tchórzow-stwo i życie hulaszcze D-a wyrwały z serca Maryi resztki przywiązania do niego. W grudniu 1566 r. pozwalała już mówić w swej obecności o rozwodzie, gdyż sama o nim myślała. Jednym z najsilniej namawiających królową do rozwodu był bywający na dworze Jakób Hepburn, earl of Bothwell, protestant, w którym Marya od jesieni się już kochała. D. bawił pod ten czas w Glazgowie u ojca. Tu dostał ospy. //ona posłała mu lekarzy i część dworu Du:a 25 stycznia 1567 przyjechała sama po niego i w sześć dni później zabrała go do Edynburga, ale nie umieśdła w zamku w mieście, ani w Holyrood, jeno znalazła mu mieszkanie w budynku należącym do kościoła N. Panny, t. z. Kirk of the Field, pod miastem, blizko miejsca, gdzie stoi obecnie gmach uniwersytetu. Wówczas było to zupełne ustronie. Tu Marya codziennie odwiedzała męża i dwie noce spędziła w mieszkaniu pod pokojami przez niego zajmowanemi. W niedzielę d. 9-go lutego siedziała przy jego łóżku i rozmawiała swobodnie, wesoło; zdjęła pierścionek z palca i włożyła go na palec męża; charakterystycznie jednak wtrąciła w rozmowę przypomnienie, że to już wkrótce rok upłynie od śmierci Riccia. Opuściła męża już po godzinie 10-ej wieczorem, śpiesząc się na bal maskowy z okoliczności ślubu któregoś z ulubionych dworzan. D. został z jednym tylko służącym. Zabawa już się skończyła, kiedy między godziną 2-ą a 3-ą po północy, ustronny dom^wyleciał w powietrze. Ciało D-a odrzucone daleko, znaleziono w sąsiednim ogrodzie. Nie jest dowiedzionem dostrzeżenie na ciele śladów gwałtu. Marya, opisując wypadek arcyb. glasgowskiemu, wyraziła się, że sama tylko cudem uniknęła śmierci, ale listy „kasetkowe“ w podejrzenie podają tę jej wiarę w cudowność ocalenia. Niewątpliwym sprawcą był Bothwell, a stosunek Maryi do niego, zwłaszcza po wypadku, przynosi wiele obciążających ją okoliczności. Poszlaki były tak silne, opinia tak wzburzona, że musiano Bothwellowi wytoczyć proces, wpływy wszakże potajemne zamieniły sprawiedliwość w i-graszkę. D. 12 kwietnia 1567 zapadł wyrok uniewinniający. Bothwell nie przestał bywać na dworze, a d. 24 kwietnia, gdy królowa znajdowała się w drodze do Stirling, urządził napad, w którym słaba o-brona naprowadza na domysł zmowy. D. 7 maja dostał Bothwell rozwód z młodą, ledwo przed rokiem pojętą, żoną. D. 12 t. m. Marya zamianowała go księciem Orkney, a d. 15-go oddała mu swą rękę. To ją dobiło jako królowę Szkotów. D. 24 lipca 1567 r. musiała już podpisać akt abdykacyi na rzecz syna, a gdy powstanie Douglasa w jej obronie spełzło na ni-czem, d. 16 maja 1568 roku w łodzi rybackiej przybiła do lądu Anglii w Cumberlandzie pod WorkiDgton i znalazła się w niewoli u Elżbiety. Po śmierci D. tytuł „Lord D.* przeszedł na młodszą linię Lennoxôw, wygasłą w roku 1672 na

E. D.

u nas

A. S.

And. S

Karolu Stuarcie. Wtedy Karol II połączył ten tytuł z wyższemi jeszcze i nadał swemu Bynowi naturalnemu z księżny Portsmouth, który nazywał się odtąd „książę Richmond i Lennox, hr. March i Darnley“. Jego potomkowie dziś jeszcze są D-ami szkockimi. Siostrą rodzoną tego Richmon-da była Katarzyna Lady Ibrakan; jej zaś wnuczka, a córka hr. Clarendon, wyszła za syna bogatego kupca londyńskiego, Jana Bligh'a, koniuszego dworu, który, osiadłszy w Irlaudyi, przeniósł do niej parowstwo D-a, od szkockiego niezależne, w r. 1722 został viscountem D., a w roku 1725 earlem (hrabią). —Bekker »M. Stuart, Darnley, Bothwell” (Giessen 1881); Chantelauze „M. Stuart, son procès et son exécution“ (Parjż 1876); Henderson „The casket letters and Maty queen of Scots“ (Edynburg 1889); Lobanoff pr. »Lettres, instructions et mémoires de M. Stuart“ (Londyn 1844 nat., 7 t.); Mignet „Histoire de M. Stuart“ (Paryż 1851, 2 tomy); Opitz »M. Stuart n. d. neuesten Forschungen dargestellt“ (Freiburg in Br. 1879 — 82); Philipson „Histoire du règne de M. Stuart“ (Paryż 1891, 3 t.).—„Biographie universelle ancienne ët moderne“; »Chambers’ Encyclop.“.

Darń, Darnina, są to płaty prawidłowej formy, wycięte z murawy. Forma darniny bywa prostokątną, ³/4 łokcia długości, ,/₂ łokcia szerokości i 3—5 cali grubości. Wycinanie D-y z murawy odbywa Bię za pomocą płaskiej łopaty, przyczem najpierw podług sznura nacina się murawę w odpowiednie kostki, a następnie podcina się i zdejmuje każdą kostkę czyli płatę oddzielnie. D-a używana jest do okładania świeżych nasypów ziemnych, celem utrwalenia ich powierzchni i zabezpieczenia od wymywania wodą deszczową, przy o-kładaniu burtów, wałów i t. p. Płaty D-we układa się szczelnie jeden przy drugim powierzchnią nieporosłą trawą, na świeży nasyp i każdy płat przyklepuje się odpowiednim młotkiem drewnianym a następnie przybija do nasypu kołkami dre-wnianemi. Układanie i umocowywanie D-y na powierzchni nasypów ziemnych zowie się darniowaniem.

Darniówka (Arvicola subterraneus Selys. Hypudae-us pratensis, h.), zwana także nornicą łąkową. Zwierzątko szczurowate (Glires) do rodziny Arvico-lidae nornic zaliczone, które posiada futro z wierzchu rdzawo-szare lub śniade, od spodu białawe; obie te barwy stopniowo zlewają się z sobą; nogi białawo-szare; uszy ¹/₂ długości głowy, ukryte w szerści; oczy bardzo małe. Dorasta do 8.5 cm. długości; długość ogona 3.2 cm. Należy do gatunków bardzo pospolitych; ona-to, według p. A. Wałeckiego, wśród murawy wydeptuje ścieżki zwracające uwagę. Łatwa do ułowienia, zwłaszcza na błotach, gdzie często w kępinach gniazda zakłada. Żyje najczęściej na łąkach wilgotnych i żyznych. Pod Warszawą pospolita, nadto zamieszkuje Środkową Europę, Francyę, Belgię i t. d.

Darcca, starożytne miasto w hiszpańskim departamencie Saragosy (Aragonia), w górzystej o-kolicy u stóp Pena de la Almenara, 722 m. nad p. m., w pięknej dolinie rzeki Jiloca, do której wodę deszczową odprowadza tunel, 735 m. długi, 7'/a m. wysoki, służący także i za drogę komunikacyjną. D. w średnich wiekach było jednem z ważniejszych miast Aragonii; dziś liczy zaledwie 3 500 m-ców, posiada okazały zamek na wyniosłości, częścią w skale wykuty, oraz kollegium pijarów z 1731 r., które, jako gmach, należy do najpiękniejszych budowli w Aragonii. W okolicy słone jezioro Gallocanta, oiaz miejsce bitwy, w której Alfons I Aragoński zwyciężył Maurów w 1121 roku.

Darowizna jest to ustąpienie części lub całości swego majątku bezpłatnie na rzecz osoby trzeciej, cechą więc D y będzie wyzbycie się jakiejś rzeczy, przedmiotu lub nieruchomości z własnej woli i bez wynagrodzenia na rzecz osoby, która dobrodziejstwo to również z własnej woli przyjmuje. Dwa tutaj czynniki grają główną rolę: chęć obdarowania z jednej i przyjęcia z drugiej strony. Jest to tym sposobem umowa dwustronna, nie dość bowiem woli i chęci ze stiony daro-czyńcy, lecz niezbędną jest wola i chęć ze strony tego, kto ma być obdarowanym. Bez przyjęcia ze strony obdarowanego, D. staje się nieważną. Ponieważ do ważności D y jest potrzebna wola dwustronna daroczyńcy i obdarowanego, przeto u-czynić, jak i przyjąć D-ę, mogą tylko osoby, których wola ograniczoną przez prawo nie jest i których prawo za zdolnych do czynnosoi prawnych uznaje. I tak nie mogą czynić darowizn: chorzy umysłowo; skazani na pozbawienie wszystkich praw; małoletni i bezwłasnowolni; mężatki bez upoważnienia i assystencyi mężów. Niezdolnymi do przyjęcia D-y bezwzględnie są chorzy umysłowo, pozbawieni praw i osoby jeszcze nie poczęte (art. 906). Względna zdolność do przyjęcia D-y dotyczy nieletnich, co do których decydują o przyjęciu D-y ich opiekunowie, i instytucye dobroczynne, które obowiązane są otrzymać pozwolenie władzy na przyjęcie D-y lub legatu. Opiekun w stosunku do małoletniego, który doszedł do pełnoletności, uważa się za niezdolnego do przyjęcia od niego D-y, aż do złożenia i sprawdzenia ostatecznego rachunku z opieki. Dzieci naturalne w stosunku do swego ojca lub matki naturalnej poczytują się za niezdolnych do przyjęcia D-y, gdyby przenosiła część, jaką samo prawo przyznaje dzieciom naturalnym (art. 756 i nast.). Lekarze i duchowni co do darowizn, poczynionych w czasie choroby przez osobę, pod ich opieką zostającą, również uważani są za niezdolnych do przyjęcia. Wyjątek stanowią szczodrobliwości wynagradzające za okazane .usługi i rozporządzenia ogólne w przypadku pokrewieństwa aż do czwartego stopnia włącznie, byleby jednak zmarły nie pozostawił następców w linii prostej. Kodeks francuski wyraźnie (art. 911) każde rozporządzenie na korzyść niezdolnego uznaje za nieważne, czy będzie ono ukryte pod formą kontraktu obciążli-wego, czy też uczynione na imię osób podstawionych. Kodeks przy określeniu własności (art. 544), jako główną cechę stawia możność naj-rozciąglejszego rozporządzenia nią. Ze stosunków jednak małżeńskich i z obowiązków familijnych wynikają pewne ograniczenia, którym poddać się musi każdy obywatel kraju. Prawo samo ustanawia część obowiązkową dla zstępnych i wstępnych i zarazem określa część majątku, którą można swobodnie rozporządzać, dla tego też, czyniąc D-y i zapisy, należy baczyć, aby część rozrządzalna nie była przekroczoną, D. bowiem i zapis przeciwny ulegają redutcyi. Prawo nie określa momentu, w którym obliczenie majątku zrobione być powinno, w celu przekonania się. że przez D ę nie została przekroczoną część rozrządzalna. Może się zdarzyć, że wówczas, gdy daroczyńca spełniał akt swej szczodrobliwości, miał taki majątek, iż częścią, której się wyzbył na rzecz osób obcych, mógł swobodnie rozporządzić bez obrazy praw innych do części obowiązkowej i dopiero później majątek jego znacznie się zmniejszył. Może się zdarzyć i przeciwnie, że w chwili, gdy D. została u-czynioną, majątek daroczyńcy nie pozwalał na taką szczodrobliwość, ale potem o tyle się powiększył, że D. nie przekracza już części rozrzą-dzalnej. Stosunek może się również zmienić przez przybycie lub śmierć dzieci. Z tego powodu wynikały wątpliwości, które jednakże przez uczonych prawników i przez sądy rozstrzygnięte zostały w ten sposób, że ustaliła się już zasada, iż wysokość majątku może być stwierdzoną jedynie po śmierci właściciela i wysokość części rozrządzal-nej należy też określać odpowiednio do wysokości majątku w dacie śmierci. Kodeks Napoleona wyraźnie w tym względzie stanowi (art. 920), że chwila otwarcia spadku jest decydującą. Rozporządzenia co do darowizn nie stają się nieważnemi z powodu przekroczenia części rozrządzalnej i ulegają jedynie zmniejszeniu. Zmniejszenia darowizn między żyjącymi żądać mogą ci, na których korzyść prawo ustanawia część obowiązkową, oraz ich spadkobiercy, a nie mogą tego żądać: obdarowani, zapisobiercy i wierzyciele spadkodawcy. W celu przekonania się, o ile rozporządzenia szczodrobliwości obrażają czyje bądź prawa, ocenia się cała masa czynna z włączeniem wszystkich wiadomych darowizn i po potrąceniu długów zmarłego ustanawia się część, jaką zmarły za życia mógł rozporządzić. Jeśli D-y wyczerpały już część rozrzą-dzalną, to wszelkie legaty testamentowe upadają, chociażby data testamentu była wcześniejszą od D-y, gdyż legaty otrzymują swe znaczenie dopiero z chwilą śmierci testatora. Gdy idzie o zmniejszenie, to ponieważ wszystkie legaty mają jedną datę, ulegają stosunkowemu zmniejszeuiu wszystkie w stopniu jednakowym. Inaczej się rzecz ma z D-mi, te bowiem ulegają zmniejszeniu w porządku dat, poczynając od najpóźniejszych wstecz, a to z zasady, że właściwie przez te ostatnie dopiero prawdopodobnie przekroczoną została część rozrządzalna. Zmniejszenie powinno nastąpić w naturze i tylko w razach wyjątkowych w wartościach równoważnych, każdy bowiem spadkobierca ma prawo domagać się swego udziału w naturze (art. 820). W razie gdy D-ę stanowiły dobra nieruchome, które przeszły już do rąk trzeciego, skarga o odzyskanie służy przeciwko obdarowanemu, jeśli posiada własny majątek, wystarczający na zaspokojenie żądania, lub też przeciwko trzeciemu nabywcy, gdy sam obdarowany skutków zmniejszenia ze swoich dóbr osobistych ponieść nie może. W tym razie powstaje fikcya prawna, że dobra darowane wcale nie przestały należeć do spadku. Ponieważ prawo nie oznaczyło czasu, w przeciągu którego służy prawo o odzyskanie z D-y części, jaka na spadkobiercę przypada, to jedynie art. 2262 może mieć tutaj zastosowanie i obdarowany dopiero po upływie lat 30 od otwarcia spadku stanie się wolnym od wszelkich akcyj z tytułu D-y. Przedmiotem D y może być tylko majątek teraźniejszy, i dla tego rozporządzenie, obejmujące majątek, jaki w przyszłości nabyty być może, staje się niewaźnem. D. przedmiotów i kapitałów ruchomych nie wymaga takich formalności, jakie są wymagane przy darowiźnie majątku nieruchomego. Samo wydanie ruchomości osobie trzeciej, która z nich użytkuje następnie, wskazuje fakt wyzbycia się z jednej strony i przyjęcia z drugiej, stwarzając domniemanie D-y, jeśli niema dowodu przeciwnego. Art. 2279 kod. Nap., głoszący, że co do ruchomości posiadanie staje za tytuł, znajduje tu zastosowanie. W Rzymie Lex Cincia dopuszczała D-ę nieograniczoną i wolną od formalności tylko pomiędzy krewnymi (personae exceptae). Dla ważności D-y względem obcych potrzeba było, aby nie przekraczała pewnej summy i aby były spełnione pewne formalności. D. taka była zawsze od-wołalną (morte Cincia removetur). Dopiero Justynian zniósł różnicę w darowiznach pomiędzy krewnymi i obcymi i D-y w ogóle do 500 soldów wolne były od wszelkich formalności. Kodeks francuski wymaga, aby obok aktu D-y przedmiotów ruchomych sporządzony był wykaz szacunkowy, podpisany przez obie strony (art. 948). Jest to konieczne, gdy przedmioty takie nie przechodzą natychmiast w posiadanie obdarowanego, gdy się znajdują u osoby trzeciej i t. p., lecz przepis ten wcale nie wyłącza D-y, zwanej rękodajną. D. nieruchomości nie może nastąpić inaczej, jak tylko przez akt regentalny, wymaga tego i kodeks fr., i obowiązująca ustawa notaryalna. Jeśli przedmiotem D-y są ruchomości niezmysłowe, np. wierzytelności u osoby trzeciej, to D. będzie obowiązującą dla tych osób od czasu doręczenia przelewu lub zgodzenia się dłużnika w akcie przelewu (art. 1690). Co do nieruchomości, wyrażenie obustronne woli w akcie lub w dwóch osobnych aktach o wyzbyciu się nieruchomości ze strony daroczyńcy i o przyjęciu ze strony obdarowanego przenosi tytuł własności na obdarowanego. O ile jednak nieruchomość ma uregulowaną hypotekę, koniecz-nem jest dopełnienie formalności przepisania. Formalność ta znaną była jeszcze w prawie rzym-skiem. Justynian rozkazał wciągać do ksiąg publicznych każdą D ę po nad 500 soldów, i czynność ta nazywała się insinuatio. Franciszek I przez ordonansę z roku 1539 wprowadził formalność w ci ą g ni ę ci a do prawa francuskiego. Ordo-nansa Karola IX w roku 1566 zaprowadziła tę

zmianę, że dla ważności D-y w stosunku daroczyń- rocznym, licząc od chwili spełnienia karygodnego cy do obdarowanego formalność ta nie była po- przeciwko daroczyńcy czynu. Skarga o odwołanie trzebną, lecz jedynie w Btosunku do osób trzecich.

może być wytoczoną tylko przeciwko obdarowanemu, a nie przeciwko jego sukcesorom, i służy samemu daroczyńcy, lecz nie jego wierzycielom. W tym razie zasada ogólna art. 1166 nie może zualeść zastosowania. Z przyczyny niewdzięczności nie 8ą od-wołalne D-y na korzyść małżeństwa. Odwołanie z przyczyny przybycia dzieci bierze swój początek z ustawy „si unquam“, zamieszczonej przez Justyniana w tytule: de revocandis donationibus, a stosującej się do wypadków szczodrobliwości pana na rzecz wyzwoleńca. W razie przybycia dzieci majątek darowany powraca do daroczyńcy (art. 963). Do spełnienia się tego warunku potrzeba, aby daroczyńca w chwili D-y nie miał dzieci wcale. Co do dochodów, to w myśl art. 1183 należałoby mniemać, że do zwrotu ich ma również prawo daroczyńca w wypadkach rozwiązania D-y. O ile jednak obdarowany nie był zawiadomiony o przybyciu dziecka i działał w dobrej wierze, zwrot dochodów może być dopuszczony tylko od chwili, gdy go daroczyńca o przybyciu dziecka zawiadomił. Skarga o unieważnienie D-y z przyczyny przybycia dziecka dopuszczalną jest w ciągu lat 30 od daty urodzenia się tegoż dziecka. Oprócz donatio inter vivos w prawodawstwierzymskiemistniało donatio mortis causa, zeznane pod warunkiem, że obdarowany stanie się właścicielem dopiero po śmierci daroczyńcy. Kodeks francuski wzbrania tego rodzaju stosunków, rozporządzając w art. 893, że pod tytułem dar mym można rozporządzić majątkiem albo przez D-ę pomiędzy żyjącymi, albo przez testament podług form i zasad, jakie w tytule „o testamen-

S L.

Zasadę tę uświęciła i ordonansa z roku 1731.

Prawo z brumaire’a VII roku, a następnie kodeks, wymagają przepisania, które w myśl artyk.

939 powinno być dokonane w kancelaryi hypotecz-nej, w której obrębie położony jest majątek. Żądać przepisania mogą nie tylko obdarowani, ale i ich wierzyciele z ogólnej zasady art. 1166. D. ma dwie cechy istotne: teraźniejszość i nieodwołalność.

Mamy tu na myśli D-ę pomiędzy żyjącymi. Kodeks poczytuje za nieważne D-y pomiędzy żyjącymi, zawisłe od przypadku, którego spełnienie się wyłącznie od daroczyńcy zależy (art. 944). Również nieważną jest D. uczyniona pod warunkiem zaspokojenia długów lub ciężarów, nieistniejących w chwili sporządzenia aktu D-y lub nie wymienionych wyraźnie w akcie. D. własności z zastrzeżeniem prawa użytkowania na korzyść daro czyńcy lub osoby trzeciej jest ważną. Daroczyńca może zastrzedz powrót przedmiotów darowanych na wypadek, gdyby przeżył bądź samego obdarowanego, bądź jego potomstwo (art. 951), lecz prawa takiego zastrzedz nie można na rzecz osoby trzeciej. Prawo powrotu ma ten skutek, że rzeczy powracają do staDU, w jakim znajdowały się przed D-ą, jak gdyby umowa nigdy nie istniała (art.

1183). Osoby trzecie, w razie przejścia do nich majątku, muszą go zwrócić bez możnoścr skargi, wpis bowiem hypoteczny, o ile dotyczy hypotek, dostatecznie ich objaśniał o konieczności powrotu, a i ogólna zasada „nemo plus juris transferre po-test quam ipse habet“, znajduje tu zastosowanie.

Darowski Weryha Wincenty (* 1787—f 20 czerwca 1862), doktor obojga prawa, sekretarz senatu krakowskiego, potem senator rzeczypospolitej Krakowskiej, prezes towarzystwa rolniczego, zmarł w Mydlnikach. Jest autorem następujących rozpraw: „De munere et officio judicis dissertatio* (Kraków 1833); „Katechizm rolniczy dla młodzieży wiejskiej“ (tamże 1860, przedrukowany r. Ib61 w Warszawie i 1862 w Krakowie).

Darowski Weryha Aleksander (* 18 sierpnia 1815—f 16 kwietnia 1874), syn Karola, który lubił towarzystwo ukształconych ludzi i pisywał wiersze okolicznościowe, urodził się w Tomaszowie, szkoły odbywał w Warszawie u księży pijarów na Żoliborzu; piętnastoletnim wrócił pod strzechę rodzinną do ojca, który wtedy już w Żerdziu, dziedzicznej wsi pod Kamieńcem Podolskim, stale przemieszkiwał. Braki wykształcenia uzupełniał czytaniem i przy słuchy waniem się rozmowom, jakie się toczyły w domu ojca. Ożenił się r. 1849 z Antoniną Huturowiczówną, w 1850 osiadł w Ta-tjowszczyźnie (gub. Kijowska), około r. 1856 przeniósł się do Kijowa, skąd robił wycieczki po kraju i za gianicę. W r. 1874 wyjechał do Niemiec i zmarł w Berlinie. Oczytany niezmiernie, znał doskonale dzieje swojej prowincyi, talentu miał dużo, pisał wiele, ale bardzo mało drukował. Pierwsze swe prace pomieścił w „ Bibliotece Osso-

P. Chm.

Hypoteki, obciążające nieruchomości, które powra- tach“ są wyłożone, cają do daroczyńcy, wyjątkowo zostają utrzymane w przypadku, gdy D. uczynioną została w umowie przedślubnej i gdy mąż obdarowany, znajdując się w stanie niewypłacalności, nie może żonie swojej spłacić posagu lub innych sum. zastrzeżonych w po-mienionej umowie. Prawo ustanawia wyjątki od ogólnej zasady, że D. nie może być odwołaną, a to z powodów następujących: 1) niewykonania warunków, zastrzeżonych w akcie (a nie takich, o jakich mówi art. 1168 i nast.), 2) niewdzięczności obda rowanego i 3) przybycia dzieci daroczyńcy po akcie D-y. Odwołanie z przyczyny niewykonania warunków nie ma miejsca z mocy samego prawa, lecz może być postanowione w drodze sądowej, a skarga o to może być wytoczoną w ciągu lat trzydziestu od chwili niespełnienia warunków. Co do niewdzięczności, to kodeks wylicza trzy wypadki: jeśli obdarowany targnął się na życie daroczyńcy, jeśli srogo się obchodził lub spełnił względem niego czyny przestępne, i jeśli odmawia płacenia mu alimentów. Odwołanie z przyczyny niewdzięczności tern się różni od odwołania z przyczyny niespełnienia warunków, że nie może dotykać osób trzecich, a to tembardziej, że przepis przeciwny stwarzałby możliwość zmownego działania daroczyńcy i obdarowanego przeciwko trzeciemu nabywcy takiego majątku. Skarga o odwołanie z przyczyn niewdzięczności może być wytoczoną w terminie

jf-

wm

PHI

..

P. Chm.

And. S.

linskich“ r. 1848; potem pisywał korespondencye i artykuły do „Dziennika Warszawskiego" r. 1854 i do „Kroniki Wiadomości krajowych i zagranicznych“ r. 1858. Z rzeczy tu drukowanych poznał go historyk Julian Bartoszewicz i tak go scharakteryzował w swojej „Historyi literatury polskiej“ r. 1861: „Jest to jeden z najznakomitszych znawców historyi narodowej; przy zdolności ogromnej znajomość rzeczy i naczytanie się w nim wielkie. To jedynie szkoda, że nauką zajmuje się D. jak zabawką; gdyby się jej wyłącznie poświęcił, zostałby znakomitością wielką... Jest to zdolność wszechstronna, bo i poetycka; D. pisze powieści, wojuje ironią i dowcipem, poezyą swoją budzi uczucie poważne i wzniosłe lub za serce żywo nas porusza“ (sir. 628). Miał zwyczaj ogłaszać swoje prace w kilkudziesięciu zaledwie egzemplarzach; w handlu księgarskim nie było ich wcale, nie podpisywał ich własnem nazwiskiem, leCz używał najrozmait-

Fig. 24 Darowski Weryha Aleksander.

szych pseudonimów: Artemiusz, Mizantrop, Czom-ber, Duda, Solecki; zmyślał miejsca wydania, odbijał pisma swe bowiem tylko w Kijowie. Lwowie, Lipsku, Brukselli i Paryżu, nigdy zaś w Mohylewie, Wene-cyi i Dreźnie. Oto spis tych druków ulotnych: „Awulsa Humania. Pamiętnik historyczno - prawny do dziejów wewnętrznych Ukrainy“ (1862); „Trzej królowie, legenda spisana według starożytnego o-brazu“ (tegoż r.); „Lament Skwirski, legenda ukraińska wierszem“ wymierzona przeciw zwolennikom pańszczyzny w chwili podniesienia kwestyi włościańskiej 1859 r.; „Wojna ChocimBka r. 1621“ z dodatkiem szczegółowego rozbioru pamiętnika Sobieskiego; dowodzi tu, „że sławna w historyi wojna chocimska nie jest ani ciekawym, ani pochlebnym ustępem“; „Znaki pieczętne ruskie, notaty heraldyczne“ (1862): „Manifest z powodu zbrodni, dokonanej na osobie p. Bartłomieja Giżyckiego, kasztelana wyszogrodzkiego, w Kniażpolu pod Kamieńcem Podolskim w 1768“ (tegoż r.); „Pieśń Krzysztofa Arciszewskiego“ (1863); „Do dziejów Ukrainy“ (tegoż r.); „Pan Samuel Maszkiewicz“ (tegoż r.); „Samuel Łaszcz strażnik wielki koronny“ (18651; „Jeremi Wiśniowiecki“ (1867); „Mała verba provocant“; „Jeden rozdział do przyszłej księgi przysłów polskich“ (1867); „Przysłowia od nazwisk szlacheckich“ (1870); „Przysłowia polskie odnoszące się do nazwisk szlacheckich i miejscowości“ (1874); „Historya jednego rozdziału do przyszłej księgi przysłów polskich“ (1874); „Dyaryusze podróży do Warszawy“ (tegoż r.); „Młodość Stanisława Bohusza Siestrzeńcewicza“ (1862). W rękopismie zostawił „Zbiór poezyi* oraz przygotowane do druku i objaśnione „Przypowieści polskie Rysińskiego“. —Zob. Antoni J. „Opowiadania historyczne“ (1884, Serya czwarta t. II, 383—410).

Darowski Adam, pisarz współczesny, pracujący na polu historyi polskiej, jak się zdaje, wnuk Wincentego, gdyż ojciec jego Fabian posiadał Mydlniki (* 1851 roku w Krakowie), ukończywszy nauki szkolne w gimnazyum św. Magdaleny w Poznaniu, studya uniwersyteckie odbył w uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Potem przez lat kilka gospodarował w dobrach rodzinnych w gu-bernii Kieleckiej, które w r. 1881 sprzedawszy, przeniósł się do Warszawy, gdzie się oddał wyłącznie pracy piśmienniczej. Dzieła jego w wydaniach książkowych są następujące: „Pamiętniki ks. Józefa Kossakowskiego, biskupa inflanckiego“ (Warszawa 1890); „Szkice historyczne“ (serya I, Petersburg 1894); „Szkice historyczne“ (serya II, Petersburg 1895); „Szkice historyczne“ (serya III pod prasą) i inne. Wszystkie trzy serye szkiców stanowią właściwie jedną całość, zawarte zaś w nich studya historyczne, drukowane poprzednio częścią w „Przeglądzie Polskim“, częścią w „Bibliotece warszawskiej“, dotyczą wyłącznie stosunków Polski z Moskwą w w. XVII i są jednym ciągiem wypadków dziejowych, lubo w książkach nie idą w porządku chronologicznym. Autor w nich korzystał przeważnie z dokumentów historycznych, ogłaszanych w wydawnictwach rossyjskich. W październiku 1894 r. D. wyjechał do Rzymu, gdzie ma zamiar stale zamieszkać, w celu poszukiwania dokumentów do dalszych studyów swoich w archiwum watykańskiem.    *

Darro, prawy dopływ Jenilu, z systematu Gwa-dalkwiwiru, w hiszpańskiej prowincyi Granady, wypływa z gór Sierra Jarana, płynie w pięknej dolinie, wodę ma czystą i zdrową, wpada po krótkim biegu pod Granadą. Dawniej znajdowano w nim piasek złoty.

Dar-Runga, ob. Runga.

Dars, półwysep na północno-zachodnim krańcu Pomorza, na zachód od wyspy Rugii, połączony z lądem za pomocą wązkiego przesmyka pod Dierha-gen i zamykający sobą szereg nadbrzeżnych hafów (Saaler Bodden, Bodstetter Bodden, Barther Bodden, der Grabow); wschodnia część jego nosi nazwę Zingst; na północnym krańcu przylądek D a r-s e r Ort, z latarnią morską.    And- s-

Dartford, dawniej Darentford, miasto w an-gielskiem hrabstwie Kent, o 2 mile na wschód od Londynu, nad rzeką Darent, prawym dopływem

And. S.

Ane, S.

Tamizy, posiada dwa wielkie zakłady dla obłąkanych, nader ożywiony handel, liczne fabryki, kilka starożytnych i bardzo ciekawych kościołów 11 962 m-ców (1891). W. D. powstała pierwsza fabryka papieru w Anglii (1590) i pierwsza fabryka drutu.    And-s*

Dartmoor, grupa wyniosłości na półwyspie Kornwalijskim, w angielskiem hrabstwie Devon. Są to pojedyncze, bezładnie porozrzucane i głębokie-mi wąwozami podzielone góry, z których najwyższa, High-Willhayse, dosięga 621 m. nad p. m. Śród bagnisk i torfowisk sterczą olbrzymie zwaliska granitowych głazów, gdzieniegdzie trafiają się suchsze miejsca z pastwiskami dla owiec; cała o-kolica ma charakter dziki i pustynny, i gdyby nie zakłady górnicze i hutnicze (kopalnie wyczerpującej się cyny oraz ołowiu, miedzi i żelaza), byłaby prawie niezaludnioną. Znajdują się też liczne zabytki z czasów druidycznych.

Dartmouth, miasto portowe w angielskiem hrabstwie Devon, nad kanałem La Manche i przy uściu rzeki Dart, która ma źródło w bagnisku Dartmoor, posiada wygodną i bezpieczną przystań, mogącą pomieścić 560 statków; obszerny handel śledziami, sztokfiszami i tranem wielorybim, warsztaty okrętowe, stała komunikacya żeglugi parowej z Afryką południową; 5 600 m-ców. D. należy do rzędu starszych miast Anglii; zbudowany na wysokiej i stromej skale, patrzył na odjazd wyprawy krzyżowej Ryszarda Lwie-serce, był parokrotnie zdobywany i oblegany przez Francuzów.

Dartcis de Bournonville, nosili to nazwisko trzej bracia, pisarze dramatyczni fraùcuscy: L u-dwik-Armand-Teodor (* 1786 — f 1845), Franciszek-Wiktor-Armand (* 1788—f 1867) i Achilles (f 1868); najczynniejszym z nich był Franciszek - Wiktor - Armand. Początkowo aplikował u adwokata, lecz w r. 1814 z obu braćmi wszedł do gwardyi, a w r. 1830 objął dyrekcyę teatru Variétés i aż do 1836 nim kierował. Napisał mnóstwo sztuk teatralnych, bądź sam, bądź też do współki z braćmi; wymienimy tylko niektóre: „Les fiancés“ (1808); „Le roi et la ligue“ (1815); „Charles de France“ (1816); „Le sceptre et la charrue“ (1817); „Le matin et le soir“ (1822); „Le coiffeur et le perruquier“ (1824); „Paris et Londres“ (1827); „La grisette mariée“ (1829); „Le curé de Champaubert“ (1835); „La gardeuse des dindons“ (1845); „Un domestique pour tout faire“ (1846); „Les saisons vivantes“ (1850); „Une nuit orageuse“ (1852); „Les enragés“; „Paris â Pékin” i t. d. — Brat starszy, Ludwik-Armand-Teodor, o-sobno napisał komedyę w pięciu aktach wierszem p. t. „Le Père tuteur ou l’école de la jeunesse“ (1822), oraz mnóstwo piosnek i lekkich wierszy. Achilles, na koronacyę Karola X ułożył dla Variétés „Châtelaine ou les nouvelles Amazones“ a wr. 1833 tragedyę w pięciu aktach wierszem p. t. „Ca-ius Gracchus ou le peuple et le senat“.    *

Daru Piotr Antoni Brunon, hrabia, mąż stanu i pisarz francuski (* 1767 w Montpellier—f 5 września 1829, w dobrach swoich Bechville pod Meulan), otrzymawszy wyższe wykształcenie, wstąpił do służby wojskowej. Będąc komisarzem wojennym podczas wybuohu rewolucyi, przeszedł na jej stronę, ale w r. 1793 wpadłszy) w podejrzenie, dostał się do więzienia, które osładzał sobie, tłó-macząe Horacyusza i pisząc „Epître â mon Sansculotte“. W r. 1794, po obaleniu Robespierre’a odzyskał wolność, a w 1795 został szefem sekcyi w ministeryum wojny, z którego wszakże wyszedł po zamachu stanu we wrześniu 1797 r. W 1799 był naczelnym komisarzem-orionatorem armii Reńskiej, i oddał jej wielkie usługi. Bonaparte, uderzony jego zdolnościami admiaistracyjnemi, powołał go do ministeryum wojny na sekretarza generalnego i wziął go z sobą jako inspektora na przeglądy do Włoch, gdzie nazajutrz po bitwie pod Marengo, włożył na niego (oraz na Berthiera i De-jean’a) obowiązek, aby dopilnował wykonania kon-wencyi, zawartej z generałem austryackim Mela-sem (r. 1800). Za powrotem do Francyi, nie zaniedbując zajęć literackich (około tego czasu wydał: „Epître à Delille“ i „Cléopédie ou Théorie des réputations en littérature“), pracował pol kierunkiem pierwszego konsula nad reorganizacyą armii. W r. 1802 został członkiem trybunatu, gdzie gorąco popierał sprawę szkół publicznych, bardzo podówczas zaniedbanych i bronił przeciw Carion-Nisas’owi zasad Jana Jakóba Rousseau. Po ogłoszeniu cesarstwa oddał się całą duszą tej nowej formie rządu, a Napoleon, ceniący go wysoce, nie omieszkał korzystać w wielkich swych wojnach z jego rzadkiej energii i wytrwałości w pracy. Zamianowawszy radzcą stanu, podczas kampanii 1805 r. używał go jako intendenta generalnego wielkiej armii w krajach zdobytych. W tymże samym charakterze służył mu D. w kampanii pruskiej (1806—1807), w austryackiej (1809) i przez swą surowość fiskalną znacznie dopomógł cesarzowi do spełnienia jego zamiarów względem dworu berlińskiego i wiedeńskiego. W r. 1811 wyniesiony do godności ministra sekretarza stanu, musiał zająć się przygotowaniem ogromnego zapasu prowiantów dla wielkiej armii na kampanię 1812 r. i spełnił to zadanie z właściwą sobie gorliwością i znajomośoią rzeczy. Później towarzyszył Napoleonowi do Ros-syi, gdzie usiłował zatrzymać go w Smoleńsku, lecz, niestety, daremnie; w odwrocie zaś, zmuszony przez chorobę generała M. Dumas’a, objął inten-denturę generalną i spełnił ten niewdzięczny, zabójczy obowiązek, o ile mógł, nie najgorzej. W r. 1813 został ministrem zarządu wojskowego, w następnym usiłował przeszkodzić wyjazdowi Maryi Ludwiki z Paryża i z żalem towarzyszył jej do Blois. Po upadku cesarstwa wahał się przez czas pewien, w końcu jednakże przystał do Bourbo-nów. Ludwik XVIII, słusznie mu niedowierzający, zamianował go tylko honorowym intendentem generalnym i kawalerem św. Ludwika. Uszczęśliwiony powrotem Napoleona, D. w r. 1815 wszedł do rady stanu i podczas Stu dni brał u-dział najczynniejszy w jej pracach. To też po Waterloo odpokutował za to: Blücher w odwet za zdzierstwo, jakiego D. dopuszczał się w Prusieoh (1806—1807), trzymał przez pewien czas w se-

kwestrze jego dobra pod Meulan; Ludwik XVIII, wstąpiwszy znowu na tron, wydalił go z Paryża. Zwrot wszakże na wpółliberalny wrządzie francuskim pozwolił mu powrócić do życia politycznego; postanowienie królewskie (ordonnance) z d.5 mar. 1819 r. otwarło mu wrota do izby parów, w której stale należał do stronnictwa oppozycyi konstytucyjnej; brał żywy udział w rozprawach odnoszących się do skarbowości i administracyi wojskowej, gorąco występował w obronie wolaości osobistej i wolności prasy, w r. 1823 usiłował zapobiedz wojnie z Hiszpanią, w 1825 mówił przecie indemnizacyi, w 1826 przeciw projektom dotyczącym prawa starszeństwa i t. d.—Umarł rażony apopleksyą. D. był hrabią cesarstwa, a prócz dostojeństw politycznych, piastował godność członka Instytutu i Akademii francuskiej, w której r. 1819 został dyrektorem. Działalność jego literaoka była bardzo rozległa: o-prócz prac wyżej wymienionych oraz wielu mów parlamentarnych i akademickich, ważniejsze dzieła jego są następujące; „Histoire de la République de Venise“ (Paryż 1819, 7 tomów); „Histoire de Bretagne“ (Paryż 1826 3 tomy) oraz poemata „Les Alpes“ (1800) i „l’Astronomie“ (1820). — Debidour w „Gr. Encycl.“ Lamiraulfa.    *

Dam Napoleon, hrabia, syn poprzedniego (* w Paryżu 1807 r.—+ 1890). Kształcił się w szkole politechnicznej, potem od r. 1827 służył w ar-tyleryi, z której 1847 wziął dymissyę w stopniu kapitana. W 1832 prawem dziedzicznem wstąpił do izby parów, w której za Ludwika Filipa brał żywy udział w rozprawach parlamentarnych, szczególniej zaś w kwe8tyi robót publicznych, i napisał z tego powodu ważny traktat o drogach żelaznych (r. 1843). Jakkolwiek był oddanym monarchii lipcowej, nie protestował wszakże przeciw rewolucyi 24 lutego; ale wszedłszy do zgromadzenia konstytucyjnego, jako przedstawiciel dep. La Manche (1848), a potem do zgromadzenia prawodawczego (1849), ze wszystkich sił popierał politykę reakcyjną ulicy Poitiers, z powodu której zamach stanu stał się nieuniknionym. Zapóźno się spostrzegłszy w błędzie, postanowił 2 grudnia 1851 bronić praw zgromadzenia, którego był jednym z wiceprezydentów; ale wespół z wielu towarzyszami został aresztowany. Odzyskawszy wolność.w kilka dni potem, na długi czas usunął się od spraw publicznych i z łaskawych względów Napoleona korzystać nie chciał. W r. 1860 został członkiem Akademii nauk moralnych i politycznych, a w kilka lat potem ogłosił zajmującą swą pracę „Le Comte Beugnot”. Rozbudzenie się ducha liberalnego we Francyi pozwoliło mu przy końcu drugiego cesarstwa wstąpić znów na arenę parlamentarną. W r. 1869 wybrany z départ, la Manche zajmował ważne stanowisko w grupie tak zwanej Stu szesnastu, która głośno się domagała przywrócenia rządów parlamentarnych. To też, gdy się to stało, powołano go 2 stycznia 1870 r. do ministe -ryum, w którem otrzymał tekę spraw zagranicznych. W dyplomacyi wszakże nie miał powodzenia; a zresztą wkrótce podał się do dymissyi, nie chcąc się łączyć z polityką plebiscytową Napo-

Encykl. Pow»x. Iluitf. Ze»z. 114 T. XV.

leona III i Oliviera. Po rewolucyi 4 września 1870 r. D. odznaczył się gwałtownemi protesta-cyami przeciw postępkom rządu obrony narodowej. Wybrany na deputowanego z départ. La Manche (8 lutego 1871), zasiacR na prawym środku, został zamianowany prezydentem komissyi śledczej w sprawie rewolucyi 4 września, rządu obrony narodowej i kommuny i kierował pracami jej ze stronniczością, przez którą wywołał liczne i żywe re-klamacye. Członek wojujący koalicyi monarchicz-nej, która obaliła Thiers’a (24 maja 1873), stale z nią głosował. Wybrany do senatu z départ. La Manche r. 1876 nie zmienił swych przekonań; to też pominięto go przy częściowem odnowieniu senatu 1879 i musiał już na zawsze z widowni politycznej ustąpić.—A. Debidour w „Gr. Eucycl.“ Lamiraulfa.    *

Darnwar, przedtem Podborje, miasto w au-stro-węgierskim kraju koronnym Sławonii, w komitacie Pożegi, nad Toplicą i przy drodze żelaznej Pakrac-Suchopole, ma 3 kościoły, klasztor sióstr miłosierdzia, dawuy zamek; 5 636 m-ców (1890). W okolicy rozwinięte jedwabnictwo. Za czasów rzymskich znane były tutejsze źródła mineralne, jako Thermae Jasovenses; są to używane dziś cieplica obojętne 40—46° C., a przy nich zakład leczniczy. Położenie miasta malownicze, klimat łagodny i zdrowy.    And- s-

Darvar Demetrios Nikolaos, pisarz nowo-grecki (* 1759 w macedońskiej Klisurze — f 1823 w Wiedniu). Uczył się starogreczyzny na Athosie, w 1769 przybył wraz z ojcem do Zemunia (Semlin), kształcił się w szkole serbsko-łacińskiej w Rumie, potem w Nowym Sadzie, Bukareszcie i w Lipsku. Roku 1785 wydał w Wiedniu gramatykę niemiecką dla Greków; potem w Zemuniu założył i 9 lat prowadził szkołę normalną dla Greków. W 1794 otworzył w Wiedniu zakład naukowy dla młodzieży greckiej i zdobył sobie wielkie zasługi w szkolnictwie nowogreckiem przez opracowanie podręczników elementarnych i dziełek nauczających. Pisał równie dobrze starą greczyzną, jak i nową, a także po serbsku i po niemiecku. Z prac jego naukowych wymieniamy: przekład na język staro-grecki Metafizyki Baumeistra; krytyczne opracowanie Charakterów Teofrasta (Wiedeń 1815); gramatykę starogrecką i nowogrecką; fizykę nowogrec-ką (1812—13, 3 tomy); encyklopedyę nowogrecką dla młodzieży (wyd. 1829). Z pism oryginalnych D a zasługują na uwagę: „Der Stein des Anstos-ses oder von dem Ursprünge und d. Ursache d. Spaltung d. griech. und latein. Kirche“ (Wiedeń 1789); „Blagonravje” (1796); „Zercalo hristiansko-je“ (Buda 1801); „Kivita Tivejskaho ikona” (t-źe 1801).— „Ottüv Slovnik naućny“.

Darw., skróć. Darwin Karol.

Darwen, właściwie O v e r D., miasto w angiel-skiem hrabstwie Lancaster, przy drodze żelaznej Manchester-Blackburn, posiada jednę z największych w świecie przędzalni bawełny, kilka fabryk papieru, huty żelazne i wiele innych zakładów przemysłowych, jako to: fabryki rur sztajnguto-

35000 m-ców (1890).

D. (ob.)

wych, bieli cynkowej, wyrobów mosiężnych i t, p.;

And. S.

Darwin Erazm (* dnia 12 grudnia roku 1731 w Elston [Nottingham], — f w Derby dnia 18 kwietnia r. 1802), lekarz, przyrodnik i poeta angielski, dziad wielkiego przyrodnika, Karola D-a. Nauk lekarskich słuchał w Cambridge i Edynburgu; ukończywszy je, zajmował się praktyką lekarską, początkowo w Nottingham, gdzie nie miał powodzenia, a następnie, od r. 1756, w Lichtfield. Tam dość szybko pozyskał znaczną wziętość, a bogato ożeniwszy się nadto, zdobył sobie stanowisko niezależne, dozwalające mu na zajęcie się naukami przyrodniczemi oraz poezyą, którą także uprawiał. Owdowiawszy i ożeniwszy się powtórnie, opuścił Lichtfield i przeniósł się do zamku Radbourne pod Derby, gdzie resztę dni swych spędził. Z dzieł jego najbardziej zasługują na uwagę prace treści filozoficzno - biologicznej. W r. 1794 ogłosił dzieło p. t. „Zoonomia, or the laws of organie life“ (Londyn; drugie wydanie wyszło w r. 1810 w czterech tomach; w języku niemieckim w przekładzie Brandis’a w r. 1795—1799 5 tomów; tłómaczenie francuskie Gandawa 1801, 4 tomy, z życiorysem autora; tłómacz, włoskie, Medyolan 1803). W dziele tern występuje D. jako obrońca teoryi przemiany gatunków, wypowiadając poglądy zbliżone do poglądów Lamarka, zupełnie jednak niezależnie od tego ostatniego; kładzie wielki nacisk na przemia nę gatunków zwierzęcych i roślinnych wskutek własnych ich czynności życiowych, a przedewszyst-kiem wskutek przyzwyczajania się do zmienionych warunków zewnętrznych. Dla objaśnienia spraw życiowych przyjmował D. pewien specyalny „duch życiowy“, właściwy tak zwierzętom, jak i roślinom, i u tych ostatnich przejawiający się jakoby w czuciu i woli; teorye jego i poglądy były w ogólności bardzo spekulatywne i mgliste. Inne znane dzieła: „Phytonomia or the philosophy of agriculture and gardening“ (Londyn 1800; przekład niemiecki Hebenstreita, 1801, 2 tomy); „A plan for the cunduct female éducation i t. d.“ (Londyn 1797; opracowanie niemieckie przez Hufelanda, 1822)— ta ostatnia książka zawiera wskazówki co do wychowania kobiet. Z utworów poetycko-dydaktycznych, które zawierały filozoficzno - przyrodnicze poglądy E. D-a, zasługują na uwagę: „The botanic garden i t. d.“ (Londyn 1781—92, drugie wydanie 1799, tomów 2)—tu znajdujemy między innemi idee o działaniu owego ducha życiowego w świecie roślinnym; dalej: „The temple of nature or the ori-gin of society“ (Londyn 1803; przekład niemiecki Krausa w r. 1808) oraz „Poetical works“ (Londyn 1806, tomów 3). Życiorys E a D-a napisała pani Seward (Londyn 1804) oraz wnuk jego, Karol D.; ta ostatnia biografia umieszczona została jako WBtęp do bardzo interesującego szkicu o Erazmie D-ie, skreślonego przez Ernesta Krausego (Londyn 1879). Ocenę krytyczną poglądów lekarskich D. napisał Chr. Gritanner p. t. „Darstellung der Darwinschen Systems der praktischen Heilkunde“ (Getynga 1799, 8 t.).—Por. także: Cröme „Abhandlungen über verschiedene naturwissenschaftliche Gegenstände aus Darwin’s“ „Botanic garden* (Hamburg 1810). Dwu synów D a E. z pierwszego małżeństwa poświęciło się także sztuce lekarskiej; pierwszy z nich, Karol D. (* 1758 — f 1778), zmarł jako student w Edynburgu; po bardzo zdolnym młodzieńcu tym pozostała tylko jedna praca p. n. „Experiments establishing a criterion between mucilaginous and purulent matter etc.“ (Lichtfield 1780).— Drugi trat, Robert Waring D., ceniony lekarz w Shrewsbury (Shropshire), ożeniony z córką słynnego przemysłowca J. Wedgwooda, był ojcem wielkiego przyrodnika Karo la Ro berta

Dr. J. Nm.

Darwin Karol Robert. Jeden z najsłynniejszych przyrodników, wnuk Erazma Darwina (ob.), twórca teoryi doboru naturalnego (p. art. pod wyrazem „Darwinizm“), urodził się w Shrewsbury w Anglii 12 lutego 1809 z ojca Roberta Waringa D-a, lekarza, i matki Zuzanny z Wedgwood’ôw. W r. 1817 umarła matka, a na wiosnę tegoż roku oddano chłopca do szkoły ogólnej, utrzymywanej w Shrewsbury przez Rev. G. Case, duchownego kaplicy unitarzy. Już w szkole tej rozwinęła się w młodym D-nie skłonność do nauk przyrodniczych, a zwłaszcza do systematycznego zbierania roślin, muszli, minerałów, a także i innych przedmiotów, jak monet, marek i t. p.; skłonność ta była w nim oczywiście wrodzoną, ponieważ żadne z jego rodzeństwa nie okazywało tej skłonności. W roku 1818 wstąpił do szkoły D. Butlera w Shrewsbury, gdzie pozostawał przez lat siedem, do szesnastego roku życia, przyczem przez cały czas pobytu w szkole mieszkał w znajdującej się przy niej bursie. Szkoła ta była wyłącznie klasyczną i u-czono w niej głównie geografii starożytnej, historyi oraz języków starożytnych. Ponieważ z nauki w tej szkole Karol bardzo mało korzystał, nie ukończywszy jej przeto, wystąpił i pojechał na uniwersytet do Edynburga, gdzie brat jego starszy, Erazm, studyował wówczas medycynę; Karol przybył do Edynburga również z zamiarem studyowania nauk lekarskich. Wykłady atoli z dziedziny medycyny prowadzone były na uniwersytecie Edynburskim bardzo niedołężnie; anatomia ciała ludzkiego wykładaną była w sposób niezwykle nudny; do prosekto-ryumD.nie uczęszczał; zwiedzanie klinik szpitalnych i sal operacyjnych sprawiało mu wiele przykrości. W ciągu dwuletniego pobytu na uniwersytecie E-dynburskim D. miał sposobność zapoznania się z kilku młodymi przyrodnikami, np. z geologiem Aiusworthem, z botanikiem Hardie i zoologami Grantem i Coldstreamem. Dwaj ostatni największy wywierali wpływ na młodego D-a; często towarzyszył im podczas wycieczek naukowych i pilnie studyował wraz z nimi niektóre niższe zwierzęta morskie. Wynikiem tych studyów D-a była krótka rozprawka, przeczytana w r. 1826 na posiedzeniu „Plinian Society“, o jajkach Flustry; w innej znów rozprawie z tegoż czasu wykazał D., że kuliste ciałka, uważane dotąd błędnie za młodociane postaci morszczyny Fucus loreus, są w rzeczywistości torebkami jajowemi robaka Ponto-bdella muricata. Uczęszczając w drugim roku po-

gif,

bytu w Edynburgu na wykłady geologii i zoologii, miał sposobność zapoznania się z kustoszem muzeum bistoryi naturalnej, Mr. Maegilivrayem, autorem słynnego dzieła o ptakach Szkocyi; serdeczna przyjaźń z tym uczonym dodatnio wpłynęła na młodego przyrodnika. Po dwuletnim pobycie D-a w Edynburgu, ojciec jego, przekonawszy się, iż syn niechętnie oddaje się medycynie, zaproponował mu, aby został duchownym. Ulegając życzeniu ojca, Karol zapisał się na uniwersytet w Cambridge, by uzyskać tam stopień akademicki. W Cambridge atoli nie uczęszczał na wykłady teologii, lecz jedynie prawie słuchał prelekcyj botaniki prof. Henslowa. Serdeczna przyjaźń, jaka się wkrótce wywiązała między uczniem a nauczycielem, miała nadzwyczajnie dodatni wpływ na cały późniejszy kierunek naukowy D-a. W ogólności atoli, tak na wszechnicy w Edynburgu, jako też w Cambridge, D. oddawał się mało studyom poważnym, był więcej zbieraczem, dyletantem, z zapałem uprawiał myśliwstwo i z zamiłowaniem badał obyczaje dzikiego ptactwa. Pierwszy stopień naukowy, Bachelor of Arts, uzyskał w Cambridge w r. 1831; później otrzymał stopień wyższy, Master of Arts, odpowiadający doktoratowi. Do dwudziestego drugiego roku życia, jak sam mówi w swej autobiografii, był tylko amatorem nauk przyrodniczych, w roku zaś 1831 nastąpiła stanowcza zmiana w jego życiu, odtąd bowiem zaczął się oddawać usilnej, poważnej pracy naukowej.—Zamierzywszy odbyć dalszą jaką podróż, postanowił w r. 1831 puścić się w objazd naokoło świata na rządowym okręcie „Beagle“. Kapitan okrętu, Fitz-Roy, pragnął posiadać na pokładzie, jako współtowarzysza wyprawy, przyrodnika, ofiarowując mu część swojej kajuty, całkowite utrzymanie i inne wygody. Głównym celem tej wyprawy naukowej miało być bliższe zbadanie południowego krańca Ameryki Południowej oraz poznanie pewnych punktów morza Południowego; miała też ona oprócz naukowych i pewne także praktyczne cele na widoku. D. odpłynął na pokładzie „Beagle’a“ z Dewonport w dniu 27 grudnia 1831 r., a zawinął z powrotem do brzegów Anglii (do Falmouth) w dniu 2 października 1836 r. Kierunek tej pięcioletniej podróży naukowej był następujący: Teneriffa. Wyspy Zielonego Przylądka (Porto Praya), Fernando Naronba, Bahia, Pernambuco, Rio de Janeiro, Montevideo, Ziemia Ognista, Przylądek Horn, Wyspy Falkland, Rio Negro, Buenos Ayres, Santa Fé, porty Dcsire i St. Julien w Patagonii, Wyspy Falkland ponownie, Porto S-ta Cruz w Patagonii, Cieśnina Magellańska, Valparaiso, Wyspa Chiloe, Cap Très Montes, Wyspy Chonos, miasta Valdivia, Concepęion, Valparaiso, Iquique, Callao, Archipelag Galapagos, Tahiti, Nowa Zelan-dya, Sidney, Tasmania, Wyspy Keeling, Wyspa św. Maurycego, Przylądek Dobrej Nadziei, Wyspa Wniebowstąpienia, powrotnie Porto Praya, Anglia. Najdłużej bawiła wyprawa na wybrzeżach Ameryki południowej, mianowicie od 20 lutego (Bahia) 1832 r. do 20 października 1835 roku, tj. do chwili opuszczenia wysp Galapagos. W czasie tej podróży D., chcąc wypełnić dotychczasowe

luki w naukowem swem wykształceniu, z nieporównaną energią oddawał się studyom przyrodniczym, zdołał zgromadzić nader bogate i cenne zbiory zoologiczne, botaniczne i geologiczne i poczynił ogromną ilość spostrzeżeń naukowych, które stanowiły podwalinę dla przyszłych jego genialnych teoryj naukowych. W Ameryce Południowej szczególniej go zastanowiły trzy następujące grupy dostrzeżonych przezeń faktów, a mianowicie: 1-e) sposób, w jaki gatunki pokrewne zastępują i wypierają jedne drugie, w miarę jakpc-suwamy się z północy ku południowi, 2-e) blizkie pokrewieństwo gatunków zamieszkujących ląd stały z gatunkami wysp sąsiednich, 3-e) stosunek żyjących obecnie ssaków bezzębnych (Edentata) i gryzących (Bodentia) do gatunków kopalnych. Te i tym podobne fakta naprowadzały go powoli na myśl o pochodzeniu pokrewnych gatunków od

Ife

f.

'

æi— . mmm

\M

lig. 25. Darwin Karol Robert.

wspólnych postaci rodowych. W grudniu r. 183& wydrukowano dla członków Towarzystwa Przyrodniczego w Cambridge wyciągi z dziesięciu listów D-a, pisanych w podróży do Prof. Henslowa z różnych miast nadmorskich Ameryki Południowej i z wysp Falklandzkicb; wyciągi te obejmują notatki podróżnicze z dziedziny paleontologii, zoologii i geologii. W r. 1839 wyszło z druku sprawozdanie z podróży naokoło świata p. t. „Narrative of the surveying voyages of the Adventure and Beagle“. Trzeci tom tego wydawnictwa obejmował dziennik podróży D-a na okręcie „Beagle*; tom ten wyszedł następnie oddzielnie z druku, w r. 1846, i obejmował liczne bardzo i niezmiernie cenne spostrzeżenia naukowe, spisane przez D-a w ciągu podróży; tytuł tego dzieła był: „Journal of researches into the natural history and geology of the countries visited during the voyage of H. M. S. Beagle round the world under the coramand of (Japt. Fitz Roy“ (Londyn, u Murraya).

Dzieło to ukazało się w przekładzie polskim J. Nusbauma w r. 1887 p. t. „Podróż naturalisty. Dziennik spostrzeżeń dotyczących historyi naturalnej i geologii okolic, zwiedzonych podczas podróży naokoło świata na okręcie J. K. M. „Beagle” pod dowództwem kap. Fitz Roy“ z 14 drzeworytami w tekście (wydawnictwo Przeglądu Tygodniowego)“. Co do innych dzieł i drobnych rozpraw D-a, do których materyału naukowego dostarczyła mu podróż na okręcie „Beagle“, p. niżej. Po powrocie z podróży do Anglii D. przebywał w ciągu trzech lat w Shrewsbury, Cambridge i Londynie, zajmując się głównie porządkowaniem bogatych swych zbiorów. W r. 1839 ożenił się z kuzynką swoją, panną Wedgwood, z którą miał pięciu synów i dwie córki. W r. 1842 osłabione zdrowie oraz pragnienie zupełnego oddania się nauce skłoniły D a do usunięcia się od szerszego życia towarzyskiego i do osiedlenia się wraz z rodziną we własnym majątku, Down, wsi położonej w pobliżu miasteczek Be-ckenham i Bromley w Kent pod Londynem. Tu spędził ostatnie czterdzieści lat swego życia w bezustannej pracy naukowej, w której nie przeszkadzały mu ani żadne obowiązki urzędowe, ani też powszednie kłopoty i zabiegi o zaspokojenie potrzeb życia codziennego; odziedziczywszy bowiem znaczny majątek po ojcu, nie potrzebował się troszczyć o źródła zarobkowania. W Down poświęcał D. ogromnie wiele czasu i pracy hodowli roślin i zwierząt, dostrzeganiu zmienności istot żyjących w stanie kultury, śledzeniu obyczajów różnych zwierząt oraz badaniu naukowemu życia roślin. Wszystkie jego prace i spostrzeżenia zmierzały do uzasadnienia i ugruntowania teoryi doboru naturalnego, która zaczęła świtać w jego u-myśle już od r. 1833, t. j. gdy podróżował po Patagonii. W ciągu dwudziestu i kilku lat teorya ta dojrzewała i wykształcała się, aż dopiero w r. 1858, pod wpływem namowy przyjaciół swych, Lyella i Hookera, ogłosił D. krótki jej szkic w „Journal of the Linnean Society“, a w r. 1859 wydał wie-. kopomne swe dzieło o powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego (ob. Darwiuizm). W r. 1868 wydrukował obszerne bardzo dzieło o zmienności zwierząt i roślin w stanie kultury, owoc olbrzymiej pracy naukowej. W roku 1871 ogłosił dzieło o pochodzeniu człowieka i doborze płciowym.—Wszystkie te prace, nierozerwalną przedstawiające całość, jako też prawie wszystkie inne, niżej wymienione, były rozwinięciem jednej myśli przewodniej, a mianowicie teoryi rozwoju jestestw organicznych. D. był nie tylko genialnym badaczem i wielkim myślicielem, lecz zarówno też jako człowiek i jako charakter był jedną z najcelniejszych postaci w dziejach nauki, na co wszyscy jego biografowie kładą wielki nacisk. Umarł w d. 19 kwietnia roku 1882; pochowany w katedrze Westminsterskiej, gdzie mu wyznaczono miejsce obok grobu Newtona. Ogłosił następujące dzieła i rozprawy naukowe, które, wyjąwszy kilka drobniejszych notatek naukowych, przytaczamy według spisu chronologicznego, podanego przez prof. Preye-ra (W. Preyer „Ch. Darwin, eine biographische

Skizze“ w „Kosmos, Zeitschrift für einheitliche Weltanschauung“ Lipsk 1878—89, T. IV): Rok 1 83 7: O wytwarzaniu ziemi rodzajnej przez dżdżownice („Geological Societ. Transactions* T. V, str. 505— 509, „Geolog. Soc. Proceed.“ II, str. 574 — 576, Frorieps Notizen“ IV, 1838, str. 180—183); o strusiu amerykańskim (Rhea) („Proc. Zoolog. Society.“ Londyn V, str. 35—36).—Rok 183 8: Dowód o-statniego podniesienia się wybrzeży Chilijskich (»Geolog. Soc. Proc.“ II, str. 446 — 449); opis osadów w okolicach rzeki La Plata, zawierających szczątki ssaków przedpotopowych (tamże, str. 542—544 oraz „Annales des sciences naturelles. i Z ool.“ VU, 1838, str. ‘319 — 320); notatki geologiczne („Geolog. Soc. Proc.“ II, str. 210 — 212); o związku pewnych zjawisk wulkanicznych w Ameryce południowej, o powstawaniu łańcuchów górskich i o wpływie podniesienia lądów („Geol. Soc. Proc.“ str. 654 — 660, „Geolog. Soc. Trans.“ V, 1840, str. 601 — 632, „Poggen-dorff’s Annalen der Physik und Chemie“ L. II, 1841, str. ] 484 — 496); O powstawaniu słonych warstw w Patagonii („Journal of the Geolog. Soc.“ II, cz. 2, str. 127 — 128); o podnoszeniu się i opadaniu dna oceanu Spokojnego i Indyjskiego, udowodnionem na budowlach koralowych („Geolog. Soc. Proc.“ II, str. 552—554).—R. 183 9: Sprawozdanie z podróży naokoło świata, którego to dzieła tom 3-ci obejmuje dzienaik podróży K. D-a. Drugie wydaaie tego tomu, jako osobnego dzieła, wyszło w r. 1846, przekład polski J. Nus-bauma w roku 1887 (p. wyżej); uwagi o głazie płynącym na lodzie pod 16° szerok. południowej („Journ. of. the Geogr. Soc.“ Londyn IX, str. 528 — 529); o równoległych wałach ziemnych w GlenRoy i w innych miejscach okolicy w Lochabern w Szkocyi, oraz próba wykazania ich morskiego pochodzenia („Edinb. New Philosoph. Journ.“ XXVII, str. 395—403). Lata—18 40—1 84 3. W ciągu tych lat wyszło z druku obszerne dzieło: „The zoology of the voyage of H. M. S. Beagle“, zawierające wyniki zdobyczy zoologicznych wyprawy „Beagle’a“; w wydawnictwie tego dzieła D. wziął jako współpracownik bardzo czynny udział, a mianowicie: Tom 1-y zawierał kopalne zwierzęta ssące, w opracowaniu R. Owena, ze wstępem geologicznym D-a; T. 2-i zwierzęta ssące, w opracowaniu S. R Wal-lace’a, z uwagami D-a o rozsiedleniu geograficz-nem; T. 3-i ptaki, w opracowaniu J. Goulda, z u-wagami D-a o ich obyczajach i rozmieszczeniu; T.

4-y ryby, w opracowaniu L. Jenynsa, z uwagami D a; T. 5-y gady, w opracowaniu Th. Bella, z u-wagami D-a.—R. 184 2: O rozmieszczeniu głazów narzutowych w Ameryce Południowej („Trans. of. the Lond. Geol. Soc.“ VI, str. 415—432, „Geol. Soc. Proceed.“ III, str. 425 — 430); Uwagi nad skutkami działania dawniej szychj lodowców w Car-narvonshire, oraz nad głazami przeniesionemi przez lody pływające („Edinb. New. Phil. Journ.“ XXXII); słynne dzieło o budowie i rozmieszczeniu raf koralowych p. t. „Thé structure and distribution of coral reefs“ (Londyn, Smith Eider et Comp.), stronic 114, z 3-a mapami i drzeworytami; w dzie-

mono-

owocem

le tem podaje D. nową teoryę powstawania wysp i raf koralowych, opierającą się na przypuszczeniu powolnego opadania i podnoszenia się dna morskiego. O tymże przedmiocie ogłosił rozprawę w „E-dinb. New Phil. Journ.“ XXXIV.—Rok 1844: Dzieło p. t. „Geological observations on volcanic islands“ (Londyn, Smith, Eider et Comp.); są to spostrzeżenia geologiczne nad wyspami wulkanicznemi, zwiedzanemi podczas podróży na „Beagle’u”; spostrzeżenia nad budową i rozmnażaniem się Sa-gitty („Ann. Nat. Hist.“ XIII, str. 1—6, oraz „Annales des Sc. nat. I Zoologie“ 1844 roku); krótki opis kilku lądowych wirków (Planaria) oraz niektórych osobliwych gatunków morskich („Ann. of Nat. Hist. Vol.“ XIV. str. 241—251); Roku 1844 wiadomość o pyle delikatnym, spadającym często na okręty na oceanie Atlantyckim („Geolog. Soc. Journ.“ 11, str. 26—30); dzieło p. t. „Geological observations on South America“ (stronic 279, Londyn, Smith, Elder et Dom); są to spostrzeżenia nad geologią Ameryki południowej; o geologii wysp Falklandzkich („Journ. of tte Geol. Soc.” Londyn II, str. 267 — 274); o wędrówkach głazów narzutowych z niższego poziomu na wyższy („Journal Geolog. Soc.“ Londyn IV, str. 315-323). — Rok 1851: podobieństwo budowy niektórych skał wulkanicznych i lodowców („Edinb. Royal, Soc. Proceed.“ str. 17); monografia kopalnych le-padidów Wielkiej Brytanii (Londyn; wydawnictwo Towarz. paleontologicznego, stronic 85 i 5 tablic; tytuł angielski tej książki: „A monograph of the fossil Lepadidae or pedunculated Cirripeds of Great Britain“). Lata 1851 — 1854: słynna grafia o żyjących obecnie skorupiakach wąsonogich p. t. „A monograph of the subclass Cirripedia, with figures of all species“ (Londyn, 2 tomy, pierwszy 400 stronic druku i 10 tablic, drugi 684 stronic druku i 30 tablic). Dzieło to było olbrzymiej pracy w dziedzinie systematyki wąso-nogów; rzecz klasyczna i podstawowa.—Rok 1854: monografia kopalnych skorupiaków z rodziny Balani-dae i Verrucidae (Londyn, 4-o, str. 44 i tablic 3, wydana przez To w. Paleontograficzne.—Rok 185 5: o zdolności gór lodowych narzynania prostych i równoległych brózd na podwodnych powierzchniach falistych („Philos. Mag.” Londyn X, str. 96—98). Rok 1857: o działaniu wody morskiej na nasiona roślin („Journ. of the Linn. Soc.“ Londyn I, str. 130—146); o fasoli („Gardener’s Chronicie“, Październik).—Rok 18 58: o roli pszczół przy zapła-dnianiu roślin motylkowych i o krzyżowaniu fasoli („Ann. nat. hist.“ II, 459—456); krótka notatka o działaniu doboru naturalnego („Journ. ofthe proceed. of the Lmn. Soc. in London“, str. 46—50). —Rok 1859: wiekopomne dzieło o powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego. Tytuł tego dzieła: „The origin of species by means of natural sélection, or the préservation of favoured races in the struggle for life“ (Londyn, Murray, 8 o, kilka wydań; polskiego przekładu dokonali: S. Dickstein i J. Nusbaum p. t. „O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego czyli o utrzymywaniu się doskonalszych ras w walce o byt“

(Warszawa 1884—5, nakład red. „Przegl. Tygodn.“ stronic 437. Posiadamy też kilka arkuszy w przekładzie d-ra W. Mayzla).—R. 186 2: dzieło traktujące o przystosowaniach w budowie kwiatów u storczyków w celu umożliwienia krzyżowania za pośrednictwem owadów p. t. „On the various con-trivanees by which british and foreigu Orchids are fertilised by insects, and on the good effects of intercrossing“ (Londyn, Murray, 8-o, str. 365); o dwu postaciach kwiatów u pierwiosnka („Journ. Proc. Linn. Soc.“ Londyn VI, str. 77—96).—Rok 1863: Spostrzeżenia nad wielopostaciowością kwiatów i jej skutkami ze względu na zapłodnienie („Ann. des sc. natur. Bot.“, XIX, str. 204—235).—Od r 18 6 3, do 186 7-go szereg rozpraw o stosunkach krzyżowania się lnu, krwawnicy (Lythrum), pierwiosnków itd. w „Journ. of the proceed. of the Linn. Soc. in London“.—W 1868 r. ogłosił D. obszerne, znakomite dzieło o zmienności zwierząt i roślin w stanie kultury p. t. „The variation of animais and plants under domestication“ (8-o, Londyn, Murray, Tom 1-y stronic 411, Tom 2-gi str. 486). Dzieło to liczy już obecnie kilka wydań. Na język polski przełożył je J. Nusbaum p. t. „Zmienność zwierząt i roślin w stanie kultury“ (nakładem Red. „Przegl. Ty g.“, 2 tomy, Warszawa 1888 i 9). W dziele tem D. opisuje bardzo szczegółowo różne rasy zwierząt domowych i odmiany roślin uprawnych, porównywa ich znamiona, rozwija swe poglądy co do ich pochodzenia, podaje obszerne rozdziały o dziedziczności [tu znajdujemy wyłożoną t. z. hypotezę Pangenezy (ob.)] i zmienności, o krzyżowaniu się osobników itd. (ob. Darwinizm). —Rok L 8 6 9: O zapładnianiu u storczyków („Ann. Magaz. Nat. Hist.“ IV, str. 141 — 159). — Rok 18 7 0: dzieło o pochodzeniu człowieka i doborze płciowym p. t. „Thedescent of man and sélection in relation to sex“ (8-o, Londyn, Murray, Tom 1-y str. 423, T. 2-gi str. 475; kilka wydań; polskiego przekładu dokonał L. Masłowski p. t. „O pochodzeniu człowieka“ Kraków 1873, 370 str., „Dobór płciowy“ Lwów 1875, 2 tomy) (ob. Darwinizm) —Rok 18 7 2: dzieło o wyrazie uczuć u człowieka i zwierząt p. t. „The expression of the émotions in man and animais” (8-o, Londyn, Murray, stronic 374); polskiego przekładu dokonał w roku 1874 K. Dobrski p. t. „O wyrazie uczuć u człowieka i zwierząt“ (Warszawa). W waźnem tem dziele sprowadza D. różne postaci i sposoby wyrażania uczuć u człowieka i zwierząt do kilku zasadniczych przyczyn naturalnych, jako to: do zasady wykonywania giestów lub ruchów, obecnie nie przynoszących wprawdzie pożytku, ale będących niejako szczątkami giestów lub ruchów, które niegdyś były pożyteczne dla przodków, 2-o do zasady przeciwstawiania (antyteza) pewnych zbytecznych na razie giestów lub ruchów innym, korzystnym, które towarzyszą zazwyczaj uczuciom wprost przeciwnej natury; 3 do zasady bezpośredniego wpływu bodźców zewnętrznych itd.—Rok 18 73: spostrzeżenia nad niższemi zwierz.(„Zoologist”, VIII, str. 348).—Rok 18 7 5: dzieło o roślinach owadożernych p. t. „In-sectivorous plants“ (8-o, Londyn, Murray, stronic

•T. Hm.

ojca.

Wł. M. K.

Darwinit (mineral.). Pod nazwą tą F orbes opisał minerał z Potrero grande pod Copiapo w Chili, który jest arsenkiem miedzi, składu

462). W znakomitej tej pracy, będącej owocem piętnastoletnich poszukiwań i doświadczeń nad roślinami owadożernemi, D. wykazał z całą stanowczością, że pewne rośliny (np. rosiczka czyli Drosera, łagiewnica czyli Nepenłhes i inne), nietyl-ko chwytają owady, ale rzeczywiście i trawią je, wydzielając specyalne soki, trawiące ciała azotowe, a dalej, że karmienie się takim pokarmem zwierzęcym jest dla danych roślm wielce pożyteczne. Wykazał nadto, że ciała azotowe i beza-zotowe wywierają odmienne działanie na narządy czuciowe roślin owadożernych, a mianowicie, że tylko azotowe działają jako bodziec drażniący i powodujący pewne odruchy.—R. 18 7 6: dzieło o krzyżowaniu się roślin i o saraozapłodnieniu p. t. „The effects ot cross-and self-fertilisation in the vegetable kingdom“ (Londyn, Murray).—Rok 1 8 77: szkic o stopniowym rozwoju uczuć i władz umysłowych u małego dziecka; spostrzeżenia dokonane przeważnie na własnych dzieciach („Mind“ Nr. 7, str. 285 — 294).—R. 187 7 dzieło traktujące o różnych zbadanych przez D a roślinach dwu - i trójpostaciowych, tj. mających kwiaty dwojakiej lub trojakiej postaci. D. wykazał, że ta wielopostaciowość kwiatów ma na celu unikanie samozapłodnienia, a sprzyjanie krzyżowaniu. Tytuł: „The different forms of flowers on plants of the same species“ (8-o, Londyn, Murray).—Rok 18 80: dzieło o zdolności ruchu u roślin, wydane wspólnie z synem Franciszkiem p. t. „The power of movements in plants“ (8-o, Londyn, Murray, str. 598). D. sprowadza w tern dziele rozmaite znane ruchy roślin, np. t. z. geotropizm, beliotropizm, hydrotropizm i t. d., do pewnego zasadniczego, pierwotnego ruchu, który nazywa ■cyrkumnutacyą, lokalizuje następnie wrażliwość rośliny w wierzchołku korzonka i przyjmuje przewodnictwo podrażnień w tkankach roślinnych. Spostrzeżenia te i wywody D a zostały jednak przez fizyologów surowo bardzo skrytykowane, zwłaszcza przez słynnego botanika-fizyologa J. Sachsa.—R o k 1881: dzieło o tworzeniu się ziemi rodzajuej przez współudział dżdżownic (Lumbricus) p. t. „The formation of vegetable mould trough the action of worms with observations on their habits“ (8-o, Londyn, Murray). W pracy tej podaje D. wyniki nader szczegółowych spostrzeżeń i doświadczeń nad życiem i obyczajami dżdżownic, a praedewszyst-kiem nad wielką ich doniosłością dla rolnictwa; albowiem robaki te, przepuszczając ogromne ilości ziemi przez przewód pokarmowy, przerabiając ją, rozdrabniając i spulchniając, wytwarzają wciąż warstwy rodzajnego gruntu, odpowiedniego dla życia roślin.—Rok 188 2: o wpływie węglanu amonu na korzenie niektórych roślin i na ciała chlorofilowe („Nature“ T. XXV); o rozsiedlaniu się mięczaków dwuskorupowych („Nature“ XXV).—Wreszcie D. napisał także autobiografię swoją, której jednak nie zamierzał ogłosić drukiem, lecz pragnął tylko dać swym dzieciom i najbliższej rodzinie obraz swego życia. Autobiografia ta. wraz z lioz-nemi bardzo listami, pisaDemi przez D-a do wielu krewnych, przyjaciół, kolegów i znajomych, jak np. do ojca, do prof. Henslowa, J. Hookera, W. D. Fo-

xa, H. Stricklanda, Ch. Lyella, H. T. Huxleya,

E. Haeckla, A. R. Wallace’a, Herberta Spencera, A, Weismanna, J. L. A. de Quatrefages’a, A. de Candolle’a, C. v. Naegelego, K. Sampera, Al. Baina, S. J. Romanesa i wielu innych, najznakomitszych współczesnych uczonych i filozofów, jako też ciekawsze listy tychże osób do D a, ogłoszone zosta-ły po jego śmierci przez syna, Franciszka, który od siebie podał także liczne interesujące szczegóły o życiu ojca. Dzieło to przełożone zostało na język polski przez J. Nusbauma w roku 1891 p. t. „Autobiografia Karola Darwina, Życie i Wybór listów, wydane przez syna, Franciszka Darwina“, (wyd. red. „Przegl. Tyg.“; w przekładzie tym opuszczono listy, mające charakter bardziej miejscowy i mniej ciekawe ze stanowiska ogólnego. Co do treści teoryi doboru naturalnego i innych ewolucyjnych poglądów D-a oraz wpływu jego nauki na rozwój innych umiejętności ludzkich, ob. Dar wini zm“.

Darwin George Howard, astronom i geofizyk, drugi syn Karola D-a (* 1845 r. w Down, w Kent). Kształcił się od r. Ib64 w Cambridge, następnie studyował prawo w Londynie, w r. 1873 wrócił do Cambridge, w r. 1879 został członkiem Royal-Society, w r. 1883 prof. astronomii w Cambridge, w r. 1885 członkiem zarządu biura meteorologicznego. W r. 1875 wydał rozprawę o małżeństwach między krewnymi, ale następnie oddał się głównie astronomii, geologii i geofizyce. Z prac jego, zamieszczanych w sprawozdaniach Royal-So-cięty, ważniejsze są: O wpływie zmian geologicz-nyćh na położenie osi ziemi (1876); O dawniejszych dziejach ziemi (1878); O drobnych zmianach w poziomie powierzchni ziemi; O słabych trzęsieniach ziemi (wraz z bratem Horacym). Na podstawie badań teoretycznych wykazał, że gęstość wewnętrznych części Jowisza i Saturna jest znacznie większa, aniżeli gęstość warstw wierzchnich, co się zresztą zgadza z rezultatami innych poszukiwań. Od r. 1882 zajmuje się głównie obliczaniem przypływów morskich.—Jest współpracownikiem „Nature“, miał udział w nowem wydaniu „Treatise on natural Ppilosophy“ Thomsona i Tai-ta, i wraz z bratem Franciszkiem napisał życiorys

s. K.

Darwin Franciszek, syn Karola, botanik angielski (* 16 sierpnia 1848 w Dowu, studya u-niwersyteckie odbył w Cambridge, później pracował w Niemczech u Sachsa i De Barrego. W r. 1888 został profesorem botaniki w Cambridge. Pracuje na polu fizyologii roślin; prace jego dotyczą szparek, gruczołów zwabiających mrówki, wzrostu roślin, roślin owadożernych. Razem z ojcem pracował od r 1874 do 1882; wspólnie ułożyli dzieło O ruchach roślin („The power of movments in the plants 1880); opracował drugie wydanie Roślin owadożernych inapisał wespół z bratem życiorys ojca.

K. 3.

Cu₉As, zawierającym 88 18 miedzi i 11.82 arsenu, a identycznym z tmthneiyifem Gentha.

Darwinłzm, Wyrazem tym oznaczamy dwa pojęcia, z których jedno jest ogólniejsze, drugie bardziej szczegółowe, podporządkowane pierwszemu. Tak, w szer8zem znaczeniu wyrazu, pojmujemy przez Darwinizm naukę o rozwoju istot organicznych od postaci najprostszych stopniowo do coraz wyższych, naukę wyjaśniającą przyczyny tego rozwoju, t. j. przyczyny przemian postaci zwierzęcych i roślinnych w ciągu dz'ejowego rozwoju świata organicznego; nauka ta nosi przeto inaczej miano nauki pochodzenia czyli descendency i(nicm. Descendenzlebre) transmorfizmu lub ewolucy i. Ten ostatni termin, wzięty pierwotnie z biologii, rozszerzono z czasem i na socyologię i psychologię. Tu wszakże musimy dodać, że wyraz ewolucy a, używany często w biologii, jako synonim darwi-nizmu lub descendencyi, ma jeszcze w biologii inne znaczenie, a mianowicie przez „evolucyę“ pojmowano w ośmnastem stuleciu teoryę embryolo-giczną, według której w jajku lub ciałku nasien-nem ma się jakoby znajdować miniaturowy osobnik ze wszystkiemi narządami ciała, które, będąc zwinięte, zaczynają się rozwijać (evolvere) w do-słownem znaczeniu tego wyrazu, w miarę, jak z jaja zaczyna się tworzyć płód; zwolennicy tej błędnej teoryizwali sięewolucyonistami (Albrecht Haller, Bonnet i inni). Darwinizm, użyty w znaczeniu mniej rozległem, oznacza _Laory~ę doboru Oiaturalnego, cojeBtdo pewnego stopnia uzasadnione z tego względu, iż Darwin nie był rzeczywiście twórcą nauki o przemianie gatunków, nauki, którą jeszcze przed nim głosili niektórzy badacze, jak Lamark, Geoffroy St. Hilaire i t. d., ale wytłó-maczył tylko tę przemianę za pomocą teoryi doboru naturalnego. Najczęściej atoli używany bywa wyraz Darwinizm w pierwszem, rozleglejszem znaczeniu, t. j. jako nauka descendencyi. Takie pojmowanie wyrazu Darwinizm w zupełności jest uzasadnionem .dlatego, iż Darwin Karol pierwszy sprowadził descendencyę na grunt ściśle naukowy, pierwszy zdołał ugrupować, powiązać i we właściwy sposób oświetlić tysiączne fakta biologiczne, paleontologiczne, geologiczne i geograficzne, dowodzące w najoczywistszy sposób przemiany gatunku i stopniowego rozwoju świata organicznego. Już w starożytności spotykamy się tu i owdzie z pojęciami o przemianie gatunków. Empedokles z Agrigentu wypowiedział myśl, iż istoty, mające celowo urządzoną organizacyę, dlatego się zachowały, iż zwyciężyły inne, które nie miały orga-nizacyi celowej, w ogólności zaś, że organizmy powstały z przypadkowej gry pierwiastków i sił zasadniczych; naprzód powstał świat roślinny, następnie—zwierzęcy. W niedorzeczny atoli sposób wyobrażał sobie, że narządy, czyli organy, ciała powstawały pierwotnie pojedynczo, np, oczy lub uszy bez twarzy, nogi lub ręce bez tułowia i t p. i że przez całkiem przypadkową kombinacyę tych organów powstawały ustroje, nadające się do użycia.—Znakomity przyrodnik szwedzki XVII(-go stul. Karol Linneusz, głosił stałość gatunków, twierdząc, że istnieje ich tyle, ile od samego początku świata powołał do życia Stwórca; przyjmował atoli, że pewna ilość nowych gatunków mogła powstać w skutek łączenia się pomiędzy sobą blizkich gatunków dawnych. Jerzy Cuvier, który położył tak niespożyte zasługi dla postępu zoologii i anatomii porównawczej (1769—18321, głosił w kwe-styi pochodzenia gatunków teorye podobne do Lin-neuszowekich; wierzył on w stałość i niezmienność gatunku, pomiędzy odmianami czyli rasami a gatunkami widział przepaść wielką, sądził, że wszelkie warunki zewnętrzne, jak np. klimatyczne, mogą tylko wywoływać bardzo nieznaczne i całkiem powierzchowne zmiany, nie zmieniają zaś znamion zasadniczych. Cuvier, którego można nazwać ojcem paleontologii zwierzęcej, t. j. nauki o skamieniałościach zwierzęcych, a to z pówodu olbrzymiego materyału faktycznego, jaki zdołał zebrać w tym zakresie, nie umiał jednak wykazać związku genetycznego pomiędzy zawartemi w łonie ziemi szczątkami paleontologicznemi a fauną dzisiejszą; przyjmował bowiem t. z. teoryę przewrotów, czyli kataklizmów, według której istniało wiele aktów stworzenia, a fauna i flora każdego okresu ulegały zupełnemu zniszczeniu w skutek peryodycznie się powtarzających olbrzymich przewrotów geologicznych na ziemi; organizmy dziś żyjące nie są więc dalszym ciągiem tych, jakich szczątki znajdują się w ziemi: te ostatnie były dziełem zupełnie innego aktu stworzenia, wyginęły zupełnie, a dzisiejsze powstały zupełnie na nowo. Ta błędna teorya kataklizmów utrzymywała się długi czas w nauce i przeszkadzała ugruntowaniu się poglądów ewolucyjnych; stanowczy cios zadał jej dopiero, w pierwszej połowie bieżącego wieku, Karol Lyell, słynny geolog angielski. Myśli o przemianie gatunków wypowiadali dwaj przyrodnicy francuscy XVIII-go stulecia: Maillet i Robinet; nie były to jednak poglądy ściśle naukowe, lecz raczej tylko śmiałe, fantazyą zabarwione, spekulacye. Z myślicieli końca XVIII-go stulecia Kant z pewną powściągliwością wypowiedział ideę o zmienności i o stopniowym rozwoju organizmów. W swojej „Kritik der Urtheilskraft“, 1790, mianowicie w rozdziale, zatytułowanym „Methodenlehre der teleologischen Urtheilskraft*, powiada on, że zgodność w budowie anatomicznej i nadzwyczajna analogicz-ność postaci, pozwalająca obok znacznych różnic w organizacyi wykryć zawsze pewne wspólne rysy, skłania nas do przypuszczenia, że pomiędzy formami organicznemi istnieje rzeczywiste pokrewieństwo, że pochodzą one od wspólnych postaci rodowych. Kant atoli sądził, że nauka nigdy nie zdoła w sposób mechaniczny wytłómaczyć pochodzenia istot organicznych, zdradzających w swej budowie celowe urządzenia (por. Brock, „Die Stellung Kaufs z. Descendenztheorie“, w »Biolog. Cen-tralblatt“, Bd. VIII). Za najgorętszego obrońcę descendencyi przed Darwinem uważać należy słynnego zoologa francuskiego, Jana Chrzciciela Lamark a, który w swojej małej rozprawie z 1802 p. t. „Considérations sur l’organisation des corps vivants“, a głównie w wielkiem swem dziele póź-niejszem z r. 1809, p. t. „Philosophie Zoologique“, przedstawił cały systemat teoryi descendencyi. Przez niektórych uważany jest Lamark za twórcę transformizmu (por. Claus „Lamarck als Begründer der Descendenzlehre⁴* 1888). Za punkt wyjścia swej teoryi bierze L. fakt, iż warunki, w jakich żyją organizmy, wywierają wpływ na ich organizacyę. Warunki te nie są niezmienne, a w różnych epokach rozwoju ziemi były rozmaite. Rzeczywiście, ani jeden punkt naszej ziemi nie pozostaje w ciągu długich okresów czasu w tych samych stosunkach tellurycznych i klimatycznych. Stosunek w rozdziale wód i lądów bywa coraz to inny; przez działanie wody i powietrza atmosferycznego góry i skały ulegają skruszeniu i spłukaniu; wody zanoszą owe skruszone części mineralne do dolin i do mórz, wskutek czego ciągle zmienia się upostaciowanie rzek, jezior i mórz, a to znów mo dyfikoje powoli stosunki klimatyczne, florystyczne i fauniczne. Zmiany stosunków fizykalnych działają przetwarzająco na budowę roślin i zwierząt, przyczem zachodzące tu przemiany objaśnia L. w ten sposób, iż przyjmuje, ze zmianą stosunków, zmiany w potrzebach życiowych samych ustrojów, w celu zaś zaspokojenia tych nowych potrzeb organy ciała muszą się modyfikować w swych czynnościach fizyologicznych. Otóż, w miarę jak organy przyzwyczajają się do nowych czynności, muszą się odpowiednio zmieniać, a nawet w celu jak najsnadniejszego spełniania tych czynności zjawiać się muszą i rozwijać pewne nowe organy lub ich części. Gdy tym sposobem z jednej strony spotęgowana potrzeba używania pewnych organów wywołuje obfitszy dopływ soków odżywczych do nich, a przez to rozrost ich i rozwój; to z drugiej znów zmniejszona potrzeba używania innych sprowadza karłowacenie ich i nawet zanik zupełny, jeśli, naturalnie, w jednym lub w drugim kierunku wpływ będzie trwał przez długi szereg pokoleń, a właściwości nabyte w ciągu życia indywiduum przenosić się wciąż będą z rodziców na dzieci. Lamark twierdzi zatem, że nie natura i postać narządów (organów) ciała wywołują pewne specyalne nawyknienia i szczególne zdolności, lecz naodwrót: obyczaje, sposób życia i stosunki, w jakich osobniki przebywają, modyfikują w ciągu długiego okresu czasu budowę organów i ich stan. Innemi słowy, dążenie zwierzęcia do przystosowania swej organizacyi do pewnych warunków, spotęgowane używanie lub nieużywanie narządów — oto przyczyny modyfikujące organizacyę i zmieniające postaci zwierzęce w ciągu rozwoju rodowego. Lamark nie zadawalniał się teoretycznem wyłożeniem swej teoryi, lecz starał się także, za pomocą licznych bardzo wykładów realnych,oświetlić działanie przyjętej przez siebie zasady. Aby dowieść, iż długotrwałe nieużywanie organu osłabia czynności jego i sprowadza nawet z czasem jego zanik, L. zwraca uwagę na bezzębne szczęki wielorybów, mrówkojadów i ptaków, na zanik oczu lub redukcyę ich u wielu zwierząt, zamieszkujących podziemia lub groty, np. u ślepca egipskiego, u pro-teusza, żyjącego w grotach Krainy i Karyntyi, itd.

W podobny sposób objaśnia Lamark brak kończyn u wężów, brak skrzydeł u wielu owadów i t. p., które-to narządy zaniknąć miały, jakoby jedynie wskutek długotrwałego nieużywania. Inny znów szereg przykładów ma tłómaczyó spotęgowanie się lub rozwój pewnych narządów wskutek używania. Błony pławne pomiędzy palcami u ptaków pływających, takież błoDyu źab lub u bobra, powstać miały dlatego, źe przodkowie tych zwierząt, zniewoleni przez długi okres czasu do prowadzenia życia wodnego, rozszerzali palce u nóg, by jak największy stawiać opór wodzie podczas pływania, a wskutek tego krótkie fałdy skóry pomiędzy palcami nóg rozszerzały się i rozwijały coraz bardziej w ciągu długiego szeregu pokoleń, aż wreszcie przeobraziły się w błony pławne. W podobny sposób powstają fałdy błoniaste z boków ciała u różnych ssaków latających, np. u nietoperzy; pierwotnie rozwinęła się tylko wązka obwódka błoniasta wzdłuż po obu stronach tułowia pomiędzy tylną a przednią kończyną; wskutek używania i wysiłku w celu utrzymania się w powietrzu błona ta w szeregu pokoleń potęgowała się w rozwoju, aż wreszcie osiągnęła tak wysoki stopień rozwoju, jaki posiada u nietoperzy. Długie bardzo i suche nogi u ptaków brodzących powstały w skutek tego, że ptaki te przyzwyczajone były do brodzenia po bagnach w ciągu wielu pokoleń. Żyrafa z długą swą szyją i długiemi kończynami przedniemi osiągnęła t© dziwne strony budowy wskutek obyczaju żywienia się liśćmi drzew i t. d. i t. d. Że używanie lub nieużywanie pewnych organów w ciągu długiego bardzo szeregu pokoleń może wywierać wpływ przekształcający na organizacyę, to jest rzeczą nie ulegającą wątpliwości i, jak zobaczymy, Darwin przyjął tę ideę Lamarka, jako jeden z czynników modyfikujących; Lamark atoli posunął sięj zbyt daleko i wpadł wjednostronność, przypisując używaniu i nieużywaniu najgłówniejszy wpływ na przemianę gatunków. Przedstawicielem idei transformizmu w© Francyi był także Etienne Geoffroy St. Hilaire, który w r. 1828 ogłosił teoryę przemiany gatunków, według której czynnikiem modyfikującym jest jedynie bezpośredni wpływ otaczającego świata (monde ambiant), przedewszystkiem zaś wpływ warunków atmosferyczno-klimatycznych. Tak np. wskutek zmniejszenia się ilości dwutlenku węgla w atmosferze ziemi z jaszczurów latających miały powstać ptaki i t. p.. Walczył on zawzięcie z Cu-vierem, jako zwolennikiem stałości gatunków. Botanicy francuscy: Naudin (1852) i Lecoq (1854); głosili również idee o przemianie gatunków. W Niemczech poprzednikami Darvina, czyli wyznawcami teoryi descendencyi, byli „filozofiowie przyrody“: Oken, Treviranus, poeta Wolfgang Goethe, który wyłożył swą teoryę po części w dziełach naukowych, np. w „Metamorphose des Pflanzen“ (1790), głównie zaś rzucał myśli ewolucyonistyczne w niektórych utworach poetyckich (np. w „Die Metamorphose der Thiere“ 1819) (por. 8. Kaliszer „Goethe’s Verhältniss zur Naturwissenschaft“ Berlin 1878); dalej botanik J. M. Schleiden, botanik F. Unger, antropolog Shaffhausen („Ueber Beständigkeit und

Darwinizm.

r-*-

20

Umwandlung der Arten“ 1853), dalej Ludwik Büchner (słynne dzieło „Kraft und Stoff“ 1855) i inni. WAnglii poprzedzili K. Darwina: dziad jego, Erazm Darwin, który w 1794, w dziele p. t. „Zoonomia” wygłosił poglądy, zbliżone do poglądów Lamar-ka; dalej W. Herbert, który w r. 1822 r. twierdził, że gatunki (species) roślin i zwierząt są tylko ustalonemi odmianami; Grant, Freke (1841); wreszcie Herbert Spencer w swoich „Essays“ (1858 r.) i niektórzy inni. Pomimo jednak, iż już tylu myślicieli przed Darwinem wypowiadało teorye descendencyjne, nauka o powstawaniu i przemianie gatunków została dopiero w ściśle umiejętny sposób ugruntowaną przez Karola Darwina, który dał jej szerokie i potężne podstawy naukowe. Wyłożył D. swą teorye w szeregu dzieł znakomitych, z których trzy są najważniejsze (co do innych ob. Darwin): 1), „The origin of species by means of natural sélection, or the préservation of favoured races in the struggle for life“ (Londyn Murray, 1859; po polsku w przekładzie 8. Dick-steina i Nusbauma „O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego i t. d.“ Warszawa 1884—5); 2). „The variation of animais and plants uu-der domestication“ (2 tomy, Londyn, Murray 1868 r.; po polBku w przekładzie J. Nusbauma „Zmienność zwierząt i roślin w stanie kultury“, Warszawa 1888—89); 3). „The descent of man and sélection in relation to sex“ (Londyn, Murray 1870; po polsku w przekładzie L. Masłowskiego „O pochodzeniu człowieka“ i „ Dobór płciowy ”,—1873, 1875). D. stara się przedewszystkiem wykazać, że pomiędzy odmianą czyli rasą (varietas) a gatunkiem (species) niema różnicy zasadniczej, że różnice są tu tylko natury ilościowej, a nie jakościowej, że odmiana jest tylko rozpoczynającym się gatunkiem, albowiem odmiany jednego gatunku w znacznym stopniu różniąc się pomiędzy sobą, mogą być poczytywane za odmienue gatunki. W rzeczywistości niepodobna dać zunełnie ścisłego określenia na pojęcie gatunku (species). Do jednego gatunku, twierdzili niektórzy przyrodnicy, zaliczać należy te wszystkie osobniki, które nie różnią się od siebie więcej, jak dzieci jednych rodziców. Ale oto do gatunku psa domowego (canis familiaris) zaliczamy osobniki należące do rozmaitych ras, jak np. do rasy wielkich psów berneńskich, niufaundleńdzkich, legawców. mopsów, jamni-ków, pinczerow^iT.'à?, a więc osobniki, różniące się pomiędzy sobą w daleko wyższym stopniu, a-niżeli ten, w jakim różnić się mogą zazwyczaj wzajemnie dzieci jednych rodziców; to samo można powiedzieć o najróżnorodniejszych osobnikach gatunku gołębia domowego, należących do ras młynków (fajfrów), pawików, molaków i t. p. Twierdzono dalej (Cuvier), że osobniki, należące do jednego gatunku (species), łączą się zawsze pomiędzy sobą i wydają potomstwo płodne, t. j. zdolne do rozmnażania się, gdy tymczasem osobniki, należące do różnych gatunków, albo się wcale nie łączą, albo też, gdy się łączą, to nie wydają potomstwa, a jeżeli nawet wydają je, to potomstwo to jest zawsze bezpłodne. Przytaczano jak

burki. Powti. Illastr. Zeiz. 114. I. XV, dowód muła lub osłomuła, pochodząoych ze skrzyżowania, pierwszy—klaczy z osłem, drugi—oślicy z ogierem, które-to mieszańce (hybrydy) są zupełnie bezpłonne; również bezpłodne są np. mieszańce ze skrzyżowania kanarka i ziemby. Sądzono zatem, że mieszańce czyli hybrydy, t. j. potomkowie, pochodzący ze skrzyżowania dwóch gatunków, są stale niepłodne, podczas gdy potomkowie, pochodzący z krzyżowania dwóch różnych odmian czyli ras jednego gatunku, t. zw. metysy, są zawsze płodne. Ale oto bliższa analiza wykazuje, że i ta różnica nie wytrzymuje ścisłej krytyki naukowej. Tak przekonano się (Owen, Morton, Roux), że t. zw. leporydy, t. j. mieszańce zająca i królika, a więc dwóch różnych gatunków, łączą się z sobą i w ciągu bardzo długiej liczby pokoleń zachowują doskonałą płodność. Mieszańce z gęsi chińskiej i pospolitej, uważanych za dwa odmienne gatunki, odznaczają się również płodnością, botanicy zaś znają bardzo wiele hybrydów, które dziko rosną i są zupełnie płodne. Wiemy także z pewnością, na podstawie znakomitych badań Riiti neyera, że bydło domowe europejskie (Bos taurus) pochodzi od dwóch dzikich szczepów, które paleontologowie u-ważają za dwa odmienne gatunki (Bos brachyceros i Bos primigenius), pomimo to jednak wszystkie rasy bydła są wzajemnie najzupełniej płodne. Z drugiej znów strony znamy fakta, iż odmiany jednego i tego samego gatunku mogą się z sobą w pewnych warunkaoh nie krzyżować; królik 'europejski, przywieziony w piętnastym wieku na wyspę Porto Santo, zdziczał tam i wytworzył z czasem odmianę karłowatą, której osobniki nie łączą się z królikiem europejskim; europejska świnka morska, pochodząca niewątpliwie od szczepu amerykańskiego, nie łączy się z tym ostatnim. Jak nadzwyczajnie trudno zresztą przeprowadzić granice pomiędzy odmianami a gatunkami, dowodzą najwymowniej liczne fakta z dziedziny systematyki zoologicznej i botanicznej, tyczące się t. z w. wątpliwych gatunków, które jedni uważają za zupełnie „dobre“ gatunki, inni natomiast tylko za odmiany; tak np. gdy jedni botanicy odróżniają w rodzaju Hieracium kilkaset różnych gatunków, inni przyjmują tylko około stu, jeszcze inni wreszcie tylko kilkadziesiąt. Wszystkie te fakta i rozważania prowadzą do wniosku, że niema ścisłej granicy pomiędzy gatunkiem a odmianą, że różnice są tu tylko ilościowe, że, słowem, pewne odmiany, osiągając znaczniejszy stopień różnic wzajemnych, mogą stać się z czasem różnemi gatunkami, że odmiany są tylko, jak powiada Darwin, rozpo-czynającemi się gatunkami. Ażeby więc zrozumieć, w jaki sposób powstawać mogą nowe gatunki, należy przedewszystkiem wyjaśnić sobie powstawanie nowych odmian czyli ras. D. więc zastanawia się nad wytwarzaniem się odmian i przedewszystkiem zwraca się ku rasom zwierząt i roślin w stanie kultury, t. j. hodowanym lub uprawianym przez człowieka, jako najdostępniejszym dla badań i spostrzeżeń naszych. Rozpatrując zjawiska rozmnażania się istot organicznych, spostrzegamy bezustanne działanie zasady dziedziczności i zmienności. Dziedzicz.

ność polega na tem, że potomstwo otrzymuje, nie-tylko wszelkie cechy gatunkowe od rodziców swoich, ale liczne także znamiona osobnikowe, czyli indywidualne. Wiadomo, jak wielce różnorodnemi bywają objawy dziedziczności. Wszelkie znamiona cielesne, normalne, jak konstytucya, wzrost, kolor włosów, tusza i t. p. przechodzić mogą drogą dziedziczności z rodziców na dzieci; odziedzicza się dalej najrozmaitsze giesta, ruchy, przyzwyczajenia i t. d. Od jak dziwnych kombinaoyj w budowie ręki, usposobieniu i wychowaniu zalety charakter pisma; a jednak Darwin zauważył, że nadzwyczajnie często daje się spostrzegać podobieństwo w charakterze pisma u ojca i syna, nawet w tych wypadkach, gdy ojciec nie uczył syna kaligrafii. Odziedzicza się dalej właściwości duchowe: gieniusz, talent, uzdolnienie w pewnym kierunku i t. d.; długowieczność, lub na odwrót, krótkowieczność, są również dziedzicznemi; wreszcie wiadomo powszechnie, jak nadzwyczajnie liczne choroby przenosić się mogą drogą dziedziczności z rodziców na dzieci (choroby umysłowe, suchoty, choroby nerek i serca i t. p.). Słowem, niemasz prawie właśności morfologicznej lub objawu fizyo-logicznego albo patologicznego, które w pewnych warunkach nie mogłyby się w większym lub mniejszym stopniu przenosić dziedzicznie na potomstwo w ciągu szeregu pokoleń. Odziedziczać też można pewne cechy indywidualne nietylko po najbliższych przodkach, ale i po mniej lub więcej odległych protoplastach (atawizm). Dziedziczność osobnikowa nie jest atoli absolutna: dzieci jednych rodziców zawsze różnią się w mniejszym lub większym stopniu pomiędzy sobą, a nawet w wypadkach jak największego podobieństwa pomiędzy rodzicami i dziećmi wprawne oko zawsze znajdzie setki różnic; nie masz bowiem w ogólności nigdy dwóch osobników jakiegokolwiek bądź gatunku, które byłyby absolutnie jednakowe. Fakt ten, iż dzieci różnią się zawsze w mniejszym lub większym stopniu od rodziców, nazywa D. zmiennością lub zboczeniem, Zmienność zatem i dziedziczność, aczkolwiek wprost przeciwne w swych objawach, działają wciąż pospołu jedna obok drugiej. Otóż hodowcy zwierząt domowych lub rolnicy i ogrodnicy korzystają świadomie lub bezwzględnie (dobór sztuczny świadomy i bezwzględny) z zasady dziedziczności i zmienności przy wytwarzaniu nowych ras lub odmian. A mianowicie, gdy u zwierząt lub roślin zrodzi się potomstwo z pewnem zboczeniem od typu rodzicielskiego, i jeśli zboczenie to okaże się ko-rzystnem dla hodowcy, podówczas on stara się zboczenie to utrwalić i dla potrzeb swyoh wyzyskać. Oto przykład: w r. 1761, jak podaje Darwin, w fermie Seth Wright (Massachusetts) w A-meryce zrodziło się z rodziców normalnych owiec jagnię (skop) z kiótBzemi niż zwykle i krzywemi kończynami, przypominającemi nogi u psa jamnika. Tak zbudowane kończyny wydały się ferme-rowi bardzo diań korzystnemi; albowiem owce z krótkiemi i krzywemi odnóżami nie mogłyby przeskakiwać przez ogrodzenia, oddzielające posiadłości jednej fermy od drugiej. Parzył on przeto skopa krótkonogiego z wielu sanrcani stada swego, a wskutek dziedziczności zrodziłt się znów pewna ilość jagniąt kcótko-nogioh, z tego pokolenia wybrano znów do rozpłodu tylko te osobniki, które w najwyższym stopniu opatrzone były wspomnianemi cechami i t. d. Hodując tak przez długi szereg pokoleń owce i dobierając w każdej generacyi do rozpłodu tylko takie okazy, które się wyróżniały śród innych krótkością i krzywością nóg, otrzymano wreszcie nową, nieznaną dotąd rasę owiec krótkonogich, która, jako wielce korzystna dla fer-merów, rozpowszechniła się wkrótce po całej okolicy i znaną była pod nazwą rasy ankonów. Drogą podobnego doboru otrzymano też i liczne inne rasy zwierząt domowych, stosując ów dobór w sposób świadomy lub też całkiem bezwiedny. W każdym pojedynczym wypadku, zależnie od potrzeb hodowcy, utrwalano inne właściwości, prowadzono dobór w odmiennym kierunku; starano się o utrzymanie rasy, to odznaczającej się siłą muskularną, to szybkością i zręcznością biegu (np. u koni wyścigowych), to wydajnością mleka, to znów delikatnością lub długością runa (u owiec) i i d. — Jak waźnem jest dla hodowcy umiejętne i dokładne dobieranie do rozpłodu osobników opatrzonych pewnemi właściwościami, aż nadto dobrze wiedzą o tern wszyscy, obeznani z hodowlą. W Saksonii np., gdzie hodowla rasowych stad owiec osiągnęła wysoki stopień doskonałości, posiadacze większych majątków utrzymują specya-listów zawodowych, którzy badają każde nowonarodzone jagnię i wybierają osobniki, odznaczające się najcieńszą wełną; gdy owe wybrane owce mają rok wieku, specyalista ponownie je bada, znacząc w umówiony sposób te, które mają wełnę najodpowiedniejszą, i tak corocznie aż do czasu, gdy owce osiągną dojrzałość płciową; z] nastę-pnem pokoleniem owiec powtarza się to samo i t. d. i drogą takiego doboru sztucznego otrzymuje się wreszcie po wielu pokoleniach owce o niezwykle delikatnem i pięknem runie. Zarówno jak hodowcy zwierząt, i ogrodnicy także otrzymali drogą doboru niezliozone odmiany kwiatów ogrodowych, tysiączne odmiany owoców, np. jabłek lub gruszek, dobierając w jednym wypadku osobniki z jedne-mi, w drugim—z innemi cechami i t. d. — Dobór sztuczny bezwiedny polega, według D-u, na tern, iż każdy stara się posiadać i rozpładzać najlepsze tylko w mniemaniu swojem okazy zwierząt, zachowuje więc sobie osobniki z pewnemi, przy-padającemi mu do smaku, znamionami, nie myśląc wcale o tern, że tym sposobem może trwale zmienić pewną rasę i utworzyć całkiem nową; tą drogą powstały np. liczne t. z. amatorskie rasy gołębi domowych i t. p. Otóż, podobnie jak w kulturze, tak też i na łonie przyrody, nowe odmiany zwierząt i roślin powstają drogą pewnego doboru, który D. nazywa tu naturalnym (natural ■sélection), z tą atoli różnicą, że hodowca zachowuje przy życiu osobniki, odznaczające się pewnemi zboczeniami, dla niego (dla hodowcy) korzystnemi, podczas gdy w przyrodzie zachowują się przy życiu osobniki opatrzone zboczeniami dla nich samych korzystnemi. Owym mechanizmem, zachowującym jedne osobniki, usuwającym zaś inne, pozbawione pewnych ceoh pożytecznych, jest w przyrodzie walka o byt (struggle for life), której D. ogromne przypisuje znaczenie. Jeszcze przed D-em dowodził ekonomista Malthus, że w społeczeństwach ludzkich środki do życia wzrastają w stosunku arytmetycznym, podczas gdy liczebny rozrost ludności odbywa się w stosunkn geometrycznym. Dokładne badania wykazują, źe przyroda wydaje rzeczywiście zawsze daleko więcej osobników, aniżeli może się utrzymać przy życiu ze względu na zasoby wyżywienia się i najrozmaitsze warunki klimatyczne i biologiczne, wskutek czego pomiędzy osobnikami wywiązuje się zacięta walka o istnienie. Z walki tej wychodzą zwycięsko te osobniki, które pod jakimkolwiek bądź względem mają przewagę nad innemi; osobniki te przelewają swe cechy na potomstwo, w którem znowu indywidua, w najwyższym stopniu opatrzone pewną określoną cechą korzystną, snadniej niż inne zachowują się przy życiu i rozmnażają. Tym sposobem w ciągu długiego azeregu pokoleń utrwalają się i drogą dziedziczności nagromadzają i potęgują pewne właściwości, które, osiągnąwszy wysoki stopień rozwoju, sprowadzają powstanie nowej odmiany. Gdy zaś odmiany jeszcze bardziej się różniczkują, dają początek nowym gatunkom. Ogromną zasługę D-a jest zwrócenie uwagi na owo działanie walki o byt i doboru naturalnego. Walka ta na wielką skalę rozegrywa się w przyrodzie. Obliczono, że nawet zwierzęta naj powolniej i najsłabiej się rozmnażające (np. słonie), t, j. produkujące najmniejszą stosunkówo ilość potomków, wydałyby w niedługim stosunkowo czasie olbrzymią liczbę osobników, gdyby tysiącami nie ginęły wskutek walki o byt. Gdyby jakikolwiek bądź gatunek roślin mógł bez przeszkód się rozmnażać, gdyby wszystkie wydawane przezeń i przez potomstwo jego nasiona rozwijały się, wkrótce nie byłoby na kuli ziemskiej piędzi ziemi, przez roślinę tę nie pokrytej; ale z miliardów powołanych do życia osobników nieliczna tylko stosunkowo garstka unika zagłady, olbrzymia zaś większość ginie w walce o byt. Jeżeliby jednoroczna roślina wydawała tylko po dwa nasiona, a z tych w następnym roku wyrastałyby dwie rośliny i t. d., to już po dwudziestu i kilku latach powstałoby przeszło milion roślin; a po jeszcze dłuższym przeciągu czasu nie byłoby cala kwadratowego na powierzchni ziemi, na którymby tej rośliny nie było. Ponieważ zaś ani jedna z roślin, produkujących setki nasion rocznie i żyjących daleko dłużej niż rok, nie występuje na ziemi w tak olbrzymiej ilości, wniosek więc z tego oczywisty, źe miliardy giną bez pozostawienia potomstwa, zwyciężane w walce o byt. D. rozpatruje nader ciekawe przejawy tej walki: osobniki walczą z warunkami fizycznemi, klimatycznemi; walczą o egzysteucyę osobniki jednego gatunku, indywidua najrozmaitszych gatunków i t. d., a bliższa analiza pokazuje, że pozostają też z sobą w walce wzajemnej osobniki, należące do tak ró-źnych i odległych od siebie grup, iź pozornie zdawałoby się, źe najmniejszego niema między niemi współzawodnictwa. Tak np. liczne rośliny ja-wnokwiatowe rozdzielnopłciowe bywają zapładnia-ne za pośrednictwem owadów, przenoszących pyłek z kwiatów pręcikowych na słupkowe; owady bywają tępione przez ptaki owadożerne, te zaś są zjadane przez drapieżne; tu więo ptaki drapieżne, owadożerne, owady i rośliny tworzą łańcuch istot współzawodniczących, od ilości bowiem jednych zależy ilość i byt drugich i t. p. Ponieważ tedy walka o byt jest tak ogólną i powszechną w przyrodzie, ponieważ na każdym kroku w prosty lub złożony bardzo sposób toczy się ona pomiędzy organizmami, oczywista zatem rzeoz, że wszelkie zboczenia indywidualne, zapewniające przewagę danego osobnika w walce z innemi osobnikami, przewagę —czy to pod względem siły fizycznej, czy to zręczności lub przebiegłości, czy znów pod względem najłatwiejszego zdobywania sobie pokarmu i t. d. — że wszelkie takie; korzystne dla osobnika zboczenia pozwolą mu utrzymać się przy życiu, rozmnożyć się i przelać na potomstwo owe pożyteczne zboczenia, które, nagromadzając Bię w ciągu pokoleń, potęgują się coraz bardziej i bardziej i sprawiają coraz większą rozbieżność (dywergencyę) cech w szeregu pokoleń. Wprawdzie przy doborze sztucznym widzimy tę przewagę, iź hodowca wybiera do rozpłodu tylko te osobniki, które posiadają w najwybitniejszym stopniu pewne szczególne zboczenie, gdy tymczasem w przyrodzie osobniki z cechami korzystntmi łączyć się mogą w sposób nieograniczony z innemi, pozbawionemi danych zboczeń, co, naturalnie, w wysokim stopniu utrudnia potęgowanie się i u-trwalanie drogą dziedziczności znamion korzystnych w ciągu pokoleń. Ale za to nie należy zapominać, źe przyroda rozporządza tak olbrzymiemi o-kresami czasu, iź porównać ich wcale nie można z czasem, używanym przez hodowców na wytworzenie pewnej nowej rasy. Dla tego też nawet o wiele słabiej i powolniej nagromadzające się i wzmagające w przyrodzie zboczenia korzystne dają zawsze w ostateczności bez porównania potężniejsze wyniki, aniżeli te, do jakich dojść może człowiek przy naj skrupulatniejszem stosowaniu doboru sztucznego. Dobór naturalny, zachowując osobniki wyposażone właściwościami orga-nizacyi najkorzystniejszemi dla ich życia, a usuwając indywidua, mające cechy dla życia ich mniej korzystne, obojętne lub nawet szkodliwe, sprawia, iż każdy gatunek musi się wreszcie jak-najlepiej przystosować do warunków bytu, a owo dążenie w przyrodzie do jak naj lepszego przystosowania ustrojów do warunków jest wyrazem ich ciągłego doskonalenia się. Dzięki tedy mechanicznemu działaniu doboru naturalnego, organizmy przystosowują się jaknajlepiej do warunków, otrzymując znamiona, noszące piętno celowości. Darwin przyjmuje jednak, że nie tylko sam dobór naturalny działa w tym względzie, ale źe w niemałym stopniu działają tu także bezpośrednie warunki otaczające, oraz używanie lub nieużywanie

„Beiträge zur Descendenz -Theorie“ Lipsk 1876), L. Büchner („Der Mensćh u. seine Stellung in der Natur, i t. d.“ Lipsk 1872), A. Weismann („Studien zur Descendenz - Theorie“ Lipsk 1876 i liczne inne prace) inni — byli bardzo gorącymi obrońcami teoryi doboru naturalnego. Jednym zaś z najgorętszych był Alfred Rüssel Wallace, który prawie jednocześnie (1858) i niezależnie od Darwina ogłosił teoryę doboru naturalnego (ob. nowsze dzieło Wallace’a, w przekładzie niem. D. Braunsa p. t. „Der Darwinismus. Eine Darlegung der Lehre von der natürlichen Zuchtwahl und einiger ihrer Auwendungen“ Brunswik 1891; znajdujemy tu bardzo ważne przyczynki do teoryi doboru nat. i do Darwinizmu wogóle). Jakkolwiek ci lub owi przyrodnicy nie dzielą poglądu, jakoby dobór naturalny był najważniejszą sprężyną w rozwoju istot organicznych, i twierdzą, że np. o wiele donioślejszemi były t. z. „przyczyny wewnętrzne“ (C. Naegeli: „Mechanisch - physiologische Theorie der Abstammungslehre“ 1884; ob. streszczenie tego dzieła w „Ateneum“ r. 1885 przez J. Nusbauma), właściwe plazmie, od jej organizacyi zależne i w pewnym określonym kie ruuku tę organizacyą modyfikujące, a wskutek tego i same ustroje w ciągu rodowego ich rozwoju; albo też przypuszczają, że uajgłówniejszemi czynnikami zmieniająoemi gatunki były warunki zewnętrzne, np. klimatyczne, tel-luryczne i t. p.,—jakkolwiek zatem nie wszyscy są bezwzględnymi zwolennikami Darwinizmu jako te-

organów. Tak np. brak światła u zwierząt zamieszkujących podziemia i w związku z tern nieużywanie organów wzrokowych — może bezpośrednio wpłynąć na zanik oczu, ale z drugiej strony może tu współdziałać także dobór naturalny, albowiem osobniki z oczami w części lub zupełnie zanikłemi mają tę przewagę nad innemi, iż ich soki żywotne nie zużywają się na odżywianie narządu dla życia w danych warunkach zbytecznego i mogą przeto, na zasadzie prawa t. z. kompensa-cyi wzrostu, obracać się na doskonalszy rozwój innych zmysłów, korzystnych w danych warun kach.—Przemiany, zachodzące pod wpływem doboru naturalnego, oraz w części przez bezpośredni wpływ warunków otaczających, w związku z działaniem doboru, potęgują się jeszcze w skutek t. z. współczynności czyli korrelacyi, która polega na tem, ze pomiędzy różnemi ozęściami ciała i narządami istnieje silny związek flzyologiczny, przez co ze zmianą jednego organu ulegają też zmianie i niektóre inne, pozostające z nim w zależności współczynnej. Teoryi doboru naturalnego robiono rozmaite zarzuty. Tak np. jedni przyrodnicy zarzucali jej, że według niej organizmy powinny być opatrzone tylko cechami korzystnemi dla nich pod jakimkolwiekbądź względem, gdy tymczasem spotykamy w przyrodzie liczae narządy, nie tylko nieużyteczne dla osobników, ale nawet szkodliwe. Otóż, zarzut ten jest nieuzasadniony, przedewszystkiem dla tego, że nie zawsze właśnie możemy powiedzieć, jaki realny pożytek przynosi dany narząd, a historya wiedzy nas naucza, że liczne bardzo organy lub części ich u roślin i zwierząt, uważane przez długi czas za zupełnie obojętne, okazywały się, w skutek dokładniejszych badań, nader pożytecznemi dla danych ustrojów. Po drugie zaś, według D. niema u zwierząt i roślin doskonałości, ale istnieje tylko lepsze lub gorsze przystosowanie się do otaczających warunków bytu; z teoryi tej powinno więc a priori wynikać, że znajdziemy liczne narządy, które jeszcze nie zupełnie osiągnęły odpowiedni stopień przystosowania, które nie są jeszcze tak pożyteczne, jak mogłyby być, i że przeciwnie spotkamy liczne narządy, które, będąc korzystnemi dla przodków dauych zwierząt, stały się dla potomków ich, ze zmianą warunków, obojętnemi lub szkodliwemi i znajdują się przeto w stadyum częściowego lub zupełnego zaniku. I rzeczywiście, morfologia wykryła ogromną ilość takich nieużytecznych, w stanie zanikającym znajdujących się, organów, t. zw. szczątkowych (np. kiszka ślepa lub t. z. trzecia powieka u człowieka). Inni znów zarzucali teoryi doboru naturalnego, że jest ona tdleologiozną (celową), ale zarzut ten wynikał tylko z zupełnego niezrozumienia tej teoryi, albowiem Darwin, objaśniwszy przez zasadę doboru naturalnego mechaniczne powstanie form najlepiej przystosowanych, zadał właśnie cios śmiertelny poglądom teleolo-gicznym. Zoolog angielski, prof. Mivart, zarzucał teoryi doboru naturalnego, iż nie tłómaczy ona początkowych stadyów organów pożytecznych, albowiem każdy narząd, z czasem pożyteczny, gdy

znajdował się w najpierwszych fazach swe go rozwoju rodowego, nie mógł jeszcze przynosić najczęściej żadnej korzyści osobnikom i nie mógł być przeto utrwalany i potęgowany przez działanie doboru. W wielu wypadkach nastręcza się tu rzeczywiście trudność pewna; ale z drugiej strony nie ulega wątpliwości, że nieznaczne bardzo modyü-kacye, pozornie nieprzyuoszące korzyści, mogły jednak w licznych wypadkach zapewniać już pierwszeństwo danym osobnikom w walce o byt i podlegać tym sposobem doborowi. Teorya doboru naturalnego musiała więc walczyć z wielu bardzo zarzutami i istnieje rozległa literatura naukowa, poświęcona tej sprawie. Jedni z autorów, zwłaszcza francuscy, Quatrefages („Karol Darwin i jego poprzednicy“ przekład polski J. Ochorowicza 1873), Brooa, Bronn, Naegeli (Entstehung u. Begriff der natur. hist. Art/' (1865), Askenazy, A. Braun, Virchow, Kölliker, Mivart i inni występowali jako krytycy jej, wykazując słabe jej strony i niedostateczność w objaśnieniu przemiany gatunków; inni natomiast, i to znaczna większość, jak Ernest Haeckel („Generelle Morphologie der Organismen“ 1866; „Natürliche Schöpfungsgeschichte“ 1868, kilka wydań, polski przekład L. Masłowskiego, p. t. „Dzieje utworzenia przyrody“ 1871), Henryk T. Huxley („Man’s place in nature“, „O stanowisku człowieka w przyrodzie“, przekład polski, nakładem „Przegl. Tygodniowego“), oraz liczne inne rozprawy, zwłaszcza „O przyczynach zjawisk w naturze organicznej“ przekład A. Wrześuiowskiego, (Warszawa ^1873), G. Seidlitz („Die Darwinisohe Theorie“, Lipsk 1875;

oryi doboru naturalnego, to wszyscy jednak naukowi przyrodnicy dzisiejsi są bezwzględnymi wyznawcami D-u jako teoryi przemiany gatunków; w stałość bowiem gatunków nie wierzy dzisiaj żaden naukowy biolog. Tysiączne dowody w niezbity sposób dowodzą tej niestałości gatunków i stopniowego rozwoju organizmów od postaci najprostszych do coraz doskonalszych, a raczej do co raz bardziej skomplikowanych lub coraz lepiej w różnych kierunkach przystosowanych do warunków. Dowody te, które Darwin pierwszy zdołał w znakomity sposób zebrać, ugrupować i oświetlić, zaczerpnięte zostały z różnych dziedzin nauk przyrodniczych, głównie zaś: 1) z geologii i paleontologii przez porównanie z sobą szczątków zwierząt i roślin zaginionych, zawartych w coraz starszych pokładach skorupy ziemskiej i przez porównanie ich z dzisiejszą fauną i florą; 2) z geo grafii, przez porównanie fauny i flory różnych lądów i wysp oceanicznych; 3) z anatomii porównawczej, przez porównanie organizacyi różnych grup zwierząt i roślin, przez wykrycie licznych bardzo a niezmiernie ciekawych postaci przejściowych, łączących w uderzający sposób grupy, pozornie z sobą niespokrewnione; 4) z embryologii, przez porównanie stadyów rozwoju osobnikowego (ontogenii), ze stadyami rozwoju rodowego (filogenii); 5) z bezpośrednich spostrzeżeń i doświadczeń nad zmiennością postaci zwierzęcych i roślinnych pod wpływem zmienionych warunków, zwłaszcza zaś nad zmiennością zwierząt i roślin w stanie kultury; 6) ze spostrzeżeń i doświadczeń nad krzyżowaniem się zwierząt i roślin i t. d. — Teoryę Darwina dopełniało wielu bardzo badaczy, zwłaszcza: Naegeli, Weismann, Roux, Haeckel, Romanes, Brooks, Eimer, Seidlitz, Wallace i wielu innych. Szczególną uwagę zwróciła na subie teorya Naegelego (1884), powstawania gatunków z przyczyn wewnętrznych, oparta na t. z. teoryi micellarnej budowy idioplazmy, t. j. plazmy, będącej podścieliskiem znamion dziedzicznych; dalej teorya Roux (»Der Kampf der Theile im Organismus, ein Beitrag zur Vervollständigung der mechanischen Zweckmässigkeitslehre“ 1881), głosząca, że przemiany w organizacyi istot orga nicznych odbywają się między innemi wskutek walki o byt, toczącej się między częściami ciała, a zwłaszcza pomiędzy elementarnemi składnikami wciele organizmów; dalej teorya Roma ne sa („On physiological sélection“, Linnean Journal 1886), według której doniosłym czynnikiem modyfikują cym jest t. z. dobór fizyologiczuy; teorye Ernesta Haeckla (»Generelle Morphologie'’ 1886, »Antropogenie“ 1877), który wykazał wielką do niosłość dla descendencyi t. z. prawa biogene-t\ cznego (zachowania się w rozwoju osobnikowym ważnych archiwów rozwoju rodowego). W ostatnich latach gorącym obrońcą teoryi doboru naturalnego jest August Weismann, który przede-wszystkiem uwydatnił pod wielu względami doniosłość doboru, a nadto starał się wykazać, jakie są przyczyny zmienności indywidualnej, będącej materyałem dla działania doboru naturalnego. Weismann dowodzi między innemi, że dobór utrwala i potęguje, lub też usuwa i osłabia, nie nabywane za życia osobnika znamiona organizacyi, ale przedewszystkiem, dziedziczne zawiązki (Anlagen) różnych cech, a te zawiązki potomstwo otrzymuje drogą dziedziczności od przodków, innemi słowy, dobór zachowuje osobniki, mające najkorzystniejsze wrodzone (odziedziczone) wła-ściwości organizacyi, usuwa zaś osobniki obdarzone wrodzonemi (dziedzicznemi) znamionami, niekorzystnemi w walce o byt (A. Weismann »Aufsätze über Vererbung und verwandte biologische Fragen“ 1892, „Das Keimplasma, eine Theorie der Vererbung“ 1892). Wkwestyi tej toczy się obecnie ciekawy spór naukowy pomiędzy Weis-mannem, O. Hertwigiem, Herbertem Spencerem, Haackem i wielu innymi biologami (porównaj J. i R. Nusbaum „Najnowsze poglądy na istotę dziedziczności, „Wszechświat“ 1887, J. Nusbaum „Dziedziczność w świetle nowszych badań*, „Biblioteka Warszawska“ 1894 r. oraz J. Nusbaum „Zasady o-gólne nauki i t. d. (embryologia)“ 1887, rozdziały 8 i 10). Literatura darwinistyczna od roku 1859 do dziś dnia bezustannie wzrasta i liczy dziś setki dzieł, rozpraw, artykułów, czy to ściśle naukowych czy to popularnych. Oprócz wymienionych wyżej dzieł darwinistycznej treści zasługują jeszcze na uwagę następujące: J. W. Spengel »Die Darwinische Theorie“ (Berlin 1872, 8-o, gdzie znajduje się bibliograficzny wykaz wszystkich pism traktujących o Darwinizmie, a ogłoszonych w Niemczech, Anglii, Francyi, Ameryce, Włoszech, Hollandyi, Belgii i w państwach Skandynawskich, aż do r. 1872; znajdujemy tam wymienione dzieła i rozprawy 314 autorów); H. T. Eimer „Die Entstehung der Arten, auf Grund von Vererben erworbener Eigenschaften“ 1888; George J. Romanes „Darwin und nach Darwin, eine Darstellung der Darwinischen Theorie und Erörterung Darwinistischer Streitfragen“ (przekład niem. B. Vetlera, Lipek 1892). Znakomicie i nader szczegółowo zebraną literaturę darwinistyczną znaleść można w rocznikach czasopisma „Zoologischer Anzeiger“ w rubryce p. t. „Descendenztheorie“ od r. 1878 (T. I), do dnia dzisiejszego. U nas zajmowano się w swoim czasie bardzo wiele D-mem; zwłaszcza w pierwszych rocznikach czasopisma „Przyroda i Przemysł“ (przeważnm w ósmym dziesiątku b. w.) znaleźć można liczne bardzo artykuły i rozprawy o D-ie (Br. Rajchmana, Skomoro wskieg o, Niewiadomskiego i innych); z literaturą darwinistyczną zapoznawali nasz ogół głównie: EL Hoyer, A. Wrześnio w s ki, Br. Rajchman, L. Masłowski, J. Ochorowicz, J. Nusbaum, S. Dickstein i inni Idee dar-winistyczne miały nie tylko ogromny wpływ na rozwój nauk biologicznych, zwłaszcza zaś zoologii, anatomii porównawczej i embryologii, ale zarówno też i na inne gałęzie umiejętności ludzkich wywarły wpływ nie mały. A mianowicie idea o stopniowym rozwoju, o powolnej przemianie jednych form w drugie, o stopniowem doskonaleniu się, a co najważniejsza: metodyka postępowania przy roz-

J. Hm.

na-

mu

o swo-

strząsaniu pytań rozwojowych—znalazły zastosowanie w psychologii, do której jeszcze przed Darwinem zastosował był ideę ewolucyjną Herbert Spencer, w socyologii i t. d. D., niestety, jak liczne inne teorye naukowe, był źle rozumiany przez wielu nieprzygotowanych i powierzchownych autorów, którzy, popularyzując go w sposób nieumiejętny i przedstawiając w jakuajbłędniejszem świetle, zyskali mu wielu nieprzyjaciół pośród ludzi niepowołanych.

Daryel, ob, Dariel.

Daryjska zatoka, ob. D arien.

Daryk (gr. dar ej kos), nazwa pierwszej monety perskiej, od imienia Daryusza Histaspa, pierwszego króla Persów, który zaczął wybijać monetę własną (Herodot, IV, 166.—Plutarch »Kimon“ 10).—D. złoty, ważący 2 drachmy złote at-tyckie, wartości 20 drachm srebrnych, wynosiłby dzisiejszych 20 franków 50 cent., zatem nieco więcej niż luidora. Ale wątpliwem się zdaje, aby ten stosunek 10 : 1 między wartością złota i srebra

mi

Fig. 26. Daryk.

mógł być stosunkiem stałym w V i IV w. przed naszą erą. Wiadomość co do tego przyjmować leży z zastrzeżeniem, w owej bowiem epoce opera-cye menniczne wykonywano bardzo niedokładnie, a rozmaite sztuki, tak złote, jak srebrne, znacznie między sobą różniły się wagą. Co najmniej więc stosunek wartości sztuk złotych do srebrnych siał być zmiennym. Już np. Herodot (III, 96) podaje go na 13 : 1.—Znakomity metrolog angielski, Hussey („Essay on the ancient Weights and Money«; Oksford 1836, str. 63 i 103) podaje wartość D-ka na 26 fr. 55 cent    k. k.

Daryusz (Darayavus, według napisów klinowych perskich), imię trzech królów perskich.

Daryusz I, syn Hystaspa (* 549 — f 485 r, w 64 roku życia, a panowania 36). Dwojakie źródła historyczne posiadamy do jego życia i panowania: pierwsze stanowią napisy pamiątkowe, w których on w swojem imieniu opowiada jem pochodzeniu, czynach i wygłasza zasadnicze poglądy życiowe; drugim są dwaj historycy greccy: Herodot i Ktezyasz. Napisy D-a są wyryte w piśmie klinowem, ułożone w trzech językach: staroperskim, assyryjskim i medyjskim, pomieszczone zaś na skałach w Bałrstanie i w Alwend, na grobie jego w Naksirustamie i na gmachach przezeń wzniesionych w Persepolis, owoczesnej stolicy państwa. Historycy greccy przedstawiają fakta dziejowe osłonione i urozmaicone podaniami; napisy pamiątkowe przedstawiają je w suchej, urzędowej relacyi, niby kronika średniowieczna. Tak więc materyały służyć mogące za źródło do dziejów o-soby i panowania D-a są pod względem bogactwa i rozmaitości wyjątkowe na czasy starożytne; wy-jątkowem też pod względem dokładności i wszechstronności stać się może poznanie D-a, oparte na tych materyałach. Gdy bowiem napisy pamiątkowe szczegółowo przedstawiają czyny niejednego z królów egipskich i assyryjskioh, brak o nim wiadomości u historyków greckich nie pozwala poznać, jak się na owego króla zapatrywały następne pokolenia, ozem on był w oczach ludów, wchodzących w skład jego państwa, a tego właśnie w podaniach doszukiwać się należy. D. zaś stanąć może przed nâmi w dwojakiej postaci: takim, za jakiego miał sam siebie i chciał, by go mieli i współcześni mu i potomne pokolenia, i takim, za jakiego poczytywały go ludy, jego własny i obce, i jakim też w pamięci potomnych pozostał. Lubo obraz D-a, przez niego samego stworzony, bliższym poniekąd być może prawdziwego, rzeczywistego D-a, jakim był w istocie rzeczy; wszelako, gdyby zabrakło obrazowi temu oświetlenia i zabarwienia, których dostarczają mu wiadomości i podania, zebrane przez historyków greckich, pozostał-by on tylko zarysem obrazu, leoz nie żywą postacią, jaką chcą mieć D-a dzieje. Przytem osoba D-a zasługuje na wszechstronne poznanie. Wyjątkowo bogate źródła, do poznauia jego prowadzące, odpowiadają wyjątkowemu stanowisku w dziejach tej postaci. Do czasu wystąpienia Persów na widownię dziejową, Dzieje Powszechne były tylko dziejami szczepu semickiego. Assyrya, Babilonia, Egipt były to, jak pierwsze dwa, semickie, jak to ostatnie, w pół - semickie państwa, Aryowie na krańcach świata dziejowego w Azyi Mniejszej, na dwóch południowych półwyspach w Europie, przygotowywali się dopiero do roli, którą następnie odegrywać w Dziejach Powszechnych mieli, rozwijali więc swoją umysłowość i wytwarzali w drobnych państewkach nową formę, odpowiednią wyższej urny-słowości, bytu społecznego. Jedni tylko Persowie, najbliżsi od północy sąsiedzi państw semickich, byli przygotowanymi do wystąpienia, i pod Cyru-sem i Kambizesem, synem jego, te państwa zburzyli, owładnęli od pustyń libijskich do brzegów południowych mórz Czarnego i Kaspijskiego ich posiadłościami, i na wzór zburzonyoh państw, wytworzyli jeszcze jedną monarchię wszechświatową. D. był trzecim zrzędu królem aryjskim, stojącym na czele przez Aryjczyków założonej pierwszej aryjskiej monarchii wszechświatowej. Dwaj jego poprzednicy już byli dotarli orężem do krańców świata dziejowego: mógł był więc on po-za te krańce nie sięgać. Wrogów państwa jego zewnątrz tych krańców, czyhających na przekroczenie granic, nie było: mógł był więc on po za temi granicami ich nie szukać. Jeśli wrogowie byli, byli oni wewnątrz państwa. Powstawali wskutek skupienia w jedno państwo tylu różnych ludów, narodów i państewek. Bieg więc wypadków dziejowych przeznaczał D-wi urządzenie wewnętrzne państwa. Rola jego dziejowa stawała się określoną i wyznaczoną, tembardziej, że nie żaden przypadek wyniÓ3ł go na szczyt władzy. Panowania nad światem nie zdobył on ni śmiałością awanturnika, ni geniuszem wojennym założycieli państw. Mógł więc szczękiem oręża nie zagłuszać echa swej przeszłości; pochodził bowiem z rodziny Achemenów, z której wyszli również jego dwaj na tronie perskim poprzednicy, Cyrus i Kambizes; po śmierci przeto bezdzietnej tego ostatniego, był D. najbliższym tronu wskutek samego już swego pochodzenia.—O ile czyny odpowiadały roli jego, wypływającej ze stanowiska dziejowego, wykazuje napis bahistański, najważniejszy treścią, największy rozmiarami wśród innych napisów pamiątkowych tego króla (ob. Archeologia, T. IV, f. 337). W napisie tym po zwykłem, a z takich napisów królów assyryjskich i babilońskich wziętem, przedstawieniu swej osoby, spotykamy następny rodowód D-a. „Mój ojciec Vista-spa, Vistaspy ojciec Arsama, Arsamy ojciec Ary-aramna, Aryaramny ojciec Caispis, Caispisa ojciec Hachamamis*. O w Caispis był zarazem ojcem i drugiego jeszcze syna, imieniem Kambizes. Ów zaś Kambizes był ojcem Cyrusa, który założył państwo perskie. Otóż Arsama, dziad D-a, był bratem stryjecznym założyciela państwa. Po rodowodzie idzie wyliczenie krajów, stanowiących państwo perskie. Wyliczono ich 23. Idą one w takim porządku: Persya, Suzyana, Babilonia, Assy-rya, Arabia, Egipt, wyspy na morzu Śródziemnem, Sparda (Lidia według Kossowieża), Ionia, Medya, Armenia, Kappadocya, Partya; nazwy ostatnich dziesięciu wskazują, że w Azyi środkowej państwo perskie za panowania D-a sięgało na północ do brzegów rzeki Jaksartesu (Syr - Daryi obecnej), na wschodzie obejmowało górną dolinę Indu. Opowiadanie o swojem panowaniu rozpoczyna D. od opisu wypadków towarzyszących wstąpieniu jego na tron: „Kambudżya (Kambyzes), syn Kurausa (Cyrusa), był ta przedtem królem. Ten Kambizes miał brata imieniem Bardija, jednego ojca i jednaj matki. Kambizes zabił Bardiję. Naród o śmierci nie wiedział. Kiedy Kambizes przebywał w Egipcie, naród powstał przeciwko niemu... Jeden Mag, imieniem Gaumata, wystąpił przeciwko Kambizesowi w (ziemi) Pisijauvadaja... To się stało 14 dnia miesiąca Vijachna (lutego). Mag oszukał naród, mówiąc: ja jestem Bardija... I naród cały powstał, odstąpił od Kambizeßa i przyłączył się do niego. To stało się 9 miesiąca Garmapada (sierpnia). Następnie Kambizes umarł, sam siebie przypadkiem zraniwszy. Te kraje, które Gaumata pochwycił, przez czas długi należały do naszego rodu. Zajął Persyę, Medyę i inne kraje, spełnił swą wolę, został królem. Naród bał się go z przyczyny jego okrucieństwa. Zabijał każdego, kto znał prawdziwego Bardiję. Nikt nie śmiał wystąpić przeciwko niemu, póki jam nie przybył. 10 miesiąca Bagajadis (kwietnia) zabiłem, będąc otoczony ludźmi wiernymi, tego Gaumatę i głównych jego sprzymierzeńców... Z woli Aura-mazdy ja to państwo, które było odjęte naszej rodzinie, ja jej powróciłem i zostałem królem...“ Ten ostatni fakt inaczej przedstawia He-rodot. Po zabiciu przez siedmiu spiskowców, z których jednym był D., fałszywego Smerdisa, jak on nazywa Bardiję, odbyć się miała jeszcze walna narada nad najlepszą formą rządu. Otanes był za rzeczą pospospolitą demokratyczną, Mega-bazus—za rzeczą pospolitą arystokratyczną, a właściwie oligarchią; D. za wznowieniem monarchii się oświadczył. Skoro pozostali przyłączyli się do zdania D-a, Otanes, zastrzegłszy sobie niezależność swej osoby i swej rodziny od monarchy, którym, według niego, stać się mógł, tylko jeden z nich, opuścił naradę, ponieważ nie chciał ni rządzić, ni ulegać. Sześciu zgodziło się na powierzenie obioru króla przypadkowi. Ten miał nim zostać, czyj koń, gdy wszyscy nazajutrz zjadą się konno, nim jeszcze słońce wzejdzie, w oznaczonem miejscu za miastem, zarży przy wschodzie słońca. D. o skutkach narady oznajmił koniuszemu swemu, Ojbaresowi, prosząc go o pomoc. „Giy noc nadeszła, opowiada Herodot, Oj bares jedną z klaczy, którą nad inne lubił koń Daryusza, wyprowadziwszy za miasto, przywiązał; następnie przyprowadził konia D-a, przez czas jakiś na około tej klaczy go wodził i, po kroku przybliżając, do niej nakom'ec przypuścił. Skoro dzień zaświtał, sześciu mężów konno, jako byli postanowili, za miastem się spotkali. Kiedy tak jechali razem, koń D-a, przybywszy na to miejsce, gdzie w nocy klacz przywiązaną była, zarżał, a w tej chwili na niebie pogodnem błysnęło i grzmot się rozległ... Pięciu mężów, z koni zeskoczywszy, D owi, już jako królowi, cześć oddawać poczęli (III, 85—86)“. W pięknem a skomplikowanem tem podaniu jedni widzą wyraz kultu słońca, rżenie konia na widok jego, drudzy zżycie się z przyrodą w rozumieniu zwierząt, inni zaś tłómaczą, że i bez podejścia D. zostałby królem, skoro niebiosa zgodzenie się swoje tak wyraźnie błyskawicą i grzmotem wykazały; przedewszystkiem jednakże, jak sądzę, uderzyć w niem powinno, że Grek pojąć tego nie mógł, żeby nie skorzystać z pomyślnych okoliczności i, mogąc mieć inny rząd, innego nie wprowadzić, a następnie, mędrzej, według niego, było zdać całą sprawę na losy, niż uznać prawa następstwa. O woź D. w napisie swoim głównie na te prawa się powołuje, wzmiankując kilkakrotnie, że objął władzę nad krajem, który do jego rodziny należał, że powrócił do swoich praw. Przeto, po uzurpacyi odbyła się legalna restauracya.—Ponieważ napis bahistański przedstawia dzieje panowania D-a z faktycznej strony i w porządku chronologicznym, a zwłaszcza te wypadki, które za główne poczytywał D., za wątkiem przeto napisu podążymy dalej. „D. król oznajmia: po zabiciu maga, jeden człowiek, imieniem Atryna, powstał w Su-zyanie i powiedział: ja jestem królem Suzyany. Wtedy mieszkańcy Suzyany odstąpili ode mnie i przeszli do Atryny. On się stał królem Suzyany. I jeden człowiek, Babilończyk, imieniem Naditabira, powstał przeciwko mnie i przed narodem tak kłamał: jajestem Nabukudrasara. Wtedy naród babiloński wszystek przeszedł do niego a ode mnie odstąpił“. Niebezpieczeństwo przedstawiało się D-wi groźniejszem w Babilonii, gdzie na czele powstania stanął fałszywy Nabuchodonosor, chcący uchodzić za syna ostatniego króla Babilonii. Do Suzya-ny posłał przeto wojsko, sam zaś wyruszył do Babilonii. Atryna został pobity przez to wojsko, wzięty do niewoli, przed D-szem stawiony i śmiercią skarany. D. zaś obiegł Babilon, zdobył go i ukarał powstańców wraz z ich dowódzcą. Krótką re-lacyę D a w tych słowach: „wziąłem Babilon i Ni-ditabira również. Rozkazałem zabić tego Naditabira w Babilonie“, uzupełnia opowiadanie Herodota. M eszkańcy Babilonu do długiego się przygotowywali oblężenia przez D-sza. By żywności nie zabrakło, zmniejszyli ilość gąb, zabijając wszystk:e kobiety po domach, z wyjątkiem matek i po jednej z żon. Skacząc po murach okrążających miasto, szydzili z D-a i jego wojska i wykrzykiwali, że wtedy Persowie zdobędą miasto, gdy mulica porodzi mulęta. Oblężenie trwało już rok i miesięcy siedem, gdy mulica, należąca do Zopyrosa, syna Megabaza, jednego z siedmiu spiskowców, porodziła milęta. Dowiedziawszy się o tern właściciel mulicy nabrał pewności, że Babilon będzie wzięty. Obciął więc sobie nos i uszy, włosy na głowie niedokładnie ostrzygł, razami bata ciało pokaleczył i jako zbieg z wojska perskiego, przez D-a tak okaleczony, do miasta obleganego się przedostał. Babilończycy, sądząc, że najskuteczniej bronić ich przeciw D-wi potrafi ten, który nienawiścią o-sobistą ku niemu pała, więc wyższą od ich nienawiści obywatelskiej, obronę miasta ziali na niego, on zaś miasto oddał D-wi. Po wzięciu miasta, D. mury obronne i bramy kazał rozwalić, trzy tysiące Babilończyków przedniej szych wbić na krzyż; pozo-stałymzaś pozwolił mieszkać w mieście, sprowadziwszy dla nich pięćdziesiąt tysięcy kobiet. „Babilończycy obecni są przez te kobiety zrodzeni“,— kończy Herodot swoje opowiadanie (III, 150— 159). I w tym wypadku nad badaczem krytycznym a poważnym bierze górę w Herodocie wolny Grek. Przed żadną ofiarą cofać się on ni Babi-lończykom, ni Persom nie pozwala, pierwszym dla obrony miasta, drugim dla jego zdobycia. Na iluż to kobiet wymordowanie on się zgodził, skoro zastąpić wymordowane mogło dopiero 50 000 żywych.—Gdy D. oblegał Babilon, przeciwko niemu, jak sam opowiada, powstały następne kraje: Per-sya, Suzyana, po raz już drugi, Medya, Assyrya, Armenia, Partya, Margiana; a nadto ludy: Sattage-dy i Scytowie. W Persyi po raz drugi pokazał się fałszywy Bardija. Był to Pers, z nr'asta Tarava, imieniem Vahyasdata. W Suzyanie niejaki Martija ogłosił się królem pod imieniem Imanis, W Medyi niejaki Fravartis, powołując się na pochodzenie z rodu dawnych królów medyjskich, ogłosił się królem pod imieniem Ksatryta. W jakiej formie i pod czyjem dowództwem powstała Assyrya—napis dalej nie wspomina, ograniczając się co do tego wypadku tą tylko wzmianką, że powstała. W Armenii powstania nie wywołał żaden samozwaniec; powstał samodzielnie cały lud. W Partyi, gdzie przebywał ojciec D-a, Hystaspes ^Vistaspa), również lud powstał samodz-elnie. W Margianie na czele powsta-nia stanął niejak: Frada i ogłosił się królem. O powstaniu Sittagedów (lud tea mieszkał w dzisiejj szym Afganistanie) i o powstaniu Scytów, na północ od nich zamieszkałych, nic w napisie więce-nad tę wzmiankę nie znajiujemy. — A może ustęp zawierający te wzmiauki został uszkodzonym, co, zwłaszcza oile dotyczy Scytów, zdaje się prawdopodo-bnem, ze względu na wypukłorzeźbę. Zaskoczony tylu groźnemi wypadkami, D. przeciw jednym krajom posyła wojska pod dowództwem zaufanych i wiernych sobie mężów, nie zważając na ich narodowość; przeciwko drugim, jak to Medyi, Persyi, gdzie niebezpieczeństwo było większe, sam po kolei występuje. Każde powstanie zostaje, naturalnie, jak to z wdzięcznością wyznaje D., z łaski i miłosierdzia nad nim wielkiego Auramazdy, boga narodowego Persów, pokonane, ludność wymordo-wywana i ograbiana, ogłoszeni królowie i prze-wódzcy ludowi pochwytani, mają sobie języki, nosy i uszy obcinane, a następnie idą na krzyż. Oprócz wyliczonych już poprzednio powstań napis w dalszym ciągu podaje opis jeszcze dwóch innych. W ziemi Asargatija, należącej do Medyi, niejaki Citratakma ogłosił się królem tej ziemi, na tej samej zasadzie, na której poprzednio Fra-vartis ogłosił się królem Medyi, a mianowicie, że pochodzi z rodu królów medyjskich. Po raz drugi wybuchło powstanie w Babilonii, wywołane poka-zaniem się drugiego fałszywego Nabukudrasara. Był nim niejaki Armeńczyk, imieniem Aracha. Oba te powstania taki miały-koniec, jak i wszystkie poprzednie. Zdobycie po raz drugi Babilonu, ozem się zakończył szereg długi powstań przynajmniej w napisie wymienionych, wydarzyło się w miesiącu Margazana (luty—marzec) 512 r., według Opperta, tłómacza tekstu medyjskiego w napisie bahistań skim. Tak więc opisane wypadki zajęły D-owi dziewięć lat czasu, od kwietnia 521 r., daty zabicia Gaumaty, do marca 512 r. Właśnie, dla upamiętnienia swych zwycięstw, odniesionych nad chcącymi się wybić z pod jego panowania ludami, dla wykazania tym ludom swej potęgi i miłości ku sobie wyjątkowej boga Auramazdy, kładzie D. ten napis na skale, a nad’o ozdabia go wypukłorze-źbą, na której są przedstawieni owi jego pokonani przeciwnicy. On w postaci wyniosłej trzyma nogę na leżącym na grzbiecie, dziewięciu zaś innych stoją w szeregu przednim, powiązani ze sobą za szyję powrozami. Leżący jest to mag Gau-mata. Z dziewięciu stojących ośmiu są to, jak głoszą osobne nad głowami ich nadpisy, królowie i wodzowie: Atryna, Naditabira, Martija, Fravartis, Citratakma, Frada, Vahyasdata, Aracha. Dziewiątym zaś jest Sakuka, Scyt (o którym w napisie samym nic nie znajdujemy). — Napis bahistański kończy D. słowy: „Te kraje, które powstały, duch kłamitwa (w tekście perskim wyraz zatarty; przytoczony biorę z przekładu Opperta tekstu medyjskiego) je do tego pobudził... Zatem Auramazda w moje ręce je oddał... Ty, który będziesz królem następnie, człowieka, który jest dobry, ochraniaj; człowieka, który kłamie, karaj. Jeśli myślisz: tak będzie, moje państwo będzie silne... Com tylko dokonał, dokonałem z woli Ąuramazdy całkowicie. I ty, który czytać będziesz te napisy, wierz temu, co napisane, i nie sądź, by to było kłamstwo. Auramazda mi świadkiem, że, com przedstawił, jest prawdą... Auramazda, bóg aryów (w tekście perskim bóg aryów niema, tylko w medyjskim; assy-ryjski jest pod koniec wielce uszkodzony; odrzucając te dwa j słowa w perskim, D. nie chciał widocznie w oczach Persów ograniczać władzy Ąuramazdy, robiąc zeń tylko boga aryów), ńostarcza mi pomocy i inni oraz bogowie, którzy są. Dla tego Auramazda, bóg aryów, pomocy mi dostarczał i inni oraz bogowie, którzy są, żem nie był zły, żem nie był kłamca, żem nie był przestępca, ni ja, ni mój ród. Rządziłem według Zakonu (w tekście perskim abasta, prototyp słowa ave sta), a gwał-tum się nie dopuszczał ni przeciw sprawiedliwemu, ni przeciw cnotliwemu. Człowieka, który bronił domu mojego, tego ja ochraniałem; a który był przestępcą, jam go zabijał po sprawiedliwości... Ty, który ujrzysz następnie te napisy, nie niszcz ich, nawet tak długo, jak będziesz mógł, je utrzymuj. Jeśli ujrzysz te napisy i nie zniszczysz ich, Auramazda cię polubi i ty będziesz miał potomstwo; będziesz żył długo i wszystko, co zrobisz, Auramazda pobłogosławi. Jeśli zniszczysz te napisy i nie będziesz ich utrzymywał, niech Auramazda cię zabije, abyś nie miał potomstwa, i co tylko zrobisz, Auramazda popsuje... Ci są mężowie, którzy mi dopomagali, gdym maga Gaumatę, mieniącego się Bardiją, zabijał: Vindafrana imieniem (Intafernes, Herodota), Pers; Utana imieniem (Ota-nes tegoż) Pers; Gaubaruva imieniem (Gobryas tegoż) Pers; Vidarna imieniem (Hydarnes tegoż) Pers; Bagabuchsa imieniem (Megabazus tegoż) Pers; Ardumanis imieniem, Pers... Z łaski Ąuramazdy zebrałem w jedno teksty zewsząd w języku aryjskim, którego zbioru przedtem nie było. I ułożyłem tekst Zakonu (Avesta) i objaśnienia do Zakonu i błogosławieństwa (modlitwy, Zend) i przekłady. I to było napisanem, ja to ogłaszałem. Zatem wprowadziłem starą księgę we wszystkie kraje i narody ją uznały“. Ten ustęp, zamykający napis trójjęzyczny, jest zatarty w tekście perskim; biorę go więc z medyjskiego, według przekładu Opperta. Wykazuje zaś on, że D. sprawy orężne potrafił łączyć ze sprawami religijnemi. Dwojaką więc drogą dążyć on mógł do urzeczywistnienia swoich celów państwowych. — Napisy pamiątkowe D-a nic nie wzmiankują o wojnach jego zewnętrznych, które on prowadził w celu rozszerzenia granic państwa lub z innych względów państwowych i politycznych. A jednakże on takie wojny prowadził i to na wszystkich granicach państwa, wyjąwszy południową, którą stanowiły: Ocean Indyjski, Zatoka Perska i pustynie środkowej Arabii. Dla dziejów tych wojen jedy-nem źródłem pozostają historycy greccy. W opowiadaniu zaś ich o wojnach na granicach wschodnich i północnych do zasadniczego ich błędu, braku krytyki w odróżnianiu podań ludowych od dziejów właściwych, przyłącza się w tym razie jeszcze i inny, również poważny. Te wojny odby-

Encyklop. Pow«s llnatr Z«». 114. T. XV

wały się w Indy i i Scytyi. Otóż ni Herodot, ni Ktezyasz Indyi i Scytyi nie znają. Nieznajomość przeto geografii tych krajów potęguje, przy opisywaniu wypadków wojennych, odbywających się w tych krajach, właściwe im obu błędy historyczne. Ustęp Herodota, główny o wypadkach na wschodzie tak brzmi: „Azyi część największa (mowa, naturalnie, tylko o zachodniej), przedtem nieznana, przez D-a została zbadaną. Dowiedzieć się on pożądał, gdzie mianowicie rzeka Indus wpływa do morza. Posłał więc na okrętach ludzi pewnych i prawdomównyoh... Gdy podróż skończoną została, D. Indów podbił i z tego morza korzystał (IV, 44)“. Indus wypływa z węzła gór, które wraz z nim stanowią granicę pomiędzy zachodnią a środkową i wschodnią Azyą. Granica ta była zarazem granicą wschodnią świata podówczas dziejowego. Do niej docierała monarchia perska, lecz jej nie przekroczyła.—Scytami historycy starożytni nazywali ludy wędrowne, przebiegające przestrzenie, na północ od mórz Arabskiego, Kaspijskiego, Czarnego i rzeki Ister (Dunaju), leżące. Pod jedną więc nazwą były objęte, nie tylko różne plemiona i szczepy, lecz i rasy (biała i żółta). Jednoczył Scytów, czy to w Azyi, czy też w Europie, tylko stan kultury nizki i sposób życia wędrowny. Wyprawie D-a przeciw Scytom Herodot poświęca w księdze IV swych Dziejów rozdziały 45 do 144. Ktezyasz—krótkie tylko opowiadanie („De Rebus persicis*, 16 — 19). Z tych źródeł fakta następne dadzą się ustalić. D. osobiście sam objął dowództwo w tej wyprawie, wyruszył na Scytów z Europy, wysławszy na okrętach część wojska przez m. Czarne do ujść Dunaju, by, skoro wylądują, most na rzece pobudowali, sam, po moście rzuconym przez Bosfor, przeszedł cieśninę z drugą częścią wojska i wstąpił na półwysep Bałkański. Posuwając się ku północy wzdłuż brzegu zachodniego m. Czarnego, doszedł do Dunaju, przeszedł most na tej rzece, pobudowany przez wojsko na okrętach wysłane, w miejscowości, gdzie Dunaj zwraca się na wschód, i wtargnął do ziemi Scytów z 700 000 wojowników. Scytowie wciąż przed nim pierzchali. On ich gonił; w pogoni, według Herodota, miał dotrzeć aż do Tanaisu (Donu) i dopie/o po przejściu tej rzeki skierował się z powrotem do mostu na Dunaju. Ktezyasz w interesie jego rozsądku pozwala mu zwrócić się z drogi piętnastodniowej. Pozostawiwszy na półwyspie 80 000 wojska Megabazowi dla podbicia Tracyi, sam powrócił do Sardów. Megabazus dotarł aż do Macedonii, gdzie panował wówczas Amyntas, i podbił ten kraj. To był jedyny rezultat wyprawy na Scytów. Grecya została od północy dla Persów odkrytą. Działo się to około 500 roku przed Chr. — Po wyprawie na Scytów, która powinna była ostrzedz D-a o niebezpieczeństwie tego rodzaju przedsięwzięć i zniechęcić do nich, nastała stanowcza chwila w panowaniu jego. Od niej zależał w przyszłości los perskiej monarchii i z nim związane stanowißko, a nawet samo istnienie Aryów w Azyi zachodniej. Persowie stanowili najbardziej ku wschodowi posunięty i militar-

17

nie najpotężniejszy żywioł ar>jski w Az., i przed Indem. Wobec tego faktu szczególniejszego nabierają znaczenia słowa D a, użyte w napisie bahistańskim bóg ar y ów, język aryjski. Kreśląc te wyrazy, D. wyróżniał czcicieli Auramazdy, to jest aryów, z pośród innych ludów azyatyckicb; język A-vesty, nazwany przezeń językiem aryjskim, z pośród innych języków azyatyckich. Lecz cóż on sam przez ten wyraz aryów, aryjski, rozumiał? czy tylko siebie, swój ród, swój naród i język swój i swego narodu, czy też brał te wyrazy w szerszeni znaczeniu etnologicznem? Jeżeli w szerszeni, to, znając Greków, powinien był i ich do aryów zaliczyć i uznać powinowactwo między sobą i nimi umysłowe i etyczne; a uznając to powinowactwo, dążyć do przyjaznych z nimi stosunków, jako z bliższemi sobie istotami ludzkiemi wśród otoczenia, z dalszych i bardziej obcych istot złożonego. Tymczasem on zawziętą pałał nienawiścią ku Grekom. Czy ta zaciętość przeciw Grekom pochodziła z tego, że D. nie odczuwał żadnego powinowactwa z Grekami i ci byli dlań zupełnie tak obcy, jak każdy inny naród, który mu stał na zawadzie; czy też była wynik em jego politycznych przekonań? Mógłże bowiem on, wielki monarcha, który otrzymał państwo od Auramazdy, by rządzić niem nieodpowiedzialnie, według swej dobrej lub złej woli, znosić wielki naród, tworzący drobno państewka, w których jeden czy kilku ludzi rządzili z wyboru i odpowiedzialni byli przed ogółem? Nim nauka w przyszłości, przez zbadanie istoty powinowactwa szczepowego czy też plemiennego i poznanie wpływu ustroju społecznego na nasze pojęcia wogóle te pytania wyjaśni, obecnie rzec tylko można, że gdyby nie było wojen, wszczętych przez D-a z Grekami, inną-by postać przybrały dzieje. Pierwszego wroga, grożącego ich bytowi politycznemu, Grecy znaleźli w Persach. Persowie zaś w Grekach — naj wy trwalszego, który zadał ostatni, śmiertelny cios ich państwu i istnieniu. Bez wojen, tak zwanych perskich, kultura aryjska, europejska, objąwszy szersze przestrzenie, wzmódz - by się silniej mogła, a wzmógłszy się, łatwiej wytrzymać naparcie tych żywiołów, obcych rasowo i umysłowo, pod któremi na początku nowej ery padła zniemożona. Z lekcyi danej przez Greków na polach Maratonu i pod Termopilami Europa nie skorzystała. Wszelkie zaś próby zaszczepienia na wschodzie kultury aryjskiej po u-padku monarchii perskiej D-a pozostały bezowocnemu Gnębiąc Greków w Azyi Mniejszej a następnie i w Europie, D. przygotowywał upadek własnego państwa, gdyż tylko za pomocą Greków to państwo, wobec tych warunków etnieznyhc, istnieć mogło. — Od początku piątego stulecia, to jest od końca wyprawy scytyjskiej, D. sprawy państwa zewnętrzne ześrodkowuje w rozpoczętej wojnie z Grekami, która miała ten dla niego nieprzewidziany wynik, że większą sławą okryła jego wrogów, niż jego samego. W tej wojnie budzą się nawet w nim dzikie iustynkta królów babilońskich i assyryjskich. Mieszkańców Miletu, uprowadzonych po wzięciu przez wojska perskie ich miasta rodzinnego, osadza nad Zatoką Perską w mieście Ampe; mieszkańców Barki, z nad brzegów gfrykańskich morza Śródziemnego, przenosi do Baktryany, na północ swego państwa, i osadza w mieście, przez nich następnie, na pamiątkę swe-ao rodzinnego miasta, Barką nazwanem (Her. VI 20; IV 204). Otrzymane upokorzenie na polach Maratonu (490 r.) nie przekonywa go o niemo-żebnośoi pokonania Greków. Przygotowuje odwet a nienawiść swoją wszczepia w domniemanego swego następcę, syna Kserksesa, który, zostawszy królem i wstąpiwszy w ślady ojca, dostarczył, również jak ojciec, sposobu Grekom do popisu, tylko już dwukrotnego, pod Termopilami i Salaminą. Czegóż bowiem innego mogli spodziewać się mo-marehowie perscy od narodu, który, gdy posłowie D-a zażądali od niego ziemi i wody, jako znaku poddania się, jedni jego przedstawiciele, Ateńczycy, do przepaści bezdennej, drudzy, Lacedemonowie, do studni tych posłów wrzucili, z zaleceniem, by tam z głębi poczerpnęli żądanych przedmiotów dla swego króla (Her. VII 133). Szereg wojen wewnętrznych i zewnętrznych nie przeszkodził wszelako D-i w urządzeniu jego wszechświatowej monarchii pod wzgtędem administracyi i skarbowości. Dla ułatwienia zarządu podzielił państwa na dwadzieścia i jedną satrapię. Były one różnych rozmiarów i chociaż granicami niektórych były granice dawniejszych państw, w podziale jednak takim nie miał wcale D. na widoku wspomnień historycznych, tylko jednolitość produkcyi i równomierność bogactw naturalnych krajów. Oto w jakim porządku idą satrapie u Herodota (III 89 — 94). I—obejmowała południowo - zachodnie i zachodnie brzegi Azyi Mniejszej, II—Lydię i Mizyę. III— Frygię, Kappadocyę i sięgała mórz Marmara i Czarnego. IV—Cylicyę, więc południowo-wschodnie brzegi Azyi Mniejszej. V—obejmowała Palestynę, Fenicyę, Syryę i górną Mezopotamię. VI—Egipt i Cyrenaikę. VII—część północną dzisiejszego Afganistanu. VIII—Suzyanę. IX—Babilonię i Assy-ryę. X—Medyę. XI—Południowe wybrzeże i południowo-zachodnie m. Kaspijskiego. XII—Bak-tryanę, to jest dzisiejszy Turkestan zachodni. XIII Armenię, sięgającą aż do podnóża gór Kaukaskich. XIV—Część południowo-wschodnią dzisiejszej Per-syi i północny Beludżystan dzisiejszy. XV—Kraj leżący u źródeł rzek Syr-Daryi i Amu-Daryi, więc część północną dzisiejszego Turkestanu. XVI— Kraje na południowo wscboduiem wybrzeżu m. Kaspijskiego wraz z dolinami rzek Syr-Daryi i Amu-Daryi. XVII—Dzisiejszy południowy Beludżystan. XVIII—Pas długi kraju, pomiędzy XIII a XI satrapiami, więc część północno-zachodnią dzisiejszej Persyi. XIX—Południowo-wschodnie wybrzeża m. Czarnego. XX—Dzisiejsze północno-zachodnie In-dye (Pendżab) i południowo - wschodni Afganistan. Niewyliczoną u Herodota jako satrapię osobną, Persyę starożytną, dla tego, że nie była obciążoną żadnemi podatkami i daninami, w podziale administracyjnym przyjąć możemy za XXI. Z tych satrapij jedne były rządzone przez satrapów, u-rzędników z nieograniczoną władzą, nad którymi

I. E.

jednakże czuwali wysłańcy królewscy, „oczy i u-say“ króla, inne zaś utrzymywały dawniejszą swą władzę autonomiczną, tylko pod nadzorem królewskim odbywaną. Sądy były sprawowane w Imieniu monarchy, przez sędziów, o których uczciwość D. wielce dbał. Dla rozwożenia jego rozkazów i przywożenia sprawozdań utrzymywani byli osobni kuryerowie i konie na przeprząg lub zmianę. Dochód roczny państwa, oprócz danin wszelkiego rodzaju w naturze, które starczyły na utrzymywanie dworu, wojska i nagradzanie zasług, czynił 14 560 talentów eubejskicb, co wynosiło, według Len .rmant, 80 800 000, a przy obecnej wartości złota i srebra przeszło 600 milionów franków. Mo nety Mte przez D-a nosiły nazwę dary ków (ob.).— Stosuki rodzinne D-a uzupełniają jego dzieje. Z żoną, która była córką Gobryasza, a z którą się oże nił jeszcze jako człowiek prywatny, miał trzech synów. Najstarszy z nich miał imię Artabazanes. Zostawszy królem, pojął za żony dwie córki Cyrusa: Atossę i Arystonę, córkę Smerdysa, Parminę, córkę Otanesa, Pedinę, która poprzednio była żoną Samozwańca Smerdysa, i córkę brata swego Ar-tanesa, imieniem Fratagana. Następcą jego został syn najstarszy Atossy, Kserkses. Znaną była cór-ba jego Aryabigna z matki nieznanej (Herodot, passim). Były to więc poczęści małżeństwa polityczne. Hellanicus, historyk grecki, znany tylko z urywków, twierdzi, że D. miał synów jedynastu („Fragm. Histor. Graec.“ I, p. 68. ed. Didot). Ma-netho, historyk egipski, D-a wraz z jego poprzednikiem i jego następcami zalicza do dynastyj e-gipskich i mianuje XXVII (O. c II p. 596). Przechowała się tradycya, że D. długorękim (ma-krocheir) był przezwany (O. c. IV, p. 306). Herodot zaś podaje (III 89), że lud, po wprowadzeniu ścisłego opodatkowania nadał mu nazwę kapę los (kramarz, przekupień). Aczkolwiek wielce trudną byłaby odpowiedź na zapytanie, w czem się uwydatniły w D-u, jako pierwszym monarsze wszechświatowego państwa aryjskiego, umysłowe i etyczne pierwiastki szczepowe; jednakże są fakta, przywiązane na zawsze do jego imienia, które mogą być w pewnym związku z jego pochodzeniem. Chciał, by go rozumiały ludy, któremi rządził i kładzie napisy pamiątkowe w trzech językach; więc równouprawnia języki ludów, które zdołały swój język wykształcić i w piśmie wyrażać, z własnym. Sam wierzący głęboko, zbiera podania religijne, objaśnienia do tych podań i modlitwy w jedną całość, jedną księgę i ludowi ją podaje. Chce więc, by i lud poznawał i rozumiał to, w co wierzy sam. Podana przezeń ludowi księga jest najdawniejszą księgą świętą i, bądź co bądź, wśród innych systematów religijnych zawiera najlogiczniejsze, w granicach, naturalnie, sobie właściwych, i najprostsze tłómaczenie bytu ludzkiego.— Pochowany w grobie, który wykuć sobie kazał za życia, w skałach Naksit ustami, pod Persepolis, tak jeszoze w napisie przemawia D. z za grobu do mających po nim nastąpić pokoleń: „Auramazda wielki jest bóg. On tę ziemię stworzył, niebo, człowieka. Człowiekowi dał umysł (sijatis=.spi

ritus, intelligentia). On zrobił D-a królem, królem wielu królów, prawodawcą (fr a mat ar =arbiter, judex, legislator) wielu prawodawców... O człowieku, co rozkazał Auramazda, to tobie powiedziano, nie schodź z drogi prostej, nie błądź...* Tylko że D. nie wytworzył takiego stanu rzeczy, by liczne pokolenia zdołały i chciały te jego odczytywać słowa. A z zarzutu, źe wskutek wszczętych wojen z Grekami stał się przed przyszłością odpowiedzialnym za utratę dla kultury aryjskiej Azyi Zachodniej, przyszły historyk amerykański lub australijski może go usprawiedliwić, wskazując ówczesną Europę, gdzie powtórzyły się tego rodzaju błędy, gdzie również Aryowie, poczęści wytępiwszy się orężem, po częśoi znękawszy umysły przygotowaniami do wojen i skutkami wojen, oczyścili pole dla kultury ludzi żółtych i ich bogów, tak żółtych, jak owe ludy same.—Źródła: Napisy pamiątkowe, trzy teksty i trzy tłómaczenia tych tekstów, z przyczyny bowiem uszkodzenia każdego z nich, jeden uzupełuia drugi; Herodot, Ktezyasz, urywki doszłe do nas; »Dzieje Starożytne*.

Daryusz II. Właściwym jego imieniem było Ochus, Grecy przezwali go Notus. Panował od 424 do 406 r. Był jednym z 17 synów nieprawych (stąd nazwa Nothos = nieprawy syn) Artak-serksesa I, wnuka Daryusza I. Żadnych on po sobie nie zostawił napisów pam;ątkowych. Źródłem przeto do dziejów jego głównem staje się historyk grecki, Ktezyasz, który, jako lekarz nadworny syna jego i następcy, Artakerksesa II, bezpośrednio się stykając z pierwszem po nim pokoleniem, mógł, co sądzić należy, czerpać wątek swego o zmarłym królu opowiadania z pamięci osób żyjących, nie zaś z mniej lub więcej odległych podań, jak dla jego poprzedników („Ctesiae fragmenta: De rebus per-sicis* 44—57, editio Didot). — D. za życia swego ojca był przezeń mianowany satrapą w Hyrkanii i ożeniony z Paryzatidą, córką Kserksesa, a więc z siostrą swego rodzonego ojca, a wnuką Daryusza I, czyli ze swoją ciotką. Gdy po śmierci Artakser-ksesa I objął po nim panowanie Kserkses II, jako jedyny syn prawy jego, -i gdy Secydianus, inny z owych 17 stu, zabił Kserksesa po 40-tu dniach panowania i sam się następnie królem ogłosił, D. opuścił swoją satrapię, zebrał liczne wojsko, znalazł sprzymierzeńców w odstępcach Secydiana, wystąpił przeciwko niemu, pozbawił go tronu i, przez zanurzenie w popiele, życia, zmienił swe imię „Ochus“ na „Daryusz“ i został królem, ósmym następcą Cyrusa. Był to mąż wielce słabego charakteru. Ulegał więc, naturalnie, silniejszym od siebie, a przytem okoliczności, przy których otrzymał władzę królewską, jeszcze go bardziej poddawały wpływom obcym i z władzcy świata czyniły uległego niewolnika swego otoczenia. Rządziła nim żona, kobieta od niego znacznie starsza, mądra, przebiegła, a okrutna. Rządzili rzezańcy, których Ktezyasz po imieniu wykazuje. Dwór D-a zmienił Bię w ognisko intryg podstępnych, spisków tajemnych, w walki o wpływy i nagrody celniejsze, gdzie wyrok śmierci w każdym przypadku od królowej zależał. Okrucieństwo jej te wyroki czy-

I. R.

I. R.

niło częstemi, faniazya urozmaicała sposoby ich wykonywania. Urządzenie satrapij, które było jedynym środkiem dla silnego Daryusza I rządzenia wszech-światowem państwem, pod słabym D-em II wydało swe konieczne owoce. Całe jego panowanie upłynęło na uśmierzaniu powstań w satrapiach i na sprawach dworskich charakteru prywatnego. Dwojakie były przyczyny powstań w różnych satrapiach. Jedne wypływały ze słabości rządu centralnego oraz dążenia wielkorządzców do oderwania się od państwa perskiego i utworzenia z satrapii niezawisłego państwa własnego; drugie—z nienawiści rządzonego narodu ku rządom obcym i chęci wybicia się z pod perskiego panowania. Pierwsze powstania były pokonywane za pomocą zdrad, przestępstwa i wiaro-łomstwa; drugie—zwyciężały. Do pierwszych należały: powstanie własnego brata D-a, Arsitesa, wraz z Artifiosem, synem Megabaza. Obu spotkała śmierć w popiele. Powstanie Pizutnesa w Lidyi z pomocą Greka Likona; Likon go zdradził, on zginął w popiele. Powstanie w Medyi Daryusza, syna królewskiego, zakończone pogromem Medyi. Powstanie w Egipcie zostało uwieńczone pomyślnym skutkiem. Zapanowały, zamiast Persów, XXVIII i XXIX narodowe dynastye. D. brał udział za pomocą dyplomatycznych knowań w wojnie pelopo-neskiej. Śmierć jego, jak i poprzednio panowanie całe, dostarczyła powodu do intrygi dworskiej. On sam bardziej sprzyjał starszemu synowi, Artakser-ksesowi, niż młodszemu; żona jego—bardziej młodszemu, Cyrusowi, niż starszemu. D., umierając, władzę królewską zlał na starszego. Matka do wystąpienia przeciwko bratu pobudziła młodszego. Wybuchła z tej przyczyny wojna pomiędzy braćmi, którą szczegółowo opisał Grek, Ksenofont, najemny żołdak Cyrusa.

Daryusz III, Kodo man, ostatni król perski, panował ?30—330. Chociaż Dzieje Powszechne przedstawiają przykłady dość liczne zmienności losu i skupienia się wszystkich możebnych sytuacyj tragicznych w życiu jednej osoby, jednakże Dzieje D a, tak pod jednym, jak i drugim względem należą do wyjątkowych. Padająca monarchia perska nie znalazła swego dziejopisarza. Ostatni perscy monarchowie nie mieli co upamiętniać dla następnych pokoleń w napisach pamiątkowych. Otóż w źródłach historycznych niema opowiadania o D-u; są tylko wzmianki u pisarzy greckich, powtarzane następnie przez rzymskich, a co więcej, wzmianki te o sobie zawdzięcza D. zajęciu się współczesnych i późniejszych historyków i pisarzy osobą swego wielkiego przeciwnika. Nie wszyscy czyniący o D-u wzmiankę pisarze zgadzają się co do jego pochodzenia. Strabo twierdzi, że D. woale nie należał do rodziny królewskiej. Plutarch utrzymuje, że był niewolnikiem i kuryerem (doulos kai astandeB) królewskim. Tylko wedle Dyodora Sycylijskiego miał on być wnukiem Astanesa, brata Artakserksesa II, a więc prawnukiem D-a II. W jednym roku 336, przed Chr., chociaż nie w jednych latach, otrzymali obaj, D. i Aleksander Macedoński, władzę królewską i obu im otrzymanie tej władzy ułatwiła zbrodnia obca. Tylko po zabójstwie Filipa, króla macedońskiego, przez Pau-zaniasza, Aleksander, jako prawy następca, otrzymuje po ojcu władzę. Po zabójstwie Arsesa, króla perskiego, i po wymordowaniu całej rodziny jego przez Bagoasa, otrzymuje D. z rąk mordercy berło i koronę. Następnie wszakże swemu dobroczyńcy, który go, jeśli nie z nicości, to w każdym razie z zapomnienia wyciągnął, odbiera życie, płacąc wyrokiem śmierci za wyniesienie swoje. D. w tym wypadku tylko ubiegł Bagoasa. Ten bowiem już zamierzał postąpić z nim, jak był postąpił z jego poprzednikiem. Ta okoliczność jednakże zmusza D-a do wyszukiwania specyalnych środków obrony swej osoby, otacza się więc strażą i szpiegami, z czego mu robi zarzut Plutarch (De curiositate, XVI), a co go wcale nie uspakaja, gdyż nie przestaje obawiać się wszystkiego i wszystkich podejrzewać. Tymczasem mściciel dziejowy za Termopile stanął już na kresach zachodnich Państwa Perskiego. We dwa lata po wstąpieniu na tron na wiosnę, 334 r., Aleksander Macedoński, drogą przez Hellespont, jakj-Kserkses, tylko w odwrotnym kierunku, podążał do Azyi Mniejszej, satrapii państwa Perskiego. Dość mu jednakże dla przewiezienia jego wojBka było okrętów. Budować mostów na Bosforze lub Hellesponcie nie potrzebował wcale. Gdy stanął na północy półwyspu, zastępuje mu drogę wojsko perskie, nad brzegami rzeki Granik, o pół od jego wojska liczniejsze, 40 tysięcy Persów i 20 Greków najemnych liczące. Aleksander rozbija to wojsko i przedziera się na południe półwyspu. Aryabarzanes, syn D-a, olśniony osobą zwycięzcy, chce zdradzić własnego ojca i wydać go wrogowi. D., dowiedziawszy się o tem postanowieniu, syna zabija własną swą ręką (Plutarchus „Collecta Parallela graeca et ro-mana“ XI). Na południu półwyspu, już w Cylicyi, zastępuje Aleksandrowi powtórnie drogę wojsko perskie pod miastem Issus (338 r ), jeszcze licniej-sze niż nad Granikiem. Aleksander i to rozbija, a dalej ku południowi się przedziera. D. w tejbitwie odciętym został od swojej rodziny. Żona brzemienna i córka dorastająca dostały się do niewoli. I jeszcze raz zastępuje drogę zwycięzcy D. na czele milionowego wojska pod Arbellami (Gangamelami), już w granicach starożytnej Assyryi. I jeszcze raz Aleksander rozbija to wojsko. Bitwa ta (331 r.), postanowiła o losach monarchii perskiej. Przestała ona istnieć. D. z pod Gangamel uciekał z garstką wojska i kilku satrapami na północ, do Baktryany. W drodze jeden z nich, Bessus, owładnął jego osobą i jako jeńca uprowadzał; gdy zaś pośpiech przed pogonią okazał się mu koniecznym, ranionego na śmierć D-a rzucił na drodze. Ten skonał, nim Aleksander nadążył. Jedynym dobroczyńcą D-a okazał się jego wróg dziejowy. Pochował godnie jego szczątki, ukarał szlachetnie jego zabójcę, zaopiekował się jego rodziną po ludzku, a córkę jego, Statirę, którą losy mu jako niewolnicę oddały, wyniósł do godności swej żony, a miał ich zresztą wiele. Państwo istnieje ofiarami. Z jednostek składa się państwo, jednostki za państwo odpowiadają i karę zawsze ponoszą.

¹

i

■

<1

'l

, BiBr (A

i ■ »

f .- •

*

1

DAĘYUSZA WAZA

I“ C'- -

a- i

Pâ

SaPSgr^«

*„/,) Mo) ffääy

0ŁmP K

V®S

:•

»!

!H m

Ä?M

!> »

•U

fev

fi

s?

U *\

-------- N

vT»"

vV i

<x

:|f-:

■h •:

■u

Ï&JP

■ */n/ ,iiillPf

s£*«r^

A«

V\v

ajBgSif i

Ago-

r-T*'

'V

Ą\:;.

r/^,1

'¥Ëœ&:

V,

W#'

I«

A

ii

M|

'<

/J

W)

IwH

f\Æ

fcjij

1H

/§ d?S:&

■Sfipl

- tLi £

Ł

n ^

~pj$\ żą

La

>fr

./

• ■* *

UgHf

f&Bmi

\    " -s

ił

>V5

¹ •|, A są

•r^3

’\

7,

,ss.

fl

ąks. i

—.....~~Tür“'

• ..

ff

! ■;

<r

m

ÉfiSt.

mmt

®6

A/-V

“v ^ Ci

■'- ' Jt

f#

>;

y*

I'

C3Ł

W—dr-'.'’.

0f,

V?

%. u'M % ^ Mf

W aJst«

Ä#

Bfl

4;

/**'

KK**

.pBSprfc.

» t

¥k

'v

!M:

;y'

*jS

IV P

&ï

p.

an*

«I

■ w.

&;j

J*'-

y^/V» Vi

//

483

i£mm

JImbPotwiJ/

=v

--.Avöj

3flj

^Tir/yV

j.

gx.

\\

SŁ

ż K

iG _h«

Lrr----

'£*&■

H

^w«—teŁ"

AV

«3

j:

SU

vAÇiA '^^^^urcec:

H Vvi

i'v

W1

zr

— r i^V ~wîVl4_.

rm

• *>;

Isl

T7

®ULl L

i>']

rA<«?

Wi

, .____    Â=^“— >■.....

.'“%•» à&S«Vc' :v

S    -sv z / a o

w>'r»

IV

btax,

X'

W

•'#/    &-S

<g^£\ A

iv JmS

fv

:■ ’f

i) «i

a^îl

.••-••.....vrrrT...,,

.......

ïO'v

imùà

i»

G?

N..

****•—**.

znaleziona 1851 r. w grobie pod Canossą, obecnie w Muzeum Narodowem w Neapolu.

!

/

fy>

fe

\ CC h /v

w w -f*' •

$4 kO^

4?;

.

■(

\

,

dwa rzędy, jeden nad drugim, męskich postaci niosą estradę, na której, na trójstopniowej podstawie, stoi Daryusz w szatach królewskich przed ołtarzem ognia, modląc się w duchu do wszechwładnego boga, Ormuzda.    *

Daryusza grób, rzadki zabytek kunsztu staroperskiego, który sobie na miejsce wiecznego odpoczynku Daryusz I, król perski, przygotować kazał. Jest to jeden z czterech grobów królewskich, wykutych w stromej skale, w stronie północno-zachodniej rzeki Pulwar, w pobliżu ruin Persepolu. Na znacznej wysokości, dokąd dostać się można było tjlko przy pomocy odpowiednich przyrządów (Kte-zyasz opowiada, że przy pierwszem spuszczeniu rusztowania, nieszczęśliwym wypadkiem, zginęli ro-

y: :

7a~l-.Y ? .

v » ;; ftą

- ySfBK

ss:

î5ü

m

uS

'Si

ESU

Daryusza waza (ob. Tablicę', wielka amfora z gliny palonej, z czerwonemi wizerunkami na tle z czarnego pokostu, znaleziona 1851 w grobie pod Canossą (staroż. Canusium) i złożona w Museo na-zionale w Neapolu. Waza ta pochodzi z końca IV lub z początku III w. przed Chr.; ma 1.30 m. wysokości a 1.93 m. największego obwodu i zdumiewa pięknością zdobiących ją obrazów. Główny obraz, na stronie przedniej, przedstawia przygotowywanie się Persów do wyprawy na Grecyę. Dzieje tu przedstawione idą trzema pasami. Widownią górnego pasa jest Olimp, gdzie widzimy obie spółzawodniczki, Persyę i Helladę, w gronie bogów. Azya w stroju •    ? pompatycznym, z wieńcem na głowie, z berłem

}\ ' w ręce, a przy niej stoi Ułuda (’Anâvq); Hellada W Prostei szacie, przy niej Athene, dalej Zeus, za-pewniający ją o swej przyjaźni; dalej Nike (bogini L zwycięstwa), Apollon delflcki z łabęddem i Artemi-i da, siedząca na jeleniu. Przez to, źe obok Azyi stoi < Ułuda, a obok Hellady—Athene, i że Nike wskazuje ijgiji ! • palcem na Helladę zaznaczono wyraźnie, kto ma mmą: i zwyciężyć.—W pasie środkowym widzimy króla per-|||||yij|j. r | skiego, Daryusza (stąd nazwa wazy), zasiadającego llllllh|| ! if na radzie perskich i greckich (z ńzyi Mniejszej) panów.

••    -jtipMWfi prawicą podniesioną ostrzega Daryusza, żeby woj-

■ W ny Grökom nie wypowiadał. W dolnym pasie przed -ł\ stawiony jest podskarbi perski, któremu przedstawi-

¹ Przed królem stoi Pers w ubiorze podróżnym, który

«

C1

a cj a *

podskarbiego ręce. Po drugiej stronie wazy znaj-duîe ob™.    Bellerofona z Chimerą, n

Hi

"TniWfeSf    szyi amfory bój Greków z Amazonkami oraz scen

bachicka. — Baumeister „Denkmäler d klass. Alt. =«    (I» 408); „Archaeol. Anzeiger“ (1892 r. str. 126).

, r'--

e&M

TZSBeS*¹ basent Jerzy (* 1818 na wyspie St. Vincent); Ç^ËÊ&ie’l właściwie W ebbe, pisarz angielski, w r. 1852 zo-stał adwokatem w Middle Temple w Londynie, a 'wÊÊk^,.^ w 1870 członkiem najwyższej komissyi rewizyjnej.

jo

Meter-

Fig. 27. Grób Daryusza w skałach Naksirustami pod Persepolis.

dzice Daryusza), daje się widzieć wygładzona skalna płaszczyzna, w trzech jedno nad drugiem położonych polach, z których środkowe z obu stron szerokością dwa inne przenosi. Najniższe pole nie ma żadnych ozdób; w drugiem, po środku jest wykute wejście do właściwego grobu, a cztery słupy walcowate z perskiemi głowicami dzielą je na pięć części równomiernych, licząc już w to i wejście; obie części po prawej stronie, a po lewej część przyległa do wejścia, pokryte są napisami Daryu-szowemi w trzech językaoh, pochodzącemi z końca j6go panowania. Na trzeciem, najwyźszem, polu

Największą wartość mają jego prace, dotyczące dawnej Skandynawii, a zwłaszcza Islandyi: „Theo-philus Eutichianus in Icelandic, Low - German and other languages“ 1845); „The Norsemen in Iceland“ (1858); „Popular taies from the Norse“ (1859; trzeciie wydanie 1888); „The story of Burnt Njal” (1866); „The story of Gisli the outlaw“ (1866); „The Vikinga of the Baltic, a tale of the X Century“ (3 tomy, 1875); oraz przekład „Eddy“ nowszej (1842). Oprócz tego napisał kilka powieści, jak np. „Annals of an eventful life“ (5-e wyd. 1871); „Three to one“ (1872); „Half a life* (1874) i t. d. Wybór swoich szkiców wydał D. p. t. „Jest and earnest“ (2 tomy, 1873).

Dash hrabina (* 1804 w Poitiers — f 1872 w Paryżu), właściwie Gabryela Anna Cister-ne de Courtiras, vicomtesse de Saint Mars, powieściopisarka francuska. Po stracie majątku zwróciła się do uprawy 'powieści, jako do

Dass Piotr — Dasypodius Piotr.

134

And. S.

me-

licach—f 1870 w Pradze), ukończywszy nauki gi-mnazyalne w Pisku, wstąpił na wydział filozoficzny w Pradze, gdzie obok filozofii studyował matematykę i fizykę. Potem był nauczycielem w gi-mnazyum niemieckiem i w prywatnem gimnazyum Jungmanowskiem. W r. 1861 habilitował się na prywatnego docenta filozofii, w 1863 został doktorem filozofii. W r. 1865 otrzymał stypendyum honorowe cesarzowej Elżbiety, dzięki któremu mógł przedsięwziąć podróż naukową do Niemiec i do Szwajcaryi. Najdłużej bawił w Heidelbergu, potem nawiedził Zurych i Getyngę, a wszędy się stykając z najwybitniejszymi przedstawicielami naukowości, odniósł z tej wycieczki wielki pożytek. W r. 1866 zamianowany nadzwyczajnym profesorem w uniwersytecie praskim, rozpoczął wykłady filozofii w języku czeskim, zamiast aż do owego czasu używanej zwykle łaciny lub niemczyzny. Z miłością i zapałem poświęcił się swemu obowiązko-

Wł. M. K.

phoneae, klasy Zielenic (Chlorophyllophycea).

Dasymetr (Gęstomierz) Guerikego, ob. G u e r i k e.

Dasypodius Piotr, humanista, lekarz i sławny leksykograf, ur. w m. Prauenfeldzie, w kantonie Turgawskim w Szwajcarji, pod koniec wieku XV, urn. w Strasburgu 28 lutego 1559. Nazwisko jego właściwe było Rauchfuss, które sam przełożył na greckie: Dadypodius (od dasys obrosły, kosmaty i pous, podós noga). Był kaznodzieją i nauczycielem w swoim mieście rodzinnym, a potym profesorem w Zurychu aż do r. 1630. Następnie po bitwie pod Kappel (kant. Zurychs., 1531 r.), nieszczęsnej dla Zwingliusza, jako jego zwolennik, opuścił Szwajcarję i przybył do Strasburga, gdzie od r. 1533 uczył języka greckiego naprzód w szkole łacińskiej, następnie w gimnazyum protestanckim „in academia argentorateusi“. Tu został przyjacielem reformatorów: Bucera, Hediona, Capi tona i

środka zarobkowania, i okazała w tym kierunku wielką łatwość tworzenia, choć bez wybitniejszego talentu. Powieści swoje wysnuwała ze stosunków wyższego towarzystwa francuskiego, jak np. „Les amours de Bussy - Rabutin* (1850); „La pompe d’Eve“ (1853), „Les galanteries de la cour de Louis XV* (1861); „Les dernières amours de M me Dubarry” ( 1864); „Comment tombent les fern mes“ (1867) „Les aventures d’une jeune mariée“ (1870) i t d.

Dass Piotr (* 1647 — f 1708), poeta norweski, pochodzenia szkockiego, po ukończeniu stu-dyów w Kopenhadze był pastorem w Alstahoug (w północnej Norwegii). Oprócz pieśni religijnych pisał i poezye treści światowej. Z tych największą poczytnością cieszył się poemat „Nordlands Trompet“, opiewający z wielką prawdą i obrazowością ludzi i przyrodę północnej Norwegii. Podania ludowe przedstawiają D-a jako czarnoksiężnika, który nadprzyrodzoną wiedzę zdobył w Norymberdze, zaprzedawszy duszę dyabłu.

Dassel, miasto w pruskiej prowincyi Hanowerskiej, regencyi Hildesheimskiej, powiecie Einbeck, niedaleko rzeki limy, w pięknem położeniu u stóp lasu Solingeńskiego (Sollinger Wald), 152 m. nad p. m.; wspominane już w 920 r., było rezydencyą dawnych książąt saksońskich, w 1310 r. dostało się wraz z zamkiem Hunnesrück (dziś ruina) Hil-desheimowi. Posiada huty żelazne, szlifiernie kamieni; około 1500 m-ców.

D’Aste Tytus Hipolit (* 1844 w Genui) nowellista i dramaturg włoski, napisał, między in-nemi, nowelle wierszem: „Rachele“ (1870), „Aurora“ (1872) „Arrigo“ (1875); powieści: „Ermanzia“ (1879) i „Mercede“ (1888), oraz wielką ilość utworów dramatycznych, a mianowicie dramaty: „An-gelica“ (1870), „Giovanni Cappadoce* (1872), „Regina e ministro“ (1875), „Shakespeare“ (1876), „Luigia de la Vallière“ (1878) i t. d., tudzież ko-medye: „Cuor di donna“ (1872), „Le colpe dei padri“ (1878), „Mądre“ (1884), „Raggio di sole“ (1885), „Amor di figlia“ (1886), „Cristina“ (1886), „Falsa fraccia“ (1888) i t. d.

Dastich Józef, filozof czeski (* 1835 w Oi wi, a zarazem rozwinął i szeroką czynność pisarską; wkrótce też stał się ulubieńcem studentów i wśród uczonych pozyskiwał coraz większe uznanie. Niedługo wszakże powodzeniem swojem się cieszył; po czterech leciech pożytecznej swej pracy na katedrze, dotknięty suchotami, w kwiecie wieku życie zakończył. — Głównym przyjacielem, doradzcą i pomocnikiem D-a w sprawach naukowych był profesor Zimmermann, przez którego zaznajomiony z filozofią Herbarta, sam stał się najgorliwszym jej zwolennikiem i krzewicielem, i przyswoił ją literaturze czeskiej, już to przez wykłady z katedry, już przez dzieła jej poświęcone, jak i liczne rozprawy w wydawnictwach peryodycznych, Z tego też stanowiska patrzeć powinniśmy na całą działalność naukową D-a. Z dzieł jego najcelniejszy jest „Zaklado-vé praktické filozofie ve smyśle vseobecnë ethiky* (Praga 1863), które dotąd nie straciło swojej wartości i wysoko jest w Czechach cenione. Drugą ważną pracą D-a jest „Rozbior filozofickich nabledüv Tomy ze Stitného“ (1862). Podręczniki jego propedeutyki filozoficznej i logiki, lubo starannie ułożone, nie zupełnie przeznaczeniu swemu odpowiadały. Sam też to uznał i wspólnie ze znanym matematykiem, Jandećkiem, opracował logikę, dotychczas po pro-gimnazyach używaną; wreszcie wydał Psychologię ze wstępem do filozofii (1867). Obok tego bardzo wiele cennych rozpraw naukowych, nietylko z zakresu filozofii, ale także z fizyki i fizyologii, ogłaszał w różnych czasopismach, tak po czesku, jak i po niemiecku. Sam też wespół z Nowotnym i Zoubkiem przez dwa lata redagował czasopismo „Krok“, poświęcone przeglądowi i ocenie ruchu naukowego we wszelkich gałęziach wiedzy.—Por. artykuł w Słowniku naukowym Otta.

Dasya Ag. Rodzaj wodorostów z klasy krasnorostów. Piecha nitkowata lub spłaszczona, pierzasto-rozgałęziona, składająca się ze środkowego szeregu komórek okołośrodkowych, równo wymiarowych. Tetraspory na osobnych gałązkach. Gatunki pospolitsze są: D. elegans w morzu Adrya-tyckiem; D. coccinea Ag. w morzu Sródziemnem, Niemieckiem i Oceanie Atlantyckim.

Dasycladus, rodzaj wodorostów z rodziny Siwi. M. K.

burg 1838, miejscami).

G -=~»~

Gujana.

historyka Sleidana. Znany jest jako autor słowników łacińskiego i greckiego. Z tych łaciński: „Dictionarium latino-germanicum et vice versa ger-manico-latinum“ (Strasburg 1835 — 37) niemałej używał wziętości. Jezuici w Kolonii przerobili go do użytku młodzieży szkolnej i wydali pod tytułem „Dasypodius Catholicus“. Wydanie to przyswojono literaturze czeskiej i polskiej. Opracowanie czeskie przygotował Tomasz Reśal (Reschelius; Ołomuniec 1559), proboszcz jaroszowski. Wydań polskich było dwa w wieku XVII. Jedno r. 1642 staraniem i drukiem Andrzeja Hiinefelda, drukarza i księgarza gdańskiego, w 4-ce, p. n. „Dasypodius Catholicus, hoc est Dictionarium Latino-germanico-polonicum et 'Germanico-latinum et Polonico-lati-num: Olim quidem a Petro Dasypodio adornatum, sed post in Academia Coloniensi reformatum &” (Gdańsk 1642), opracowane w ten sposób, że w części I-ej, łacińsko-niemieckiej, obok każdego wyrazu i wyrażenia łacińskiego i niemieck. dodane są odpowiednie polskie; w końcu tej części mieści się dodatek (appendix), obejmujący w porządku abeca-dłowym imiona bóstw starożytnych, wodzów, kra jów i t. d., treściwie objaśnione; część Il-a niemie cko łacińska pozostawiona jak w wydaniu niemieckim; część III a jest słownikiem polsko-łacińsko niemieckim. Wydanie ma dwie karty tytułowe: jedna z nich ozdobiona herbem państwa i małemi drzeworytami, okalającemi tytuł dzieła, druga zaję ta samym tytułem drukowanym. Po tytułach na stępuje dedykacja wydawcy królewiczowi Zygmuntowi Kazimierzowi, synowi Władysława IV.—D. napisał także słownik grecko łaciński: „Lexicon grae-co-latinum in usum juventutis Graecarum literar studiosae diligen. congestum“ (Strasburg 1539). Prócz tego jest autorem komedyi łacińskiej p. n. „Philargyros“ i dzieła pedagogicznego „De scho-la urbis Argentinensis“ (Strasbg. 1556).—Bibliogr. Hirzel „Petrus Dasypodius“ w „Schweizerisches Museum“ (Bazyleja 1866, zeszyt 2-gi); Ch. Schmidt „Vie de Jean Sturm“ (Strasbg. 1855, miejscami), Strobel „Histoire du gymnase protestant“ (Stras-

A. A. K.

Dasypodius, wł. Rauhbein v. Hase Konrad syn poprzed., matematyk (* 1530 we Frauenfeld — f 1600 w Strassburgu, gdzie był profesorem matematyki tamecznej akademii i kanonikiem kościoła św. Tomasza 1). Ogłosił podręcznik matematyki szkolnej: „Institutionum mathematicarum erotema-ta“ (1593), a nadto: „Hypotyposes orbium coeles-tium“ (1658) i „Dictionarium mathematicum“ (1573). Pod jego też kierunkiem zbudowany został, przez Izaaka i Jozyasza Habrechta, słynny zegar katedry Strasburskiej.—Por. „Feier des 350-jährigen Bestehens des protestantischen Gymnasiums“ (Strasburg 1888).    s- K-

Dasyprocta Aguti, ob. Aguty.

Dasypus L. Pancernik, jeden z rodzajów rzędu zw. Szczerbatych czyli bezzębnych (Bruta s. Edentata). Odznacza się ciałem pokrytem pancerzem, utworzonym ze skostnień skóry, zrogowacia-łycb; na zewnętrznej powierzchni, utwory te czyli tarczki są najczęściej sześciokątne, i na środkowej części grzbietu tworzą pewną ilość rzędów poprzecznych, odgraniczonych przez miękkie części skóry. Na przedniej zaś i tylnej części grzbietu oddzielne te utwory czyli tarczki ściślej do siebie przylegają i są mocno z sobą złączone; tym sposobem powstają z przodu i z tyłu grzbietu wielkie tarcze kostne, a nadto różna ilość (3—12) kostnych półpierścieni ruchomych po środku na grzbiecie. Na górnej powierzchni głowy, na kończynach, oraz na o-gonie znajdują się podobne tarczkowate utwory, jak na grzbiecie, brak ich zaś na owłoszonej powierzchni brzusznej. D. głowę ma wydłużoną, otwór gęby dość szeroki, uszy zewnętrzne duże; zębów przednich i kłów brak, trzonowe zaś walcowate, lub z boków ścieśnione, prostopadle ustawione w górnej i dolnej szczęce, często dość liczne. Kończyny krótkie, z silnemi pazurami, z których przednie potężniejsze od tylnych. Są to zwierzęta kopiące nory, owadożerne (karmią się przeważnie mrówkami i termitami); niektóre mogą się zwijać w kłębek. Znanych jest kilka gatunków tego rodzaju, zamieszkujących południową Amerykę aż do Meksyku; mieszkają one w norach przez siebie wykopanych; mięso mają jadalne. Ważniejsze gatunki: D. gig as Cuv. Pancernik olbrzymi, głowa, boki ciała i ogon białawe — pozostałe części ciała czarne, posiada 12 ruchomych pasów po środku ciała, zębów w górnej szczęce 24 — 26, w dolnej 22—23, długość ciała 1 m., ogon długi na 60 om. Wschodnia część Ameryki połudn. — D. villosus, Deseń. P. szczeciniasty, brunatno-źółty, o 6-u (rzadko 7) ruchomych pasach. Głowę ma płaską, szeroką, u góry nieforemnie pokrytą pancerzem, na tylnym brzegu pasów kostnych i tarcz wyrastają szczeciny. Ciało długie na 50 cm., ogon na 24 cm.—Na Pampach.—D. setosus Mied. (Sexcin■ dus L.) Sześciopierścieniowy włosisty, zw. „Tatu“ brunatno-żółty, o 6-u ruchomych pasach kostnych; zamieszkuje Paragway, Brazylię i Gu-

f}

•<;

*2.

Fig. 28. Dasypus peba.

janę.—D.pebaDesm. P. długoogonowy, przednie nogi ma 4 pazurowe; 9 ruchomych pasów kostnych, zębów 8 z każdej strony i w każdej szczęce. Ciało dorasta do 35 cm. długości. Brazylia,

A. S.

Dasyscypha Fuckel. Grzyb pasorzytny, należący do rodziny miseczko waty ch (Discomycetes). Grzybnia jego gnieźizi się w korze drzew szpilkowych, zwłaszcza zaś modrzewiu, powodując w porażonych miejscach zgrubienia i nie normalną obfitość żywicy. Skutkiem dalszym jest źół-knienie i więdnienie igieł, następnie całych ga-

frasyunts — Daszkiewicz Ostafi.

136

się najczęściej na młodych 15-to - letnich drzewkach, często już na 4—5 letnich.

Dasyums. Geoff. Kuna workowata, czyli Niełaz. Przestawiciel rodziny Dxsyuridae, rzędu Workowatych (Marsupialia). Zwierzęta te z o-byczajów swoich przypominają kuny, są bowiem bardzo drapieżne, nocne, napadają z nienacka na inne zwierzęta, lecz są workowate, posiadają specyalne kości torebne i zamieszkują Australię. Głowę mają zaokrągloną, mordkę wydłużoną, stożkowatą, zębów przednich 8 w górnej i 6 w dolnej szczęce, równej długości, kłów 4, trzonowych po 12 w każdej szczęce. Są to zwierzęta niewielkie, chodzą po drzewach, mają ogon długi, włosami porosły. — Ważniejsze gatunki są: D. ursinus. Geoffr. Odznacza się ciałem niezgrabnem, ogonem grubym, wyrównywającym połowie długości ciała; nogi tylne bez palca wewnętrznego, futro szorstkie, czarne, z białą pręgą na szyi. Dorasta 64 cm. długości; zamieszkuje Yandiemen, poluje

Wł. M. K.

E. D.

łęzi, leżących wyżej od porażonego miejsca, a | mieni słonecznych, bywa albo nachylony do po-w dalszym ciągu zamieranie drzewa. Choroba ta, wierzchni czoła, albo też do niej prostopadły, jak zwana niekiedy rakiem modrzewiowym, ukazuje w formach czapek wojskowych francuskich, zwanych „kepi“. Wyrabia się przeważnie ze skóry lakierowanej; rzadziej jest tekturowy, pokryty tą samą materyą, z której zrobiona jest czapka.

Daszkiewicz v. Daszkowicz Ostafi (f 1535), hetman kozaków za Zygmunta I. Daszko był prawdopodobnie bratem przyrodnim Iwana Chodkiewicza (ob.) z jednej matki; o synach jego: Iwa8zce, kluczniku, i Olechnie, łowczym witebskim, wspominają akta z r. 1476 i 1485. Ostafi był prawdopodobnie synem klucznika witebskiego, Iwaszki, w zapisie bowiem, uczynionym w r. 1515 na rzecz monasteru Przeczystej Bogarodzicy w Kijowie, nazwał się Iwanowiczem. Siostra jego, Miłochna, była najprzód za Borysem Tyszkiewiczem, powtórnie za Jędrzejem Niemirą, wojewodą kijowskim, z którym miała córkę Bohdanę, wydaną za Olizara Wołoszkowicza, właściciela Korosteszowa. Ostafi, człek krewki, zamienił lemiesz na oręż, brał udział w różnych wyprawach wojennych, uganiał się za Tatarami na pograniczu Rzeczypospolitej. Za króla Aleksandra dowodził w r. 1500 w nie-

.. k

sS    ,j ..r-. /*    •    '<

fc'ig. 29. Dasyurus viverrinus.

na ptaki; mięso ma jadalne.—D. viverrinus Geoff.

Ciało wysmukłe, ogon dłuższy od połowy ciała; nogi tylne z pieńkowatym palcem wewnętrznym.

Futro ma miękkie, z wierzchu brunatne, z białe-mi plamkami, nieprawidłowo rozrzuconemi. Spód ciała biały, długość ciała 40 cm., długość ogona 24 cm.—Vandiemen i Nowa Hollandya. A- s*

Daszba, ob. D a d z i b ó g.

Daszek, jest to niewielkich rozmiarów dach (ob.), zwykle formy pulpitowej lub siodłowej, służący do zabezpieczenia od deszczu wejścia domowego, części chodnika ulicznego (ob.), peronu kolejowego (ob.) i t. p. D. tern różni się od dachu, że nie spoczywa na murach budynku, ale przytwierdzony jest do jego ściany. D-ki małe utrzymują się    na kroksztynach    (ob.), wmurowanych    !    jaźń z hanem zerwał, w r. 1522 wojował z nim,

w ścianę    budynku, większe i    formy siodłowej o-    !    dostał się nawet do niewoli tatarskiej, z której

trzymują    podporę ze słupów,    na których opierają    j    po upływie roku uciekł. Mszcząc się za niewolę,

się belki,    a na tych właściwe    wiązania dachowe.—    stał się dla Tatarów postrachem: w r. 1523 zbu-

Daszek, część czapki, osłaniająca wzrok od pro- rzył Oczaków i spustoszył Krym. W r. 1528

r..

w kilka lat

(a\: ■    4

szczęśliwej rozprawie z Moskwą pod Mścisławiem i wtedy, lub w r. 1502, dostał się do niewoli. Według innych wer-syj, wszedł w tym czasie do służby wielkiego księcia Iwana. Podczas buntu Glińskiego, w r. 1608, występuje znów na widownię. Według relacyi SÖlilt'i Niemirycza (z roku 1510), domownika Glińskiego, w. ks. moskiewski, Wasil Iwanowicz, przysłał na pomoc zbuntowanemu magnatowi O sta f a D-a, więźnia zmoskwiciałego. Buntowi nie powiodło się: Gliński i Daszkiewicz szukali przytułku w Moskwie. Podobno kniaź Konstantyn Ostrogski wyjednał u króla dla D-a, z którym zapoznał się był podczas niewoli swojej w Moskwie, pozwolenie na powrót do kraju. Niewiadomo zupełnie, kiedy Ostafi wrócił na Litwę. W r. 1515 zrobił wzmiankowany wyżej zapis na rzecz monasteru i pisał list do króla w sprawie siostrzenicy swojej, Olizarowej. W r. 1528 jest starostą kaniowskim i czerkaskim później otrzymuje dzierżawę czeczerską i propoj-ską. Zamek ezerkaski umocnił; odpierał z niego Tatarów, wyprawy czynił w kraj Siewierski. Organizował do walki chłopstwo ruskie; pierwszy podobno urządził na Zaporożu kozactwo, które wiódł do boju w roku 1515. W r. 1516 uczynił wraz z Lanckorońskim wyprawę pod Belgrad, z której wrócił z wielką zdobyczą; w pięć lat później z hanem krymskim, Mahmet Girajem, brał udział w najeździe na Kazań i Moskwę. Rychło przy-

(t. II, str. 119).

W. s

z Przecławem Lanckorońskim, starostą chmielnickim, oraz ze starostami Winnickim i bracławskim poszedł na Oczaków, skąd z wielkim powrócił łupem. Największą jednak sławę zyskał obroną w r. 1532 Czerkas, przez Seadet Giraja, chana krymskiego, obleganych przez dwa tygodnie. Król wezwał go na sejm piotrkowski r. 1533, na który przyniósł D. wielkie kule, jakiemi Mongołowie trapili Czer kasy podczas oblegania ich. Adorowano go powszechnie, zasięgano od niego rady w sprawie za bezpieczenia granic wschodnich od nieprzyjaciół, król dał mu w dzierżawę zameczki naddnieprzań skie: Krzyczew i CiecierBko. Radził D. trzymać nad Dnieprem 2000 milicyi dla bronienia przepraw, poobsadzać załogami ostrowy i pobudować na nadbrzeżu grody warowne. W r. 1534 razem z Krynicami pustoszył ziemię Siewierską; w następnym roku z 3 000 kozaków niósł za najazd na Litwę odwet w kraje moskiewskie. Umarł prawdopodo bnie w stanie bezżennym i bezdzietnym, albowiem król Zygmunt postanowił w r. 1536, że wszystkie dobra po Ostafim przechodzą na Bohdanę Oli-zarową, siostrzenicę jego.— Ob. Boniecki „Poczet rodów“, str. 43.—Bartoszewicz w „Encykl. Orgel.“,

(t. VI); Przezdziecki „Podole, Wołyń i Ukraina“,

w. s.

Daszkiewicz Ignacy, ostatni kasztelan mści-sławski. Mianowany kasztelanem po Chrapowickim na sejmie r. 1792. Podczas wojny tegoż roku zasiadał w sądzie sejmowym, któremu prezydo-wał. Przybywszy pod koniec maja do dóbr swych w Mińskiem, zastał już część ich zajętą przez wojska alianckie, które się przez Berezynę przeprawiły. Wierny ustawie rządowej, opierał się przystąpieniu do Targowicy, o czem pisał do brata Wiktora, który list jego oblatował w Grodnie. Wiktor, szambelan królewski, komisarz cywilno-wojskowy grodzieński, na sejmikach 14 lutego r. 1792 z innymi obywatelami województwa mińskiego uznał ustawę rządową i wytrwale jej bro nił. Miał w Mińskiem majętność Hać, którą w czerwcu r. 1792 zajęły wojska alianckie. D. 11 czerwca r. 1792 zadyktował do protokółu komis-syi cywilno-wojskowej grodzieńskiej wierność swoją dla ustawy i zachętę gorącą do obrony jej (Ręk. muzeum Czart. Nr. 2921).

Daszkiewicz Mikołaj syn Pawła, profesor historyi literatury powszechnej w uniwersytecie kijowskim (* 1852 w gub. Wołyńskiej); nauki gim-nazyalne pobierał w Żytomierzu, potem wstąpił na wydział historyczno - filologiczny w Kijowie. W r. 1877, otrzymawszy stopień magistra, wykładał na wyższych kursach żeńskich. Odbywszy podróż naukową za granicę, został doktorem honorowym i profesorem uniwersytetu. Wydał: Panowanie Daniela Halickiego według russkich i obcych źródeł (1873 w Kijowskich wiadomościach uniwersyteckich); „EaoxoBCKaa 3'eMJia h eaSHaue-Hie bt> pyccKoii HCTopin“; Z dziejów romantyzmu średniowiecznego: podanie o św. Gralu (1876); Stopniowy rozwój historyi literatury i współczesne jej zadanie (1877); Litewsko-russkie państwo, warunki jego powstania i przyczyny upadku (w Ki-

Encykl. ?«wix. Haiti:. Zeiz. 115. T. JCT.

jowskich wiadomościach uniwersyteckich 1882—3) „Ehjihhh 001» Ajiemk IIonoBHulj h o tomt», Kaio. He ocTajiocb Ha Pycn 6oraTŁipefi“ (tamże 1883;; Pochodzenie i rozwój eposu zwierzęcego (tamże); Romantyka stołu okrągłego w literaturach i w życiu Zachodu (Kijów 1890). W jednem ze sprawozdań o przyznaniu nagród Uwarowa znajduje się obszerny i bardzo cenny rozbiór Historyi literatury ukraińskiej Piętrowa, opracowany przez D-a. — „3hh;mkjjoii. CnOBapt“ Arsenjewa.    *

Daszko, Datko, Dętko, Demetryusz, Ded-k o, rządzca lub starosta ziemi ruskiej, wróg Kazimierza W. Jeden z bojarów Ruskich, którzy niechętni byli panowaniu polskiemu na Haliczu. „Quidam pessimus baro Datko"—pisze Janko z Czarnkowa, archidyakon gnieźnieński, zaraz po pierwszem zajęciu Rusi przez Kazimierza W., razem z innymi bojarami doniósł o tym wypadku Mongołom; chciał przez to wojnę obudzić przeciwko Polsce. Ruś płaciła haracz Mongołom; zniósł ten ciężar król polski i w to bił Daszko, sądząc, że Mongoły przyjdą mu na pomoc. Han w istócie najechał Polskę, ale zbity cofnąć się musiał. Daszko trzymał zamek przemyski na Rusi, a spiknął się razem „cum quodam Daniele de ÜBtrow" (z księciem Danielem Ostrogskim, tłómaczą to inni). Po klęsce Daszko musiał pogodzić się z królem. Ale roił wciąż sobie, że jest udzielnym władzcą i podobno nie bez zasady go obwiniają, że chciał był sobie przywłaszczyć panowanie, chociażby na małym kawałku ziemi Ruskiej. Tej pychy dowodem jest przywilej jego, czy raczej list do całej zwierzchności miejskiej, kupców i gminy w Toruniu. Donosi im, że zawarł ugodę z królem Kazimierzem i że teraz kupcy, którzy życzą sobie udać się na Ruś z towarami swojemi, mogą z wszelką pewnością przyjeżdżać do Lwowa, według ustaw dawnych, i nawet w tern mieście osiadać. List datowany ze Lwowa. Daszko podpisał się na nim: „Demetrus Dedko, provisor, seu capitaneus terrae Russiae". Słowa, których w liście tym starosta używa, wskazują więcej na sprzymierzeńca, niż na poddanego króla Kazimierza. Starosta zapewnia, że wszystkie szkody, po śmierci księcia ruskiego przez Lwowian wyrządzone kupcom, będą wynagrodzone; to dowodziłoby, że list rychło pisany po pierwszem zaraz zajęciu Lwowa przez rycerstwo polskie. Dy-plomat jest w „Codex diplomaticus prussicus" Voi-gta, t. III, stron 83.—Porówn. Kazimierza Stadnickiego „Synowie Gedymina" (tom II, str. 15 do 227).—J. Bartoszewicz w „Encyklopedyi S, Orgelbranda".

Daszków Katar zy aa Romanówna, księżna, córka hr. Romana Woroncowa (* 1743 roku w Petersburgu — f 1810 w Moskwie). Wcześnie osierocona przez matkę, wychowywała się w domu wuja, wice-kanclerza hr. Michała Woroncowa, gdzie, według ówczesnych pojęć, otrzymała świetne wykształcenie, t. j. nauczyła się nowożytnych języków, tańców i rysunków. Lecz obdarzona zdolnościami wyjątkowemi, a rozmiłowana w czytaniu, i to autorów poważnych, jak np., między innymi,

18

138

sSMMä

mms*âgm

*•

Pi

il

BHt

.

-- ■■

. Ji

w&-

s;-ï

ÉÉ

mm

•i

flHP

£(>. •:

mm

îf^'i

%WmÉÊ

Bp-.

Pi*’«»:

1-Ą- v’tf

~êêL

\î:ii %

i .-i

K;

jpfff

PB

■\

wmmâ:

mm

wÊÈr

■m

t.%Ą

xH

•-,

Hhfik #*' 1

’îWfM

■' T P :%}■

w.

fe

11

5É!

- • ■;

zm

Ml

if, tivij

■%A â&jSj

-m

©a

m

■ *-A

ri

Jsi

Pa

Hf

ii

fl

\i

WVy>

P '

■x:

üill

Î, •?

W-

■M

i-S

c>- ,.y

|IBll

-f,';

i

sà ; %#

rvj

Pli

ł- ■ i

(i

SUS

ta

■i

Jv

m?

•-^r

j/V

RB

Bgj||gŒjHQ§&

fe

ÄPSi

L. *

.,r

il

Ifpll

kijSvp

...

ÜSBij

».

Fig, 30. Daszkiewicz Eustachy, hetman Zaporoża za Zygmunta Starego. (Kopia z rysunku Jana Matejki).

Bayle, Monteskiusz, Boileau, Voltaire, usposobiła się należycie do dalszego rozwoju umysłowego, który postawił ją w rzędzie najwykształceńszych kobiet swego czasu. Obok tego, od lat najmłodszych spotykając się w domu wuja z najznakomitszymi mężami stanu, krajowymi i zagranicznymi, żyjąc w atmosferze dyplomatycznej, wcześnie się interesować zaczęła kwestyami politycznemi, a przy ambicyi wrodzonej, przy charakterze energicznym, uieugięłym i niespokojnym, będąo jeszcze małą dzieweczką, już marzyła o odegraniu roli historycznej. Jakoż się nastręczyła jej do tego dobra sposobność, dzięki zaznajomieniu się (r. 1758) z wielką księżną Katarzyną Aleksiejewną (późniejszą cesarzową Katarzyną II), która, mając sama pociąg do pióra, polubiła bystrą dzieweczkę, rymującą już wtedy po francusku i po rossyjsku. Ostateczne zbliżenie się między niemi nastąpiło dopiero w końcu r. 1761, kiedy już Piotr III został cesarzem, a D., jako mężatka, łatwiej i śmielej w intrygi polityczne mieszać się mogła. Cesarzowa, zamyśliwszy przewrót państwowy, a chcąc do pewnego czasu pozostać w cieniu, wzięła sobie na głównych sprzymierzeńców hr. Grzegorza Orłowa i księżnę D.: pierwszy prowadził propagandę śród wojska, druga śród arystokracyi i dygnitarzy; ona-to Katarzynie II zjednała Panina, hr. Razu-mowskiego, Bieckiego, Barjatyńskiego, Glebowa, Tiepłowa i innych. Po dokonaniu przewrotu (1762) ks. D. z wielkim żalem i zdumieniem ujrzała Bię zupełnie zawiedzioną w wybujałych swoich nadziejach: cesarzowa nie tylko nie znalazła dla niej miejsca, ani u dworu, ani w sprawach państwowych, lecz zupełnie dla niej oziębła. Kiedy więc w r. 1764 mąż jej, brygadyer Jan D., życie zakończył, wyjechała na pewien czas do majątku swego pod Moskwą, w r. 1768 odbyła podróż po Rossyi, a wreszcie 1769 otrzymała pasport za granicę. W ciągu trzech lat zwiedziła Niemcy, Anglię, Francyę i Szwajcaryę; zaznajomiła się i często przestawała z Diderot’em i Voltaire’m. Powróciwszy do kraju w r. 1772, D. która już przed dziesięciu laty wystąpiła była na polu literackiem w czasopiśmie moskiewskiem „ETeBMHHoe yupaac-Heme“, gdzie drukowała przełożone z Voltaire’a Studya o poezyi bohaterskiej, a potem wiersze swoje oryginalne, wzięła żywy i czynny udział w założeniu przy uniwersytecie moskiewskim „wolnego towarz. rossyjskiego tłómaczy“, i sama zostawszy jego członkiem rzeczywistym, dostarczała mu wyborowych przekładów. Nowa podróż przerwała te zajęcia na czas przydłuższy. Od r. 1775 do 1782 ks. D. bawiła za granicą, głównie dla wychowa nia jedynego syna w Edynburgu, gdzie i własne uzupełniwszy ukształcenie, otrzymała stopień doktora praw, teologii i medycyny (1). W Anglii zabrała znajomość z Robertsonem i Adamem Smithem; potem znów zwiedziła Paryż, Niemcy, Szwaj caryę i Włochy. Przez ten czas usposobienie cesarzowej względem ks. D. nieco się naprawiło: zamianowano ją dyrektorką Akademii petersburskiej nauk i sztuk, a gdy w r. 1783, z jej przeważnie inicyatywy, otwarto Akademię rossyjską, której głównem zadaniem być miało udoskonalenie języka ojczystego, ks. D. została pierwszą jej prezydentką. Ważny ten obowiązek spełniła znakomicie i, rzec-by można, że się stała główną sprężyną ruchu umysłowego w swojej ojczyźnie. Urządziła przy Akademii odczyty publiczne, które się odbywały w ciągu czterech letnich miesięcy i ściągały mnóstwo słuchaczy; podniosła liczbę studentów stypendystów Akademii z 15 do 50, wycho-wańców Akademii sztuk pięknych z 21 do 40; zorganizowała zamiast „zebrania rossyjskiego tłóma-czy“, Departament Tłómaczy, którego celem było zapoznawanie społeczeństwa z najznakomitszemi u-tworami obcych literatur; pobudziła do założenia czasopisma satyryczno-publioystycznego p. t. „Co6e-cb^HHKi» JiioÖHTejieä pocciucKaro cjiOBa“, w któ-rem skupiła w koło siebie najprzedniejsze siły literackie, takie, jak Dierźawin, Cheraskow, Kapnist, Fonwizin, Bohdanowicz, Kniaźnin. Nawet i cesarzowa Katarzyna była jego współpracowniczką i ofiarowała mu „3airacKn o pyccicoS MCTopm“, oraz „Bloh h HeÓHjmpbi“, a sama ks. D. umieściła w niem wiersz napisany na portrecie cesarzowej, i „nocnaaie kï> cjiOBy Tant“. Drugiem, po-ważniejszem już, wydawnictwem były „Hobhh eate-MkcauHbia cotiHHóHia“ (od 1786 do 1796). Za jej też prezydentury rozpoczęła się nowa serya pamiętników Akademii p. t. „Nova acta academiae scientiarum petropolitanae“ (od r. 1783) i jej także zawdzięczało swoje powstanie pismo zbiorowe, wydawane przy Akademiip. t. „PoccmcKiä eeaTpt“. Najważniejszą zaś pracą naukową Akademii był „Tojikoblih cjiOBapB pyccKaro H3HKa“, w którym ks. D. zebrała wyrazy z pod liter n;, m, m, dodała niektóre pominięte pod innemi głoskami i objaśniła wiele słów, szczególniej oznaczających przymioty moralne. Wielką też jej zasługą był zarząd umiejętny funduszami Akademii i wzorowa administracya ogólna. W r. 1795 księżna D. wpadła znowu w niełaskę Cesarzowej, umieściwszy w Russkim Teatrze tragedyę Kniażnina „Ba-ähmb“, w której się dopatrzono tendencyi rewolucyjnej, i skutkiem tego usunięto ją z obiegu. Ts-goż roku ks. D., opuściwszy Petersburg, mieszkała częścią w Moskwie, częścią w dobrach swych na wsi, zachowując wszakże tytuły i obowiązki swoje aż do wstąpienia na tron cesarza Pawła, który pozbawił ją wszystkich piastowanych przez nią godności i kazał, aby zamieszkała w dobrach swych w gub. Nowgorodzkiej, aż dopiero, za instan-cyą cesarzowej Maryi Teodorówny pozwolono jej osiąść w gubernii Kałuskiej. a nareszcie i w Moskwie. Wprawdzie w r. 1801, po wstąpieniu na tron cesarza Aleksandra I, Akademia jednogłośnie postanowiła zaprosić księżnę D. na krzesło prezy-dyalne, leoz ona zaszczytu tego nie przyjęła i już do końca życia ani w politycznych, ani w literackich sprawach nie uczestniczyła.—Oprócz prac wyżej wymienionych, oprócz wielu przekładów z francuskiego i angielskiego, oprócz kilku mów akademickich i artykułów, umieszczanych w czasopismach „,HpyrL iipocBtmeHia“ i „EaceMńcauHhia ynpaameHia*, ks. D. napisała na żądanie Cesarzo-

’w

K. Z.

Fig. 31.

Daszkowicz fherb). jewskim, a Francuzami pod

And. S.

pach.

wej dla teatru w Ermitażu komedyę p. t. ,,To-u -cioKOBt“ (To i sio) (1876) i dramat „CBaßtöa <Da-ÖLraa“. Ale najciekawszem z jej dzieł są pamiętniki, wydane najpierw r. 1840 po angielsku, w Londynie p. t. „Memoirs of the princess Dashkow, lady of honour to Catherina II, empress of all the Russias, written by herself, comprising letters of the empress and others correspondence. Edited from the Originals, by mrs W. Bradford in two volumes“. Pani Bradford, będąc jeszcze panną Wil-mot, w r. 1803 przyjechała do Rossyi, przez lat pięć mieszkała razem z |księżną, pozyskała jej przyjaźń i namówiła ją do spisania pamiętników z życia. Księżna uległa jej namowie, a zaszczyciwszy ją dedykacyą tych wspomnień, zastrzegła, aby nie były przed jej zgonem wydane. Pamiętniki te, pisane rzeczywiście tylko z pamięci, bez przygotowania, zawierają bardzo wiele ciekawych szczegółów o wypadkach 1762, o Piotrze III, Katarzynie II, Pawle I oraz o wszystkich wybitniejszych osobach z owych czasów, nie odznaczają się wszakże objektywnością i bezstronnością. Wyjątki z nich były drukowane w przekładzie ross, w czasopiśmie „CoBpeMeHHHKT.“ 1845 r., „MocKBMTflmmn“ 1842; w jęz. niemieckim wyszły 1857 r. w Hamburgu, we francuskim w „Bibliothèque russe et pol.* Paryż 1859. Prawdopodobnie wszakże pamiętniki ogłoszone przez p. Bradford są przekładem z dopełnieniami i zmianami, oryginał zaś ich francuski p. t. „Mon histoire“, ukazał się dopiero 1888 w Archiwum ks. Woroncowa, zesz. XXL—Porów. Iłowajskij „Eiorpa$ia w jego dziełach (1884); Suworyu: „Emirana E P. J(am-KOBa“ (Petersburg 1888); „^npeKTjpn AKa^eMin Haynn ^aiimoBa“ w „H/rema oÖmecT. acTop.“ (1867).—9hh,ukji. CjiOBapb“ Arsenjewa.

Daszków cz v. Leliwa odmienna, herb polski.

Na tarczy w polu błękitnem złoty półksiężyc rogami w górę, nad nim takaż sześciopro-mienna gwiazda, a nad nią żelazny grot strzały. W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy strusie białe pióra. Herbem tym pieczętują się Dasz-kowicze. — (Niesiecki, Kojało-wicz, Borkowski).

Daszkowicz, ob. Daszki e-wi cz.

Daszkówka, miasteczko w gubernii Mohylewskiej, powiecie Staro-Bychowskim, na prawym brzegu Dniepru, pamiętne ₍ bitwą, stoczoną 10 lipca 1812 r. między Rossyanami pod Ra-

Davout’em.

Daszów, starodawne miasteczko w gubernii Kijowskiej, powiecie Lipowieckim, nad lewym dopływem Bohu, Sobem, który rozlewa się tu w obszerny staw; należało pierwotnie do Siedliskich, następnie do kniaziów Zbaraskich, którzy tu w końcu XVI w. wystawili zameczek obronny, wreszcie do kniaziów Wiśniowieckich; od nich drogą spadku dostaje się ks. Ogińskiej; czas jakiś pozostaje w posiadaniu Platerów, od których kupili je Potoccy; dziś jest własnością rodziny hr. R:ewu-skich. D., leżący na krawędzi wschodniej województwa Bracławskiego, wystawiony był na ustawiczne napady Tatarów; ucierpiał także wielce w epoce wojen kozackich oraz buntu hajdamaków; w d. 14 maja 1831 r. stoczoną tu została bitwa. Ludność miasteczka wynosi około 5 600 głów—przeważnie żydów; posiada dwie cerkwie, trzy szkółki, dwie bożnice, stacyę pocztową. Z dawnego zamku pozostały ślady w rowach i oko-

And. S.

Data, ob. Datum

Data. Linia graniczna daty na ziemi, ob. Czas.

Data. Różnica dat w kalendarzu juliańskim i gregoryańskim, ob. Kalendarz.

Dataria, jeden z wydziałów Kuryi rzymskiej, przeznaczony: 1) do załatwiania wszelkich podań o łaski in foro externo, o beneficya i dyspensy, tak przy sakramencie kapłaństwa, jak i małżeństwa, lecz tylko z przeszkód zwanych irr egu la ri-taslub impediment. publicum; dalej o jur a exspectationis (koadjutorye za życia beneflcyan-ta głównego) i wreszcie o habity i oznaki godności duchownej; 2) do ekspedyowania wszelkich innych spraw, rozstrzyganych przez samego papieża po za konsystorzem, a nie oddanych wyraźnie innym wydziałom kuryi. D. wydzieliła się z ogólnej kancel-laryi papieskiej już w początku XIII w., wywołana potrzebą zaprowadzenia porządku w rozdawnictwie beneficyów duchownych. Nazwa instytucyi pochodzi od daty („Datum Romae“), którą nowy wydział miał obowiązek ściśle oznaczać przy udzielaniu be-neflcyum, prowadząc przy tern umyślną tych dat kontrolę. Początkowo zawiadywał D-ą jeden z prałatów dworu rzymskiego i nazywał się da t ar i u s. Qdy później zaczęli papieże mianować kardynałów, uznano, iż wysokość urzędu nie odpowiada dostojności osoby, i wytworzono flkcyę, jakoby mianowany zastępował tylko, wyręczał tymczasowo da-taryusza, i każdego też kardynała, prowadzącego D-ę nazywano car d. prodatarius. Gdy wreszcie wyjątek stał się zasadą, nazwa dawniejsza już pozostała i dziś przełożeni D-i tytułują się wyłącznie prodataryuszami. Początki organizacyi dzisiejszej przypadają na epokę awiniońską (1309 — 1378); później zajmowali się nią: Innocenty VIII (1484—92), Pius IV (1560-65), Paweł V (1605-21), a wykończył ją dopiero Benedykt XIV (1740 —58), przez konstytucyę „Gravissimum“, z d. 6 grudnia 1745 r. Od tego czasu D. ma attrybucye ściśle odgraniczone od przyznanych peniteucyaryi (zwalnianie ze ślubów, przeszkody wskutek wypadków i czynów tajemnych) i sekretaryatowi brewiów. Przyjmuje ona wszelkie prośby w przedmiotach wyżej wymienionych, a niezałatwione w chwili śmierci papieża wraz z aktami pod pieczęcią własną przesyła do św. kollegium kardynałów. Prodata-ryusz niektóre prośby sam załatwia; inne przedstawia dwa razy tygodniowo papieżowi, wraz z wnioskami własnemi. Do wyrabiania spraw ma pomoc-nika, zw. subdatarius, którego obowiązkiem jest streszczanie próśb, oznaczanie potrzebujących decy-zyi papieskiej napisem „Cum Sanctissimo* (domyślne: „porozumieć się [z Ojcem ś-tym]), nieuwzglę-dnionych zaś—słowami: „Non placet* lub „Nihil“ („Niepodoba się* —„Nic“).—Ogólna liczba urzędników D-i dochodzi do 50 u. Prośby o beneflcya o-prożnione wskutek śmierci idą do osobnego urzędnika, off ici a lis per obitum; jest też umyślnyre-daktor bul, wydawanych w sposób zw. via s e-gretta, jest officyał od referatów „concessum“ („zgodzono się, dano“), jest inny jeszcze od brewiów. Jeden z referentów kontroluje daty (off. parvae datae); inny prowadzi regestr ekspedycyi (off. de mi s sis); trzech zajmuje się wyłącznie sprawami małżeńskiemi (revisores matri monialium); jeden pobiera opłatę, składaną przy prośbach, zw. Componenda (thesaurarius, deposita-rius — administrator lub revisor compo-nendarum), a obracaną, po opłaceniu biura, na cele pobożności i miłosierdzia. Ma nadto jeszcze D. uotaryusza do procesów o potrzeby kościołów katedralnych; wreszcie custosa, abreviatora, rege8tratora bullarum it. d. Językiem urzędowym próśb podawanych do D-i jest łaciński, ale wolno je pisać i w innych, byle tylko przemawiać do papieża „Beatissime pater“, wyłuszczyć jasno fak-ta i żądania, przedstawić poświadczenie biskupa, zalecające prośbę do rozpatrzenia, i wreszcie wskazać adres do odpowiedzi. Zazwyczaj biskupi danego kraju lub prowincyi kościelnej mają w Rzymie stałego pośrednika do spraw rozpatrywanych przez D-ę. Przy D-i znajdują się egzaminatorowie kandydatów na beneflcya — „Analecta juris pontificii“; „André (d’Avallon) et Condis“ „Dictionnaire de droit canonique* — „Encykl. kościel.“ (T. IV).

Dati, wysoki ród florencki, w którym odznaczyło się kilku pisarzy. 1) D- Leonardo, teolog i dyplomata (* 1360 we Florencyi—f 1425), uczestniczył w Soborze Konstancyeńskim i odbył kilka missyj dyplomatycznych, a mianowicie: r. 1409 do Czech, do króla Wacława IV; r. 1413 do króla Zygmunta; 1418 i 1422 do papieża Marcina V. Od r. 1414 był generałem zakonu św. Dominika. Napisał: „Sermones quadragesimales“ (Lugdun 1513) i „Sermones de fiagellis peccatorum festinanter converti nolentium* (fl518) 2) D. Goto (Grzegorz) di Staggio, brat poprzedniego, historyk, poeta, matematyk (* 1363 we Flor.—f 1436). Pia stował w mieście swem rodzinnem najprzedniejsze urzędy; napisał po łacinie, w formie dyalogu, dzieje księcia medyolańskiego, Jana Galeazza Viscon-tego, i jego walk z Florentczykami, w dziewięciu księgach (wydane dopiero 1725 r. we Florencyi), oraz poemat, p. t. „Sphaera mundi* (Cosenza 1478, Florencya 1482 i 1513, Wenecya 1524, i często w innych miejscach). Utwór ten, bardzo ciekawy, długo przypisywany niesłusznie jego bratu, Leonardowi, zawiera mnóstwo wiadomości astronomicz nych, żeglarskich i geograficznych; mówi nawet o piekle, które mieści we środku ziemi i oblicza na 9 000 mil; Afrykę, znaną wówczas tylko do przylądka Bojador, D. przedstawił na mapce jako wyspę.—3) D- Agostino, mówca i hist. (* 1420 v Sienie—f 1480), był mężem nadzwyczajnych zdolności i wielkiej wiedzy; w latach 1442—1444 wykładał estetykę w Urbinie, potem w Sienie, gdzie został zamianowany historyografem i doszedł wysokich godności. Dzieła jego wydał syn, Nicol o D., p. t. „Augustini Datii Senensis opera* (Siena 1503, Wenecya 1516), ogółem prac 17, a między niemi: „Fragmenta Senesium historiarum libris tribus“; „Orationum libri VII"; „Isagogicus libellus pro conficiendis epistolis et orationibus* (rzecz dru-kowaua wielokrotnie, najczęściej p. t. „Elegan-tiarum libri", albo też „Elegautiolae*). Za życia Augustyna D. wyszły: „De variis loquendi regulis“ (Ferrara 1471) i „De variis loquendi regulis sive poëtarum praeceptis“ (Kolonia około 1470).—4) D. Giuliano, poeta i historyk (* 1445 we Florencyi—f 1524); mieszkał w Rzymie, przez czas długi był spowiednikiem w Luteranie, później biskupem w San-Leone w Kalabryi. Dzieła jego, przy swej wartości literackiej, mają wagę pod względem bibliograficznym, szczególniej zaś: „La storia di tutti e re di Francia“ (Rzym, w końcu w. XV); „Trattato di Scipione Africano“ (tamże około 1490); kalendarz wierszowany „La Calculatione* (t. 1496) i „La passione di Christo bistoriata in rime vol-gari* (tamże 1511, Wenecya 1525). 5) D. Carlo Roberto, filolog i archeolog (*1619 we Florencyi—f 1675 t.), za młodu uczył się matematyki, fizyki i astronomii pod Galileuszem i Toricellim, później się poświęcił study om archeologii klasycznej i języka włoskiego, a zwłaszcza dyalektu toskańskiego, i w zakresie tym zjednał sobie tik głośne imię, że mu Ludwik XIV wyznaczył rocznej pensyi 100 luidorów. R. 1640 został członkiem Akademii de la Crusca i brał udział w o-pracowaniu trzeciej edycyi słownika włoskiago. R, 1648 zajął katedrę języków klasycznych we Florencyi. D. zamierzył był napisać wielkie dzieło o malarstwie greekiem w trzech częściach, z których pierwsza („Della pittura“) miała zawierać wykład systematyczny, druga („Vite dei pittori an-tichi“) życiorysy malarzy, trzecia—uwagi, dopełnienia i przegląd alfabetyczny wszystkich artystów starożytnych; ale wydał tylko dwie części (1 i 2), z dodatkiem niektórych artykułów z trzeciej. Dzieło to wszakże nie traktuje o wszystkich malarzach, lecz [jedynie o Zeuksysie, Parrha-zyuszu, Apellesie i Protogenesie (Florencya 1667, Medyolan 1831). Nadto jeszcze D. był rozpoczął wydawnictwo zbioru wzorowych prozaików włoskich, p. t. „Prosa fiorentina”, lecz sam opracował tylko com I-y „Orationi di varii autori“, (Florencya 1661); zbiór ten, prowadzony dalej przez Boltariga i innych, doszedł do 17 tomów (1716—1745). Listy D-ego wydał Moreui (1825); wybór pism jego prozaicznych—B. Gamba p. t. „3celta di prose* (Wenecya 1826); „Discorso di ben parlare la propria lingua“—P. Fanfani (Florencya 1870).

Datio in solutum albo in sol. d., w prawie rzymskiem nazwa stosunku zachodzącego wtedy, gdy wierzyciel dostaje od dłużnika rzecz inną, a nie tę, która była przedmiotem zobowiązania. D.

liściach naprzemianległych pierzasto - dzielnych, o kwiatach zebranych w długie grona. Pręcikowe mają okwiat pięciodzielny, zielonawy i 5 pręcików; słupkowe—kielich dwuząbkowy i 3 dwudzielue szyjki na słupku dolnym; owoc —torebka wielonasienna, u góry otwarta.—D. cannabina L., pochodząca z Kan-dyi i Azyi Mniejszej, często hodowana w ogrodach jako roślina ozdobna. Zawiera ona substancyę o-sobliwą, datiscin, która z alkaliami i ziemiami al-kalicznemi daje żółtą barwę i używa się w far-bierstwie. Dosięga wysokości 1. metra.

nie znosiła zobowiązania wprost tak, jak czysta solutio, w której rzecz dana jakościowo i ilościowo musiała być tożsamą z umówioną. Gajus stwierdza istnienie dwu teorematów prawnych na tym punkcie: jedna szkoła („nostri praeceptores“) utrzymywała, że danie rzeczy innej za zgodą wierzyciela ipso jure umarza zobowiązanie; druga, że zobowiązanie trwa nadal, lecz dłużnik zachowuje przeciwko wierzycielowi, któryby go chciał jeszcze przed sąd pociągnąć, excepcyç doli mali, t. j. złej wiary i podstępu. Instytucye justyniańskie, stawiając zasadę tożsamości rzeczy, dodają: „chyba-by ktoś, za zgodą wierzyciela, uiścił rzecz inną“ („vel si quis consentiente creditore * liud pro alio solvent.*). Dygesia (L 2 § 1 in fin, D, De rebus cred 12. 1) wyraźnie mówią: „Aliud pro alio in-vito creditore solvi non potest“. Jeżeli rzecz inna miała wartość wyższą od umówionej, dłużnikowi służyła skarga o odzyskanie (eondi ctio indebiti), ale wierzyciel mógł taką rzecz, in so lu tum mu daną, zatrzymać aż do zupełnego uiszczenia (L 26 § 4 D. de cond. indeb. 12, 6). Wierzyciel, któremu dano rzecz inną, ma prawo do id quod i n ter est, t. j. do wynagrodzenia za to, co mu z dochodów wskutek nie otrzymania rzeczy właściwej ubyło (lucrum cessans i damnum emergens). W razie nieprzyjęcia przez wierzyciela, pod pozorem, że mu dłużnik daje „aliud pro alio“, można było rzecz złożyć w sądzie in natura, a gdy to było fizycznie niemożliwem lub groziło zepsuciem samej rzeczy, prawo nakazywało ją sprzedać i pieniądze złożyć w sądzie (aestimatio). W każdym razie powinien był dłużnik wziąć kwit (a po cha) od wierzy cielą, jeżeli chciał, aby D. miała moc normalnej solutio. Prawo przecież uwzględniało i możność dłużnika, i bez nowacyi, t. j. bez oparcia zobowiążą nia na nowej podstawie, pozwalało dać wierzycielowi nie wszystko to, czego mógł wymagać. Większość wierzycieli niehypotecznych spadku mogła w imieniu wszystkich zgodzić się ważnie na zmniej szenie należności długów. Panowały przytem dwie zasady: „in id quod facere potest condem-nanduß" i „ue egeat" (dłużnik), zostawiające dłuż nikowi tyle, ile do uchronienia się od infamii i do utrzymania życia potrzebował. Wobec tych dwóch zasad przecież trwała w niewzruszonej mocy trzecia, typowa rzymska: manet tarnen naturalis obligatio: co do niezapłaconej kwoty pozostawał dłużnik na całe życie zobowiązanym względem wierzycieli, jeśli ci wyraźnie skargi swej się nie zrzekli. — „D. Just. Inst.“ tit XXIX; „Gaji Inst. Com.” lib. III § 168; Böcking „Röm. Privatr.“ str. 36, 131, 133, 161; Zielonacki „Pandekta" str. 416.

Datis, z pochodzenia Medyjeżyk,

Wł. M. K

Datnów, miasteczko w gubernii i powiecie Kowieńskim, nad Laudą albo Datnówką, która pod Kiejdana ni wpada do Niewiaży, posiada piękny kościół murowany, z klasztorem niegdyś oo. bernardynów, założonym w końcu XVII w. przez małż. Brzostowskich, lecz ukończonym dopiero w końcu zeszłego stulecia. Przy klasztorze była szkoła, zamknięta w 1835 r. Obecnie zakonników niema, a parafią zarządza duchowieństwo świeckie. Jest tu stacya drogi żelaznej Landwarowo - Libawa, poczta, telegraf, młyn wodny na rzece i około

600 m-ców.

And S.

K. J

Datolit Esmark (mineral.). Minerał układu jednoskośno-osiowego; kryształy jego, zwykle występujące w postaci krótkich słupów lub grubych tablic, przedstawiają bardzo liczne, a niekiedy wielce skomplikowane kombinacye, zwykle zrosłe w grupy; bywa także niekrystaliczny, w gruboziar nistych skupieniach; łupliwośó bardzo niewyraźna, odłam nierówny do muszlowego; c. wł. 2.9—3; tw. 5—5.5—bezbarwny lub biały z różnemi od cieniami; blask szklisty, w rozłamie tłusty; przeświecający w masie lub tylko na krawędziach. Jest wodnym borokrzemianem wapnia wzoru H₂Ca₂(B₂)Si₂0₁₀ albo: Ca₂(B₂) [OH]₂[SiOJ₂, zawierającym 37.54 krzemionki, 21.83 kwasu bornego, 35.0 wapna, 5.63 wody. Ponieważ woda z niego ulatnia się przy silnem wypalaniu, musi więc być w związku składową, chemicznie częścią. Pod dmuchawką wzdyma się i łatwo topi na szkło przezroczyste, barwiąc płomień na zielono; w soli fosfornej topi się i daje skielet krzemionki; proszek okazuje silny odczyn alkaliczny, a w kwasie solnym rozkłada się łatwo i całkowicie z wydzielaniem krzemionki galaretowatej. Znajduje się w A-rendalu, Utö, Andreasbergu, alpie Seisse, w Ber-gen-Hill (New-Jersey), nad jeziorem Wyższem i v innych miejscowościach Ameryki północnej.

Datum (po łacinie, imiesłów przeszły rodź. nija kiego od słowa do = daję, w liczbie mnog. data, w spolszczeniu używa się jako rzeczownik rodzaju żeńskiego). Datum (dane, dan), pierwotnie oznaczało doręczenie sporządzonego dokumentu z wysz-razem czególnieniem na nim dnia, temu, dla kogo wysta z Artafernesem dowodził drugą wyprawą króla wionym został, w przeciwieństwie do actum, o-perskiego Daryusza Hystaspisa przeciwko Grekom, znaczająeego zadokumentowane działanie. Potem Po spaleniu Erytrei został pobity przez Milcyade- przez datum et actum oznaczano wskazanie sa, wodza greckiego, pod Maratonem w r. 490 czasu i miejsca, kiedy i gdzie zadokumentowany

przed Chr.

Hł.

akt był zdziałany i protokół o nim spisany. Z te Datisca. Konopnica. Rodzaj roślin z ro- go się z czasem rozwinęło dzisiejsze znaczenie da-dziny konopnie o waty ch (Datiscaceae). Nielicz- ty, to jest wyszczególnienie miejsca i czasu (roku, ne należące tu gatunki są krzewami zimującemi, o miesiąca, dnia) wystawienia pewnego dokumentu,

w końcu zaś pod wyrazem tym zaczęto rozumieć zwykłe daty kalendarzowe. Wystawianie D-y na dokumentach publicznych było już u Rzymian za cesarzy we zwyczaju i w przepisy prawne ujęte. Dokument zaczynał się od imienia cesarza panującego z wyszczególnieniem roku jego panowania, konsula rządzącego, miesiąca i dnia przyjęcia. W Wiekach Średnich datum, bądź samo przez się, bądź w połączeniu z actum było formułą, w dokumentach pisanych po łacinie, wyrażającą czas i miejsce.

Daturyna, ob. Atropina.

Daub Karol, teolog protestancki kierunku spe-kulatywnego (* 1765 w Kasselu—f 1836 w Hei-dalbergu). Od r. 1786 odbywał wyższe study a w Marburgu; habilitował się 1791, r. 1794 został profesorem filozofii w wyższej szkole krajowej w Hanau, 1794 profesorem teologii w Heidelbergu. Dążył on do pogodzenia, do zjednoczenia raczej, filozofii z teologią, a w dążeniu tern umysł jego podlegał różnym zmianom. Najpierw spekulacye swoje teologiczne opierał na podstawie krytycyzmu Kanta, co się odbiło w jego dziele „Lehrbuch der Katechetik“ (Heidelberg 1801); potem pod wpływem Identitiitspbilosophie Schellinga napisał „Teolo-gumena“ (1806) i „Einleitung in das Studium der christl. Dogmatik aus dem Standpunkt der Religion“ (1810), a tegoż filozofa przejście do Teozofii i do filozofii pozytywnej wyraziło się w jego „Judas Ischarioth oder das Böse im Verthältniss zum Guten* (2 tomy 1816; 2-gie wydanie 1818). Wreszcie przyszła kolej na Hegla, którego najciemniejszym językiemdyalektycznym usiłowałD. odnowić dogmata kościelne, wykładając je w swoich dziełach „Die dogmatische Theologie jetziger Zeit oder die Selbstsucht in der Wissenschaft des Glaubens“ (1833) i „Vorlesungen über die Prolegomena zur Dogmatik* (Berlin 1839). D. był spółza-łożycielem czasopisma „Studien und Kritiken“ (1805). Zbiorowe wydanie prac jego wyszło w Berlinie 1838—43) p. t. „Philosophischeund theologische Vorlesungen“ (7 tomów). — Rosenkranz „Erinnerungen an Karol D.“ (Berlin 1837); D. Fr. Strauss „Charakteristiken und Kritiken“ (2 wyd. Lipsk 1844).    “    *

Dauba, ob. D il b a.

Daubeney (Giles), lord imąż stanu angielski, (f 1508 r.) Towarzyszył Edwardowi IV w wyprawie na Francyę (1475) i dowodził niewielkim oddziałem łuczników. Uczestniczył także w ob-

Nauka o znaczeniu i używaniu actum i datum stanowi dział dyplomatyki. Od czasów najdawniejszych aż do upadku Merowingów datowano wyłącznie według lat panowania monarchów. Datowanie od Narodzenia Chrystusa Pana weszło w zwyczaj od roku 840, przy czem dla dokładniejszego oznaczenia dodawano Indykcyę. Datowano też według tak zwanego kalendarza świąteozn., pisząc np.

Buckingham, postradał swe dobra przez konfiskatę. Odzyskał je dopiero po wstąpieniu na tron Henryka VII, który go zrobił członkiem rady tajnej oraz dyrektorem mennicy. W r. 1486 D. został baronem; w grudniu tegoż roku wysłany do Austryi dla zawarcia przymierza z cesarzem Maksymilianem; w r. 1487 był posłem we Francyi, następnie zaś konferował z biskupem Exeteru i posłami hiszpańskimi w sprawie zamierzonego małżeństwa pomiędzy księciem Arturem a Katarzyną, infantką aragońską. W r. 1488 odebrał Francuzom Ostendę; w r. 1492 starał się o zawarcie pokoju z Karolem VIII, ratyfikowanego następnie w Amboise. W nagrodę tych prac otrzymał u-rząd naczelnego sędziego (chief-justice) lasów królewskich, a potem lorda - szambelana. W r. 1497 był kierownikiem wyprawy przeciwko Szkocyi, lecz wkrótce powołano go do stłumienia wewnętrznego rokoszu w Anglii. W r. 1500 towarzyszył Henrykowi VII do Calais, gdzie odbyło się spotkanie tego króla z księciem francuskim Filipem. Wkrótce potem udało mu się skojarzyć małżeństwo kró-

„działo się w dzień ŚŚ. Apostołów Piotra i Pawła“, lub też „Przemienienia Pańskiego“ albo jakiego-bądź święta nieruchomego; a jeżeli dokument wy* stawiony był w dzień powszedni, to pisano: „działo się dnia takiegc-to po takiem-to święcie“, albo po tej a po tej niedzieli, a w takich razach już tej daty nie oznaczano dniem miesiąca. W łacińskich dokumentach i skryptach posługiwano się stale zawiłym sposobem datowania, wziętym od Rzymian; gdy wszakże autor skryptu nie dowierzał kalendarzowi rzymskiemu, to się uciekał do świątecznego, albo datował krótko, jak się to dzisiaj dzieje: „Datum et actum VI-a die mensis Mar-lii anno Domini 1378“. Często jednak, zwłaszcza w aktach notaryalnych, czas i miejsce oznaczano z drobiazgową szczegółowością, jak np. „Actum hora quasi vesperarum... in curia archiepiscopi juxta gradum ligneum“ i t. p. Obecnie data jest konieczną we wszystkich aktach notaryalnych, jest prawnie przepisaną dla wszelkich protokółów i eks-pedycyj urzędów publicznych, jest zwykle używaną na wszelkich tranzakcyach, kontraktach i zobo- rzędzie koronacyi Ryszarda III w r. 1453, lecz wiązaniach, nawet prywatnych. Na niektórych do- potem, będąc oskarżonym o udział w spisku księcia kumentach prawnych wyszczególnienie daty jest nieodbitem dla ich ważności, nie zawsze jednak konieczną jest data prawdziwa; mogą być doku-menta antedatowane albo postdatowane; ale wypadki takie są przewidziane w prawie, które w innych razach za fałszywe daty karę stanowi, gdyż bardzo często data wcześniejsza lub późniejsza od wystawienia dokumentu może mu odebrać całe znaczenie. Nie w samych wszakże aktach dyplomatycznych, przywilejach, nadaniach i wszelkich dokumentach prawnych data jest rzeczą wielkiej wagi (o chronologii historycznej na tern miejscu nie wspóminamy); w ogólności we wszelkich stosunkach ludzkich, publicznych i prywatnych, w naukach, sztukach i literaturze, na ścisłości jej i wia-rogodności bardzo wiele zależy, to też nieraz u-czeni wiele czasu i trudu poświęcają na sprawdzenie dat biograficznych jakiegoś znakomitego męża, roku wydania jakiejś księgi, zawiązania jakiegoś towarzystwa i t. p.    *

Datura, opis tej rośliny ob. pod wyrazem Blekot. (Rycina na str. 144).

lewicza Artura z Katarzyną Aragońską, której \ dnią zasługę D-a stanowi to, że on jeden z pierw-wjazd do Londynu odbył się za jego staraniem szych zrozumiał ważność anatomii porównawczej w r. 1501. Pracował też w sprawie małżeństwa w badaniu ciał kopalnych. Znanych jest wiele je-księżniczki Małgorzaty z Jakóbem, królem szkoc- go prób szczęśliwych na tem polu, na którem pókim (1503). W końcu życia swego cieszył się źniej Cuvier wzniósł pomnik niespożyty paleontolo-wielkim szacunkiem dworu i przewodniczył obra- gii i zdobył sobie imię twórcy tej nauki. Nadto je-dom parlamentu w latach 1495, 1497 i 1504. szcze potomność winna wdzięczność D-owi za jego Z małżeństwa z Elżbietą, córką Jana Arundela, prace nad fizyologią roślinną, nad rolnictwem, nad miał jednego syna, Henryka (drugi lord Daubeney, mineralogią, którą wykładał w Muzeum historyi obdarzony także tytułem hrabiego Bridgewater) i naturalnej i do studyowania jej pobudził słynnego jedną córkę, Cecylię, która zaślubiła Jana Bour- Haüy’ego; za postęp, jaki mu zawdzięczała hodowla chiera, lorda Fitzwarine, hrabiego Bath.— /yGr. En- owiec, a zwłaszcza merynosów, które on pierwszy cycl. Lamirault’a“.    Hł- zaprowadził we Fraucyi. Mnóstwo monografij D-ua

l\

,338

■ z mm

(a/Aï/

■SR

'mm

1/

/!

m*

:ę

mm

SA!

Ï Ili

'i.

V-A

\ \N ï >

i'

?»

ImÊÊâ

Fig. 32. Datura stramonica (Blekot). A) Cała roślina, znacznie zmniejszona. B) Owoc w przekroju w dolnej części. C) Owoc w przekroju w górnej części. E. F) Nasienie. G) Pręcik. H) Blizna.

I) Torebka rozpękła po dojrzeniu.

Daubenton Ludwik Jan Marya (* d. 29 z zakresu tych tak rozmaitych przedmiotów zna-maja 17L6 r. w Montbard [Côte-d’Or] — f d. 31 leźć można w „Mémoires de 1’ Académie de scien-grudnia 1799 r. w Paryżu), z początku poświęcił ces“ (gdzie między iunemi umieścił, r. 1764, słusz-się medycynie, i zostawszy doktorem medycyny nie dotąd cenioną, pracę z anatomii porównawczej w Reims (1741 r.), zajmował się praktyką w ro- p. t. „Las différences essentielles de l’homme et de dzinnej swej okolicy. Był współpracownikiem Buffona, l’orang-outang*), w „Mémoires de la Société de mé-dostarczając opisów anatomicznych do pierwszych decine“ i „de l’Académie de médecine*; w „Journal tomów jego „Historyi naturalnej“, następnie był des Savants“ i w dwóch encyklopedyach. Z dzieł kustoszem gabinetu Historyi naturalnej przy Ogro- osobno wydanych wymienić powinniśmy; „Instruc-dzie botonicznym w Paryżu,' profesorem historyi tion pour les bergers etc.“ (Paryż 1782, 5-te wyd. naturalnej w kollegium francuskiem i ekonomii 1821); „Tableau méthodique des minéraux suivant rolniczej w szkole weterynaryi w Alfort. Niepoéle- leurs différentes natures etc.“ (Paryż 1784 i 1810);

Öaubermesnil Franciszek — Daubman Jan.

St. Rew.

Hł.

sky.

„Mémoire sur les indigestions etc.“ (Paryż 1785 i 1789). D. był członkiem Akademii nauki Towarzystwa narodowego rolniczego, którego wydawnictwa zamieściły większą część jego prac piśmenniczych. W ogrodzie aklimatyzycyjnym w Paryżu wzniesiono na cześć jego posąg.

Daubermesnil Franciszek Antoni, mąż stanu francuski (* 1748 — f 1802). Departament Tarn obrał go na swego posła do kon wencyi w sierpniu 1792 r., lecz on w następnym roku zrzekł się mandatu, gdyż, jako człowiek umiarkowanych zasad, nie sprzyjał ówczesnym prądom. Mimo to powołano go znowu na posła 24 termidora III roku i zamianowano członkiem komitetu oświecenia publicznego. Wstąpił potem D. do Rady Pięciuset, lecz ponieważ był przeciwny zamachowi stanu 18 brumaire’a, Bonaparte zmusił go do wycofania się z ciała prawodawczego. D. znany jest także jako mag i założyciel sekty teofllantropów: napisał „Culte des adorateurs de Dieu“—„Gr. Enc." Lamiraulfa.

D’Aubignac, Ob. A u bi gnać.

D’Aubigné, ob. A u big né.

Danbigny Franciszek Karol, pejzażysta i rytownik francuski, malarz, rzec można, z rodu, bo i ojciec jego, Edmund Franciszek (f 1843) również malował pejzaże, a stryj, Piotr, był utalentowanym miniaturzystą. Franciszek (* 1817 r. w Paryżu — f 1878 tamże), kształcił się początkowo w pracowni ojca; lecz gdy ten, owdowiawszy, o-żenił się powtórnie, chłopak nieletni musiał z biedy jąć się pracy na własną rękę i rozpoczął zawód swój artystyczny od zdobienia malunkami pudełek i cyferblatów zegarowych. Przy tern jednakże zdołał zebrać skromny zapasik, który pozwolił mu odbyć wędrówkę pod włoskie niebo, do Florencyi, Rzymu , Neapolu (1835 — 38). Powróciwszy do Paryża, przez pewien czas pracował w Luwrze nad restaurowaniem starych obrazów, a na wystawę r. 1838 dał widok Notre-Dame de Paris, który nań przychylną ściągnął uwagę i otworzył mu wstęp do pracowni Delaroche’a. Mistrz zdumiewał się nad szybkiemi postępami swojego ucznia, ten jednak długo jeszcze pracą rzemieślniczą na chleb musiał zarabiać, malując etykiety na towary, widoki majątków do sprzedania, albo prospekty. Z czasem wydawcy modnych wówczas książek il-lustrowanych zaczęli zwracać się do niego z zamówieniami; rysował dla nich dużo na drzewie, a spostrzegłszy, że rytownicy psuli jego rysunki, szukał sposobu, jakby złemu zaradzić i znalazł go nareszcie w akwaforcie, z którą już od r. 1838 robił doświadczenia, a w r. 1841, wraz z pejzażem olejnym, wystawił sześć akwafortowych widoków z okolic Sassenage. Wkrótce nietylko stał się pa nem tego kunsztu, ale postanowił tak go udoskonalić, ażeby odkryć źródło nowych efektów, po tężniejszej ekspressyi, i wymyślił proceder, zwany à la cravate, którym akwatintę zastąpił. W 1842 złożył świetny dowód swego talentu jako akwaforty sta w wydanem przez Crumera „Jardin des plantes*, a w 1844 w illustracyach de „Notre-Dame de Paris“ dla Peristin’a. Nie zaniedby-

Knoykl, Fowsz. Ilustr, Zesz. 115. T. X7.

wał wszakże pejzażu olejnego, malował bardzo wiele widoków, szczególniej z tych okolic, w których spędził lata dziecinne, z nad brzegów Oise’y, z okolic risle-Adam, Valmonlois, Anvers, coraz lepiej wtajemniczając się w życie natury i coraz z większą prawdą ją odtwarzając; powoli też zdobywał coraz większe uznanie, aż wreszcie, otrzymany w r. 1849 niewielki spadek pozwolił mu zaniechać robót reprodukcyjnych i całkiem się poświęcić sztuce. Odtąd każda wystawa nowe mu przynosiła tryumfy i zaszczyty, a w miarę tego i dobrobyt się zwiększał; w r. 1857 zaszczycony krzyżem legii honorowej, miał sobie polecone od rządu malowiłła dekoracyjne na schodach oraz w jednym z salonów pałacu ministeryum stanu, a to mu pozwoliło ziścić dawne swoje marzenia: kazał sobie zbudować statek, urządzony jako pływająca pracownia, zaopatrzona w kuszetkę do sypiania oraz w zapas skromnej żywności, i odbywał nim częste po rzekach o malowniczych brzegach artystyczne wycieczki, których pamięć utrwalił w piętnastu świetnych akwafortach, wydanych r. 1862 przez Cadart'a i Chevalier’a z przemową Henriefa.— Za wieleby to miejsca zajęło, gdybyśmy tu chcieli wymienić wszystkie dzieła tego znakomitego a niezmiernie pracowitego artysty; muBimy więc poprzestać na wzmiance o najcelniejszych, jak np.: „Strumień w Valmondois“, „Chata w Pikardyi“, „Krajobraz Morwański“, „Pole okryte zbożem“, „Brzegi strumienia w Orge vaux“, „Łąka w Valmondois“, „Bagna na brzegu morza“, „Śluza w dolinie Optevoz“, „Wiosna“, „Zachód słońca”, „Pola na wiosnę“, „Wschód księżyca“, „Żniwa“ i t. d. Z ryciu jego do rzędu najcelniejszych należą: „Krzaki“ i „Uderzenie słońca" z Ruisdaela, jako też jedna reprodukcya z Claude- Lorrain’a i jedna z Jana Pynas.—Bellier de la Chavignierie „Dictionnaire raisonné des artistes de l’école française“; Fryderyk Henriet „Ch. Daubigny et son oeuvre“ (1878).    *

Daublebsky von] Sterneck, ob. Doudleb-

Daubman Jan, jeden z celniejszych drukarzy polskich w XVI wieku, w Królewcu, który objął drukarnię akademicką w temże mieście w r. 1558, lubo przywilej jego datuje się dopiero od d. 16 sierpnia 1561 r. Akademia królewiecka przyjęła go za drukarza swego, ofiarując mu 30 korcy zboża co rok, za druk dzieł profesorów i intymacyj rektorskich, a do dysput profesorów miał papier mu być dawany, jak to było zwyczajem za poprzednich drukarzy, szczególnie Hansa i Lufta. Druki D-a polskie należą dziś do bibliograficznych rzadkości, wszystkie są starannie wydane, piękne i z dobrą korrektą. Najdawniejsze sięgają r. 1554. Celniejsze dzieła polskie wydrukowane przez niego są: „Katechizm“ Jana Brencyusza (1556); „Pierwsza część Postylli“ (1557); „Słownik Mączyńskiego“ (1564);, „Examen theologicum (Melanchtona) albo doświadczenia etc.“ (oprać. Radomskiego, 1566); „Katechizm“ Seklucyana (1568) i wiele innych. D. umarł w r. 1573; drukarnię prowadził po nim Osterber-ger, zięć jego, za którego pomiędzy innemi ksią-

19

K. J.

K. J-

K. J.

źkami wyszła z pod prasy „Kronika Stryjkowskiego"; po śmierci zaś jego w r. 1602, zawiadywali potem drukarnią akademicką do r. 1624: Daub-man Bonifacy, syn Jana, z Jerzym Neyke i Janem Fabrycym czyli Szmidem, zięciem Oster-bergera. — F. M. S. w „Encyklopedyi S. Orgelbranda".

Daubrée Gabryel Augußt, geolog i inżynier górniczy francuski, urodził się w Metz 25 czerwca 1814 r., zapisał się w 1832 r. na ucznia szkoły politechnicznej, a w r. 1834 wstąpił do szkoły górniczej w Paryżu, którą ukończył ze sto pniem inżyniera w 1840 r. Stopień naczelnego inżyniera uzyskał w 1855, a inspektora generalnego w 1872 r. Z tem wszyatkiem poświęcił się on zawodowi naukowemu i nauczycielskiemu; był kolejno profesorem mineralogii i geologii w uniwersytecie Strasburskim 1839, później profeso rem geologii w muzeum historyi naturalnej w Paryżu (1861 r.), w następnym roku profesorem mineralogii w szkole górniczej tamże, a w lat dziesięć (1872 r.) dyrektorem tego zakładu. W 1884 r. wyszedł do emerytury, zachowując tylko katedrę w muzeum. Członkiem Iustytutu został w 1861 r., a wielkim oficerem legii honorowej w 1881 r. Mąż wielce zasłużony na polu naukowem, tak przez swe odkrycia, jak i wyborne metody doświadczalne przez siebie obmyślone. Przeszło 150 rozpraw pomieścił w „Anaales des mines“, w „Comptes rendus de Y Académie des Sciences“, w „Bulletin de la société géologique“. Prace te dotyczą początku i składu rud cynowych, tworzenia się rud żelaznych w jeziorach i bagnach, obecności arsenu w skałach wulkanicznych, wodzie morskiej i smołach kopalnych, otrzymywania sztucznego licznych materyi mineralnych, składu chemicznego meteorytów, których cenną kollekcyę zebrał w muzeum. Z dzieł jego szczególniej zasługują na uwagę: „Description géologique et minéralogique du département du Bas-Rhin“ (Strassburg, 1852, z 6 bartami); „Observations sur le métamorphisme“ (Paryż 1858 r.); „Recherches expérimentales sur le striage des roches“ (Paryż 1858); „Classification de la collection des roches du Musée d’hi stoire naturelle" (Paryż 1867); „Rapport sur les progrès de la géologie expérimentale“ (Paryż 1868 r.); „Études synthétiques de géologie expérimentale“ (Paryż 1879); „Les Météorites et la constitution du globe terrestre“ (Paryż; 1886 r.); „Le3 Eaux souterraines à l’époque actuelle, leur régime, leur température, leur composition“ (Paryż 1887, 3 tomy); „Les Régions invisibles du globe et des espaces célestes“ (Paryż 1888).

Daubréit Domeyko (minerai.). Minerał, mało dotąd znany, z Cerro de Tazna, w kopalni bizmutowej Constancia w Boliwii, występujący w krystalicznych blaszkach, z blaskiem perłowym;

c. wł. 6.4; tw. 2 — 2.5. Według rozbioru D o-m e y k i zawiera on: 72.60 tlenniku bizmutu, 22.52 chlorku bizmutu, 0.72 tlenniku żelaza, 3.84 wody; wzór jego przypuszczalny; 4Bi₂0₃-j-Bi₂CI₆ ; łatwo topliwy, w kwasie solnym rozpuszczalny.

Daubrelit (mineral.). Minerał czarny, blyszezą-cy, krystalicznej budowy, z łupliwością wyraźną, bardzo kruchy i całkowicie rozpuszczalny w kwasie azotnym, odkryty obok troilitu przez Lawren-ce’a Smitha w bryłkach żelaza meteorycznego z Bolson de Mapini, w pustyni meksykańskiej. Jest on 8iarkiem chromu, CrS, zawierającym 36.88 siarki i 62.12 chromu.

DaiäCUS ob. Marchew.

Daud., skrócenie Daudin.

Daudet Ludwik Marya Ernest, powie ściopisarz i historyk francuski (* 31 maja 1837 w Nîmes). Przeznaczony przez ojca do handlu, cztery lata poświęcał temu zawodowi, ale marzył o innej karyerze dla siebie i w r. 1857 u-dał się do Paryża, aby pracować na polu literac-kiem. Uzupełniwszy studya swoje, zrazu oddał się dziennikarstwu i do r. 1860 uczestniczył w redak-cyi „La France centrale“ w Blois. Wróciwszy do Paryża, został sekretarzem ciała prawodawczego i był współpracownikiem wielu dzienników: „l’Union“, „le Spectateur“, „l’Assemblés nationale”, „l’Univers illustré“, „la Nation“, „le Nord“, „l’International“ i in., gdzie umieszczał artykuły bezimienne, albo pod pseudonimami. W 1865 wszedł do senatu, gdzie został szefem gabinetu wielkiego referendarza i piastował ten urząi aż do rewolucyi wrześniowej 1870. Do tego czasu już ogłosił był wiele powieści, mianowicie: „Thérèse“, „les Duperies de l’amour“, „la Venus de Gorde“ — do współki z A. Belot’em; „la Succession Chavanet,“ „Marthe Varades“, „les Soixante et une Victimes de la Glacière“ i in., oraz pierwsze studyum historyczne „le Cardinal Consalvi".—Po r. 1870 D. przerzucił się na stronę reakcyi i był z kolei, to Bonapar-tystą, to Rojalistą. W r. 1874 zamianowny przez księcia Broglie dyrektorem „Journal officiel“ i „Bulletin de communes“, obowiązki te spełniał do 1876. Wkrótce potem został redaktorem naczelnym dziennika monarchicznego „l’Estafette“, w 1877—„Petit Moniteur“. W tymże czasie napisał kilkanaście powieści, z których wymienimy główniejsze: „le Roman d’une jeune fille" (1871); „Fleur de péché“ (1872); „un Mariage tragique“, (1873); „le Roman de Delphine“ (1873); „les Aventures de Raymond Roche-ray⁻ (1878) „la Petite soeur“ (1875); „Henriette“ (1876); „Marthe“ (1876); „Zarah Marsy“ (1878), i in., z tych wszystkich największe miały powodzenie: „Madame Robernier“ (1879); „Gisèle Rubens“ i „la Carmélite* (1881). Prace historyczne D a, których liczba także jest spora, mają wartość istotną. Oprócz wspomnianego już Kardynała Consalvi ego, wyszły z pod jego pióra monografie następujące: 1871 ,,1’Agonie de la Commune“ i „la France et les Bonapartes“; w 1873 „la Vérité sur l’essai de restauration monarchique“ (bezimiennie); w 1875 „le Ministère de M. de Mar-tignac, sa vie politique et les dernières années de la Restauration“ (dzieło napisane w duchu mo-narchicznym, uwieńczone przez Akademię); w 1877 „le Procès de ministres 1830“; w 1878 „la Terreur Blanche, épisodes et souvenirs de la réaction dans le Midien 1815“; 1881; „Histoire des conspirations royalistes du Midi sous la Révolution (1790—1793)

m*

d’après les publications contemporaines, les pièces officielles et les documents inédits“; w 1882 „Histoire de la Restauration*; w 1886 „Histoire de l’émigration“ (początek); w 1888 „les Bourbons et la Russie pendant la Révolution française“; z tych wszystkich prac najważniejszą jest Historya emi-gracyi, której dotąd wyszły dwa tomy, a trzy jeszcze wyjść mają.—Osobne miejsce wśród licznych dzieł D a wyznaczyć trzeba jego wspomnieniom historycznym, odznaczającym się wielką bezstronnością, p. t. „Souvenirs de la présidence du maréchal de Mac Mahou“ (1880), jako też bardm zajmującym pamiętnikom literackim, p. t.: „Mon frère et moi, souvenirs d’enfance et de jeunesse“ (1882). Er nest D. nie jest tak rozgłośnym, jak jego brat, Alfons, jednak talent jego rzetelny i studya sumienne są wysoko cenione.    *

Daudet Alfons, humorysta i powieściopisarz francuski, brat poprzedniego (* 13 maja 1840 r. w Nîmes). Przed ukończeniem studyów w liceum liońskiem, musiał, skutkiem ubóstwa swej rodziny, przez dwa lata być korepetytorem szkolnym w Alais. W r. 1857 udał się do Paryża, chcąc za przykładem brata sposobić się do zawodu literackiego, i tam zamieszkał. Wkrótce też (1858) wydał tomik poe-zyj p. t. „Les Amoureuses“, które obudziły żywe zajęcie (tom II p. t. „La Double Conversion“ wyszedł 1859). „Figaro“ i „Monitor“ odezwały się z pochwałami o młodym poecie, a pierwszy z tych dzienników umieścił studyum o nim, w którem wzruszającą historyą ciężkich przejść korepetytora szkolnego p. t. „Les Gueux de province“ trafi łdo serca publiczności. Następnie D. w „Figaro“ ogło sił całą seryę artykułów treści rozmaitej, które bardzo dobrze były przyjęte, a w r. 1861 ukazały się razem zebrane p. t. „Le Chaperon rouge“. Mimo to jednak nowicyat jego pod względem ma teryalnym dosyć był ciężki; aż dopiero posada sekretarza prywatnego u ks. Morny zapewniła mu byt wygodny, a zarazem nastręczyła sposobność do przyjrzenia się z blizka tym wyższym sferom, które później w swych powieściach malował (głó wnie w Nababie). W roku 1862 wystąpił D. z pierwszym utworem dramatycznym, napisanym do współki z E. Lepinem, za którym poszły inne, lecz o pracach jego scenicznych niżej mówić będziemy W 1865 pisywał do „Petit Moniteur“, pod pseudonimem Jehan de 1’Isle, kroniki, zatytułowane „Lettres sur Paris“; w 1866 ogłaszał w „Evènement* pod nazwiskiem Gastona Marie „Lettres de mon moulin“, które publiczność przyjmowała nader życzliwie, a które wraz z wydaną roku 1868 uHetzela autobiografią fantastyczną p. t. „Le Petit Chose, histoire d’une enfant“, stały się, rzec-by można, podstawą przyszłej jego wziętości. Wypadki r. 1870, których był świadkiem, natchnęły go do dzieła, przemawiającego w najwyższy sposób do uczuć patryotycznych, p. t. „Lettres à un absent” (1871). W 1872 r. D. wydał dwie książki: „Les Aventures prodigieuses de Tartarin de Tarascon“, gdzie z humorem nieporównanym odmalował chwaliburstwo południowców i „Les Petits Rubinsons des caves, ou le siège de Paris, raconté par une petite fille de huit ans“. W r. 1873 ukazały się „Contes du lundi“ i „Contes et Récits“; w 1874 „Robert Helmont“, studya i krajobrazy, „les Femmes d’artistes“ i „Fromont jeune, Risler aîné“, powieść, która miała rozgłos ogromny i na wszystkie języki europejskie przełożona została. (Polski przekład Praźmo wskiej w dodatku do „Kłosów“). W 1876 wyszedł „Jack“, romans sentymentalny w dwó;h tomach; w 1877 „le Nabab“; w 1879 „Les Rois en éxil“ i „Contes Choisies, la Fan+aisie et l’Histoire“; w 1881 „Numa Rou-mestan, moeurs parisiennes“; w 1883 „les Cigognes, legendes rhénanes“, powiastki dla małych dziatek, z illustracyami G. Jundta i „l’Evangéliste, roman parisien“; w 1884 „Sapho, moeurs parisiennes“; w 1885 „Tartarin sur les Alpes“, opowieść o nowych świetnych czynach bohatera z Tarasconu; w 1866 „la Belle Nivernaise, Histoire d’un vieux bateau et de son équipage“ z dodatkiem jeszcze

k.

WHI

■tHH

Fig. 33. Daudet Alfons.

pięciu powiastek dla dzieci; w 1887 „Trente Ans de Paris, à travers ma vie et mes livres“ rodzaj pamiętników literackich D-a; w 1888 „l’Immortel; w 1890 „Port Tarascon“; w 1891 „les Enfants dans les divorce“; 1892 „Rose et Ninette, Moeurs du jour“ i „Soutien de la famille“. Od kilku lat D. jest dotknięty ciężką chorobą, która prawie wytrąciła mu pióro z ręki. Bibliograf francuski, Jules Brivois, świeżo ogłosił drukiem p. t. „Essai de bibliographie des oeuvres de M. Alphons Daudet“, dokładny wykaz wszystkich dzieł tego znakomitego pisarza, w którym pomieścił też kilka wyjątków z utworów jego niewydanych.—Prawie wszystkie powieści D-a zostały przełożone na język polski, niektóre nawet, jak np. Safo i Fromont, dwukrotnie lub trzykrotnie. Najwięcej tych przekładów wychodziło w feiletonach gazet i dodatkach do tygodników. Alfons D., rozpocząwszy zawód pisarski od poezyj, od fantazyj i marzeń, wkrótce potem się zwrócił do powieści współczesnej, powieści czerpanej z obyczajów i obserwacyi.

Ulubiony od publiczności, którą ujął był sobie pierwszemi występami swojemi, bardzo prędko zupełne powodzenie osiągnął i zajmuje dziś w święcie literackim stanowisko uprzywilejowane. Podoba się zarówno zwolennikom powieści natur alistycz-nej, dzięki darowi obserwacyi, jak i miłośnikom powieści romantycznej, dzięki zdolności przemawiania do serca. Chętnie go wymieniają obok Zoli, jako jednego z mistrzów powieściopisarstwa współczesnego. Sąd to wszakże trochę niesłuszny: D. w żadnej z licznych swych powieści nie posunął się do tak nagiego naturalizmu, w jakim lubuje Zola, lecz nie jest także równie bystrym i drobiazgowym obserwatorem; przedewszystkiem stara się on podobać i bawić. Nie bogaty w inwencyę, odznacza się natomiast niezmierną wrażliwością na wszystko, co do uczuć przemawia, dziwną zdolnością do spostrzegania strony malowniczej przedmiotów i prawdziwym darem ekspressyi. Obok tego zaś jest on prawie niezdolnym do przeprowadzania idei abstrakcyjnych, do stworzenia charakteru i psychologii. Pomimo to jednakże urok jego powieści nie mniej jest żywy. Talent jego głównie polega na tern, przez co Heine tak jest potężny, przez co tak się podoba Dickens —na mieszaninie ironii z czułością. D. chce zarazem wzruszać i śmieszyć: „Fromont jeune, Risler ainó“ jest to powieść głęboko wzruszająca; „Tartarin de Ta-rascon — pełna ironii zachwycającej — bodajże jest to arcydzieło autora. W dwóch tych utworach odbiły się najwyraziściej dwa przymioty najcenniejsze jego talentu i w nich też najmniej jego wady widzieć się dają. Inaczej się przedstawiają dwa inne: „Jack“, w którym dla rozczulenia czytelnika autor ucieka się do najdziwniejszych nieprawdopo dobieństw (podobno sam tę powieść uważa za najlepszą) i „l’Immortel“, który jest po prostu karykaturą, bez żadnej obserwajyi. Zręczność nadzwyczajna, z jaką D. oprawia w akcyę drobne żywe obrazki, z których powieść się składa, giętkość i malowniczość stylu i prawdziwość szczegółów pojedynczych tłómaczą dostatecznie, dla czego tylu czytelników znajduje taki urok w dziełach tego pisarza.    •

Prawie współcześnie z pierwszemi powieściami rozpoczął D. i swoje prace dramatyczne. Pierwszym jego utworem dla teatru, jest jednoaktowy dramat p. t. „la Dernière Idole“ (r. 1862) grany i na warszawskiej scenie, w przekładzie poety Mirona, przez Palińską i Rapackiego w roku 1869. Później następuje cały szereg komedyi i dramatów, przerabionych z powieści, zwykle we współ-pracownictwie ze znanymi autorami scenicznymi: „Jacku, przerobiony jest ze współpracownictwem Lafontaine’a, „Nabab“ z Piotrem Elzear, „les Rois en exil“ z Delair’em, „Sapho“ z Adolfem Bellot. Sam Daudet przerabiał tylko „Numę Ru-mestana“ i z Nieśmiertelnego Walkę o byt. Wyłącznie dla teatru napisał D. oprócz Ostatniego bożyszcza, komedyę trzyaktową p. t. * le Sacrifice*; dramat l-o aktowy p. t. „Starszy brat“, w r. 1891 dramat 5-o aktowy p. t. „l’Obstaole“. Talent D-a nie bardzo się nadaje dla sceny.

Realista w powieści, w teatrze jest zanadto ckliwym i sentymentalnym; ludzie jego nie mają krwi, charaktery nie rozwijają się pod wpływem akcyi. Żadna też ze sztuk D-a nie miała prawdziwego powodzenia na scenie, a z większych utworów oryginalnie napisana „TObstacle“, jako replika na „Upiory“ Ybsena nie zwalcza kwestyi atawizmu przekonywającemi argumentami. Moźna-by nawet przypuścić, że D. zaczerpnął do Przeszkody treść z jednoaktowego dramatu polskiego autora Wacława Szymanowskiego p. t. „Ostatnia Próba“. Podobieństwo istotnie bije w oczy, z tą tylko różnicą, że w polskim utworze córka, a we francuskim syu, lękają się smutnego po ojcu dziedzictwa obłędu. Jedynym utworem D-a, który zyskał rozgłos i powodzenie na wszystkich scenach europejskich, jest jednoaktowa komedyjka p. t. „Oeillet blanc“, na tle pierwszej rewolucyi francuskiej osnuta. Grano ją z wielkiem powodzeniem w Warszawie w r. 1872, a oprócz niej w przekładzie polskim były grywane w naszym teatrze „Fromont młodszy i Risler starszy“, „Walka o byt", „Przeszkoda“ î „Safo“.

Daudet Julia z domu Alard, żona Alfonsa (* 1847 w Paryżu), napisała: „Impressions de nature et d’art“ (1879); „1’Enfance d’une Parisienne“ (1883); „Fragments d’un livre inédit“ (1884);w les Enfants et les Mères" (1888). Oprócz tego, pod pseudonimem Karl Steen, drukowała w „Journal officiel“ studya literackie.    *

Daudin Franciszek Marya, zoolog francuski (* 1774 w Paryżu—f 1894 tamże), napisał: „Traité élémentaire d’ornitologie“—(Paryż 1799 — 1800 2 tomy); „Histoire naturelle des reinettes, des grenouilles etc." 1802); „Histoire naturelle générale et particulière deB reptites“—(1802—1804 8 tomów).    *

Daugi, miasteczko w gubernii Wileńskiej, powiecie Trockim, na trakcie z nadniemeńskiej Oii-ty do stacyi Olkieniki dr. żel. Warszawsko * Petersburskiej, malowniczo położone nad rozgałęzio-nem jeziorem t. im., posiada murowany parafialny kościół katolicki, założony przez Witolda, w. ks. litewskiego w końcu XIV w., a odnowiony w 1862 r. Jest to bardzo dawna osada litewska, gdzie wielcy książęta mieli swój dwór myśliwski. Zdaje się, że w lasach tutejszych podczas polowania Jagiełło zawarł z Krzyżakami tajemny traktat przeoiw Kiejstutowi w 1380 r. Bona dzierżyła starostwo daugowskie i fundowała szpital; po niej królowa Anna nadała proboszczowi dziesięcinę snopową oraz opłatę z połowu ryb w jeziorze. Król Władysław IV w 1639 r. podejmowany był w D-ach przez starostę tamecznego, Albrychta Stanisława Radziwiłła. Starostwo D-owskie płaciło kwarty 2 368 złp.— Obecnie miasto stanowi własność rządową i liczy około 1 000 m-ców. And-s-

Daugieliszki, miasteczko w gubernii Wileńskiej, powiecie Swięciańskim, 1 x/₂ mili na wschód od stacyi Ignalino, dr. żel. Warszawsko - Petersburskiej, posiada szkołę elementarną i należący do dekanatu Oszmiańskiego parafialny kościół katolicki, założony w 1526 r. przez Gasztolda,

wykup.

ża 1890, str. 10).

And. S.

And S.

And. S.

wojewodę wileńskiego. Królowa Barbara Radziwiłłówna, jako wdowa po właścicielu D szek, Ga-sztoldzie, umierając, zapisała całe te dobra Zygmuntowi - Augustowi skutkiem czego D. stały się starostwem, które w 1782 r. płaciło kwarty 5 219 złp. W kościele tutejszym znajdowały s ę groby Gasztoldów. Plater, kanclerz litewski i ostatni starosta tutejszy, zwiedzając je, zdjął ozdobny pierścień z palca jednego z nieboszczyków i jako zabytek starożytności posłał go w darze królowi Stanisławowi AugustGWJ. Obecnie D. są własnością rządu, który ziemię oddał włościanom na

And' S.

Dauksza Mikołaj, ksiądz żmudzki z czasów Melcbjora Giedrojcia, biskupa żmudzkiego (1576— 1608); był kanonikiem żmudzkim i po śmierci Giedrojcia (1608) administratorem dyecezji. Jeden z światlejszych Litwinów, dążący do zachowania i podniesienia języka litewskiego na stanowisko literackiego. W tym celu, jako też dla pożytku spółrodaków wydał 1595 r. w przekładzie litew-sko-żmudzkim „Katechizm Ledesmy“, jezuity hiszpańskiego, znany w swoim czasie z tłómaczeń na różne języki europejskie, między innemi i na język polski (druk nie jest znany), z którego D. dokonał przekładu na język litewsko - żmudzki. Tłumaczenie Daukszy nosi tytuł: „Kathechismas arba mokslas kiekwienam krikszczionii priwalus. Paraszitas per Daugsza Jakuba Ledesma Theo loga Societatis Jesu. Iżgulditas iż Lięźuvio Ląn-kiszko ing Lietuwiszka per kuniga Mikałoiu Daugsza kńnonika Zemaicziu“ (Wilno 1595). W książce tej przy wyrażaniu dźwięków języka litewskiego D. trzymał się zasad pisowni polskiej, od Jat kilkudziesięciu w drukach rozpowszechnionej (wprowadził więc użycie liter: ę, ą, ł, sz, cz, ż...). Przedruk tego dziełka D-y, z dołączeniem obszernego wstępu i słownika, wydał w roku 1886 E. Wolter w Petersburgu p. t. „JtuTOBCKiä KaTHXH3nc H. ÆayKimi. IIo H3^aHiio 1595 ro^a“ (str. 86 i 192, w 8-ce). W dziesięć lat po przekładzie D y wyszło w Wilnie (1605) nowe tłómaczenie tegoż katechizmu, dokonane przez niewiadomego tłómacza w narzeczu wschodnio - litewskim. Przekład ten z r. 1605 wydał powtórnie 1890 r. Jan Bystroń wraz z opracowaniem gramatycznym i wyczerpującym słownikiem litewsko - polskim (Rozprawy Wydź. filol. Akad. Um. t. XIV, i osobne odbicie, stron 162). Oprócz katechizmu D. wydał także tłómaczenie Postylli Jakóba Wujka w roku 1599 pod nagłów. „PoBtilla Katolicka tai est IżguJdimas Ewangeliu kiekwienos nedelios ir szwentes per wi-sus metus, per kuniga Mikałoiu Dauksza, kanau-nika Meduiku i t. d.“ Wilno 1599, fol. str. 10 i 627, z dedykacją biskupowi Melchjorowi Giedrojciowi (ob. Encykl. t. VIII, str. 712). D. był przeciwnikiem reformacyi; z pism jednak autorów reformowanych prusko-litewskich, obok dzieł teologicznych polskich, wiele korzystał. Stworzona przez niego w znacz nej części litewska terminologia chrześcijańska na wzór polskiej utrzymała się w mowie Litwinów. Ob. Woltera „JIuTOBCKiä KaTHXH3HC“ (Wstęp) i tegoż „OTueT o noh3^Kh no JIhtbI} h JKMy^n“ (str.

57); „Lietuviszkiejie Rasztai ir Raszetininkai* (Tyl-

A. A. K.

Daulatabad, miasto w Indostanie, na półwyspie Dekańskim, w tak zwanem państwie Nizama, lennika Anglii, niedaleko od Aurangabadu, przez kraj owców nazywane także Deoghir, tj. bogów góra, było niegdyś stolicą potężnego państwa. W 1293 r. zdobyli je muzułmanie, a w 1565 r. Ahmet Nizam - Szach. W XVII w. dostało się dzisiejszej dynastyi, dziś w zup8ła ym upadku. Osobliwością miasta jest olbrzymia, swobodnie stojąca skała granitowa, zdała do ula podobna, 146 m. wysoka, miejscami prostopadle opadająca; na jej szczycie wznosi się twierdza z załogą, utrzymywaną przez Nizama.

Danie 1) rzeka w rzeczypospolitej południowoamerykańskiej Równikowej (Ekwador), ma bieg południowy, uście pod Guayaquilem, gdzie łączy się z rzeką Guayas, długość przeszło 200 km. 2) departament tamże w prowiEcyi Guayas, 3) stolica poprzedniego nad rzeką t. im., w żyznej okolicy, która dostarcza na wywóz zagraniczny kakao i kawy.

Dauletszach. ibn Alâ - uddaula Bachti-szahal-Gazi, perski historyk literatury z Samar-kandy (f 1495 r.). W roku 50-tym życia swojego zaczął pisać biografię poetów „Teszkeret-uz-szuarń“, które ukończył w r. 1487 i poświęcił Mir-Ali - szyrowi. Jest to jeden z najobszerniejszych i najważniejszych zbiorów biograficznych, braknie mu wszakże krytyczności a niekiedy i do ■ kładności. Dzieli się na 7 ksiąg z dodatkiem i zawiera, prócz dziesięciu sławnych poetów arabskich (we wstępie), 140 życiorysów poetów perskich z antologią ich poezyj w porządku chronologicznym, poczynając od Rudagiego. Dzieło to zachowało się w liczuych rękopisach (w Oksfordzie 12, w Wiedniu, Petersburgu i indziej)). Obszerny przegląd jego z wyjątkami podał de Sacy („Notices et extraits“ IV, 228—272). Hammer na podsta-stawie D-a opracował, szkoda tylko, że z licznemi błędami, swoją „Geschichte der schönen Redekunst Persiens“. Z oryginału wydano tylko pojedyń-cze biografie: Firdusiego, Hafiza i Anwarego z przekładem łacińskim Vullersa i Giessena (1839 i 1868), Fattahiego z przekładem Dvoraka (Wiedeń 1889). *

DauliS, miasto w starożytnej Grecy i, w dzielnicy Phokis (Focyda), u wschodniego podnóża Parnasu, wznosiło się na stromym i skalistym pagórku, na drodze z Delf do Orchomenos; nazwę swą otrzymało od Daulidy, córki Kefissora. Kserkses, a następnie Filip Macedoński, zburzyli miasto, lecz Rzymianie je podnieśli i umocnili warownią. Dziś na tern miejscu wioska Davlia.

Daulnoy Marya K atarzyna, ob. Aulnoy.

Daumas Melchior Józef Eugeniusz, generał i pisarz francuski (* 1803 w Camblanco — f 1871 r.). Brał udział w wojnie algierskiej 1835 r., studyował język i życie Kabylów, był konsulem w Mascara (1837—39) i głównym twórcą t. zw. biur arabskich. Po powrocie do Francyi został dyrektorem wydziału do spraw algierskich w ministeryum wojny (1850), generałem dywizyi

HI

N.

And S.

(1853), radzcą stanu i wreszcie senatorem (1857). Z dzieł jego zasługują na uwagę: „Le grand Désert ou Itinéraire d’une caravane du Sahara au pays des nègres (1849); „La vie arabe et la société musulmane“ (1869). Największem uznaniem cieszyło się ważne w dziedzinie hippologii dzieło p. t. „Les chevaux du Sahara et principes généraux du cavalier arabe* (1851, 7 e wydanie 1874, opatrzone bardzo ciekawym komentarzem przez Abd-el-Kadera). Dzieło to było przełożone na język niemiecki i doczekało się dwóch wydań.

Daumer Jerzy Fryderyk (* 1800 w Norymberdze—f 1875 w Würzburgu), poeta i pisarz fi lozoficzny niemiecki, w latach młodzieńczych skłaniał się do pietyzmu, później stał się zwolennikiem filozofii Schellinga, którego wykładów słuchał w Erlangen. W tym też duchu napisał: „Die Urgeschichte des MenschengeisteB* (Beri. 1827) i „Andeutungen eines Systems speculativer Philosophie” (Norymb. 1831). W późniejszych swoich pismach zaczął wyraźniej występować przeciw chrystyanizmowi, szczególniej w: „Philosophie, Religion und Alterthum“ (t że 1853), „Züge zu einer neuen Philosophie der Religion und Religi-gionsgeschichte“ (t-że 1835), „Der Feuer- und Molochdienst derHeb, äer“ (Brunswik 1842) i „Qe heimnisse des christlichen Alterthums“ (2 tomy, Hamb. 1847). Wreszcie w „Religion des neuen Weltalters“ (3 tomy, t-że 1850) rozwinął swoją teoryę „religii miłości i pokoju“. Atoli w kilka lat potem zaczął się skłaniać do katolicyzmu, wreszcie w r. 1858 przeszedł do niego otwarcie w Moguncyi i stał się odtąd jednym z najgorętszych jego obiońoów. Z pism jego w tym kierunku ważniejsze są; „Meine Konversion“ (Mogunc. 1859), „Aus der Mansarde“ (t-że 1860—62), „Das Christenthum und sein Urheber” (t-że 1864), „Chri-stina Mirabilis und Joseph von Copertino“ (Paderborn 1864), „Das Geisterreich in Glauben, Vorstellung, Sage und Wirklichkeit“ (2 tomy, Lipsk 1867), „Das Wunder, seine Bedeutung, Wahrheit und Notwendigkeit" (Ratysbona 1874) i t. d. Jako poeta D. napisał: „Bettina* (1837), „Glorie der heiligen Jungfrau Maria“ (1841) pod pseudonimem Emmerana, zbiór poezyj p. t. „Mahomet“ (1848), „Liederblüten des Hafis“ (1846—51), piękną parafrazę poety perskiego Hafisa, „Polydora, ein weltpoetisches Liederbuch“ (2 tomy 1855) i t. d.

Daumier Honoryusz, karykaturzysta francuski (* 1808 w Marsylii—f 1879 w Valmondois). Rysował karykatury polityczne do tygodnika Phibppona „La Caricature“; lecz po roku 1835 ograniczył się tylko do karykatur obyczajowych. Najlepsze zbiory jego rysunków są: „Les bons bourgeois”; „Les beaux jours de la vie“; „Robert Macaire”; „Représentants représantés“; „Idylle parlementaire“. D. należy do rzędu najprzedniejszych karykaturzystów francuskich. Rysunki jego polityczne odznaczają się zrozumieniem ducha danej osoby i pochwyceniem momentu komicznego w jej twarzy; karykatury zaś obyczajowe nieporównane są w humorze sarkastycznym.    *

Daun Wierich Filip Wawrzyniec, wódz

austryaoki (• 1669—f 1741), pochodził ze starego rodu hrabiowskiego Daunów; wstąpiwszy do służby wojskowej, odznaczył się najpierw w r, 1706 bohaterską obroną Turynu, później jako wódz naczelny zajął bez boju Neapol w r. 1707, zmusił w r. 1709 papieża Klemensa XI do pokoju i w r. 1713 został wice-królem Neapolu. Późaiej walczył w Hiszpanii w r. 1718, zaś do r. 1733 spełniał obowiązki gubernatora niderlandzkiego, a następnie medyolańskiego. W późniejszej wojnie włoskiej zmuszony był cofnąć się do Mantui, a wkrótce potem (1737) ściągnął na siebie niełaskę cesarską i ustąpił z widowni działalności publicznej.    N-

Daun Leopold Józef Marya (* 1705 — f 1766), hr. marszałek austryaoki, syn D-a Wiericha Filipa, jeden z najlepszych wodzów z czasów Maryi Teresy. Wstąpiwszy do wojska, szybko przeszedł niższe stopnie wojskowe i odznaczył się w wojnie najpierw z Włochami w r. 1734—45, a potem z Turcyą w r. 1737—39). W r. 1748 był mianowany dyrektorem utworzonej przez siebie szkoły kadetów w Nowem Mieście, z której później powstała akademia wojskowa. Najbardziej się odznaczył podczas wojny 7 letniej, gdy najpierw, będąc w randze marszałka, pobił Fryderyka Wielkiego pod Kolinem w 1757, za co nagrodzony wielkim krzyżem Maryi Teresy. Otrzymawszy w 1758 naczelne dowództwo po nieudolnym Karolu Lotaryń-8kim, zmusił Fryderyka do odstąpienia od Ołomuńca, pobił go pod Hochkirchen, wziął do n ewoli generała Fünka z 15 000 armią. W roku 1760 wpadł na Szląsk, ale pod Torgawą był pobity i raniony. W r. 1761 mianowany prezesem rady wojennej, wszedł powtórnie na Szląsk, jednakże tam nie mógł zapobiedz wzięciu Świdnicy. Po skończonej wojnie poświęcił się całkowicie praoy nad udoskonaleniem armii austryackiej. Był to jeden z wybitniejszych wogóle wodzów, odznaczający, się uietyle tworzeniem i wykonywaniem śmiałych planów strategicznych, ile wytrwałością, rozwagą i powolną w wielu razach, ale skuteczną działalnością wojenną, za co od swego biografa otrzymał przezwisko Cunctatora, na wzór rzymskiego Fabiu-sza—„Der Deutsche Fabius Cunctator oder L6ben und Thaten des Gr. von D.“ (Frankfurt i Lipsk 1759—60, 2 tomy).

Daun, miasto powiatowe w pruskiej prowincyi Nadreńskiej, regencyi Trewirskiej, w malowniozej dolinie Lieseru (lewy dopływ Mozeli) i przy drodze żelaznej Trewir-Pelm-Andernach, siedziba landra-ta i sądu powiatowego; kościół katolicki; do 1 000 m-ców. W pobliżu, na skale bazaltowej, zamek D. (dziś nadleśnictwo), gniazdo rodziny D. W okolicy wiele źródeł mineralnych i jezior wulkanicznego pochodzenia.

Daunia, część staroitalskiej prowincyi Apulii między rzekami Aufidus i Frento, (dzisiejszy departament włoski Foggia). Nazwę swą zawdzięczała mitycznemu królowi Daunusowi, który z Illiryi miał pochodzić, wylądował na tutejszych brzegach i podbił całą okolicę. Wówczas przybył tam Dyomedes i temu Daunus dał swą córkę za

Ann S.

mu

żonę wraz z częścią podbitego kraju, który później otrymał nazwę „pola Dyomedesa*. Klimat jej suchy a rzeki w wodę niezasobne, stąd u Horacego „Daunus pauper aąuae“.

Daunou PiotrKlaudyusz-Franciszek, u-czony i mąż stanu francuski (* 18 sierpnia 1761— f 20 czerwca 1840). Przeznaczony pierwotnie do stanu duchownego, pobierał nauki w szkole orato-ryanów w Boulogne, potem sam wykładał filozofię i logikę wkollegiach ora tory ańskich w Troyes, Sois sons, Montmorency. Zajmowała go przecież teologia więcej ze stanowiska historycznego i filozoficznego, pociągały przedewszystkiem zajęcia literackie; wycofał się też wkrótce z zawodu duchownego. R. 1787 ogłosił rzecz O wpływie Boileau na piśmiennictwo francuskie; za rozprawę: O władzy rodzicielskiej nad dziećmi odznaczony przez Akademię berlińską. Rewolucya żywo go zajęła i niebawem całkiem przeniosła od studyów naukowych do polityki. Zwrócił na siebie uwagę energicznem wystąpieniem w dziennikach rewolucyjnych w obronie ustawy cywilnej o duchowieństwie. Obrany we wrześniu 1792 r. do Konwencyi od departamentu Pas de Calais, już wówczas wyprzedzony przez terrorystów, zaliczony do umiarkowanych, choć zachował przekonania szczerze wolnomyślne; pracował użytecznie w komitecie wychowania publicznego nad wielką reformą szkolnictwa francuskiego. W sprawie króla objawił rzadką podówczas odwagę; w piśmie „Considérations sur le procès de Louis XVI“, dowodził niekompetencyi zgromadzenia do wyrokowania o winie monarchy; sam podał głos przeciw karze głównej, za deportacyą. Oskarżony z tego powodu o „moderantyzm“ i zamysły „an-tyrewolucyjne“, jakkolwiek w swojem „Essai Bur la constitution“ i „Vues sur 1’organisation de la Ró publique française“ głosił zasady czysto republikańskie, zbliżony zresztą do wielu Żyrondystów, choć uniknął w czerwcu 1793 ich losu, aresztowany w październiku t. r., osadzony w więzieniu La Force, byłby poszedł niechybnie na gilotynę, gdyby go nie uratował upadek Robespierre’a. Wypuszczony na wolność, wrócił do Konwencyi, obrany jej sekretarzem (grudzień 1794), członkiem ko-missyi do rewizyi konstytucyi (kwieć. 1795). Znaczny miał udział w rozprawach nad niefortunną kon-stytucyą r. III; jego dziełem jest urządzenie Instytutu francuskiego, w tej postaci, w jakiej prawie bez zmiany przetrwał po dziś dzień. W sierpniu 1795 obrany prezydującym Konwencyi, od września t. r zasiadał w komitecie Ocalenia publicznego. Wielce wtedy popularny, wybrany do Rady Pięciuset przez 27 departamentów, objął w niej prezydyum. Obok nawału zajęć politycznych, znalazł czas, aby powrócić do studyów uczonych, w charakterze członka klaśy nauk mor. i poi. Instytutu. Wyprawiony 1798 r. do Rzymu, z missyą urządzenia tam rzpltej, wywiązał się przy tej sposobności z innej, trwalszej w swych skutkach missyi, zbierając cenne nabytki dla Biblioteki paryskiej, dla której, między innemi, nabył doborową bibliotekę Brasohi (Piusa VI). W tym czasie Sieyès (ob.) usiłował wciągnąć D. do przygotowywanego zamachu stanu, lecz ten odmówił udziału. Po osiemnastym Brumaire’a uczestniczył w opracowaniu nowej konstytucyi r. VIII. Usiłował go znowuż pozyskać Bonaparte, ofiarując tekę oświaty i krzesło w Radzie stanu: I). znów odmówił. Natomiast, obrany prezydującym w Trybunacie, czynił w duchu liberalnym żywą oppozycyę nożyna rządom autokratycznym. Wydalony z Trybunatu z kilkunastoma towarzyszami, obrany w instytucie do klasy historyi i piśmiennictwa (dzisiejsza Akademia napisów), całkiem odsunął się od polityki Po utworzeniu cesarstwa pogodził się z Napoleonem, mianowany naczelnikiem archiwów (1804). Odbył missyę naukową po Niemczech; nosił się wtedy z kolosalnym projektem założenia w Paryżu archiwum centralnego, gdzie wszystkie inne zbiory miały być skupione. Roku 1807-go, powierzył mu cesarz ogłoszenie dzieła Rulhière’a (oh.) o Anarchii polskiej, które do owego czasu pozostawało w rękopisie w Archiwum spr. zagrań. Cesarz życzył sobie, aby tej książce przyznał Instytut wielką nagrodę dziesięcioletnią. Podczas interesujących rozpraw w Instytume nad tym przedmiotem, D. zupełnie dorzecznie odparł stronne napaści zarówno księdza Levesque’a, jak Dupont de Ne-mours’a, byłej kreatury Stanisława Augusta, lecz uporu Instytutu nie przełamał. (Obacz „Rapports et discussions de 1’Institut de France sur les prix décennaux⁷', Nov. 1810, oraz artykuł D a o Rulbiè-rze w „Biogr. univ.“ Michaud’a). Podczas wielkich sporów z kościołem wydał z polecenia Napoleona „Essai historique sur la puissance temporelle des papes“ (1810), i „Exposé des faits qui ont donné lieu à la convocation d’un concile national“ (1811); odmówił jednak przyjęcia godności cenzora i radcy stanu. W 1811 wysłany do Rzymu dla odebrania archiwów papieskich; 1814 nie bez żalu zmuszony dopełnić zwrotu archiwów niemieckich, włoskich, hiszpańskich, odebranych z powrotem przez odpowiednie rządy. W 1816 pozbawiony zarządu nad archiwami, dopiero za wolnomyślnego ministeryum Decazes’a (ob.) mianowany profesorem historyi w kollegium francuskiem (stycz. 1819 r.), gdzie na jego wykłady tłoczyła się młodzież, szukająca wolnej nauki i nienawidząca nowego porządku rzeczy; Thiers jeszcze po wielu latach unosił się nad wykładami D., których tutaj słuchał. W marcu .1823 upadł na wyborach Brest do parlamentu, aby obrany został w 1828 i 1830 r. Starzec z zapałem przyjął rewolucyę lipcową; Guizot przywrócił mu zarząd nad ukochauemi archiwami. Zasiadał w izbie 1831 jako deputowany Paryża; obierany później jeszcze kilkakrotnie, odrzucał mandat z powodu sędziwego wieku. Rząd Ludwika Filipa mianował go parem (listop, 1839). Część tylko licznych jego pism historycznych zebrano po śmierci w „Cours d’études historiques“ (Paryż 1842—1849, 20 t.). Wielką położył zasługę, podejmując w imieniu Akademii napisów kontynuacyę monumentalnego wydawnictwa benedyktynów kongregacyi öw. Maura „Histoire littéraire de la France“ (1733—1881), gdzie ogłosił szereg utworów przeważnie z XII i XIII w. Jakkolwiek znaczna część jego pism posiada charakter raczej dyletancki, zestawił jednak mnóstwo

Dauphin — Davenant William.

H*

A.

And. S.

\V. G.

400).

cennych monografij do dziejów Francyi i Włoch. Ob. szczegółową bibliografię pism D. u Taillandier’a „Documents biographiques surD.“ (1847), treściwą „Notice sur D.“ Migneta (1843), oraz sympatyczny jego portret, przez Sainte-Beuve’a, w „Portraits contemporains“.

Dauphin, Dauphiné, ob. Delfin, Delfinat. D’Anre, ob. Aure.

Daurya, kraina w Syberyi, w obwodzie Zabaj-kalskim, między górami Jabłonowemi na zachodzie a rzeką Argunią na wschodzie, przeważnie górzysta; w południowej części, na granicy z Mongolią i pustynią Gobi, stepowa; rzeki należą do sy-stematu Amuru, który na terrytoryum D-i powstaje z połączenia Arguni z Szyłką, ta ostatnia zaś z połączenia Ingody z Onouem. Klimat prawdziwie lądowy, z długą i ostrą zimą, a krótkiem i gorącem latem; deszcze padają przeważnie w środku lata, zimy bywają małośnieżne; panujący wiatr północny ze zmianą kierunków na północno - zachodni lub północno - wschodni. Grunt u podnóża gór czarnoziemny i bardzo żyzny, ale uprawa roli nader ograniczona i odbywa się w sposób pierwotny; wiele produktów rolnictwa, jak np. kartofle, len, buraki, uprawiane są tylko w ogrodach; przy-tem zmienny i surowy klimat z gwałtownemi amplitudami szkodliwie wpływa na rozwój kultury ziemi. Bogactwo lasów ogromne, a w nich mnóstwo grubego zwierza, zwłaszcza zaś niedźwiedzi, lisów, rysiów, rosomaków, soboli, gronostajów, wydr i t. p.; w rzekach obfitość ryb. Równie wielkie jest bogactwo mineralne, dotąd jednak nie wyzyskiwane, jakby być mogło: znajdują się tu rudy złote, srebrne, żelazne, miedziane, cynowe i ołowiane, są także żyły rtęci oraz kryształ górny, ametyst, topaz, agat i t. p. Prócz tubylczych koczujących Mongołów i Tunguzów główny rdzeń ludności stanowią Rossyanie, a obok nich Polacy i Żydzi ; część Mongołów dała się już nakłonić do rolnictwa. Nazwę swą D. otrzymała od Rossyan, którzy w 1639 r. wysłali z Jenissejska oddział kozaków nad Amur; wyprawa za powrotem zdała relacyę, jako jest to kraj zamieszkany przez rolniczych i pasterskich D aur ów, jako ci mają swego księcia, który mieszka w osadzie nad Szyłką, jako wreszcie kraj obfituje w srebro, które wymienia z mieszkańcami północy na sobole, te zaś z Chińczykami na materye jedwabne. Pierwszym z Rossyan, który zbadał D-ę, był przemysłowiec Pojarkow w 1743 r. Nazwa D. ma dziś tylko historyczne oraz geograficzne znaczenie; w admini-stracyi nie używają jej wcale.

Dausch Konstanty, rzeźbiarz niemiecki (* w r. 1844 w Waldsee w Szwabii). Był początkowo kamieniarzem, a następnie uczęszczał do akademii Sztuk Pięknych w Mnichowie. W r. 1869 udał się do Rzymu, gdzie w 1875 r. własną otworzył pracownię. Robił tam dużo portretów, olbrzymią grupę „Samson i Dalila“, wykonał oraz znaczną liczbę pomysłów mitologicznych i alegorycznych. W pracach D-a wyraźny jest idealizm, wpadający w styl starożytny klasyczny. Z ostatnich prac jego odznaczającemi się są: „Cztery po-ry roku“, „Baehantka“; „Młodzi i Starzy” olbrzymia grupa; „Miłosierdzie“, „Siegfriedze smokiem“, „Merkury“, „Egipoyanka“.

Dautzenberg Jan Michał (* 1808 w Heerle — f 1869 w Elsene), pisarz flamandzki, od roku 1839 urzędnik Société générale w Brukselli, należał do dzielniejszych obrońców języka flamandzkiego. Oryginalne jego poezye nie posiadają większej wartości; natomiast wielką usługę językowi ojczystemu oddał książką „Volksleesesboek“ (Bruks. 1854), za którą był kilkakrotnie nagrodzony. Dru-giem waźuem jego dziełem jest „Verhalen vit de geschiedenis van België“ (Gandawa 1856; 3 wyd. 1867), które, również jak i poprzednie, opracował przy udziale van Duysego.

Dauw (Equu]s montanus), ob. Zebra.

Davaine Kazimierz Józef (* w Saint-Amand-les-Eaux [Nord] d. 19 marca r. 1812 — f w Gar-ches pod Paryżem dnia 13 paździornika r. 1882), lekarz i przyrodnik francuski. Rozpocząwszy w r. 1830 kurs nauk lekarskich w Paryżu, ukończył je tamże w r. 1837 i został doktorem med. po obronieniu rozprawy: „De l’hématocèle de la tunique vaginale“. Wykonawstwem lekarskiem nie zajmował się prawie wcale, ani też starał się kiedykolwiek o zajęcie stanowiska urzędowego, poświęcając czas swój wyłącznie pracom naukowym, wielokrotnie przez Akademię francuską nagradzanym. W r. 1868 wybrano go na członka Akademii lek. w Paryżu. Zajmował się wiele badaniem wnętrzaków i wpływu ich na zdrowie ludzi i zwierząt, tym też przedmiotem zajmuje się główne dzieło jego: „Traité des entozoaires et des maladies vermineuses de l’homme et des animaux domestiques“ (Paryż 1860). — Obszerny życiorys wraz z oceną działalności i wyszczególnieniem prac wszystkich podał Duchambre w „Dictionnaire encyclop. des sciences mód.“ (tom. XXXI, str.

Dr J P.

Davenant William (* 1606 w Oksfordzie— f 1668), dramaturg angielski na dworze Karola I. Dostał się tu jako paź księżny Richmond i do u-prawy dramatu zwrócił się dopiero w r. 1629. Zawód dramatyczny rozpoczął tragedyą „Albovine, king of the Lombards“, po której niebawem napisał dramaty: „The cruel brother“ i „The juBt Ita-lian“. W r. 1634 napisał komedyę maskową „The temple of love“, dla odegrania w Whitehallu przez królową i jej damy. Wkrótce potem (1635) w wierszu „Madagascar“ opiewał czyny wojenne księcia Ruperta, dokonane na morzu. Po śmierci Ben Jon-sona zajął jego miejsce i został dyrektorem widowisk królewskich. Podczas wojny domowej, gdy wojska parlamentu odniosły przewagę nad królew-skiemi, usunął się do Prancyi i przeszedł na katolicyzm. Dostawszy się w ręce przeciwników, ukończył w więzieniu w Tower poemat bohaterski „Gondi-bert“ (1651), przez niektórych chwalony, w ogólności jednak słaby i prędko zapomniany. Wypuszczony na wolność, zorganizował trupę dramatyczną i w r. 1656, ponieważ przedstawienia dramatyczne podówczas były wzbronione przez Independentów, zaczął w Rutland House wystawiać „opery“ na wzór

1891 26 872 m-ców.

And. S.

20

włoskich i francuskich. W teatrze tyra po raz pierwszy występowały na scenie kobiety. Z własnych utworów D. wystawił w nim pierwszą część «Siege of Rhodus” (druk. w 1663), .Cruelty of the Spaniards in Peru” (1658) i„History of sir Francis Drakę“ (1658). Gdy Karol II zasiadł na tronie, D. został poetą laureatem i otrzymał przywilej na utrzymanie trupy dramatycznej z pozwoleniem, żeby role kobiece odgrywane były przez aktorki. Ta okoliczność, jak również i ulepszona maszynerya sprawiły, że teatr D-a cieszył się powodzeniem i przyczynił się nie mało do otworzenia drogi wpływowi smaku francuskiego, któremu i sam D. w pewnej mierze hołdował. Jego „Works“ wyszły w Londynie w 1672; nowe wydanie z życiorysem poety ogłosili Laing i Maidment (5 tomów, Edynb. 1872—74).

Davenport, założone w 1836 r. miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie Yowa, na prawym brzegu rzeki Mississippi, która tworzy tu prądowiny; wielki węzeł dróg żelaznych, liczne fabryki, rozległy handel, kollegium katolickie i kollegium Griswold, wspaniały most przez rzekę do przeciwległego miasta Rock-Island; w r.

And, S.

Daventry, miasto w angielskiem hrabstwie Northampton, w blizkości granicy z hr. Warwick, fabryki obówia, wielkie targi na konie; 4 000 m-ców (1891). W pobliżu zabytki starorzymskiego obozowiska.

Davia (da Via), Jan Antoni (* 23 października 1660 — f po roku 1730), nuncyusz w Polsce. W młodości służył wojskowo; zostawszy księdzem, był internuncyuszem w Brukselli, następnie nun-cyuszem w Kolonii. Wysłany na miejsce Jędrzeja Santa Crozza dla załatwienia sporów pomiędzy biskupem wileńskim Brzostowskim a Sapiehami, zjechał do Polski podczas bezkrólewia, przez co zadanie jego skomplikowało się. Pozornie dobroduszny, był w istocie rzeczy namiętnym i chytrym. Z początku w dobrych był stosunkach z posłem francuskim Polignac’em, z którym odwiedzali w Pułtusku Załuskiego, biskupa płockiego; później, dla względów osobistych, przeszedł na stronę elektora saskiego. Bawił w Polsce lat cztery. Odwołany w r. 1700 na nuncyusza do Wiednia, w r. 1712 został kardynałem, otrzymał dyecezyę Rimini. W r. 1730 brał udział w elekcyi Klemensa XII (Bartoszewicz w „Enc. Org.“ t. VI).W- s*

David Gerard, malarz hollenderski (* około 1450 w Oudewater—f 1523 w Bruges). Z żywota jego tyle tylko wiadomo, że był r. 1484 członkiem cechu św. Łukasza w Bruges, gdzie pracował pod wpływem Memlinga. R. 1515 wstąpił do cechu antwerpskiego. De ratusza w Bruges odmalował wielki obraz ,Sąd ostateczny“ (zatracony). Główuem jego dziełem jest «N. P. Marya w gronie świętych" (obecnie w muzeum w Rouen). Obok tego godne wspomnienia: „Chrzeît Chrystusa" (w a-kademii w Bruge) i „Gody w Kanie Galilejskiej", w Luwrze D był malarzem bardzo płodnym i miewał liczoe zamówienia: to też wiele jego obra-

Ea-.ykl. Powk. IUuitr. Z««z. D 5. T XV.

zów religijnych można spotkać po muzeach europejskich.    *

David Jakób Ludwik (* 30 kwietnia 1748 w Paryżu—f 21 grudaia 1825 w Brukselli), malarz francuski, jeden z tych, którzy najgłębszy wpływ wywarli na ideje artystyczne nowszych czasów i na losy szkoły francuskiej, reformator jej i odrodziciel. sądzony dzisiaj rozmaicie: przez jednych wychwalany, przez drugich znów napastowany bez miary; przez jednych uważany za twórcę ruchu artystycznego, jakim się zaznaczyła część XIX stulecia, przez drugich zaś jedynie za głowę szkoły klasycznej, zacofanej.—D, syn drobnego kramarza, w dziecięctwie straciwszy ojca, z kolle-gium des Q latre-Nations, gdzie się wychowywał i gdzie się wcześnie taleut jego objawił, w dziewiątym roku życia był oddany przez opiekuna do pracowni Boucher’a. Ten, poznawszy jego zdolności, poradził mu, aby się oddał pod kierunek Vien’a, którego szkoła lepiej odpowiadała jego usposobieniu. Vien wtedy przedsięwziął był odnowić smak artystyczny i starał się nawrócić sztukę ku naturze i ku prostocie; w tym też duchu kształcił się D.; nie był wszakże szczęśliwym w pierwszych swoich krokach na polu sztuki, gdyż od r. 1772 trzy razy napróżno się ubiegał o premium rzymskie, aż dopiero na czwartym konkursie, r. 1775, otrzymał je za «Autyocha i Stratonikę“. Tegoż roku Vien został zamianowany dyrektorem Akademii francuskiej w Rzymie i zabrał tam z sobą swojego ucznia. D. w wiecznem mieśoie pilnie studyował dzieła wielkich mistrzów, szczególniej zaś Michała Anioła, Rafaela, Gwido Reuiego, Domenichina, a nareszcie wystąpił z wielkim obrazem „Belizaryusz", który r. 1780 wystawił w Paryżu i otrzymał za niego tytuł członka przybranego (agrégé) królewskiej akademii malarstwa, we trzy zaś lata potem został jej członkiem rzeczywistym za «Andromachę opłakującą śmierć Hektora“. W ślad za tem, (r. 1784) poszła «Przysięga Horacyuszów“, dzieło, w którem nastrój i dążność jego twórcy najcharak-terystyczniej się odbiły. Nie brak w niem w pewnej mierze oschłości, czuć w niem powściągliwość umyślną, ale styl jędrny i szlaohetny odznacza się powagą iście Korneliuszowską. Był to czas, w którym D. oddawał się głównie przedmiotom, czerpanym z dziejów starożytnych, szukał natchnienia w Liwiuszu i w żywotach Plutarcha, że wspomnimy tu jeszcze „Śmierć Sokratesa“ i „Brutusa“. Te-mata tego rodzaju w sam raz odpowiadały duchowi rewolucyjnemu, jaki wówczas nurtował Francy ę, gdzie w mowach i rozprawach republikańskich imiona bohaterów Grecyi i Rzymu wspominane były z takim entuzyazmem; nie dziw więc, że Konstytuanta znalazła gotowego illustratora swoich myśli w tym mistrzu, w którego talencie zarazem ważna się ewolucya odbyła: już nie ze starożytności odległej, zamarłej, ale z chwili bieżącej, żywej, zaczął czerpać przedmioty wzruszające do swych utworów. Wielki obraz jego «Serment des Jeu de Paume“ budził podziw ogólny, co wraz z popularnością, jaką zjednały mu uczucia jego republikańskie, wynosi go na członka Konwencyi.

S. K.

Twórca Horacyuszów na arenę polityczną wstępuje, przemawia z trybuny, składa raporta o sztukach pięknych, ustanawia konkursa, układa plany uroczystości publicznych. Głosuje za śmiercią króla, maluje „Ostatnie chwile Lepelletier’a“, i portrety konwencyonistów, projektuje kostiumy urzędowe, wreszcie wśród podniecenia, wywołanego przez zabójstwo Marata, odtwarza świetny wizerunek zamordowanego „Przyjaciela ludu“. W miesiącu nivôse, w II roku rzeczy pospolitej, Dawid prezy-dował w Konwencyi i należał do komitetu Bezpieczeństwa publicznego. Po zwycięstwie ther-midorowem, cztery miesiące był więziony i ledwie nieledwie wolność odzyskał. Na tern się jego karyera polityczna Bkończyła; wrócił do studyów starożytnych, a porwany prądem opinii, rozentuzya-zmował się do Bonapartego; malował „Przejście jego przez górę św. Bernarda“, potem „Ko-ronacyę“, „Rozdanie sztandarów 1810 r.“, „Napoleona w stroju cesarskim” i in. Z tegoż czasu pochodzą portrety: „Piusa VII“, pani „Recamier“, generała „Gerard’a“, „Pecoul'a“, „Boissy d’Anglas i in., oraz „Porwanie Sabinek“ i „Leonidas pod Ter-mopilami“.—Po upadku Napoleona, D. jako kon-wencyonisła, „królobójca“, wykluczony z Akademii i wywołany z kraju, udał się do Brukselli, gdzie, mimo lat podeszłych, pracował pilnie aż do śmierci, lubo już z mniejszem powodzeniem; i tam wszakże miał [wielu zdolnych uczniów (w ich liczbie i Franciszka Naveza), i na rozwój malarstwa wywierał wpływ przeważny. W tym czasie odżyły w nim wspomnienia klasyczne, z upodobaniem czerpał te-mata z mitologii, jak np. „Amor opuszczający Psyche“, „Mars rozbrojony przez Wenerę“, „Amor i Gra-cye” i t. p.—Umarł, licząc lat 78. Rząd Restauracyi, mimo próśb synów, nie pozwolił zwłok jego do Francyi sprowadzić—trumnę wstrzymano na granicy. Twórcę „Marata“ i „Sabinek” pogrzebiono w Brukselli, przy czem odbyła się wielka manife-Btacya.—Antoni Valabrègue tak charakteryzuje D-a: wielki artysta bezwątpienia; intelligencya podniosła, umysł szlachetny i pewny siebie, szczery apostoł piękna takiego, jakie zgodne było z jego pojęciem, wydaje nam się jakby wrogiem pewnych przymiotów francuskich. Dążąc do swojego celu wytrwale, odtrąca fantazyę i wdzięk, nie dba o koloryt, starając się przedewszystkiem o czystość nadzwyczajną rysunku. Ale pod doskonałością pozorną spostrzegamy w nim znaczne wady. Żaden ton nie ma rozdźwięku w jego kompozycyach zanadto jednostajnych. Całość sprawia wrażenie bardzo często żółtawe. Nadużywa on nagości, jak gdyby był rzeźbiarzem. Najlepsze jego obrazy wyglądają jak odtworzenie scen z tragedyj klasycznych. Jednak ideał ludzki, filozoficzny, surowy, żyje w tych typach, podnosi i uszlachetnia ich rolę. Co do nas, nad malarza historycznego, przejętego swojemi te-oryami, przekładamy prawdomównego tłómaoza rzeczywistości swoich czasów. To też obok artysty gwałtownego, napuszonego, krasomówczego, który nam się wydaje wyszłym z mody, z przyjemnością znajdujemy D-a cichego, łagodnego, obserwatora uważnego i drobiazgowego, jakim się okazał we

wspomnianych wyżej portretach. Tam on blizki jest sercu naszemu, nie prawodawca sztuki, lecz przyjaciel natury“.—Z licznych uczniów D-a najprzedniejsi są: Gerard, Gindet, Isabsy, Ingres, Leon, Robert i in.—Porów. J. L. David „Le peintre Louis D.“—(Paryż 1880);—Délécluse „Louis D., son école et son temps“—(1855);—Miette de Villars „Mémoires de D. peintre et député à la convention nationale“ — (1850)—Valabrègue w „Gr. Encyclop.“ Lamirault’a.    *

David Marcin Aloizy, astronom czeski (* 1757 w Drzewohryzach—f 1836 w Teple); uczył się w Pradze filozofii i matematyki, w 1777 został magistrem filozofii a następnie teologii, w r. 1790 doktorem filozofii. W r. 1873 wydał „Das Leben Newtons“, 1789 został adjunktem obserwatoryum praskiego. Odbywał liczne podróże po kraju dla oznaczenia położenia geograficznego miast w Czechach. W r. 1795 obrany członkiem czeskiego towarzystwa naukowego, od r. 1806 — 31 był jego sekretarzem, w r. 1832—33 prezesem.—W r. 1799 zamianowany dyre ktorem obserwatoryum praskiego, przyczynił się do jego podniesienia. W r. 1805 prowadził dostrzeżenia wspólne z Jungnitzem we Wrocławiu, celem oznaczenia różnicy geograficznej między tern miastem a Pragą; podobnież oznaczył różnicę położenia Pragi względem Drezna. Rezultaty licznych swych spostrzeżeń ogłaszał w „Abhandlungen der k. böhm. Ges. der Wissenschaften“. Życiorys jego ogłosił Kulik w sprawozdaniach czeskiego tow. nauk., a krytyczną ocenę jego prac napisał Studnicka.

David d'Angers Piotr Jan, znakomity rzeźbiarz francuski (* 1789 w Angers—f 1856 w Paryżu), był synem rzeźbiarza figur i ornamentów drewnianych, nie dziw przeto, że od dzieciństwa uczuł pociąg do tego kunsztu i niezwykłe okazywał zdolności, które do dwudziestego roku życia tylko pod kierunkiem ojca rozwijał, pomagając mu w pracy. Nareszcie w r. 1809 udał się do Paryża, gdzie zrazu uzupełniał studya swe w Luwrze, potem się dostał do pracowni Rolanda, a wreszcie w r. 1810, przy poparciu imiennika swojego, słynnego malarza, Ludwika D-a, otrzymawszy drugą wielką nagrodę rzeźbiarską w szkole sztuk pięknych, został przyjęty i do jego pracowni, w rok zaś potem zdobywszy premium rzymskie za „Śmierć Epaminondasa“, stanął u szczytu szczęścia—ujrzał się w Rzymie, gdzie całkowicie oddał się kultowi sztuki antycznej, pod kierunkiem Canovy, i gdzie także miał styczność z Thorwaldsenem. Po powrocie do kraju w r. 1815, wkrótce potem zrobił wycieczkę do Londynu, gdzie podziwiał arcydzieła Flaxmana, lećz z samym mistrzem nie potrafił zabrać stosunków. — Zamieszkawszy stale w Paryżu, rozwija tam energiczną działalność: w r. 1818, na zamówienie rządu, wykonywa posąg olbrzymi Ludwika Kondeusza, (dziś w Wersalu), dzieło uderzające życiem i niezwykłą na owe czasy śmiałością ruchu, przez które wzbudza podziw ogólny, pozyskuje rozgłos szeroki i coraz więcej obstalunków rządowych. Więo się poczuwa w sobie, nabiera u-fności w swe siły, pragnie, jak imiennik jego w ma-

HL

r.,

larBtwle, zostać odrodzicielem rzeźbiarstwa i stać się twórcą sztuki narodowej,—przedstawić w marmurze to wszystko, co uświetnia i przejmuje dumą jego ojczyznę, a zarazem „oddać (jaksam wyrzekł o sobie), duszę wielkiego męża, oglądając stronę jego moralną w świetle fizyologii”. Odrzuca więc kierunek klasyczny i aż do śmierci stale się trzyma realizmu, starając się przy tern o coraz wybitniejsze uwydatnienie wyrazu fizyognomii. Płodność wszakże jego fantazyi przy łatwości technicznej parła go do nadmiernie rozległej działalności, skutkiem czego wpadał dość często w pobieżność dekoracyjną. - W r, 1824 D. ukończył pomnik „Bonch amp’a“, który może być słuszDie uważany za prototyp rzeźbiarstwa narodowego. Rok 1825 i 1826 były to lata chwały D-a; po inauguracyi kolosalnego popiersia Henryka II, w Boulogne, Karol X, sam wręczył mu krzyż legii honorowej, potem wybrano go na członka instytutu, a nareszcie dano mu katedrę w szkole sztuk pięknych. Z tegoż czasu, oprócz mnóstwa popiersi i medalionów: Ingresa, Manuela, Keratrego i in., pochodzą też wspaniałe pomniki Fenelona i generała Foy. Tym sposobem mistrz dłóta stał się niejako historyografem swojej ojczyzny, nie tylko przez portrety znakomitych mężów współczesnych, ale i przez drobne zzczegóły w wielkich swych dziełach, jak np. w pomniku generała Foy (1827), który nazwać-by można najciekawszym dokumentem historycznym, gdyż spotykamy na nim postacie najświetniejsze z epoki owej, jak Royer-Collard, Oha-taubriand, Casimir Perier, Benjamin Constant, Victor Hugo, Vionnet, Charcot i in.—W r. 1828 D. wybrał się w pierwszą swoją podróż do Niemiec, gdzie 1829 umyślnie zjechał do Wejmaru, aby wykonać biust Goethego, a spotkawszy się tamże z Mickiewiczem, zrobił też i jego portret w medalionie, znany powszechnie z licznych reprodukcyj (Porówn. „Listy z podróży“ A. E. Odyńca. Tom I, listy XV i XV do J. Korsaka). W roku 1834 wycieczkę tę powtórzył i wzbogacił galeryę sportre-towanych przez siebie znakomitości popiersiami Schillinga, Dannecker a, Tiecka i Rankego.—Od r. 1835 do 1837 D. pracował dla Panteonu, którego front zdobi największe jego dzieło: wypukłorzeźba, przedstawiającą Francyę śród najznakomitszych mężów, od czasów rewoluoyi do dni ostatnich.— Wymienić wszystkich prac D-a niepodobna, jest ich bowiem nadzwyczaj wiele, a mianowicie: 45 wielkich posągów, 25 mniejszych, przeszło 50 płaskorzeźb, przeszło 30 popiersi kolosalnych i przeszło 500 medalionów portretowych (zbiór ogólny w Luwrze). David brał także udział i w życiu politycznem: za młodych lat, w r. 1815, uczestniczył w powstaniu włoskiem na rzecz Murata, a w 1848 był przedstawicielem departamentu Maine-et-Loir w zgromadzeniu konstytucyjnem, w którem zasiadł na skrajnej lewicy. Po zamachu stanu 2 grudnia 1851 r., wywołany z ojczyzny, podróżował po Grecyi, a po niejakim czasie po to tylko wrócił do Francyi, aby złożyć w niej kości swoje. W1880 r. 24 października w Angers odsłOniono uroczyście posąg jego, dłóta Noela.—„Oeuvres complètes de D. d’Angers“ (Paryż 1856—58, fol., ze 152 litograf, tabl.); Eug.

Marc „l’Oeuvre de David d’Angers, sa vie, son oeuvre, ses écrits et ses contemporains“ (2 t. 1878); tenże „D. et ses relations littéraires“ (1890). *

David Chrystyan Jerzy Natan (* 1793 roku—f 1874 r.), duński mąż stanu i uczony. Pochodził z rodziny żydowskiej i przeszedł na katolicyzm. W Kopenhadze otrzymał profesurę ekonomii społecznej i prawa państwowego, lecz wkrótce został jej pozbawiony z powodu wolnomyślnego kierunku założonego przezeń w roku 1834 pisma „Fädrelandet“. Po wstąpieniu na tron Chrystyana VIII w r. 1849, D. obrany posłem na sejm, przyłączył się do stronnictwa rządowego, przez co dawna jego popularność upadła. D. był dyrektorem więzień i naczelnikiem biura statystycznego. W r. 1854 król mianował go członkiem rady państwa, a w r. 1864 ministrem skarbu w gabinecie Blu-mego, i na tern stanowisku stał się D. znanym. O-głosił wiele artykułów treści ekonomicznej po różnych czasopismach.

David Johannes BaptiBta, ksiądz, pisarz flamandzki (* 1801 w Lier w Belgii,—f 1866 w Lovanium), od r. 1834 był profesorem języka flamandzkiego i historyi belgijskiej w uniwersytecie katolickim w Lovanium. Oddał wielkie usługi ziomkom, pracując nad ożywieniem ducha narodowego, zarówno przez wykłady akademickie, wydawanie czasopism („Midellaer“, „Belgisch Muzeum“ i in.), głównie wszakże przez liczne podręczniki szkolne i większe dzieła gramatyczne, historyczne i literackie. Wymienimy tu najważniejsze: „Nederduitsche spraekkunst“ (3 wyd. Mecheln 1839, 2 t.); „Vaterlandsche historie“ (Lovanium 1840— 64, 10 t.); „Geschiedenis von de stad en heerlyk-heid von Mecheln“ (1854, tamże); „Nederlandsche gedichten med taal-en letter hundige aanteekenin-gen“ (tamże 1869). Oprócz tego D. wydał przekład czterech ksiąg o naśladowaniu Chrystusa Tomasza a Kempis (8 wyd. Lovanium 1865), niektóre pisma Bilderdijka z komentarzami i Maerlanda biblię rymowaną ze wstępem i uwagami. Ku czci jego i naśladowaniu zawiązało się w Belgii towarzystwo „Hed David fonds“.

David Felicyan (* 13 kwietnia 1810 w Cadenet [Vaucluse]—f 29 sierpnia 1876 r., w St. Germain en Laye), znakomity kompozytor muzyczny francuski. Skłonności do muzyki objawiły się w nim bardzo wcześnie; w piątym roku życia już pobierał pierwsze początki sztuki, w siódmym został oddany do chóru chłopców przy kościele St. Sauveur w Aix, w którym obeznał się z główne-mi zasadami teoryi muzyki, poczem otrzymał posadę kapelmistrza przy tymże kościele (1829). Niedługo jednak zajmował to stanowisko, chęć bowiem dalszego kształcenia się skłoniła D-a do u-dania się do Paryża. Przedstawiwszy Cherubinie-mu pierwsze próby swego talentu i otrzymawszy od niego zachętę do dalszej pracy, D. wstąpił do konserwatoryum paryskiego, gdzie studyował te-oryę kompozycyi u Fótisa, grę na organach u Be-noisfa; oprócz tego pobierał lekcye prywatne u Re-bera. W tym czasie ważny nastąpił zwrot w życiu młodego kompozytora. Rozszerzająca się sekta

■mJ

:i.W

2i-

ij'?'

^-V :. -- _

Roukh“.

A. Pol

Saint-Simonistów zdołała zaciągnąć w swe szeregi Davida; zostawszy gorliwym apostołem zasad przez nią głoszonych, udał się w 1833 r. na wschód, w charakterze missyonarza, i wraz z innymi członkami tej sekty przebiegł całą Azyę Mniejszą i Egipt. Po pięciu latach wędrówki wrócił do Paryża. W czasie tej podróży awanturniczej D. dokładnie obeznał się z muzyką ludów wschodnich, skrzętnie notował zasłyszane melodye i badał właściwości tej oryginalnej muzyki. Owocem tej pracy był zbiór melodyj wschodnich, wydany w Paryżu (1835), który wszakże nie wywarł oczekiwanego wrażenia w gronie muzyków paryskich. Nie zniechęciło to jednak Dawida do dalszych studyów nad muzyką wschodnią. W 1844 r. wykończył odę-symfonję p. t. „Pustynia“ (Le désert), która wkrótce po wykonaniu na koncercie konserwatoryum paryskiego stała się sławną, i obiegała tryumfalnie wszystkie ważniejsze estrady koncertowe Europy. Treścią tej symfonii (z chórami), są wrażenia z podróży autora po Azyi i Egipcie. Oprócz tego pięk-

ÄT'-

'à

K:mm

U, Vïf?

fef. '

ij

- ■-

Fig. 31. David Keticyan

nego dzieła D. napisał: oratoryum „Mojżesz na górze Synai“ (1846), odę-symfonię „Kolumb“, misterium „L’Eden“ (1848); opery: „La perle du Brésil“, „Herculanum“ (1859), „Lalla Roukh“ (1862), „Le saphir“ (1865), 24 kwintety smyczkowe, („Les quatre saisons“), dwa nonety na instrumenty dęte, symfonię F. dur, pieśni i t. d. W 1867 r. D. o-trzymał od Akademii paryskiej wielką nagrodę państwową w ilości 20 000 franków, w r. 1869 objął posadę bibliotekarza w konserwatoryum, po Berliozie. Jakkolwiek D. jest wysoko cenionym kompozytorem, jednakże powodzeniem rzetelnem cieszyły się tylko: „Pustynia“—do dziś dnia nie-schodząea z repertuaru koncertowego, i opera „Lalla

A. Pol

David Ferd y n and {* 19czerwca 1810 w Hamburgu— f 19 lipca 1873, w czasie podróży po Szwajcaryi), znakomity skrzypek niemiecki, uczeń Spohra. W 1827 r. był skrzypkiem w orkiestrze teatru berlińskiego. Od 1829—36 podróżował po

Rossyi, dając koncerty w miastach znaczniejszych. Wezwany przez Mendelssohna, D. wrócił do Niemiec i osiadł na stałe w Lipsku, gdzie objął miejsce pierwszego skrzypka w orkiestrze Gewandhausu, zarazem posadę profesora w konserwatoryum. Jako kompozytor D. stworzył wiele dzieł wartości pierwszorzędnej, jak: 5 koncertów skrzypcowych, kilka waryacyj, dwie symfonie, opera „Hans Wacht*; przedewszystkiem jednak sławę swą zawdzięcza przepysznej „Szkole na skrzypce* („Violinschule“) i „Hohe Schule des Violinspiels“ (zbiór kompozy-cyj skrzypcowych starych mistrzów, głównie francuskich i włoskich, z XVII i XVIII w.).

David Armand, ksiądz, przyrodnik francuski i missyonarz w Chinach (* 1826 r. w Espeletto). Najpierwej odbył podróż po Mongolii i zdał z niej sprawę w „Nouvelles Archives du Muséum” (1867 —70). Potem zwiedził środkowe prowincye Chin

1    wschodni Tybet, a tę drugą jego wyprawę opisał E. Blanchard w „Revue des Deux Mondes“ (1871); o trzsciej swej podróży D. wydał dzieło p. t. „Journal de mon troisième voyage d’exploration dans l’empire chinois“ (Paryż 1875,

2    tomy). R. 1875 wróciwszy do ojczyzny, przy

wiózł z sobą bogate zbiory przyrodnicze, z któ rych nauka wielką korzyść odniosła. Jego kol-lekcyę ssawców opisał Milùe - Edwards p. t. „Recherches pour servire à l’histoire naturelle des mammifères“ (Paryż 1868 —74, 2 tomy); ptaki— sam D. wespół z Oustalet’em w dziele „Les oiseaux de la Chine“ (tamże 1877); rośliny—A. Fran-chet p. t. „Plantae Davidianae ex Sinarum Impe-rio* (tamże 1884—90, 2 tomy).—Prócz tego niektóre spostrzeżenia, zebrane w swych podróżach David ogłosił w liońskich „Missions catholiques (1890—81).    *

David Hieronim Fryderyk Paweł, baron, wnuk malarza; mąż stanu francuski (* 1828 w Rzymie—f 1882 w Langon). R. 1844 w randze podoficera wstąpił do pułku żuawów w Algieryi; w 1846 był szefem biura arabskiego, a w 1856 został komendantem okręgu wojennego Beni-Man-sur w Kabylii. W 1853 wezwany na oficera ordy-nansowego księcia Hieronima Napoleona, odbył kampanię krymską, a w 1857 wziął dymissyę w randze kapitana, R. 1859 wybrany do ciała prawodawczego, stale w niem od tego czasu zasiadał, od r. 1867 jako wice-prezydent. On-to w r. 1870 wywołał interpellacyę w sprawie kandydatury Hohen-zollernowskiej do tronu hiszpańskiego. Po wybuchu wojny z Niemcami D. wyruszył z cesarzem w pole. Znajdował się przy pierwszej klęsce armii francuskiej pod Weissenburgiem.—Wróciwszy do Paryża, na posiedzeniu izby 9 sierpnia 1870 r., popierał najżarliwiej wniosek Duvernois, który zmu sił ministeryum Obviera do ustąpienia; poczem w ministeryum uformowanem przez hrabiego Cou-sin-Montauban dostał tekę robót publicznych. Po obaleniu cesarstwa musiał ustąpić z tego stanowiska, w latach jednak 1876 i 1877 zasiadał w izbie poselskiej, lecz przy nowych wyborach 1881 nie podał swej kandydatury.—Wydał: „Reflexions et discours sur la propr'é:é chez les Arabes“ (Bor-

deaux 1826) i „Actualités et souvenirs politiques“.

New-York; obie wcześnie zaozęły pisać wiersze i w młodym wieku poumierały na suchoty. Starsza zostawiła 300 utworów poetycznych, których wybór wydał prof. Morse, p. t. „Amir Khan and other Poems” (1829); poezye młodszej, wydane 1841, zawierające „Tragedy ofAlethia", napisaną w ciągu dwóch dni, Washington Irving opatrzył bardzo zajmującym życiorysem. Utwory obu sióstr, zebrane w jednej książce, wyszły r. 1850.    *

Daviel Jakób (* d. 11 sierpnia r. 1696 w La Barre [Normandya] —f w Genewie d. 30 września r. 1762), słynny okulista francuski. W chirurgii kształcił się w Rouen i w Paryżu, a gdy w roku 1719 zaraza morowa straszne zaczęła szerzyć spustoszenia we Francyi południowej, udał się do Marsylii i z wielkiem poświęceniem walczył skutecznie przeciwko okropnej chorobie; w nagrodę za to król obdarzył go medalem z napisem: „pro peste fugata" i nominacyą na starszego chirurga floty, a Marsylia mianowała go chirurgiem miej-

(Paryż 1874).    *

And. S

David, miasto w rzeczypospolitej południowoamerykańskiej Kolumbii, w prowiacyi Pananiie, jest stolicą departamentu Chirico, leży w bardzo żyznej okolicy, niedaleko od wybrzeży Oceanu Wielkiego i od granic rzeczypospolitej Costa-Rica; ma 8 000 m-ców, którzy trudnią się uprawą roli i hodowlą bydła, plantują także znany z dobroci tytoń.

Davidson (Davissonius) Wilhelm, lekarz szkocki, osiadły w Paryżu, był tamże lekarzem nadwornym wygnanej małżonki KarolaI, Maryi Henryki, oraz od r. 1648 inspektorem głównym ogrodów królewskich. W r. 1651 król Jan Kazimierz powołał go do Warszawy i mianował pierwszym chirurgiem dworu; stanowisko to zajmował D. do 1668. O dalszych losach jego nic nie wiadomo. D. był zapalonym stronuikiem Paracelsa (ob.), czego nam dowodzi cudackie dzieło jego p. n.

„Philosophia pyrotechnica“, od r. 1635 do 1675 w Paryżu kilkakrotnie wydawane i dwa razy na skim. Pomimo że cieszył się powodzeniem wiel-język francuski tłómaczone. Kośmiński w „Słów- j kiem, od r. 1728 zaprzestał zajmować się chirur-niku lek. polskich“ (str. 85) wylicza cały szereg gią i poświęcił się wyłącznie okulistyce. Nieba-prac jego, do których dodajemy dwie, opuszczone wem zasłynął jako pierwszy lekarz chorób ocz-tamże, mianowicie: „Observations sur l’anatomie" nych w Europie i powoływany bywał na (Paryż 1651) i „Collectanea chemica medico-philoso- różne dwory królewskie i książęce. W r. 1746 phica Polonica* (Antwer. 1698)—por. Dechambre. osiadł w Paryżu i w trzy lata później został na-

Fig. 35. Daviela łyżeczka.

„Diet. eneyoloped. des sciences méd.“ (T. XXVI, dwornym okulistą królewskim. Śmierć z apoplek-

syi zaskoczyła go w Genewie, gdzie się był udał dla wykonania operacyi ocznej. D. zasługuje nie-tylko na miano zręcznego i wybornego operatora, ale bez przesady nazwać go można prawdziwym dobroczyńcą ludzkości, gdyż tysiącom chorych przywrócił wzrok utracony. Wielką zasługą jego jest wynalezienie sposobu operowania zaćmy (ob.), za pomocą wydobycia (extractio) soczewki zaćmionej; opisał go w „Mémoires de 1’Acad. de chirurgie“ (t. II) p. n. „Sur une nouvelle méthode de guérir la cataracte par l’extraction".

Daviela łyżeczka. Narzędzie używane w okulistyce, a wynalezione przez J. Daviela (ob.), służy do wydobycia przez chorobę zepsutej, soczewki z oka, dotkniętego zaćmą.

Davies sir John, znakomity prawnik i poeta angielski (* 1570 w Westbury—f 1626 w Londynie). Odbywszy studya prawnicze, oddał się sądownictwu, a wstąpiwszy do parlamentu 1601 r., rychło doszedł do wysokich urzędów. Już w r. 1604

Dr. J. P.

str. 42).

Davidson Tomasz, paleontolog i geolog angielski (* 1817 w Edynburgu—f 1855, w Londynie). Ukształcenie otrzymane w ojczyźnie uzupełnił studyami we Francyi we Włoszech i oddał się przeważnie badaniu ramienionogów(Brachipoda), których usystematyzowanie jest niemałą jego zasługą. O brytańskich ramienionogaoh kopalnych wydał wielkie dzieło systematyczne „Monograph of British fossil Bracbiopoda“ (t. I—VI „Palaeontogr.

Dr J. P.

Dr J P.

Society* 1850—56, na język niemiecki przełożył Suess „1856). Obok wielu pomniejszych prac D a, ogłaszanych po czasopismach, trzeba jeszcze wymienić piękne jego dzieło „Illustration and History of Silurian Life“ (Londyn 1868). D. był sekretarzem londyńskiego Towarzystwa geologicznego, wi-ce-prezesem Towarzystwa paleontologicznego; w r.

1870 otrzymał złoty medal od Towarzystwa królewskiego; brał czynny udział w organizacyi Muzeum Brytańskiego i miał powierzoną sobie klasy-flkacyę ramienionogów, zebranych podczas wyprawy ¹ zamianowano go obrońcą rządowym w Irlandyi, naukowej „Challengera*.    *    ' a po trzech leciech obdarzono szlachectwem. W r.

Davidson Lukrecya Marya (*1808—fl825)    1613 przewodniczył rozprawom w parlamencie ir-

i siostra jej, Małgorzata Miller (* 1823—f landzkim. Powróciwszy do izby niższej, otrzymał 1838), poetki amerykańskie. Obie się urodziły godność najwyższego sędziego, ale wkrótoe potem w Plattsburgu nad jeziorem Champlain, w stanie | zmarł nagle. Jego dzieło „Reports of Cases Ad-

S. K.

cet* (r. 3 885 I str. 135).

Daviet de Foncenex Franciszek(* 1733 w Thonon w Sabaudyi,—f 1799 w Casai). Był generałem armii sardyńskiej. Uczeń i przyjaciel La-grange’a, członek akademii turyńskiej, ogłaszał w jej pamiętnikach rozprawy o logarytmach ilości ujemnych i urojonych, jako też o zasadach podstawowych mechaniki, które zebrane zostały w jeden tom i wydane 1799 r. w Turynie. Jest jednym z twórców teoryi fuukcyj hyperbolicznych.—Umarł w niełasce, za oddanie Francuzom Villefranche r. 1792.

Dr J. P.

judged in the King’s Courts in Ireland“ (1615) jest najpierwszym referatem sądowym irlandzkim, jaki się kiedykolwiek w druku ukazał. Z innych pism jego zasługuje na wyróżnienie „Discovery of the True Cause why Irelande was never subdued entirely until the Reign of King James I“ (Londyn 1612). Jako poeta, znany jest z poematu o tańcu p. t. „Orchestra“ (1596), i drugiego, o nieśmiertelności duszy „Nosce te ipsum* (1599), które się odznaczają płynnym wierszem i podziwu godną harmonią układu. Jego epigramata i wiersze pochwalne dla królowej Elżbiety wydał Grosart w 2 tomach 1876 w Londynie.    *

Davies Thomas Stephens, matematyk angielski (* 1795—f 1851), był od r. 1834 profesorem szkoły wojskowej w Woolwich.—Rozprawy jego, ogłoszone przeważnie w sprawozdaniach towarzystwa naukowego edynburskiego, tyczą się głównie geometryi sferycznej, jak „Researches on spherical geometry“; „On the équation of loci tra-ced upon the surface of the sphere, as expressed by spherical coordinates*. Pisał też o własnościach trapezów, o heksagramie mistycznym Pascala, o własnościach trójkąta, o teoryi matematycznej magnetyzmu ziemskiego, o historyi kompasów morskich (w „Thomson’s British Annual“ 1837). Oprócz tego ogłosił wykład trygonometryi sferycznej i zbiór oryginalnie rozwiązanych zadań: „Solution of the principal questions of dr. Huttens course of ma-them.“ (3841).

Davies Herbert (* d. 30 września r. 1818 w Londynie—f d. 4 stycznia r. 1885), lekarz angielski. Nauki odbył w Londynie i Cambridge (1836—1848), dłuższy też czas spędził na kształceniu się w Paryżu i Wiedniu. Od roku 1854 do 1874 był lekarzem naczelnym (Physidan) w „London Hospital“ i na stanowisku tern odznaczył się zarówno jako lekarz, administrator i profesor; na szczególne zaś uznanie zasługuje działalność jego podczas grasowania cholery w r. 1866. Wydał pomiędzy innemi: „Lectures on the physical diagno-sis of the diseases of the Jungs and the heart* (Londyn 1851, wyd. II tamże 1854) i szereg prac pomniejszych, pomieszczonych przeważnie w „Pro-ceed. of the Royal Soc. of London*.—Ojciec jego, Tom as z D., był również cenionym lekarzem w Londynie, oraz pierwszym, który obznajomił ziomków swych z auskultacyą (ob.). — Por. „The Lan-

Dr J. P.

S. K.

Davila Arrigo Caterino (* 1576 w Pieve di Sacco—f 163 L w San Michele), dyplomata i historyk włoski. Za młodu służył w wojsku fran-cuskiem; w r. 1599 wrócił do kraju i po ukończeniu studyów w Padwie OBiadł w Parmie, gdzie został członkiem akademii „Innominati*. Później wstąpił do służby państwowej w Wenecyi i sprawował w niej ważne urzędy wojskowe na wyspie Krecie, w Dalmacyi i Friaulu z takiem powodzeniem, że otrzymał zaszczyt zasiadania w senacie obok doży. Został zamordowany pod Weroną podczas podróży w sprawie rządowej. Dzieło jego: „Storia delle guerre civili di Francia“ (Wenecya 1559—98; 1630 i częstokroć później; ostatnio w 6 tomach w Medyolanie 1807), jest bardzo powaźnem źródłem do dziejów ówczesnych; na język angielski przełożył je Cotterel (Londyn 1666), na francuski—Mallet i Grosley (3 tomy, Paryż 1757), na niemiecki—Reith (5 tomów, Lipsk 1792—95).

Davila A. F. Karol (* w Parmie w r. 1828— f d. 10 września r. 1884), inspektor główny służby zdrowia w Rumunii, z pochodzenia Francuz. Naukami lekarskiemi zajmował się w Paryżu i u-kończył je w r. 1853 jako doktor med., obroniwszy rozprawę: „De la prophylaxie de la syphilis“. W tym samym roku jeszcze hospodar Stirbey powołał go do siebie i powierzył mu organizacyę służby zdrowia w wojsku swem, mianując go od-razu lekarzem naczelnym. Gdy ze zjednoczonych Multan i Wołoszczyzny powstała Rumunia, D. nadal pozostał na poprzedniem swem stanowisku i w ciągu lat 30 blizko nieobliczone usługi oddał przybranej swej ojczyźnie. Stworzona przez niego służba zdrowia w wojsku rumuńskiem podczas wojny z r. 1877/8 okazała się wzorową, żadnej innej europejskiej w niczem nie ustępującą. Wydziały lekarskie w Jassach i Bukareszcie także jego są dziełem. W ogóle D. przyczynił się niezwykle do podniesienia poziomu naukowego w Rumunii i wszelkiemi siłami zawsze popierał rozwój cywi-lizacyi w tym kraju.—Por. Petrescu „Un homme de bien le général C. D.“ w „L’indépendance roumaine“ (1884 z d. 22 września).

Davillier Jan Karol, baron, archeolog francuski (* 1823 r. w Rouen—f r. 1883 w Paryżu), zapoznawszy się w swych podróżach, szczególniej po Hiszpanii, z szacownemi zabytkami artystyczne-mi, wydał: „Histoire des faïences hispano-moresques à reflets métalliques* (1861): „Histoire des faïences et porcelaines de Moustiers, Marseille etc.“ (1863); „L’Espagne“ z illustracyami Doré’go (1874); „Les arts décoratifs de l’Espagne“ (1879); „Les origines de la porcelaine en Europe“ (1883), żywot malarza Fortuny’ego i in.

Davioud Gabryel, Jan Antoni, budowniczy francuski (* 1823 w Paryżu — f 1881 tamże). Skończywszy nauki w szkole sztuk pięknych i w szkole rysunkowej, pracował w prefekturze paryskiej. W r. 1849 otrzymał drugie premium rzymskie, a w r. 1885 został dyrektorem ogrodów i budowli w Paryżu. Według jego-to planów urządzono plantacye w Lasku bulońskim, w Long-champsi na wielu placach publiczuych w stolicy Fran-cyi. R. 1849 wystawił piękną fontannę St. Michel; później wykonał roboty ozdobnicze w parku Monceaux, w ogrodzie aklimatyzacyjnym i in. Oprócz

F. R.

Hł.

tego jeszcze w r. 1850 zbudował teatr w Etampes, dwa teatra na] placu Châtelet, oraz sporządził plany placu Trocadero.    *

Davis Jan, żeglarz ang. (* ok. 1550 w Sanbridge [w Devonshire] — zabity w r. 1605 w potyczce z Japończykami, w blizkości brzegów półwyspu Malakka). W r. 1585 został wysłany w celach naukowych w podróż na północo-zachód; wypłynął z Dart-mouth d. 7 czerwca, a 20 lipca odkrył już zachodnie brzegi Grenlandyi od Cap Désolation, oraz cieśninę nazwaną od jego imienia, Davis, między tym lądem a półwyspom Cumberland. Na północ nie posunął się w obręb koła biegunowego północnego; robił jeszcze czas jakiś poszukiwania upragnionej drogi północno-zachodniej nadaremnie, przy czem odkrył mnóstwo wysp, a 29 września 1585 roku wylądował w Dartmouth. Druga podróż, którą D. przedsięwziął następnego, 1586 r., nie przyniosła lepszych rezultatów, chociaż nasunęła mu myśl, że północna część Ameryki składa się z samych wysp. W trzeciej podróży, odbytej w 1587 r., w której dosięgnął aż do 73° szerokości geograficznej, natrafił D. na grupę wysp i nazwał je Cumberlandzkiemi. Niedostatek i wiatry przeciwne zmusiły go do najrychlejszego powrotu. W r. 1591 towarzyszył D. Cavendisho-wi w jego powtórnej wyprawie na morze Południowe, rozłączył się jednakże z tym żeglarzem i odkrył dnia 14 sierpnia 1592 r. wyspy Falklan-dzkie. Odbył następnie wiele jeszcze innych podróży morskich, do Indyj Wschodnich. Dzieło jego, pod tyt. „The world’s hydrographical description“ (1595) znajduje się w zbiorze towarzystwa Hakluyta; tego samego r. wyszła książka „The seaman’s secrets“; zaś dzieło „The principal navigations, voyages traf-fiques and discoveries“ ukazało się w Londynie w 1600 r., w 3-ch tomach, a opis podróży do Indyj Wschodnich w r. 1598 w zbiorze pod tyt. „Collection of voyages“. Najnowsze wydanie opisów podróży D-a wyszło w Londynie 1880 r., staraniem A. Markhama, w wydawnictwie stałem Hack-luyt Society (T. LIX); p. t. „The voyages and works of John D., the navigator.“ Działalność D-a opisał Cl. R. Markham w „Life of John D.“ (Londyn 1889). Astronomii przysłużył się D. wynalezieniem przyrządu do mierzenia wysokości, a noszącego jego nazwę.

Davis Edward, słynny korsarz angielski z w. XVII, był jednym z przywódzców t. zw. „Frères de la Côte“ na wyspach Antylskich; występował także na Oceanie Spokojnym pod rozkazami Jana Cook’a; zastąpiwszy go w r. 1684, rozpoczął szereg napadów na brzegi peruwiańskie; spalił Paytę, oblegał Guayaquil, splądrował Realejo w Guatemali. Główną kwaterę obrał sobie na wyspach Gallapa-gos. Pod 27° szer. połud. odkrył dawno poszukiwaną ziemię (prawdopodobnie dzisiejsze wyspy Wielkanocne). Niekiedy łączył się z korsarzami francuskimi i dzielił się z nimi łupem. Ułaskawiony wreszcie przez króla angielskiego, wrócił do ojczyzny i używał tam swoich bogactw.—„Grande Enc.“ Lamirault’a.

Davis John Francis, dyplomata i sinolog

angielski (* 1795 w Portland Place—f 1890 w Holy-wood-Tower pod Brystolem). Mając lat 18 udał się do Kantonu, jako zarządzający angielską fak-toryą handlową, i z małą przerwą wojny o opium, bawił tu aż do r. 1848, mając na pieczy interesa handlu brytańskiego, którego inspektorem został w r. 1834; od r. zaś 1844 był gubernatorem kolonii Hong - kong. W r. 1848 powróciwszy do Anglii, osiadł w Brystołu. D. jest najwiarogodniej-szym z pisarzy traktujących o Chinach, głównie w dziele swem „The Chinese, a description of the empire of China and its inhabitants“ (Londyn 1836 2 t., ostatnie wyd. 1857, przełożone na języki francuski, niemiecki i holenderski). Prócz tego wydał „Sketches of China* (1841, 2 ed. 1845, 4 tomy;) „China during the war and sińce the peace“ (1852, 2 t.); „Chinese Miscellanies“ (1865); „Chinese no-vels" (Londyn 1822), „Chinese Moral Maxims“ (1823); „The fortunate union, a romance* (1829); „HakoongB-tsew or the Sorrows of Han“—(1829); i „Poeseos sinicae comentarii. The poetry of the Chinese“ (1829, ostatnie wyd. 1870). W r. 1876 założył D. przy uniwersytecie oksfordzkim katedrę sinologii, którą obecnie zajmuje Legge.    *

Davis Jefferson, prezydent Skonfederowa-nych Stanów Ameryki podczas wojny domowej 1861—5 r. (* 3 czerwca 1808, w hr. Christian-County, w St. Kentucky—f 6 grudnia 1889 w N. Orleanie). Po skończeniu szkół średnich wszedł do szkoły wojsk, w West Point, a przebywszy ją, wstąpił w 1828 do wojska. Przez lat 7 uczestniczył w drobnych wojnach z Indyanami na zachodzie, zwłaszcza z „Czarnymi Sokołami“ i w utarczkach na pograniczu meksykańskiem. W r. 1835 po śmierci ojca objął plantacye w Mississipi. Do r. 1843 uprawiał bawełnę, w tym roku dopiero zaczął uprawiać i politykę, popierając gorąco wybór Jakóba Knoxa Polka na prezydenta Unii, przeciwko Henrykowi Clayowi. Osobiście interesowany, jako plantator, był on już wówczas zagorzałym szermierzem niewolnictwa i należał do tego odłamu południowców, który dążył do wytworzenia jak największej liczby nowych stanów niewolniczych: Polk tedy, który prywatnie zobowiązał się przeprowadzić przyjęeie Texasu do związku, musiał być jego kandydatem. D. stał się już w owej epoce tak wybitnym, że st. Mississipi wybrał go na jednego ze swoich przedstawicieli w Izbie Reprezentantów w Waszyngtonie. Gdy o Texas wybuchła z Meksykiem wojna, urzę-downie wypowiedziana d. 23 maja 1846 r., D. porzucił prace prawodawcze, stanął na czele pułku ochotników z Mississipi i wraz z nim służył w latach 1846—7, zrazu pod rozkazami gen. Zacharyasza Taylora, swego teścia, później Winfielda Scotta. Odznaczył się w walnej bitwie pod Buena(e)-Vista, w okolicach Saltillo, d. 23 lutego 1846 r., i z bitwy tej wyszedł z ranami. W odrębności swej politycznej od północy był tak zaciętym, że kiedy Polk, chcąc nagrodzić w nim dzielność bojową, dał mu patent na brygadyera ochotników, południowiec zaszczytu nie przyjął, motywując odmowę tern,że według kon-stytucyi organizacya milicyi w stanach do nich wyłącznie należy, prezydent związkowy zatem nie ma

W:»

prawa nadawać jakichkolwiek stopni milicyantom. Po pokoju z Meksykiem (d. 2 października 1847 r.) stan Misissipi posłał D-a do senatu związkowego, a w r. 1850 wybór ten ponowił. W rozprawach nad

t. zw. „Aktem kompromissu z r. 1850“, uchwalonym wskutek pojednawczego wystąpienia Claya d. 9 września t. r., D. wziął żsrliwy udział w rozwinięciu punktu VI, przyznającego właścicielom niewolników prawo ścigania ich i chwytania na całem terrytoryum związku; był wówczas stałym członkiem komissyi związkowej senatu. W r. 1851 wystąpił z tego zgromadzenia, aby się ubiegać o gubernatorstwo w Mississipi; doznawszy niepowodzenia, w r. 1852 agitował mowami i zabiegami wszelkiego rodzaju za Franklinem Pierce’m, kandydatem na prezydenta. Za przysługę tę wynagrodził go Pierce w marcu 1853 sekretaryatem (ministeryum) wojny. Słynny „Territorial bill“ Douglasa z 30 maja 1854 r., otwierający na oścież stany północne dla niewoli murzynów, znalazł w D e zaciekłego zwolennika. Po skończeniu się prezydentury Pieree’a w r. 1857 wrócił D. do senatu i po Calhounie objął ster krańcowych obrońców prawa pojedyńczych Stanów i zarazem instytucyi niewolnictwa przeciw „kom-promissowi o Missouri“ z d. 6 marca 1820, który na wieczne czasy zamykał dla pracy niewolniczej krainy na północ od 36° 30' szer. półn. Ośmielony drwiącym z logiki i słuszności wyrokiem najwyższego sędziego Taney’a, w sprawie murzyna Dreda Scotta (ob. Dred nadto Neuman „Gesch. d. Ver. Staaten“, T. III, str. 365—9), D. w maju 1860 r., już w przededniu wojny domowej, wystąpił z t. z w. Seven Points, z których trzy najważniejsze opiewały: 1) ani kongres, ani żadna władza prawodawcza nie może zakazać niewolnictwa, lecz wszystkie owszem własność w niewolnikach przez obywateli posiadaną osłaniać powinny. 2) do zniesienia niewolnictwa wdanym Stanie potrzebna jest uchwała jego ciała prawodawczego; 3) Stanom przyjmowanym do związku kongres nia ma prawa ani narzucać, resp. dozwalać, ani też wzbraniać niewolnictwa —Gdy Izba Reprezentantów w Waszyngtonie odmówiła poparcia tej rezolucyi, przyjętej już przez senat, a jednocześnie demokratyczna nawet konwencya w Charlestonie wniosków podobnych uwzględnić nie chciała, powstało na południu wzburzenie, niezdolne już znaleść dla siebie innego uścia, jeno w zbroj-nem powstaniu. Jefferson był duszą tego sprzy-siężenia na całość związku. D. 20 grudnia 1860 r. Karolina Południowa pierwsza wypowiedziała posłuszeństwo, a za jej przykładem poszedł stan Mississipi w styczniu 1861 r. i d. 18 t. m. D. pożegnał senat waszyngtoński mową pełną zjadliwej nienawiści. Zasługi jego dla Południa były tak wielkie, że gdy d. 4 lutego w Montgomery (st. Alabama) zebrał się konwent sześciu stanów do owego czasu już odpadłych, dla związania ich wę złem konfederacyi, kandydatura D-a na przyszłego naczelnika władzy wykonawczej znalazła ogólne uznanie i d. 9 t. m., po ustanowieniu „Stanów skon-federowanych Ameryki“ obrano go na prezydenta. Niemało trudności miał D. z wytworzeniem nowe go gabinetu: każdy stan chciał mieć swego ministra, prezydent znowu chciał mieć w gabinecie rzeczywistych współpracowników dla siebie, nie reprezentantów dla Stanów; dało się wreszcie jedno z drugiem pogodzić: sześciu ministrów z tyluż Stanów skonfederowanych na początek stanęło D-i do pomocy. Działalność swą rozpoczął D. oi zachęcenia Karolińczyków do napaści na Fort Sumter w Charlestonie i od wydania listów korsarskich przeciw Północy. Fort kapitulował d. 14 kwietnia 1861, a pobrzeża Atlantyku zaroiły się rozbójnikami morskimi. Na żądanie D-a d. 6 marca uchwalał już kongres południowców w Montgomery armię stutysięczną, a w pięć dni później konstytuoyę, która całkiem usunęła niewolnictwo z pod władzy prawodawczej związku i na wieki je uświęciła jako nietknięty klejnot narodowy. D. był pełen wiary. Mimo 52 lat wieku, swoją wilczą zaźarto-ścią sprawiał wrażenie młodzieńczego zapału.— W jednej ze swych mów na wiosnę 1861 w Mont-

,''éà

fet

■BR

KO

" "-y-

*ig. 36. Davis Jefferson.

gomery powiedział; „Miasta ua północy trawą zarosną“. Szczerze w to wierzył. We dwa tygodnie po zaszczytnej kapitulacyi Andersona w Sum-terze, d. 29 kwietnia 1861, oznajmił D. kongresowi przystąpienie Wirginii do konfederacyi. Przez swą zasobność i zamożność, upostaciowanie powierzchni i położenie geograficzne, stan ten był dla Południowców tak niezbędnym, że musieliby go opanować siłą, gdyby nie dostali dobrą wolą. D. nie wzgardził środkami gwałtu i podżeganiem do niego, aby dobrowolne niby a powszechne w imieniu całego Stanu przystąpienie wyjednać, i wiadomo, że zanim zapadła uchwała z d. 17 kwietnia 1861 r., opornym grożono nożem i stryczkiem. D. posłał do Wirginii współobranego z nim samym vice-pre-zydenta konfederacyi, Stephensa, porozumiał się z najruchliwszymi przewódzcami politycznymi i, na mocy układu z samozwańczym komitetem konwentu, nie czekając na głosowanie ludu, pod swoją władzę wojskową Stan zagarnął. W maju wraz z kongressem przeniósł do Richmondu stolicę związku. Odzywał Bię, że będzie osobiście sprawował dowództwo, do którego prawo nadawała mu kon-stytucya; ale w całej wojnie domowej uczestniczył tylko jako prezes rady wojennej i zwierzchnik ministra wojny (był nim z początku Walker, później, od września 1861 r., Bragg), i raz rzeczywiście tylko, w pierwszej bitwie nad Buli-Run (ob.), d. 22 lipca 1861 r., osobiście dowodził i zjawieniem się swojem o południu tego dnia, oraz dobre-mi rozporządzeniami, prawdopodobną klęskę Beau-regarda w zwycięstwo Południowców zamienił. Sierpień cały przechorował, a we wrześniu odzyskawszy zdrowie, zmienił dwóch ministrów i wziął się do urzeczywistnienia planu natarcia na Wa-shingtDn. Dla wspaniałego pomysłu kongres Południowców uchwalił środki w postaci 400 000 ochotników i podatku wojennego, a d. 30 sierpnia uznał wszelką własność publiczną Stanów Północnych i trzymających z Północą, z wyjątkiem niewolniczych, za uległą sekwestrowi. Czując sympatye napoleońskie dla Południa, a niechęć angielską ku Północy, wysłał D. na statku angielskim w październiku 1861 r. dwóch agentów, Masona i Slidell’a, dla węszenia dyplomatycznego w Europie. Gdy schwytanych w drodze rząd prawowity Stanów Zjedn. zwrócił Anglii, mógł D. do wszystkich powodzeń wojennych r. 18Ö1 dodać, i to jeszcze, dyplomatyczne. Urzędowa interwencya Francyi, Anglii i Hiszpanii w sprawy Meksyku (konwencya z d. 30 październ. 1861) obudziła w Południu nadzieję zewnętrznego poparcia w bratobójczej walce. Rok 1862 zaczął się od podziw całego świata budzącej walki dwóch pancerników, zupełnie nowych amerykańskich wytworów cywilizacyi, na wodach Hampton Roads, u uścia James River do Chesapeake Bay; w walce tej południowcy odnieśli niewątpliwą przewagę. Ale była to tylko drobna pociecha wobec ciężkiej straty Nowego Orleanu w dniu 28 kwietnia. D., niezadowolony z ochotników, w lutym 1862 zażądał od kongresu zaciągów przymusowych, a gdy je uzyskał, d. 27 września t. r. przeprowadził prawo, oznaczające obowiązek służby na lat 10. Przy stosunkowej słabości Stanów południowych (których w związku było wówczas już 10) potrzebował żołnierza doskonałego. Ów plan wspaniały nie doczekał się wprawdzie choćby porządnej tylko roboty; lecz i północ także nie wiele zrobiła dla uderzenia na Richmond, a gdy wreszcie armia federalna rzeczywiście podstąpiła pod stolicę konfederatów, spotkała ją dotkliwa klęska w siedmiodniowej bitwie pod Fair-Oaks (27 czerwca—3 lipca 1862 r.; zwana także „Battle of Seven Pines“). Dnia 30 sierpnia Federalni przegrali drugą bitwę nadBull-Run, a 15 września „Stonowali“ Jacksonowi wpadł niespodzianie w ręce cały, kilkunastotysięczny, korpus gen. White’a w Harpers Ferry. Nadeszła chwila przekroczenia Potomaku i wykonania owego wielkiego zamysłu; Południowcy pod naczelnem dowództwem Lee’a wtargnęli za Potomak, już na północo-zachód Washingtonu. Zwycięstwo ich, gdyby je odnieśli, niesłychany wpływ mogłoby mieć na przyszłość Ameryki. Szczęściem, w morderczej dwudniowej bitwie nad Antietamem ponieśli klęskę (pod Sharpsburgiem) d. 16 i 17 września. Lee cofnął się napowrót za Potomak, a związkowi

Encyklop. Powił Iluitr. Zo»z. 115. T. XV.

przeszli¹ w zaczepność i w zimie gen. Hooker ze 130 000 stał już nad Rapahanokiem. Sam koniec r. 1862 przyniósł Federalnym pod Shermanem klęskę u bram „niezdobytego" Vicksburga nad Mississippi, zdobytego rzeczywiście przez Granta dopiero 2 lip-ca 1863 roku. Środki Południa wyczerpywały się w tej istnej walce olbrzymów. D. widział, że Północ i liczniejsza i lepiej zorganizowana ma za sobą czas; starał się więc sam ze skąpego czasu swego korzystać i obmyślił nowy plan kampanii za Potomakiem, wykonywany od maja 1863 roku, ale zakończony klęską Lee’a już w Pensylwanii pod Gettysburgiem d. 3 lipca t. r. Nigdy w całej tej nieszczęsnej wojnie Południowcy nie posunęli się tak wysoko na północ, nie okazali tyle męstwa, tak wielkich strat (23 000 z 80 000) i takiej też klęski nie ponieśli. D., licząc na zwycięstwo, a co najmniej wierząc w to, że sam pochód i działanie sięgające już jakby do serca Północy, zaimponuje przeciwnikowi, w tej właśnie chwili usiłował zawiązać z Lincolnem układy o pokój; wysłał w tym celu Stephensa, ale otrzymał (4 lipca) odpowiedź, że rząd rzeczypospolitej ma inną drogę do porożu mienia się z powstańcami. Sam los właśnie odwrócił warunki pomyślne: posłannictwo Stephensa zeszło się z klęską pod Gettysburgiem i upadkiem Vicksburga. Od pogromu pod Chatanoogą n. Tennessee (Grant i Sherman), d. 25 listopada 1863 r., nawet tak kolosalny upór, jakiego dowiódł D., łamać się począł. Prawo o konskrypoyi wojskowej, stosowane tak surowo, że sięgało nawet po 45-le-tuich, i po starszych już, a w przeciwnym kierunku zagarniało do wojska nawet 16 - letnich podrostków, nie zdołało wytworzyć tego, czego brakło—ludzi. Walka r. 1864 była prowadzona już tylko dla honoru, siłą jedynie dawniejszego rozpędu, który potrzebował tylko czasu, aby przejść w spoczynek. D. radził sobie udawaniem wiary, zmyślaniem zwycięstw własnych a klęsk przeciwników i wreszcie brutalną surowością, której nie powściągał nawet w stosunkach międzynarodowych. Pamiętnym pozostanie rozkaz dany przez niego wszystkim konsulom angielskim, aby się wynosili natyohmiast, wszyscy jak są, z obrębu Stanów południowych. Kiedy upadek N. Orleanu stał się już nieodwróconym, D. kazał spalić wszystkie zapasy tytoniu i bawełny, aby nie wpadły w ręce Federalnych; kilkadziesiąt milionów doi. poszło z dymem. Okrutnem było postanowienie, że każdy murzyn zbrojny, każdy oficer dowodzący murzynami będzie bez sądu rozstrzeliwany, a nie jest też D. wolnym i od zarzutu tolerowania okrutnych mordów jeńców wojennyoh w więzieniach Richmondu: Lib-by i Andersonville. Gdyby nie znakomity syste-mat obwarowań, przeprowadzony na kilku punktach ogromnej widowni wojennej w sposób zdumiewający, gdyby nie wytworzenie jednej jakby warowni z Richmondu i odległego odeń o trzydzieści kilka kilometrów na południe Petersburga, wojna musiałaby się była skończyć już na wiosnę r. 1864-go; ale przy owych czynnikach wewnętrznego uporu i obronności zewnętrznej przeciągnęła się jeszcze rok cały. Już Wilmington i Char-leston znajdowały się w mocy związkowych (w lutym 1864), już obie Karoliny czuły nad sobą władzę Północy, a w Georgii broniła się jedna tylko Atlanta, daleko na południe od Richmondu; już i ona wreszcie (pocz. września 1864) legła u stóp Shermana, kiedy D. nie przestawał wróżyć ostatecznego zwyoięstwa. Po upadku Atlanty twierdził, że będzie ona dla Shermana nową Moskwą, a Tennessee—nową Berezyną! W dniu ponownego obioru Lincolna, dnia 11 listopada, cieszył się jeszcze z „opieki Opatrzności“; ale jakby na tę radość chciał sam rzucić światło prawdy, zaproponował jednocześnie kongressowi uzbrojenie—40 000 murzynów, owych rzeczy, nie osób, które według doktryny Taneya i jego własnej, każdemu przecież wolno przenosić i sprzedawać, gdzie mu się podoba i które skutkiem tego nigdy i nigdzie prawnego charakteru istot wolnych nabyć nie zdołają, choćby nawet w samem słońcu wolności. W samej propozycyi D a prześwitywała już nieunikniona militarna i społeczno - umysłowa ruina panów, a konieczne, nieprzeparte wyzwolenie niewolników. Gdy na początku r. 1865 Grant obsaczać zaczął Richmond - Petersburg, a Lee wydawał mu jedną pozycyę po drugiej pomiędzy rzekami York, James i Appomatox, od wschodu i północy, nic już nie mogło ocalić ostatniego schroniska rokoszu. Już na radzie wojennej d. 29 marca 1865 roku, mówiono o opuszczeniu pozycyi, z takim mozołem i nakładem obwarowanej i tyle nadziei budzącej, ale tego dnia właśnie rozpoczęły się pięciodniowe i ostatnie już walki, kładące kres wojnie. Dnia 2 kwietnia z rana Lee musiał już czemprędzej opuścić Richmond, aby go Grant nie odciął od zachodu, gdzie zostawał jeszcze odwrót na Lynchburg i Dan-ville. O smutnej konieczności dowiedział się D. na nabożeństwie niedzielnem d. 2 kwietnia. Nie dając nic poznać po sobie, wyszedł z kościoła, ale za nim ruszyli inni dostojnicy wojskowi i cywilni, i padł popłoch na wszystkich: nie mogło być tajemnicą, co się jawnie już dokonywało. Granaty i bomby przeszywały powietrze naokoło miasta, a w mieście samem wojsko waliło się na dworzec drogi żelaznej linczburskiej, uciekając przed zagładą. Ludność nie miała już którędy uciekać; a należało się jej przecież w tej ostatecznej chwili trochę ukojenia za kilkomiesięczne znoje, udręczenia, strach i głód, co raz sroższy. Bochenek chleba doszedł był już do ceny 100 doli., za szynkę, nie pierwszej świeżości płacono 500 doli., za pudełko zapałek nawet—2 doli. Dnia 3 kwietnia 1865 r. z rana sztandar narodowy powiewał już nad Richmondem. D. już w końcu marca sprzedawał swe sprzęty i rzeczy wszelkie z mieszkania. Lee, który na początku odwrotu miał jeszcze 60 000 wojska, z 25 000-a już tylko poddał Bię Grantowi w Appomatox-Court-house d. 9 kwietnia. Szczęśliwszy Johnston, ze swemi 40-a tysiącami na papierze, przedarł się aż do Danville, a z nim i D. wraz z rodziną, ministrami i szczątkami władz rządowych. Tutaj zamierzał ukonstytuować nowy rząd; ale dowiedziawszy się o kapitulacyi Lee’a, ścigany przez 15,000 jazdy, zwrócił się ku południowi na Charleville, mając eskortę z czterech tysięcy kawalerzystów. Na głowę jego nałożono 100 000 doi. nagrody: ze wszystkich stron więc wzięto go w nagankę. On uciekał na południo-wschod., nad morze: stamtąd dostałby się już do Europy; uciekał, a eskorta mu topniała po drodze, aż z tysięcy została ledwie setka. W leßie pod Mac-Irvingville w Georgii d 10 maja 1865 r. wieczorem brygada Pritcharda osaczyła tę garstkę. D. chciał się ratować ucieczką w przebraniu ko-biecem, ale go zdradziły—ostrogi. Wzięty, przyznał się kim jest; Grant odeBłał go do Fortu Monroe u uścia James River. Calem jego szczęściem była powolność procedury karnej; gdyby go stawiono odrazu przed sąd połowy, byłby już wówczas dał życie—za tyle żywotów zmarnowanych, rzuconych na pastwę sobkowstwu, chciwości, nieludzkości i pysze. Zwycięska Północ domagała się jego głowy, nietylko jako przewódzcy rokoszu, ale i jako domniemanego sprawcy intellektualnego morderstwa, spełnionego przez Bootha na Lincolnie (d. 14 kwie -tnia 1865 r.). Sprawę jego poruszano w kongresie, dawano za nim 50 000 doi. kaucyi. W czerwcu 1866 r. na domaganie się wolności dla D-a Izba Reprezentantów w Waszyngtonie odpowiedziała uchwałą 105 przeciw 29 gł., że jeniec pozostanie w więzieniu aż do sądu.Gdy nie było podstaw prawnych do oskarżenia o wspólnictwo w mordzie, sprawę o łreason, t. j. bunt i zdradę polityczną,

d. 14 stycznia 1869 r. umorzono ostatecznie; ale już w maju 1867 r. D. odzyskał wolność. Przyjaciele polityczni wyrobili mu posadę dyrektora kolei żel. z Texasu nad Oe. Spokojny. W r. 1868 odbył dawny prezydent podróż do Europy. Wrócił potem do swego stanu i trzymając się na ustroniu od spraw publicznych, zadawalniał się dyrektorstwem ubezpieczeń w Memfis. W r. 1879, otrzymawszy w zapisie testamentowym majątek ziemski Beauvoir, mieszkał w nim do śmierci. W tym roku właśnie przypomnieli mu republikanie jego grzech śmiertelny: uchwalając emeryturę dla wszystkich uczestników wojny z Meksykiem, jego jednego usunęli od dobrodziejstwa. I on też umierał z zawziętością. W r. 1881 wydał 2-tom. opis wypadków z r. 1865—5 p.t. Theri8e and fallof Confederate Government., gdzie, stronnem piórem malując olbrzymie zapasy, nie szczędził przy każdej sposobności jadu i żółci, ilekroć myśl postawiła go wobec znienawidzonych przeciwników. Tej nienawiści nic zdławić w nim nie zdołało. W r. 1886 własnym kosztem w Montgomery sprawił pomnik secessyonistom poległym w boju. W r. 1887, kiedy, za Clevelan-da, w kongresie przemogli demokraci, objeżdżał Alabamę i Georgię, szczepiąc ducha separatyzmu.— Pisali o D-e: Alfriend „The life of. Jef. D.“ (Cincinnati 1868); Pollard „The life of Jef. D. and secret history of the Confederacy “ (Filadelfia 1869); Crawen „Prison life of Jef. D.“ (Nowy-York 1866). —Neumaün K. Fr. „Geschichte d. Verenig. Staaten Amerika’s“ (Berlin, N.-York 1863—6); Dubiecki M. „Rys dziejów od r. 1788 do 1865 etc.“ (Warszawa 1878; jako T. IV „Historyi St. Zjedn.“, dopełniający 3-tomowe dzieło E. Laboulaye w przekładzie

s.

Ciurę).

Davissonius, ob. Davidson Wilhelm.

Davitt Michał, współczesny patryota irlandzki (* w Straide w hr. Mayo w Irlandyi 1846 r.). Wyszedł z ludu. Ojciec jego, wypędzony z zagrody swojej za niewypłacalność, przeniósł się w 1851 r. do przemysłowego Lancashire’u, aby, nie mając już ziemi, żyć z pracy fabrycznej; pracowało z nim razem i małe pacholę. Gdy miało lat zaledwie 11, machina w przędzalni bawełny urwała mu prawe ramię. Wtedy dopiero niezdolnego do zarobkowania w fabryce oddano do miejscowej szkółki w Ha-stingden, a stamtąd do drukarni. Tradycya rodzinna i wrażliwość na niedole społeczne wcześnie popchnęły D-a na drogą żarliwego patryotyzmu i radykalnego reformatorstwa. Zdobywszy sobie własnym trudem niezbędną oświatę, zamiłowany w książkach i po młodzieńczemu oczytany, gdy wrócił do kraju, jął się zaraz publicystyki. W epoce wyprawy waterfordzkiej Fenianów (r. 1867) wywierał już niemały wpływ podniecający. W 1870 r. sądy angielskie uznały go za winnego zdrady państwa (tre as on) przez rozdawanie kul powstańcom, i skazały go na 15 lat robót ciężkich. W 1877, objęty amnestyą dla Irlandczyków/D. uzyskał wolność. Był to pierwszy rok trzech lecia wielkiego nieurodzaju w Irlandyi: nędza ludu pobudziła D-a do zebrania sił rozproszonych w całość jednej organi-zacyi, dążącej do przekształcenia stosunków rolnych, dla których Gladstonowskie prawo z r. 1870 miało w sobie więcej dobrych chęci, niż skutecznych rozporządzeń. Aby zyskać środki i „pogłębić“ metodę, pojechał do Ameryki i zawiązał tam stosunki z Fenianami. Po powrocie rozpoczął agi-tacyę, mając do pomocy dziennik „Irish people“, do którego redakcyi należał. D. 21 października 1879 założył upragnioną Ligę Rolną (Land Lea-gue), której cele nie ograniczyły się do samego tylko życia ludu na roli, ale przyjęły w siebie i dążenia dawniejszej Ligi Samorządu (Home Ru le), założonej w r. 1876 przez Butta. W końcu 1879 roku dosłyszano się w mowach publicznych Dawitu wezwań do insurrekcyi i wtrącono go do więzienia. On-to wydał ludowi irlandzkiemu hasło „No rent“ („Niepłacić czynszów dzierżawnych"), a owe trzy F. (fixity of tenure, free sale i fair rent), które streszczały w sobie program skutecznych reform agrarnych, za niedostateczne uważał, przechylając się do teoryi George'a o unarodowieniu ziemi; żądał usunięcia landlor-dów i oddania gruntów ludowi. W 1880 pojechał powtórnie do Ameryki, aby urządzić oddział amerykański ligi. Ledwie powrócił, dostał się poraź trzeci do więzienia. Rewolucyjne jego idee zaczęły przemagać w lidze; pomimo nowego billu rolnego, zatwierdzonego przez królową d. 22 sierpnia

polskim, od r. 1876 w Warszawie); M. le Comte de Paris «Histoire de la guerre civile en Amérique“ (Paryż 1874—5, 4. t); Lecomte Ferd. „Guerre de la Secession“ (Paryż 1866 — 7, 3 t.). — „Chamb. Encyclop.“

Davis Natan, podróżnik i archeolog angielski (* 1812—f 1882 we Florencyi), oddawał się przeważnie studyom arabskiej i hebrajskiej archeologii, a był predykantem w gminie Dyssenterów. Po tern czas dłuższy podróżował po Afryce północnej, a owoc swoich poszukiwań, obserwacyjj i wrażeń złożył w dziełach następujących: «Tunis, or sélection fr om a journal kept during a résidence in that regency” (Malta 1841); „A voice from North and South Africa* (2 tomy, 1844); «Evenings in my tent, or wanderiugs in Balad - Ejjared“ (2 tomy, 1854); «Carthage and her remains“ (1861) i «Ruined cities within Numidian and Carthaginian territories“ (1862). Oprócz tego z Davisonem ułożył „Arabie reading lessons with tbe elements of Arabie grammar“ i przez kilka lat wydawał czasopismo „Hebrew-Christian Magazine“.    *

Davis AndrewJackson, spiry tysta amerykański i pisarz, założyciel tak zwanej „harmonial phi-losophy“ (* 1826 w Blooming Grove). Pięć miesięcy tylko uczęszczał do szkoły publicznej, potem do 12 roku życia pracował na fermie, następnie uczył się szewetwa. Od r. 1843 wystąpił jako spiry-tysta poughkeepsyjski obok swego magnety-zera, Levingstona z Poughkeepsie. Twierdzi o sobie, że duch jego w stanie spirytystycznym rozśze-rza się i staje się zdolnym do pojmowania najważniejszych zagadnień i do traktowania o nich odpowiednim językiem. W r. 1845, pod wpływem magnetyzera Lyonsa z Bridgeportu, zaczął dyktować manualiście swemu, Fishboughowi, cały szereg rozpraw filozoficznych (ogółem 157), które w r. 1847 wyszły pod tytułem „The principles of nature, her divine révélations and a voice to Mankind“. Za tem poszło jeszcze 30 pism, powstałych pod wpływem spiry ty zmu wyższego, t. j. wywołanego własną wolą D-a, które są wszakże tylko rozszerzeniem lub zastosowaniem dzieła powyższego. Jedno z nich, „The magie Stoff“, jest autobiografią D-a. Od r. 1860 — 1864 wydawał w New-Yorku tygodnik p. t. „Herald of progress“ a w 1863 założył tam własne liceum. Główne pisma D-a przełożyli na język niemiecki Neese z Esenbecku i Wittig, pod opieką Aleksandra Ak-sakowa.    *

Davisa kanał, albo cieśnina, leży w Ameryce Arktycznej między Grenlandyą a ziemią Baffi-na i łączy odnogę Baffina z Atlantykiem; przecina ją południk 60° dł. zd. od Gr., oraz koło biegunowe północne. Oba przeciwległe jej wybrzeża posiadają mnóstwo fiordów oraz drobnych wysepek skalistych. Przy zachodnim brzegu płynie z północy ku Labradorowi prąd zimny, prowadzący z sobą masy lodów, przy wschodnim zaś—od południa prąd ciepły z Atlantyku; skutkiem tego ma Grenlandya klimat łagodniejszy i do osadnictwa podatny. Cieśninę tę odkrył w 1585 roku angielski żeglarz Jan Davis i następnie ze wschodu na zachód przebył ją od 1 do 6 sierpnia t. r. Był to rezultat poszukiwania północno - zachodniego przejazdu z Oceanu Atlantyckiego na Wielki, lecz przejazdu tego ani ta wycieczka, ani następne z roku 1586, 1587 i 1592 nie odkryły; uczyniły to dopiero ekspedycye, wysłane w połowie bieżącego stulecia na poszukiwanie Franklinu (Mac

▲nd. S,

And, S.

1881    r„ zebrało się w Dublinie 15 września t. r. 1 200 ligistów i zażądało czystej własności ziemi, wygnania laudlordów i samych wreszcie Anglików. D. 12 października rząd angielski kazał u-więzić przywódzców ligi, a w ich liczbie D-a, Parnella, Dillona, Sextona. D., osadzony w więzieniu portlandzkiem, wydaje manifest powstańczy (18-go października). D. 20 października rząd uznaje Ligę za przeciwną prawu i nakazuje jej się rozwiązać. Uwolniony d. 6 maja 1882, w samym dniu zamachu w Phoenix Parku na Cavendisha i Bur-kego, D. wraz z innymi usiłuje zapewnić potajemne spełnianie funkcyi rozwiązanego stowarzyszenia i zarazem obmyśla nową formę dla ujęcia i spożytkowania ruchu narodowego. D. 17 października

1882    r. na miejsce Land League staje w Dublinie do dziś dnia istniejąca Irish National League, a D. z zapałem powitany, jest po Parnellu najznakomitszą osobistością w zgromadzeniu. Radykalizm jego wyrobił mu opinię feniana, niezasłużoną, gdyż środków gwałtu materyalnego D. nigdy nie zalecał; wierny wszakże temu radykalizmowi, D. nie przyjął w r. 1882 mandatu z hr. Meath do parlamentu westminsterskiego, a kiedy 8 kwietnia 1886 Gladstone wnosił swój wiekopomny projekt usamowolnienia Irlandyi, patryota irlandzki z niedowierzaniem czekał, co zrobi Anglia. „Ojciec Ligi Rolnej“, jak go powszechnie nazywano, niemało też mowami swemi, artykułami i zabiegami czynnemi przyczynił się do narzucenia niejako Gladstone’owi Home rule’u. Popularność jego w kraju była tak wielką, że, kiedy się żenił w r. 1887, kupiono mu ze składek narodowych willę pod Dublinem i ofiarowano w darze jako „Land League Cottage“. Po usunięciu Parnella w grudniu 1890 od steru przedstawiennictwa w Westminsterze, D. daremnie zapobiegał rozdarciu stronnictwa narodowego, sam zaś nie okazał dość silnego umysłu ani woli, aby wejść umyślnie do parlamentu i stanąć na czele tej większości, która poszła pod M. Carthy’ego. W ostatnich latach działalność D-a osłabła. W r. 1885 D. wydał w Londynie opis swych przygód więziennych p. t. „Leaves from a prison diary“. Odv,r. 1890 D. wydaje w Dublinie „Labour World“; od r. 1892 był aż do rozwiązania parlamentu w d. 8 lipca 1895 członkiem angielskiej Izby Gmin. Pisał o nim Cashman (Glasgow 1882); J. Mc. Car-thy w „A history of our own times“—„Chambers’ Encyclop.“; Schulthess „Gesch. Kalender“. s-

Da70S, osada w Szwajcarskim kantonie Gryzoń-skim (Graubünden), w dolinie Landwasseru, który przez Albulę toczy swe wody do Renu, połączona drogą żelazną ze stacyą Landquart linii Chur-Ror-schach. Składa się z kilku osad, wzdłuż doliny na przestrzeni 4 km. rozrzuconych i liczących razem około 5 000 niemieckich i protestanckich mieszkańców. Średnie wzniesienie nad poziomem morza 1 550—1 580 m., klimat orzeźwiający, górski, wysokiemi zboczami gór od wiatru zabezpieczony, piękne położenie, obfitość lasów, wreszcie wszelkie wygody życia, wszystko to sprzyjało u-rządzeniu stacyi klimatycznej, dla chorych na płuca, która zyskała sobie w krótkim czasie rozgłos europejski. Zarówno w D.-Dörfli, jak i w D.« Platz (właściwie St. Johann am Platz), chorzy znajdują dla siebie zupełnie odpowiednie urządzenia w licznych hotelach i domach prywatnych, do których przybyło „sanatorium“ D-ra Turbana 1888 roku, jako „zakład zamknięty“, według systemu Görbersdorfskiego. Miejscowość ta (u Reto-Romanów Tavau), zasiedloną była w XII wieku przez wychodźców z Wallisu; hrabiowie Tyrolu posiadali tu swe włości; do r. 1848 miała tu swe siedlisko jedna z dwudziestu sześciu drobnych rze-czypospolitych gryzońskich, zwanych sądami wysokiemi (Hochgericht).

Davout Ludwik-Mikołaj, książę Auerstaedt i Eckmühl, marszałek Prancyi (* w Annoux, dep. Yonne, 10 maja 1770 r.,—f w Paryżu 1 czerwca 1823 r.). Jako szlachcic z rodu przyjęty był do szkoły wojskowej, z której wyszedł w r. 1788 z rangą podporucznika jazdy w pułku Champagne. Przyłączył się do rewolucyi i oskarżony o podburzanie żołnierzy przeciwko oficerom, ustąpił z pułku w r. 1790, wkrótce jednak stanął na czele oddziału ochotniczego z départ. Yonne i udał się do armii północnej; odznaczył się odwagą w wielu potyczkach, zwłaszcza pod Neerwinden w r. 1793. W kwietniu tegoż roku Davout przeszkodził generałowi Dumouriez wyruszyć przeciwko Konwencyi i zmusił go do ucieczki. Zamianowany generałem brygady, przeniesiony został zaraz w stan spoczynku z powodu swego szlacheckiego pochodzenia. Jednakże w następnym roku znów go widzimy w armii Mozelskiej, oblegającej Luksemburg. Później nieco odznaczył się męstwem w armii reńskiej pod wodzą Pichegru, a następnie Moreau (1795—1797); nareszcie w dywizyi Desaix wyruszył do Egiptu, gdzie zaraz zwrócił uwagę Napoleona w bitwie pod Abukirem (24 lipca 1799 r.). Po zawarciu konwencyi wojennej anglo-francuskiej w El-Arysz, wyjechał z powrotem do Europy; w drodze jednakże był zatrzymany przez Anglików, tak, iż dostał się do Franoyi zaledwie w maju 1800 r. Zamianowany generałem dywizyi, brał udział w kampanii włoskiej w zimie 1800—1801 r., pod wodzą generała Brune’a. Napoleon zaczął go obdarzać szczególne-mi względami; zamianował go więc inspektorem generalnym jazdy i wydał zań siostrę generała Leclerc’a (pierwszego męża Pauliny Bonaparte); w r. 1801 oddał mu komendę nad grenadyerami gwardyi konsularnej. Podczas zatargu z Anglią D. dowodził obozem w Bruges. Poj utworzeniu cesarstwa (1804) D. dostał buławę marszałkowską, oraz wielką wstęgę legii honorowej; wkrótce potem o-trzymał komendę 3 korpusu wielkiej armii i na tern stanowisku w całej pełni wykazał swoje zdolności strategiczne. Miał on wybitny udział w bitwie pod Austerlitz d. 2 grudnia 1805, a jeszcze wybitniejszą rolę odegrał w wojnie pruskiej, gdyż d. 14 października 1806 r., gdy Napoleon rozgromił 60-tysięczną armię Hohenlohego i Rüchela, on z 27 tysiącami odparł wszystkie ataki drugiej, 60-tysięcznej, armii księcia Brunświku i samego króla pruskiego pod Auerstaedt, a następnie szyb-kiemi i trafnemi ruchami przyczynił się wielce do

Hł.

Hł.

K. J.

K. K.

tryumfu cesarza. Po zajęciu Berlina, gdy na teatr wojny weszła armia rossyjska, D. uczestniczył w bitwach pod Eylau 8 lutego, Heilsbergiem 10 czerwca i Friedlandem d. 14 czerwca 1807 r. Po utworzeniu księstwa Warszawskiego został mianowany jego gubernatorem. Surowością ściągnął na siebie narzekania mieszkańców, lecz od Napoleona odbierał wciąż dowody poważania, mianowicie: tytuł księcia Auerstaedt i duże donacye w dobrach ziemskich. Podczas nowej wojny austryacko-fran-cuskiej 1809 D. wyratował wielką armię z przykrego położenia, odniósłszy zwycięstwo nad Austryakami pod Eckmühl, a w kilka miesięcy potem przechylił szalę zwycięstwa pod Wagram (6 lipca). Objąwszy skromny stosunkowo urząd szefa korpusu obserwacyjnego nad Elbą, zorganizował i wprawił w ruch olbrzymią armię Napoleońską, która miała wyruszyć do Rossyi. Komenderując 1-ym korpusem tej armii, rozbił Bagrationa pod Mohylowem (23 lipca 1812) i uczestniczył w wielkiej bitwie pod Borodinem, gdzie wykazał niezwykle zimną krew. W r. 1813 daremnie usiłował połączyć się z Napoleonem w Saksonii; stojąc wówczas na czele 32-ej dywi-zyi, której kwatera główna znajdowała się w Hamburgu, zgromadził trochę wojska w tern mieście, zagroźonem przez 80 tysięcy żołnierzy Bennigse-na. Ludność Hamburga, podejrzaną o nieprzy-chylność dla Francuzów, D. traktował bardzo surowo, więżąc i wypędzając wielu mieszkańców, a nawet szafując karą śmierci; zabierał żywność i materyały, oraz depozyty i pieniądze, złożone w banku miasta. Mimo to, osobista jego uczciwość pozostała niezachwianą. Gdy Napoleon upadł, D. kapitulował jedynie na rozkaz kr. Ludwika XVIII. Powróciwszy do Francyi, źle przyjęty przez Bur-bonów, udał się w rodzinne strony Savigny-sur-Orge, gdzie zostawał do chwili)', gdy Napoleon po powrocie z Elby powołał go na ministra wojny. Na tern stanowisku rozwinął D. zadziwiającą czynność. W kilka tygodni zreorganizował armię, dał cesarzowi możność zmierzenia się na nowo z koalicyą europejską i nie stracił odwagi nawet po przegranej Napoleona pod Waterloo. Jako wódz wojsk zgromadzonych pod Paryżem, uważał dalszy opór za rzecz jeszcze możliwą i wystosował pismo do izby deputowanych, oświadczając się stanowczo przeciwko Burbonom; jednakże intrygi Fouchógo pokrzyżowały jego zamiary. Musiał więc podpisać konwencyę z d. 3 lipca, opuścić Paryż i cofnąć się z wojskiem za Loarę, gdzie zdał dowództwo marszałkowi Macdonaldowi (14 lipca). Ma się rozumieć, że Burbonowie nie chcieli zapomnieć mu jego przeszłości; został więc na rozkaz króla pozbawiony tytułów i wysłany do Louviers. Po ogłoszeniu słynnej listy proskrypcyjnej z 24 lipca 1815 r. prosił ministra wojny Gouvion-Saint-Cyr, aby go także na niej umieszczono w liczbie tych, którzy spełniali tylko rozkazy władzy. D. starał się także o uratowanie marszałka Ney’a. LudwikXVIII zresztą przestał wkrótce gniewać się na niego; z końcem r. 1816 pozwolił mu zamieszkać w Paryżu, w następnym przywrócił tytuły, wreszcie 5-go marca 1819 powołał go do Izby parów, gdzie jed-

nak D. nie udawał wcale legitymisty. —Margrabia de Bio cque ville „Le maréchal Davoût raconté par les siens et par lui-même“; B ou rien ne: „Mémoires“; Carnot „Mémoire adressé au roi" (1814), oraz „Exposé de la conduite politique du général Carnot depuis le 1-er juillet 1814“; Bou-tourlin „Histoire militaire de la campagne de Russie"; Lanfrey „Histoire de Napoléon 1-er“;— „Mémoires tirés des papiers d’un homme d’Etat“; „Victoires et conquêtes des Français“.

Davout Leopold Klaudyusz Stefan Juliusz Karol), książę Auerstaedt (* w departamencie Yonne 9 sierpnia 1829 r.), wnuk marszałka D. Wychowywał się w szkole wojskowej Saint-Cyr, poczem służył w Afryce i we Włoszech. Wzięty do niewoli w Metzu podczas wojny francu-sko-pruskiej, został internowany w Niemczech; po powrocie stamtąd brał udział w stłumieniu kommu-ny i został mianowany generałem brygady d. 24 czerwca 1871 r., zaś w r. 1877 generałem dywi-zyi. Pełnił także ważny urząd w ministeryum wojny. W r. 1885 był gubernatorem Lyonu, od roku zaś 1888 członkiem najwyższej rady wojennej. Napisał znany swojego czasu „Projet de réorganisation militaire“ (Paryż 1871). — „Gr. Enc.“ Lamiraulfa.

Davreuxit (mineral.). Nazwę tę nadał uczony belgijski de Koninck szczególnemu minerałowi, występującemu jako cienkie, białe włókna w żyłach kwarcowych łupku ardeńskiego w Ottró i Salm-Cbateau, zupełnie podobne do azbestu, ale będące wodnym krzemianem glinki i tlenku manganu z niewielką zawartością magnezyi.

Davus, imię niewolnika w komedyi Terencyu-sza, „Andria“. Niewolnik ten mówi tam: „Davus sum, non Oedipus“, coby w parafrazie znaczyło: Jestem biedny, głupi niewolnik, nie zaś Edyp ' (który rozwiązywał zagadki sfinksowe). Wyrażenie to stało się u Rzymian przysłowiowem na oznaczenie kogoś, który, jak to się u nas mówi: prochu nie wynajdzie.

Davy Onufry (Humphry) (* 17 grudnia r. 1778 w Penzance w Kornwalii—f 29 maja 1829 roku w Genewie). Pochodził z rodziny zupełnie biednej i nie otrzymał żadnego wykształcenia szkolnego. Życie samodzielne rozpoczął jako uczeń aptekarski. Na takiem skromnem stanowisku, o własnych siłach wyłącznie, umiał przezwyciężyć piętrzące się tysiączne trudności i wykształcił się w fizyce i chemii, tak gruntownie, że już w 20 roku jego życia rozgłos obszernej jego wiedzy i niezwykłej wprawy w doświadczeniach skłonił Bed-doesa, założyciela instytutu pneumatycznego (Pneu-matic Institution), w Brystolu, do powierzenia mu stanowiska chemika tego zakładu. Głównem zadaniem instytutu pneumatycznego były doświadczenia nad działaniem rozmaitych ciał gazowych na organizm z kierunkiem fizyologicznym i terapeutycznym. Pierwsze badania młodego samouka odnosiły się do mieszanin gazowych, które zastępować miały powietrze atmosferyczne. Wyłączając z takich mieszanin tlen, a biorąc natomiast takie gazy, jak azot, wodór i dwutlenek węgla, D.

wykazał niezbędną konieczność tlenu dla organi -zmu zwierzęcego. Daleko jednak głośniejszą sławę pozyskały doświadczenia nad oddychaniem tlenkiem azotu, ponieważ D., spostrzegłszy, że zwierzęta, umieszczone w atmosferze tego gazu nie duszą się, lecz doznają pewnych szczególnych objawów, wypróbował działanie tego ciała na sobie samym i przekonał się, że wpływ jego na człowieka jeBt podobny do wpływu alkoholu i narkotyków. Oddychanie tlenkiem azotu wywołuje w pierwszej fazie rodzaj podniecenia umysłowego, które u D-ego i u wielu innych badanych osób miało charakter przyjemny, skąd poszła nazwa popularna gazu rozweselającego, nadana temu ciału przez D-ego. W dalszym ciągu działania tlenku azotu następuje druga faza: ubezwładnienia i znieczulenia czyli anestezyi, która jednak szybko mija po usunięciu przyczyny. Wspomniane doświadczenia wzbudziły tak silne zajęcie, że karye-ra naukowa D-ego od chwili ich ogłoszenia została ustalona. Już w r. 1801 był wezwany na ka«

r-

,1

m

./p-

Fig. 37. Davy Onnfry.

tedrę chemii do Royal Institution w Londynie i tutaj znalazł odpowiednie pole do wykazania świetnych swoich talentów jako badacz i nauczyciel. Rozpoczęte jeszcze w instytucie pneumatycznym badania nad stosunkiem elektryczności do zjawisk chemicznych, teraz stały się na czas pewien głównym przedmiotem zajęcia D-ego. Zauważył on, że dwa ciała, które wogóle mogą na siebie działać chemicznie, zetknięte z sobą, elektryzują się przeciwimiennie i na tern spostrzeżeniu, popartem bardzo wielką liczbą doświadczeń, osnuł teoryę elektryczną zjawisk chemicznych, która następnie, podjęta i wykończona przez Berzeliusa (ob.), wypełniła jeden z najważniejszych okresów w dziejach chemii (ob. także art. Chemia). Niezależnie od losów, jakim uległy poglądy elektrochemiczne D-ego, nauka odniosła olbrzymią, zarówno teoretyczną, jak i praktyczną, korzyść z badań, które im dały początek. Mówimy w tej chwili o wydzieleniu metali alkalicznych, otrzymanych przez

D-ego z wodanów za pomocą prądu. Istniejące od czasów Lavoisiera podejrzenie, że alkalia gryzące są ciałami złożonemi, nie mogło jednak być dowiedzionem, pomimo prób i usiłowań w tym kierunku, z powodu wielkiej trwałości chemicznej tych związków. D. postanowił zastosować do nich czynnik, o którego potędze przeświadczył się wielokrotnie, mianowicie prądelektryczny. Pierwsze próby nie dały żadnego rezultatu, D. bowiem poddawał działaniu roztwory wodne alkalij. Zmieniając jednak postępowanie, D. zatrzymał się na modyfikacyi następującej: w kawałku alkali gryzącego robił małe wyżłobienie, którego ścianki wilżył zlekka wodą; kawałek alkali był umieszczony na blaszce platynowej, połączonej z biegunem dodatnim stosu; do wyżłobienia wprowadzano gruby drut platynowy, będący zakończeniem bieguna odjemnego; do rozkładu był użyty stos, złożony z 250 par w pierwotnej, przez Voltę obmyślonej, postaci. Zewnętrznym przejawem odbywającego się rozkładu było ukazanie się około bieguna odjemnego niewielkich kuleczek metalicznych, podobnych do rtęci, które w zetknięciu z wodą wilgocącą alkali zapalały się bezzwłocznie. Z trudem niemałym zaledwie udawało się część wydzielonego metalu zabezpieczyć od spalania. W taki spoBÓb w roku 1807 był rozłożony potaż gryzący a następnie i soda gryząca. Jan Davy, świadek naoczny owych doświadczeń, w życiorysie, którym poprzedził wydanie zupełne dzieł swego brata, pisze, że uniesienie, jakiemu uległ odkrywca na widok szczęśliwego rezultatu, graniczyło z szałem. W rzeczy samej było czem się cieszyć. Odkrycie potasu i sodu było ostatecznem uwieńczeniem teoryi Lavoisiera, było z drugiej strony punktem wyjścia dla całego długiego szeregu odkryć analogicznych, dowodziło nadzwyczajnej dzielności użytego środka rozkładowego, a na-koniec utrwalało w przekonaniu o najściślejszej łączności między siłą elektryczną a chemizmem. Nie odrazu jednak świat naukowy przyjął w całości wielkie odkrycie D-ego do skarbca najważniejszych zdobyczy chemicznych. Dały się zrazu słyszeć głosy, że uczony angielski uległ złudzeniu, tak dalece utrwalone było pojęcie o naturze elementarnej alkalij. Wkrótce potem, kiedy D. przez działanie prądu na salmiak w obecności rtęci otrzymał amalgamat amonu, malkontentom podał przez to nową broń do ręki: w wydzielonych z alkalij metalach zaczęli upatrywać jakieś związki wodoru lub nawet węgla. Dopiero otrzymanie magnezu, wapnia, strontu i barytu, które D. wydzielił w stanie czystym z ich amalgamatów, przygotowanych na drodze elektrolitycznej (1808), przekonało ostatecznie wszystkich o rzeczywistości i ważności odkrycia.—Po świetnym cyklu badań nad wymienionemi powyżej metalami alkalicznemi i ziemnemi, D. zwrócił uwagę na inny przedmiot, oddawna także oczekujący myśli i ręki takiego, jak on, mistrza. Scheele, jak wiadomo, otrzymał chlor z kwasu solnego, działając na ten ostatni związek środkami utleniającemi (dwutlenkiem manganu). Ten sposób powstawania kazał Scheelemu przy-

Davy Onufry.

16?

puszczać, źe chlor jest produktem utlenienia kwasu solnego, albo raczej, wyrażając te stosunki językiem teoryi flogistonowej, źe chlor jest kwasem muryatycznym (solnym) odflogistonowanym. Teorya antyflogistyczna zmieniła tylko terminologię, nienaruszając pojęć Scheelego na punkcie chloru i uzupełniając je tylko hipotezą, w duchu Lavoisierowskim powziętą, że kwas muryatyczny jest związkiem niewydzielonego dotychczas pierwiastku, czy rodnika, murium z tlenem. Chlor przeto, krótko mówiąc, był przyjmowany za jakiś nadtlenek owego murium, a pogląd ten miał za sobą rzekomy dowód w tej okoliczności, że woda chlorowa w świetle słonecznem uwalnia tlen i przechodzi w kwas solny. Nikomu nie przychodziło na myśl przypuszczenie, żeby kwas solny miał nie zawierać tlenu, gdyż Lavoisier uznał wszystkie kwasy za związki tlenowe. Odkrycie metali alkalicznych, w których D. uznał niezmiernie silne środki odtleniające, poddało wielkiemu chemikowi myśl zbadania wpływu tych ciał na chlor i kwas solny, a przeprowadzone bardzo ścisłe doświadczenia przekonały go, że w żadnych warunkach tlen nie zostaje wydzielony z ciał powyższych. Gdy jednak potas zapalał się płomieniem w atmosferze chloru a produkt złączenia był typową solą, D. doszedł do wniosku, że istnieją oprócz tlenu i inne jeszcze ciała, podtrzymujące palenie, oraz że istnieją sole, a więc i kwasy, niezawierające tlenu. Prócz tego wszystkiego, chlor oparł się działaniu prądu elektrycznego, któremu wszak nie ostały się takie wytrzymałe związki, jak alkalia, a to było dla D-ego jednym z najpoważniejszych dowodów na korzyść przeświadczenia, że chlor jest ciałem niezłoźonem. Jeszczeź na elementarną naturę chloru łatwiej byłoby zgodzić się prawowiernym wyznawcom Lavoisiera, lecz kwas pozbawiony tlenu był w ich oczach prawdziwą herezyą. W innych miejscach (Berzelius, Chemia), mieliśmy sposobność obszerniejszego przedstawienia dysku-syj, jakie zapanowały w świećie chemicznym nad tym przedmiotem, oraz ostatecznego tryumfu poglądów uzupełniających albo nawet przeistaczających myśl pierwotną Lavoisiera. Wkrótce po ogłoszeniu doświadczeń swych nad chlorem i chlorowodorem D. dla poratowania zdrowia wybrał się do Włoch, a uzyskawszy od Napoleona I pozwolenie, pomimo blokady kontynentalnej, mógł skierować drogę na Paryż, w którym zatrzymał się na czas dłuższy (1813 r.). Mniej więcej na półtora roku przed jego przybyciem, Courtois, właściciel saletrzar-ni, spostrzegł, że z wareków (varech) przerabianych w jego fabryce wydziela się jakaś materya, powodująca korrozyę kotłów, i zawezwał chemika Clémenta do zbadania tej materyi. Właśnie w chwili przybycia D-ego do Paryża, Clément, ukończywszy swoje poszukiwania, oddał skromne ich rezultaty razem z próbkami materyałów Gay-Lussaco-wi, którego prosił o krytykę swojej pracy. Gay-Lussac ze swej strony, pragnąc uczcić przybycie znakomitego chemika angielskiego, wręczył mu część owych materyałów, zachęcając do ich rozpatrzenia. W ciągu kilku dni jednak nastąpiła rzecz dziwna i dotąd niedostatecznie wyjaśniona: Gay-Lussac ogłosił w dziennikach naukowych rodzaj deklaracyi, że to on właśnie, a nie D. dokonał szczęśliwego zbadania nowego ciała, wydzielając po raz pierwszy nieznany dotąd pierwiastek. Odpowiedź D-ego na tę enuncyacyę jest zawarta w liście do Cuviera, z którego - to dokumentu wnioskować-by można, źe w istocie rzeczy sprawa przedstawiała się wręcz przeciwnie. Szlachetny jednak i bezinteresowny D. nie powracał już do tej kwestyi i raz tylko jeden dotknął jej jeszcze w liście prywatnym do swego brata. Tryumfował natomiast szczerze, gdy w nowoodkrytym pierwiastku, któremu nadał imię jod, spostrzegł cały szereg podobieństw do chloru, podobieństw, potwierdzających jego poglądy na naturę chloru samego. Zanotować wypada, że nazwy pierwotne ciał, o których mowa, brzmiały: chloryna i jodyna, a drugi z tych wyrazów pozostał dotychczas w aptekarstwie na oznaczenie roztworów jodu.— To były wielkie cykle badań podstawowych D-ego, które zapewniły mu w dziejach chemii wieczną pamięć pomiędzy najznakomitszymi tej nauki twórcami. Po za tern wspomnieć trzeba o mnóstwie badań i odkryć, jak np. nad zjawiskiem płomienia, którego pierwszą i do dziś dnia w głównych zarysach obowiązującą postawił teoryę. Nawiasowo dodamy, że, spostrzegłszy ochładzające działanie siatek metalowych na płomień, D. obmyślił znaną pod jego imieniem lampkę bezpieczeństwa dla górników, stając odrazu przez ten wynalazek w rzędzie najwybitniejszych dobroczyńców ludzkości. Mniej znaczenia we względzie praktycznym miały próby zabezpieczenia od niszczących wpływów wody morskiej metalowych okuć okrętowych, godne są jednak zaznaczenia, jako pierwsza zapewne próba wyzyskania na wielką skalę własności elektrycznych materyj, D. bowiem proponował, żeby przez kombinacyę żelaza z miedzią wytwarzać pary galwaniczne, które lepiej opierałyby się działaniu wody, aniżeli metale pojedyńcze. Wyłącznie już tylko teoretyczne znaczenie mają badania jego nad euchloryną, fo3genem, fosforowodorem stałym i wieloma innemi ciałami. Nakoniec czysto-teo-retycznemi są zaoiekania, wygłaszane okolicznościowo w różnych rozprawach szczegółowych, a zebrane w jedną całość w „Elements of ohemical philosophy“ (1810 — 1812), dotyczące poglądów atomistycznych Daltona. Jak Wollaston w Anglii a Gay-Lussac we Prancyi, D. przypisywał wielkościom, podawanym przez Daltona za masy atomowe, wyłącznie stosunkowe znaczenie i, owszem, twierdził, źe nauka nie posiada żadnych podstaw do oznaczania bezwzględnych mas atomów, jeżeli wogóle one przyjęte być mają za ostateozne części składowe materyi. Uznawał natomiast, źe liczby Daltona, przyjęte w znaczeniu równoważników chemicznych, pierwszorzędne dla nauki mają znaczenie.—D. był jednym z pierwszych i największych założycieli nowych metod nauczania chemii. Obdarzony łatwą i przekonywającą wymową, umiał przystępnym i porywającym nawet uczynić wykład najtrudniejszych części swojej

Jakkolwiek

szu

nauki. Doświadczenie w mistrzowskich jego ręku stało się naczelnym środkiem pedagogicznym. Wykłady D-ego w Board of Agriculture mo?ą być uznane za pierwowzór w dziejach nauki odczytów publicznych, które szerokim kołom słuchaczów wdrażały przekonanie o ważności poszukiwań ścisłych dla życia praktycznego i obeznawały ich je dnocześnie w sposób dostępny a gruntowny z zasadami nauki. Żeby wykazać wpływ jego na współczesnych, dość powiedzieć, że kontynuatorem i w pewnym stopniu naśladowcą jego był Berze-lius, uczniem zaś i prawdziwym synem duchowym Michał Faraday. Jako całowiek, D. odznaczał się charakterem prostym i łagodnym, z najskromniejszych początków doszedł do wysokich zaszczytów naukowych i społecznych, był bowiem prezesem Towarzystwa królewskiego, członkiem zagranicznym Akademii francuskiej, nielicząc mnóstwa, mniej wybitnych odznaczeń; był mianowany szlachcicem i baronetem angielskim, a wśród czcicieli i przyjaciół osobistych liczył niejedną głowę koronowaną i nie pozbył się do końca życia skromności i małych wymagań. W dziennikach, które spisywał w czasie długich podróży, przedsiębranych dla ratowania zdrowia, w każdym wier-przebija się umysł szlachetny i wzniosły, serce dobre i całej ludzkości życzliwe. Wątły i chorowity od urodzenia, wytężoną pracą zwątlił do reszty niewielkie siły, których już wzmocnić nie mógł ani klimat południa, ani życie spokojne i u-miarkowane. W powrocie do ojczyzny z paroletniej takiej wycieczki do Włoch zgasł w 51-m roku życia w Genewie, gdzie też i spoczął pod kamieniem, na którym za epitafium kazał wyryć jedno, lecz wymowne, słowo „Sperou.    Zll<

Davy’ego lampa, ob. Lampa bezpieczeństwa.

Davyn (mineral.). Minerał występujący w postaci słupków sześciokątnych na Wezuwiuszu, bądź w jamkach produktów wulkanicznych, wyrzuconych na Monte Somma. Kryształki te są bezbarwne, z blaskiem tłustym, przezroczyste lub przeświecające, c. wł. 2.429. Według Rammelsberga jest on nefelinem ubogim w potaż, a za to zawierającym około 6°/o węglanu wapnia.    K J-

Dawe Jerzy, malarz i rytownik angielski (* 1781 w Londynie— f 1828 tamże). Z razu zajmował się rytownictwem, potem zaczął malować i w krótkim czasie już za pierwszy swój obraz „Achilles przy śmierci Patrokla” otrzymał w r. 1805 premium Akademii królewskiej. Następnie z wielkiem powodzeniem uprawiał malarstwo portretowe: podobizny kilku wsławionych uozestników bitwy pod Waterloo i żony słynnego archeologa, Tomasza Hope’a tak wielką mu wziętość zjednały, że stał się ulubionym portrecistą arysto-kracyi angielskiej; a później zawezwany został przez cesarza rossyjskiego, Aleksandra I, do Petersburga, gdzie lat dziewięć przepędził i odmalował aż 400 portretów różnych znakomitości. Napisał życiorys swego przyjaciela, malarza Jerzego Mor-landa.    w> G-

Dąwes William Rutter, astronom angielski (* 1799 w Londynie—f 1868). Z woli ojca kształcił się pierwotnie w teologii, ulegając wszakże swej skłonności, zwrócił się do medycyny i astronomii praktycznej. Okoliczności domowe zmusiły go do zarzucenia praktyki lekarskiej i do ponownego zwrócenia się do teologii; przyjął wtedy obowiązki duchownego w pewnej sekcie wolno-myślnej w Omskirk, ale dla złego stanu zdrowia musiał je porzucić. Odtąd, przez ożenienie oswobodzony od trosk materyalnych, oddał się wyłącznie astronomii. Od r. 1839 do 1844 był współpracownikiem w obserwatoryum prywatnem Bisho-pa w Regents Park, następnie do r. 1850 w Cran-brook, od 1850 do 1857 w Wateringbury, a wreszcie od 1857 w Hopefield.—■ D. należy do najznakomitszych obserwatorów w czasach nowszych, zwłaszcza zaś przeprowadził dokładne pomiary w dziedzinie gwiazd podwójnych, które zestawił w spisie: * Catalogue of microm. measures of double stars“, zamieszczonym w tomie 35 Pamiętników towarzystwa astronomicznego angielskiego. Jest on jednym z pierwszych astronomów, którzy odkryli trzeci, wewnętrzny, pierścień Saturna. s Dawid, drugi król Izraela. Był najmłodszym synem Izai, zamożnego mieszkańca Betleemu, z pokolenia Judy. Młodzieńcem będąc, wystąpił do walki pojedyńczej z Goliatem, Filistynem, olbrzymiego wzrostu i siły, a uzbrojony tylko procą, zabił go kamieniem. Wsławionego tym czynem Saul powołał na dwór swój i powierzył mu komendę wojskową. Według innej opowieści (l Sam. XVI, 14—23), młodego D-a sprowadzono na dwór królewski, ażeby grą na arfie, w czem był mistrzem, rozrywał melancholię cierpiącego Saula. Saul obsypał D-a łaskami i dał mu córkę swoją, Michol, za żonę. Zwycięstwa D-a nad Filistynami uczyniły go ulubieńcem ludu, wszakże rosnąca młodego bohatera popularność obudziła zawiść w sercu króla, który, upatrując w nim niebezpiecznego dla się rywala, usiłował niejednokrotnie zgładzić go ze świata. Dzięki przyjacielowi swemu, Jonatanowi, synowi Saula, D. uniknął śmierci; zmuszony ratować się ucieczką, znalazł chwilowy przytułek u króla Filistynów, Achisa. Potem w grocie Adul-lam zgromadził dokoła siebie 600 zbrojnych („gib-borim“) i na czele tego oddziału przebiegał kraj między ziemią Filistynów a morzem Martwem, niepokojąc nieprzyjaciół Judei i pobierając od współziomków daninę za ochronę ich trzód. Ścigany przez wojska Saula i nie ważąc się względem tego ostatniego przejść do działań zaczepnych, D. opuścił wreszcie Judeę i został lennikiem króla filistyńskiego w Gąth, od którego otrzymał miasto Ziklag, gdzie przebył rok i cztery miesiące. Po śmierci Saula, obrany królem Judy, panował 7V₂ lat w Hebronie, podczas gdy Isboset, syn Saula, rządził, przy pomocy Abnera, pozostałemi jedenastu pokoleniami. Po zamordowaniu Isboseta cały Izrael obrał D-a swym królem. D. zdobył miasto Jebus (Jeruzalem), będące najsilniejszą twierdzą przyrodzoną kraju, i uczynił je ogniskiem politycznego i religijnego życia swojego narodu, wybudowawszy w uiem, przy pomocy cieśli tyryj-

Hml.

skicb, zamek na wysokiej górze Syoóskiej („gród Dawidowy“) i przeniósłszy tu arkę przymierza z Siło. Otoczył dwór swój wielkim przepychem. Zgromadził nadto mnóstwo materyału dla wzniesienia wspaniałej świątyni Jehowie, której budowa jednak dokonaną została dopiero przez następcę jego, Salomona. Ustanowił stałą armię, której jądrem było owych 600 gib bor im (t. j. bohaterów); dostarczyli oni wojsku głównego kontyngeneu dzielnych oficerów. Kroniki powiadają, iź co miesiąc stawało pod bronią coraz innych 24 000 ludzi, tak, że cała siła zbrojna kraju wynosiła dwieście osiemdziesiąt osiem tysięcy. Swoją straż przyboczną D. uformował przeważnie z cudzoziemców, czem ściągnął na siebie niezadowolenie ludu. W przeciągu krótkiego czasu D. podbił Filistynów, Amalecytów, Edomi-tów, Moabitów,, Ammonitów i zdobył stolicę Syryi Damaszek. Państwo jego rozszerzyło się od Eufratu aż do morza Śródziemnego i od Fenicyi do zatoki Arabskiej i liczyło podobno pięć milionów mieszkańców. D. opiekował się żeglarstwem i handlem, zwłaszcza z Tyrem; popierał sztuki piękne, szczególniej budownictwo i poezyę, którą sam uprawiał. Zaprowadził porządek w hierarchii duchownej, podzieliwszy kapłanów i lewitów na osobne klasy; ustanowił sądy wyższe i niższe. Atoli wielki król nie był wolnym od ułomności. Żył w wie-lożeństwie; lubieźność jego popchnęła go do cudzołóztwa z Betsabeą, a pośrednio i do zamordowania jej męża, Uryasza. Nie można go również oczyścić od zarzutu okrutnego obchodzenia się z pokonanymi nieprzyjaciółmi, a także fałszy-wości w postępowaniu. Ale rysy te leżały w obyczajach owej epoki i były właściwe wszystkim niemal monarchom Wschodu. Tembardziej przeto nie powinny one nam zasłaniać wielkich cnót tego króla. Schyłek życia D-a został zasępiony przez niesnaski rodzinne i bunty, jakie wywoływało współzawodnictwo między synami różnych matek. Najpierw podniósł rokosz Absalon, ulubiony syn D-a, i pociągnąwszy za sobą znaczne masy ludowe, omal że nie owładnął tronem, poległ wszakże w bitwie pod Mahanaim. Śmierć jego boleśnie dotknęła starego ojca. A gdy D. na krótko przed zgonem (który wydarzył się najwcześniej w r. 1018, najpóźniej w roku 993), mianował swym następcą syna Betsabei, Salomona, drugi syn jego, Adoniasz, usiłował również z orężem w ręku dochodzić praw swoich do tronu; wszelako i to powstanie zostało rychło stłumionem. Umarł D. w trzydziestym drugim roku panowania swojego w Jeruzalem. Psalmy D a (ob.)—to perły artystycznej liryki religijnej. „Wdzięczny pieśniarz Izraela“ był największym poetą swojego czasu i właściwym twórcą hebrajskiej poezyi lirycznej, której zasadniczym tonem jest wiara w Jehowę. Wprawdzie zaledwie drobna część pieśni, objętych Psałterzem, ułożoną została przez samego D-a; w większości są to utwory późniejszej daty, zrodzone jednak pod wpływem muzy D-owej. Z pomiędzy trzech najpoważniejszych badaczów tej kwestyi Ewald przypisuje D-owi tylko jedenaście psalmów całkowitych oraz niektóre fragmenty, Hitzig—czter

En cykl. Pown nułtr. Ze»z. 115. T. XV.

naście a Delitzsch — czterdzieści cztery. Wszyscy trzej uważają jako niewątpliwe utwory samego D-a psalmy: III, IV, VII, VIII, XI, XVIII, XIX, 1—7, nadto dwaj z pośród trzech psalmy: IX, X, XII, XIII, XV—XVII, XIX 8—14, XXIV, XXIX, XXXII, c. I. —Literatura nasza posiada znakomity przekład Psalmów Dawidowych, dokonany przez Jana Kochanowskiego, oraz mniej udolny Fr. Karpińskiego. Kościół oddaje cześć D-owi jako świętemu pokutnikowi, patryarsze i prorokowi, uważając go, nie tylko za przodka Chrystusa, lecz także i za figurę jego (Mat. 22, 42; Mar. 12, 35; Luk. 21, 41); psalmy, w których on opiewa swe utrapienia, według nauki chrześciańskiej są przepowiednią tego, co miał wycierpieć sam Chrystus.

Dawid, imię dzielnicowych książąt russkich:

Dawid Wsiesławowicz, syn Wsiesława Braczy-sławowicza, książę połocki. W 1104 wespół z Włodzimierzem Monomachem brał udział w wojnie z Połowcami, zakończonej klęską tych ostatnich w pobliżu Suteni, a w r. 1104, wraz z Monoma-chowiczami, oblegał brata swojego, Hleba, w Mińsku. Przedsiębrał z braćmi wyprawę do Semigalii (1106). W 1127, gdy Mścisław I, w. książę kijowski, poprowadził przeciwko książętom połockim wielkie siły zbrojne; Połocczanie, uląkłszy się, wypędzili od siebie D-a, którego Mścisław, w dwa lata później, kazał wywieźć do Konstantynopola. Koniec księcia niewiadomy.

Dawid Igorewicz, syn Igora Jarosławowicza, księcia na Włodzimierzu Wołyńskim (* 1059—f 1112). Nie dostał żadnej dzielnicy. Około r. 1080, namówiwszy Rościsławowiczów, także książąt bez dzielnicy, uderzył wraz z nimi na Tmutorakań i ^zdobył tę krainę; wkrótce jednak został wypędzony stamtąd przez Olega Swiatosławicza, księcia czerni-howskiego. W r. 1084 otrzymał od w. księcia Wsiewołoda I Drohobuż, a nieco później i Włodzimierz na Wołyniu. W roku 1097 oślepił Wasilka trębowelskiego, a dzielnicę jego w znacznej części zagarnął. Oburzeni tą zbrodnią, Włodzimierz Mo-nomach i inni książęta zażądali od Światopełka kijowskiego, ażeby ukarał D-a. Atoli w. ks. zwlekał, D. zaś uwolnił Wasilka dopiero wtedy, gdy do tego został zmuszony przez brata swej ofiary, Wołodara. W r. 1098 Rościsławowicze obiegli D-a we Włodzimierzu i kazali sobie wydać doradzców zguby Wasilka. Później (1099) sam Światopełk przedsięwziął wyprawę na Wołyń; D. udał się do Polski, gdzie szukał pomocy u Władysława Hermana. Ten, otrzymawszy podarki od D a, a następnie od Światopełka, doradził pierwszemu wrócić do Włodzimierza, zaręczając mu bezpieczeństwo ze strony w. księcia. Tymczasem Światopełk obiegł m. Włodzimierz, i D. musiał mu oddać całą swą dzielnicę. Wówczas pogodził się z Rościsławowi-czami i przyprowadził hana połowieckiego, Boniaka, który poraził sprzymierzonych ze Światopełkiem Węgrów i przywrócił D-owi panowanie na Włodzimierzu. W r. 1100, na zjeździe w Uwiatyczach, książęta ruscy pozbawili D-a dzielnicy włodzimierskiej, dali mu jednak Busk, Dubno, Czartorysk, a nadto 400 grzywien srebra. Później Światopełk

22

go

na

moc

wa.

znaną mu

nihowska. Brał udział w wojnie książąt przeciw Dawidowi Igorewiczowi (ob.), z powodu zbrodni, popełnionej na Wasilku trębowelskim, jak również w wyprawach na Polaków (1101), na Po-łowców, na Hleba mińskiego (1115) i na Jarosława, księcia na Włodzimierzu Wołyńskim. Umarł r. 1123.

Dawid, car zachodnio - bułgarski, syn Syszma-na 1 w X w. Ten po śmierci Piotra, cara wschodnio - bułgarskiego (r. 969), korzystając z nieobecności synów jego, Borysa i Romana, przebywających w Konstantynopolu, zamierzył pod berłem swojem połączyć całą Bulgaryę, lecz uprzedzony o tern zawczasu Borys, obsadziwszy zbrojnymi państwo, zamiary D-a wniwecz obrócił. Nie mało miał kłopotu D z koczowniczymi Wołochami, którzy najazdami Bulgaryę wschodnią niepokoili. Z ręki też tych najezdników poniósł śmierć w górach między Kastoryą i Prespą, w miejscu zwanem „pod pięknym dębem“. Portret jego przechowują w klasztorze rylskim. — Jireezek: „Geschichte

J. F o.

przydał mu jeszcze Drohobuź. Odtąd D. nie wichrzy już na Rusi. Na krótko przed śmiercią (1112) bierze udział w sławnej wyprawie książąt nad Don, przeciw Połowcom. Jest domysł, że był ożeniony z córką Władysława Hermana.

Dawid Mśoisławowioz, syn Mścisława Chrobrego, książę na Toropcu. Wojował z kawalerami mieczowymi i Estończykami w Inflantach. W jednej takich wypraw (r. 1214) zapędził się wraz z bratem swym, księciem pskowskim, aż nad morze (gdzie obecnie Weissenstein). Poległ w bitwie z Litwinami pod Uświatą w r. 1226.

Dawid Olegowicz, syn Olega Światosławowicza, księcia Czernihowskiego. Brał udział w sławnej wyprawie Igora na Połowców, z którego córką był żonaty; f 1196 r.

Dawid Rościsławowicz, syn w. ks. kijowskiego Rościsława Mścisławowicza (* 1147—f 1197). Dwa razy ojciec zostawiał go na rządach w Nowogrodzie (1154) i w Torżku (1159), ale Nowogrodzianie, pod naciskiem w. księcia włodzimierskiego, wypędzili go. Później panował w Witebsku. Gdy Mścisław II został w. księciem kijowskim, D. otrzymał Wyszogród, odstąpiwszy Witebsk księciu połockiemu, Wsiesławowi (1167). Rychło jednak poróżnił się z Mścisławem i w r. 1169 przyłączył się do wojsk Andrzeja Boholubskiego, które zburzyły Kijów. Gdy wreszcie ten Andrzej zażądał, ażeby Rościsławowicze opróżnili południowe dzielnice i oddali Kijów bratu jego, księciu Michałowi, Roman poddał się woli Boholubskiego, lecz D. i Mścisław osadzili w Kijowie brata swojego, Ruryka. W r. 1180, po śmierci brata, RomaDa, D. odziedziczył księstwo Smoleńskie. Smoleńszczanie nie lubili księcia, pragnącego panować samowładnie, i w r. 1186 podnieśli przeciwko niemu rokosz, który zakończył się wszakże tryumfem D-a. Ostatnie lata swojego życia D. spędził w wyprawach na Połowców i na Olego-wiczów. Przed samą śmiercią przyjął śluby zakonne.

Dawid Jurjewicz (Ge orgiewicz), syn Jerze-Rościsławicza, książę muromski. W r. 1186, na rozkaz Wsiewołoda III, przedsięwziął wyprawę ProńBk przecim książętom ijazańskim, zaś w r. 1187, wespół z wielkim księciem, spustoszył ziemię rjazańską. Zostawszy księciem muromskim (1204), oskarżył (1207) przed Wsiewołodem książąt rjazań-skich o zdradę, brał udział w zdobyciu Proń-Bka i otrzymał nad nim rządy, ale już w r. 1209 musiał zwrócić ten gród książętom rjazanskim. Popierał w. księcia Jerzego II w jego zatargu z bratem Konstantym, a w r. 1220 posłał mu na po-przeciw Bułgarom syna swojego, Swiatosła-Na krótko przed zgonem został mnichem. Dawid Światosławowicz, syn Światosława Ja rosławowicza, książę czernihowski. Niejasno o-kreślonym podziałem włości między książętami aż do uregulowania tej kwestyi na zjeździe w Lu-beczu—tłómaczą się te peregrynacye D-a z grodu do grodu (Perejasławl, Murom, Smoleńsk, Nowogród), w jakich spędzał cały czas do r. 1096. Na zjeździe książąt w Lubeczu ostatecznie przy-została dzielnica jego ojca—ziemia czer-

Hml.

der Bulgaren” (str. 181—189).

Dawid, pan litewski, gubernator na Grodnie, sławny w historyi wojen litewsko-krzyżackich. W r. 1314, w czasie odwrotu Krzyżaków z pod Nowogródka, pozabierał im wszystką żywność, tak, że wielu ich z głodu wymarło. W ziemie krzyżackie niejednokrotnie bardzo niszczące przedsiębrał napady. W r. 1322 lub 1323 przywołany przez Pskowian, na czele ich wojska spustoszył Estonię po Rewel i kilka tysięcy uprowadził jeńców; w następnym roku dzielną znowu odsieczą oswobodził Psków od grożących mu Kawalerów Mieczowych, mszczących się zeszłorocznej klęski. Dał się także we znaki i Polsce, jako wódz Gedymina, którego córkę pojął za żonę. W 1326 pomagał Łokietkowi przeciw Krzyżakom; w czasie powrotu został zabity t. r. przez jakiegoś szlachcica mazowieckiego, który mścił się za spustoszenia, poczynione przez dzicz litewską.—Duisburg „Chronicon Prus siae" (str. 394); Daniłowicz „Skarbiec“ (t. I); Rogalski „Dzieje Krzyżaków*; J. Bartoszewicz w „En-cyklop. Orgelbranda“.

Dawid—imię królów Gruzy i:

Dawid I Kuropalates (f 881 r.).

Dawid II Kuropalates (f 1001 r.) syn Kuropa-latesa Adaruassego, był jednym z najpotężniejszych władzców południowej Gruzyi. Brał czynny udział w wypadkach politycznych Cesarstwa Bizantyjskiego i wyświadczył mu istotną przysługę, przyczyniwszy się do stłumiemia w Azyi Muiejszej powstania Warda Sklira. W r. 996 wyrwał muzułmanom Manaskert i postawił tam swoją załogę. Ościenni emirowie muzułmańscy, rozgniewani powodzeniem D-a, przedsiębrali połączonemi siłami przeciw niemu wyprawy. D., wezwawszy na pomoc króla zachodniej Gruzyi—Bagrata III, króla miasta Anni, Kagiga, i króla Karsu, Abbasa, rozbił wojsko nieprzyjacielskie, dowodzone przez Mamluna, emira Armenii. Umarł D., jak niesie podanie, wskutek Otrucia. Testamentem zapisał część swoich posiadłości, przytykających do granic bizantyjskich, cesarzowi Bazylemu II, wskutek czego

Hml

wybuchła krwawa wojna między obdarowanym a królem Gruzyi, Jerzym I. D. znany jest jako gorliwy krzewiciel gruzyjskiego piśmiennictwa i o-światy. Z polecenia jego św, Eugeniusz (gruzin) tłómaczył z greckiego i posyłał mnóstwo rękopisów z Athos do Gruzyi. Za panowania D-a wybudowano kilka wspaniałych świątyń, które dziś jeszcze stanowią ozdobę południowej Gruzyi. Przechowały się monety tego władzcy, bite według typu współczesnych monet bizantyjskich.

Dawid III Odnowiciel (f 1125).

Dawid IV, zwany Naryn, panował w zachodniej Gruzyi od r. 1243—1269. Dla otrzymania godności królewskiej udał się do Mongolii, do Batu i Mangu chanów, gdzie przebywał lat kilka. Później, poróżniwszy się z Mongołami, uciekł do Abchazyi, chroniąc się od prześladowań. Był ożeniony z córką ces. bizantyjskiego, Michała Pa-leologa.

Dawid V Sossłan (t. j. piękny), syn Jerzego IV (Łaszy), panował we wschodniej Gruzyi od r. 1243—1269. Ciotka jego, Rusudana, chcąc osadzić na tronie gruzyjskim syna swojego, D. Nary-na, wysłała D. Sossłana do Ikonium (Konieh) do Sułtana Seldżuków, Gaijat-ed-dina. Uwolniony stamtąd, gdy Mongołowie, rozbiwszy Gaijat-ed-dina, zdobyli Cezareę (1243), D. Sossłan udał się do Mongolii, ażeby otrzymać zatwierdzenie w godności króla Gruzyi. Mongołowie, chcąc pojednać i zaspokoić obu pretendentów, uczynili obu królami — jednego wschodniej, a drugiego zachodniej Gruzyi. We spół z Mongołami odbył Dawid Sossłan wyprawę na Syryę i brał udział w oblężeniu Bagdadu. Obaj królowie, D. IV i D. V, żyli z sobą w zgodzie.

Dawid VI, Byn Jerzego Wspaniałego; panował od r. 1346—1360.

Dawid, imię królów Kachetyi:

Dawid I, syn Demetryusza, panował od r. 1466-1471.

Dawid II, f 1604 r. Żona jego, Ketewa-nia, umęczona przez szacha Abbasa w Persyi (1624 r.), zaliczona przez kościół gruzyjski do świętych.

Dawid I (zwany także ś więty m), król Szkocki, był najmłodszym z sześciu synów Malkolma Ceanntnora i św. Małgorzaty. Ur. w r. 1084, został w r. 1093, wraz z siostrą Matyldą (wydaną w siedm lat później za króla angielskiego, Henryka I), wysłany do Anglii, gdzie długi czas przebywał na dworze królewskim. Pobyt w Anglii wywarł korzystny wpływ na młodego D a, który, według słów współczesnego mu Williama Malmesbu-ry, nabrał tam ogłady i pozbył się »rdzy szkockiego barbarzyństwa*. W r. 1107, gdy starszy brat jego, Aleksander, wstąpił na tron szkocki, D., na mocy zapisu Edgara, otrzymał księstwo Kumbryi, którego terrytoryum, oprócz większej części dzisiejszego hrabstwa Cumberland, obejmowało całą przestrzeń między rzekami Tweed i Solway, Firths of Fortb i Clyde (z wyjątkiem hrabstw Haddington, Edynburg i Linlithgow). Większa część tego obszaru była w absolutnem posiadaniu D-a. Aleksander, zdaje się, z początku chciał zaprzeczać D-owi praw do tych ziem, musiał jednak tego zaniechać skutkiem interwencyi baronów normandzkich, którzy w owym czasie pozyskali rozległe posiadłości w południowej Szkocyi, a których D. ujął swem angiel8kiem wychowaniem. Przez ożenienie się (1110 r.) z Matyldą, wdową po Szymonie z Sen-lis, D. jeszcze bardziej powiększył swe posiadłości, otrzymawszy jako wiano hrabstwa: Huntingdon i Northamptou. W r. 1124 po śmierci brata odziedziczył koronę szkocką, o którą wszakże dwukrotnie (1130 i 1138 r.) musiał prowadzić walkę ze spadkobiercami starych dynastyj celtyckich, popieranymi przez nawpół dzikie szczepy północnej i zachodniej Szkocyi. W obu wypadkach rycerstwo anglo - normandzkie, które D. zgromadził dokoła siebie, pomogło mu odnieść stanowcze zwycięstwo. Przysiągłszy wraz z innymi baronami Anglii bronić praw siostrzenicy swojej Matyldy (emp e retro sse), do korony angielskiej, D. wystąpił orężnie (w r. 1135) przeciw Stefanowi z Blois, któremu po śmierci Henryka I Normandowie ofiarowali tron angielski. Wtargnąwszy z wojskiem do Anglii, dotarł do Durham, gdzie pomiędzy nim a Stefanem stanął pokój, na mocy którego Dawid u-trzymał się przy hrabstwie Huntingdon, a hrabstwo Northumberland przyznane zostało synowi jego, Henrykowi. W r. 1138 wojna wybuchła znowu i król szkocki, opuszczony przez Bruce’a i innych swoich auglo-normandzkich wassalów, którzy w Anglii posiadali rozległe dobra, również jak w Szkocyi, poniósł zupełną klęskę w pobliżu Northaller-ton (»Battle of the Standard*). Wszelako na mocy ugody, zawartej w roku następnym, utrzymał swe posiadłości angielskie.—Reszta panowania D-a, które można nazwać końcem Szkocyi celtyckiej a początkiem feudalnej, była poświęcona ukończeniu wielkiego dzieła, rozpoczętego przez jego ojca i matkę i prowadzonego dalej przez dwu starszych braci, mianowicie zespoleniu rozmaitych szczepów szkockich w jeden naród i szerzeniu cywilizacyi w tym barbarzyńskim jeszcze kraju. Co osiągnął, tego wymownem świadectwem są dwa stulecia dobrobytu narodowego, jakie nastały po jego panowaniu. Budując zamki i grody, popierał rękodzieła, przemysł i handel i położył podwaliny swobód na rodu. W swych cywilizacyjnych dążeniach opierał się o kościół, który otoczył szczególną opieką. Zostawszy księciem Kumbryi, przywrócił skasowane biskupstwo w Glasgowie; po wstąpieniu na tron szkocki ufundował i wyposażył biskupstwa: w Ross, Aberdeen, Caithness, Brechin i Dunblane; wskrzesił starą stolicę biskupią w Galloway. Założył także, albo wznowił, opactwa w Kelso, Jedburgh, Mel-rose, Newbattle, Holyrood, Cambustkenneth i Kin-loss, jak również mnóstwo pomniejszych religijnych instytucyj. Był mądrym prawodawcą i sędzią sprawiedliwym. Jakkolwiek D. nazywany jest często świętym D-em, nie był wszakże nigdy formalnie kanonizowanym; imię jego jednak figuruje w Lauda Modlitewniku dla Szkocyi, drukowanym w Edynburgu w. r. 1037 — D. umarł w Carlisle 24 maja 1153 r., utraciwszy na krótko przed śmiercią

jedynego swego syna; tron po nim odziedziczył wnuk dwunastoletni, Malkolm.—Por. Innés »Scotland in the Middle Ages“ (1860); Robertson »Scotland under her early Kings“ (1862); Skeno „Celtic Scotland“ (186).—Chamber’s „Cycl.“.

Zmarł najprawdopodobniej około 600 r.; „Annales Cambiae“ w manuskrypcie z w. X skon jego mieszczą też na rok 601. Według tego źródła był D. biskupem w Moni Judeorum (Menevia). Kronika Rbygyfarcha (Ricemarehus), biskupa w St. David’s, jednego z późniejszych następców D-a, około r. 1090, wyprowadza go z rodu Ćunedda w Kardiga-nie. Dziadem jego wrzekomo był Ceredig, ojcem Sanctus, Sanct (Xantus, Sandde), a matką Nonna, Nonnita, córka Gynyra ot Caergawch, tana w Padibioga, w późniejszem Pembrokeshire; obaj dziadowie byli protoplastami wielu świętych.—Oczywiście i ci święci, i same imiona Sanctus i Nonna są wyrobami legendy. Ziemską już rzeczywistość wyczuć można ze szczegółu, wzbogacającego legendę, iż Nonnita była muiszką, porwaną przez owego Sancta; wydawszy na świat dziecię, właśnie naszego D-a, opuściła dwór mężowski, o siadła w pustelni i wiodła życie pokutnicze aż do śmierci. Jeszcze przed kanonizacyą D-a zjawiła się w kronice Ricemarcha legenda o św. Patryku, któremu, gdy wracał z kontynentu, może z Rzymu, w Vallis Rosina, niedaleko Meuevii, ukazał się anioł, zalecił nawrócenie Irlandyi, miejsce swego objawienia się wskazał na siedzibę ascetyczną, ale przy tern oznajmił, że dopiero za lat 30 narodzi się człowiek, mający w tej miejscowości właśnie obrać sobie mieszkanie, szczególnie Bogu miłe. Człowiekiem tak przepowiedzianym miał być D. Ponieważ św. Patryk, według przyjętej dziś wersyi, w r. 432 o-trzymał missyę apostolską, a mógł być już i w Irlandyi, zatem D. musiałby się narodzić około r. 460 i taką też datę, 458, przyjmuje nowsze opracowanie „An. Oamb.“ z w. XIII. Giraldus, opierający się na Ricemarchusie, nazywa D-a „Deve-rur“, co znaczyć może „The man of Deira“. Henryk Bradley przypuszcza nawet możliwość wcale nie walijskiego pochodzenia D-a. Wyłuskawszy prawdę z tych wszystkich bałamutnych podań, to tylko powiedzieć można, że D. był biskupem w Walii, w której szerzył chrześciaństwo, walcząc z druidami, nie zawsze może samem tylko orężem słowa. Giraldus, dając mu za mistrza Paulinusa, objaśnia, że razem z nim czynił cuda. Siedzibę miał D. rze-czeczy wiście w o wem Moni Judeorum (Menevii), na cześć jego przezwanem St. David's. Z licznych klasztorów, których założenie przypisują D-i, prawdopodobieństwo jest tylko za jednym: w Gla-stonbury. W kościele doszedł D. do godności biskupa St. David’s, podanie zaś jakoby dla niego umyślnie założono arcybiskupstwo w Caerleon, nie zasługuje na wiarę. Za jego biskupstwa odbyły się w Walii dwa synody: jeden w Brefi, drugi w Lucus Victoriae, tylko wątpić należy, czy się zajmowały walką z Pelagianami. Kalikst II (1119—1124) wyniósł D-a do godności świętego, wyznaczając jego uroczystość na dzień 1 marca. — Bradley H. w „National biography“ (T. XIV, str. 113 squ.). s-Dawid z Diną u (f około 1209), filozof scho-Ustyczny, jeden z pierwszych głosicieli panteizmu w Wiekach Średnich, około r. 1200 wykładał teologię w Paryżu. Przypisują mu dwa dzieła: „Qua-

liml

Dawid IL król Szkocyi, ob. B r u c o.

Hi.

Dawid Komnen, ostatni cesarz Trapezuntu, syn Aleksego VI. Wstąpił na tron w r. 1458, po śmierci brata swego Jana IV (zw. Kai oj oannes), zabiwszy nieletniego bratanka, Aleksego V. Mimo licznych stosunków, a nawet poparcia papieża Piu sa II, D. zmuszony był poddać się Mahometowi II, który zagarnął Trapezunt i zabrał D-a z całą rodziną jego do Konstantynopola, dając mu włości gdzieś w okolicach Adryanopola, czy też w Macedonii. Stamtąd jednak kazał mu wkrótce sułtan powrócić do Konstantynopola i zamknął go wraz z żoną i 7 synami w wieży (w r. 1465), a potem stracił całą rodzinę razem z D-em, podejrzewając ich o spisek na swe życie. Jedynie najmłodszy syn D-a, Jerzy, uszedł kary śmierci i stał się protoplastą rodziny Stefanopulos na Korsyce.

Dawid, negus Abissynii, ur. w r. 1500; wstąpił na tron w r. 1507 po śmierci ojca swego, Naoda.

Podczas jego nieletności krajem rządziła babka, Ha lena. Abissynia w tej epoce ulegała częstym na padom mahometanów, którzy się stali panami Egiptu i wszystkich wybrzeży morza Czerwonego. D. zmuszony był wyprawić posłów do Portugalii i prosić jej kióla o pomoc. Jakoż w r. 1520 przybyło do Abissynii poselstwo portugalskie z Rodrykiem de Lima na czele dla zawarcia traktatu. Przez całe sześć lat Abissyńczycy sprzeczali się z Portugalczykami z powodu kwestyj teologicznych, tak, iż de Lima zaledwie w r. 1526 wrócić mógł do domu. D. pos>łał także posłów do papieża. Gdy nareszcie w r. 1539 przybyło wojsko portugalskie, było już zapoźno: D. został rozbity przez sułtana cejlagskiego, Mahometa, i uciekł w góry, gdzie też zmarł w r. 1540; kraj jego został zupełnie spustoszony. Po nim wstąpił na tron syn, Klaudyusz.

W r. 1533 w Bononii wydano ciekawe dzieło p. t.

Hł.

„Davidis Aethiopiae régis legationes ad Clementem Papam VII“.

Dawid Armeńczyk z przydomkiem Filozof (f około 500), uczony armeński, był uczniem Me-sroba i Sahaya, kształcił się nadto w Atenach pod kierunkiem Syrianosa. Po powrocie do kraju przełożył na język ojczysty wiele filozoficznych prac Arystotelesa i napisał komentarz do jego „Kate goryj“. Większość prac jego pozostaje dotychczas w rękopisach.—Porówn. Neumann „Mémoires sur la vie et les ouvrages de D.“ (Paryż 1829).

Dawid ŚW., ang. David także Dewi („diui“), bisk. kościoła wallijskiego, zaliczony w poczet św.

Zycie jego wygląda jak bajka. Dziś jeszcze krytyka wie dopiero kiedy żyć nie mógł, ale nie zdoła wcale powiedzieć kiedy, w których latach żył.

Pewnym jest tylko wiek VI po Chr.; gdyby bowiem D. żył już w połowie V, jak mówi podanie o św.

Patryku, przyczepione później do niego samego, musiałby w chwili śmierci mieć około 150 lat. I ternuli“, oraz „De tomis, seu de divisiouibus“,

które prawdopodobnie było wyciągiem z traktatu Jana Scota „De divisione naturae“. Obie księgi, jako kacerskie, zostały skazane przez synod paryski na spalenie. O poglądach tego myśliciela dowiadujemy się niewielu tylko szczegółów z pism Alberta Wielkiego i Tomasza z Akwinu, którzy z nim polemizowali. Św. Tomasz powiada o nim: „Głosił, że ciało, dusza i Bóg—to jedno, i że wszystkie rzeczy w zasadzie swej tworzą jedną całość“. Według świadectwa Alberta, D. w wielu swych pomysłach naśladował Aleksandra Afrodyjskiego; mimo wszakże niezgodnościswejdoktryny z zasadami kościoła, przez czas długi przebywał na dworze papieża Innocentego III.    *

Dawid Chrystyan, spółzałożyciel sekty Hern hutów (* 1690 z Zeuklawie na Morawach —f 1751). Był cieślą, w r. 1717 przyjął luterauizm, emigrował do Łużyc i tam z innymi wychodźcami, w do brach hr. Zinsendorfa, na Hutbergu pod Berthels-dorfem, założył osadę braci morawskich, nazwaną później Hernhut (Ochranow), gdzie następnie ściągnęły i niektóre resztki jednoty brater skiej z Czech i Moraw i odnowiły jednotę. Oprócz tego był gorliwym missyonarzem: r. 1729 apostołował w Liwonii; 1733 udał się do Grenlandyi i tam obok duńskiej, założył missyę hernhucką, dotąd istniejącą. W tymże roku odbył podróż missyjną po Hollandyi; w 1746 i 1749 znów nawiedził Greń lanlyę, w 1748 szerzył swą naukę w Pensylwanii w Ameryce północnej. Ułożył wiele pieśni kościelnych; napisał „Beschreibung und zuverlässige Nachricht von Hernhut“ (1735). — Po-równ,: Cranz „Alte und neue Brüderhistorie“ (1769).

Dawid Guramis Szwili, poeta gruziński (f około 1800), mając lat 17, wpadł do niewoli uLez gińców, z której uratowawszy się ucieczką, dostał się przez Astrachań do Moskwy, gdzie zastał królów gruzyjskich: Wachtanga i Banara. W roku 1737, po śmierci Wachtanga, na rozkaz rządu ros-syjskiego, wraz z 40-szlachty gruzyjskiej z orszaku tego króla, wszedł do służby wojskowej, i brał następnie udział r. 1739 w zdobyciu Chocimia, 1742 przy spaleniu Priedriohshawen, 1757 w wyprawie przeciw Prusom. W 1758 pod Kistrinem wzięty był do niewoli i wysłany do Magdeburga, ale wkrótce odzyskał wolność. Jego poezye p. t. ;;Da-vitiani“ albo „Guramiani⁴⁴ w których z naiwną prostotą, stylem ludowym, odmalował stan ówczesny swojej ojczyzny, wynoszą 8 000 wierszy. * Dawid Wincenty (* 1816), pedagog i poeta, urodził się w Szczebrzeszynie, gdzie też nauki gi mnazyalne pobierał, następnie kształcił się w uniwersytecie petersburskim, na wydziale filologicznym Wtedy-to wziął udział żywy w wydawanym przez Barszczewskiego, noworoczniku „Niezabudka“. Mianowicie na r. 1841 dostarczył dużo wierszy i jednej rozprawki estetycznej. W wierszach przewa ża nastrój spokojny, łagodny, przypominający Karpińskiego i Brodzińskiego. Mamy tu dwa dłuższe poemaciki: „Janek”, na nutę krakowiaka, i „Widzenie⁴⁴, w formie snu, wykazujące łączność świata rzeczywistego z zagrobowym, a prócz tego kilka drobniejszych liryk: „Łza*, „Romans“ (krakowiak), 8 sonetów, w których zostawał pod wpływem Mickiewicza, dwa przekłady z Körnera („Św. Dorota⁴* i „Św. Cecylia⁴*) i jeden przekład Benedykto-wa („Skarga dnia⁴⁴). W artykule prozą p. t. „0-ryginalność i nowość w artystostwie — prawda e-stetyczna“, pisanym starannie i poprawnie, określa nowość estetyczną, jako nowość znaną w rzeczywistości, w życia powazedniem, prawdziwą, ale świeżą w krainie sztuki; charakteryzując zaś kilku naszych poetów, najsympatyczniej wyraża się o Brodzińskim. W r. 1843 wydrukował w „Bibliotece Warszawskiej⁴⁴ interesującą rozprawę p. t. „Myśli o statystyce“. Odr. 1844 do 1853 służył w wojsku na Kaukazie, śledząc pilnie rozwój nauk filozoficznych i sam próbując sił swoich w literaturze. Przejąwszy się metodą dyalektyczną Hegla, wziął terminologię filozoficzną od Trentowskiego, styl swój wyrabiał na „Listach z Krakowa” Kromera, a poglądy zbliżył do przekonań Edwarda Dembowskiego, głoszonych w „Przeglądzie naukowym“. Ze stanowiska tedy twórczości układać zaczął „Estetykę narodową“, z której fragment pomieścił w postępowem piśmie, wydawanem w Kijowie p. t. „Gwiazda⁴⁴ (tom IV, str. 1—27, r. 1849). Stylem starannym, trochę nawet wyszukanym, przedstawił ten rozwój twórczości w dziejach, w plemionach, wyświetlił podstawę różnic twórczości narodowej i różne jej potęgi—zdolność, talent, geniusz. Przyznając szczepowi germańskiemu skłonność do idealizmu, a celtyckiemu—do realizmu, widzi w szcze pie słowiańskim zdolność do zjednoczenia jednego z drugim. „U nas—powiada—najoderwańsze idee zaraz szukają swego urzeczywistnienia; i przeciwnie, doświadczalne fakta układają się w pełne żywotności całokształty. U nas dwie onych plemion ostateczności zlewają się w ożywiouą całość. Teorya z praktyką równoważą się i wspierają na wzajem. Najbujniejszego umu [tj. fantazyi] pomysły wcielają się w praktyczną formę rzeczywistości. Jest to najpiękniejsze zrównoważenie ideal-ności z realnością. Jest to pełna ducha, ożywiona rzeczywistość. Taka tylko rzeczywistość jest u nas zrozumiałą od mas; ona tylko lgnie do ducha słowiańskiego“. Równocześnie z temi filo-zoficzno-estetycznemi zagadnieniami zajmował się D. także poezyą. Na Kaukazie jeszcze napisał powieść wierszem p. t. „Tehe czyli zburzenie aułuDubby“, która w druku ukazała się dopiero r. 1859 w sierpniowym zeszycie „Biblioteki Warszawskiej“. Jest to poemat, na wzór powieści poetyckich Byrona skreślony, malujący dzikie uczucia Czeczeńców, ich zamiłowanie swobody plemiennej i osobistej, w hi-storyi Tehy, wydanej za bogacza wbrew jej skłonnościom do młodego Issana, który, mszcząc się za zniewagę, wyrządzoną sobie, naprowadza tajnemi przejściami nieprzyjaciół na auł swego szczęśliwego spółzawodnika, Dubby, ale prócz zadowolenia uczucia zemsty, innej ze swej zdrady nie osięga korzyści, gdyż Tehe dostaje się do więzienia i więdnie w niem, pomimo pieczołowitości, okazywanej sobie przez dwu Polaków, w wojsku rossyjskiem służących. Obrazy natury są tu żywiej oddane, niż

P. Chm.

P. Chm.

And. S.

charaktery ludzkie; pierwiastek liryczny silnie wy-datnieje; rymy są staranne; pod względem językowym zdarzają się dość liczne nieprawidłowości.-Powróciwszy do kraju, zostałD. nauczycielem gimnazyalnym, naprzód w Lublinie, potem w Płocku. Napisał wtedy i ogłosił: „Nowa mnemonika czyli sposób u-łatwiający naukę języków obcych, tudzież spamiętanie imion własnych i cyfr w geografii, statystyce i t. d. (według metody Jaźwińskiego, Warszawa 1854); „Wiadomość o kościółku katolickim w Di-szlagarze na Kaukazie“ (tamże 1857, drugie wydanie 1858); „Krótka gramatyka polska dla dzieci polskich" (Lublin i Warszawa 1858, str. 117; wydanie 4-te 1868, str. 158); „Metoda początkowego nauczania czyli przewodnik dla rodziców, początkowych nauczycieli i wogóle dla osób kierujących pierwszą nauką dzieci" (Lublin 1868, str. 66). D. redagował przez czas jakiś „Gazetę lubelską“, a następnie „Wędrowca” w Warszawie.

Dawid Jan Władysław (* 23 czerwca 1859) syn Wincentego, psycholog i pedagog, urodził się w Lublinie i tu nauki gimnazyalne pobierał; wstąpił potem na wydział prawny uniwersytetu warszawskiego i ukończył go w r. 1882, poczem u-częszczał na wykłady przyrodnicze w tymże uniwersytecie, a dalej studyował przez czas jakiś psychologię i pedagogikę w Lipsku i Halli. Od r. 1884 zamieszczać zaczął artykuły w „Prawdzie", „Ateneum“ i „Przeglądzie pedagogicznym“. W „Ateneum“ mianowicie drukował następne większe rozprawy: „O poddawaniu uczuć jako środku wychowania narodowego—prawo zwrotnego działania ruchów“ (1884, t. IV); „O drugorzędnych źródłach miłości“ (1885, t. III); „O zarazie moralnej, stu-dyum pedagogiczne społeczne“ (1886, t. IV). Ta ostatnia rozprawa wyszła także osobno i zwróciła uwagę ogólniejszą na młodego autora. W r. 1887 wydał „Program spostrzeżeń psychologiczno-wychowawczych nad dzieckiem“ (Warsz.); w 1890 r. „Szkice psychologiczne“ (t-że); w 1892 r. „Nauka o rzeczach. Rys jej historycznego rozwoju, podstawy psychologiczne i metoda“ (t-że); w 1895 r. „Zasób umysłowy dziecka: Przyczynek do psychologii doświadczalnej“ (t-że), gdzie na podstawie zbadania 500 dzieci warszawskich z klasy ubogiej— co do zasobu ich spostrzeżeń i wyobrażeń, wysnuł wnioski o okresach rozwoju umysłowego, o wpływie płci, o wpływie rasy czy kultury żydowskiej — wsi i miasta — wychowania domowe go i publicznego. Pracom jego psychologicznym przyznała krytyka „dokładność analizy zjawisk psychicznych, śmiałe a zasadne zastosowanie analogii, wreszcie wszechstronne i oględne tłómaoze-nie faktów, popierających teoretyczne wywody". (Zob. H. Goldberg „Z dziedziny psychologii“ w „Ateneum“ 1890, t. I). Co do „Nauki o Rzeczach“ jest ona w pedagogice naszej jednem z najdonioślejszych i najważniejszych dzieł ostatniej do by literackiej. Wyzyskał w niej autor umiejętnie wyniki obcych, zagranicznych na tern polu badań; zapoznawszy się z pracami głównemi samoistnie i krytycznie, dał cenny przyczynek do dziejów naszej literatury pedagogicznej, roztrząsnąwszy starannie dzieła wchodzące do zakresu przezeń obrabianego, nakreślił wreszcie systematyczny wykład zasad nauki o rzeczach, opierając się głównie na psychologii Herbarta, i dał szereg praktycznych wzorów lekcyj, gdzie nawet w drobnych szczegółach starał się o podstawę naukową. Ogólna wartość całej pracy — zdaniem d-ra Aleksandra Skorskiego — polega na tern, że, „bądź co bądź, pokusił się sumiennie i starannie o utorowanie drogi do tych umiejętnych zasad pedagogicznych, na które u nas tak mało baczono dotychczas“. („Ateneum“ 1893, t. IV). - Zarzuty przeciwko temu dziełu ze strony uczuciowo-idealistycznej podniósł Fr. Gąsiorowski w artykule pomieszczonym r. 1893 w „Bibliotece warszawskiej". D. pisze stylem trochę ciężkim, ale zawsze jasnym i ścisłym, język jego, w dawniejszych mianowicie pracach, nie był wolny od rozmaitych obcych naleciałości, ale autor wciąż pod tym względem ulepsza poprawność i czystość wyrażenia. Od r. 1890 redaguje D. „Przegląd pedagogiczny“ i stawianiem różnych kwestyj budzi Zainteresowanie i myśl badawczą w uważnych czyteluikach.

Dawidgródek, małoruski Dawydhorodok, miasteczko w gubernii Mińskiej, nad prawem ramieniem wpadającego w pobliżu do Prypeci Hory-nia i przy dawnym trakcie handlowym z Mozyrza do Pińska; jest tu cerkiew prawosławna, kościół katolicki parafialny, wzniesiony przez księcia Jana Radziwiłła w 1624 r., okołó 4 000 mieszk., którzy trudnią się wyrobem obuwia i wozów, oraz rybołówstwem, ogrodnictwem i uprawą nasion.— Okolica żyzna, ale płaska i nieco za wilgotna.— D. wraz z dobrami przyległemi nadany został przez króla Zygmunta Augusta Radziwiłłom i należał do ordynacyi Nieświeskiej.

Dawidów August, matematyk rossyjski (* r. 1823 w Kurlandyi—f 1885 r.). Matematyki uczył się od roku 1841 w uniwersytecie moskiewskim i w czasie studyów uniwersyteckich otrzymał złoty medal za rozprawę o przemieszczeniach nieskończenie małych. W 1848 uzyskał stopień magistra matematyki za rozprawę o równowadze ciał zanurzonych w cieczach, za którą następnie przyznano mu i medal Demidowa. W r. 1850 objął w uniwersytecie moskiewskim, jako adjunkt, wykład rachunku prawdopodobieństwa, a w r. 1851 uzyskał stopień doktora za rozprawę o postaci powierzchni cieczy zawartej w naczyniu. W r. 1853 został profesorem nadzwyczajnym, w r. 1859 prof. zwyczajnym matematyki stosowanej, w r. 1862 matematyki ezystej. Ogłosił znaczną liczbę rozpraw, które się tyczą teoryi włoskowatości (1851 i 1855), równowagi pryzmatu pływającego (1855), zastosowania rachunku prawdopodobieństwa do statystyki i do medycyny, równań różniczkowych, funkcyj Abla i in. Na drugim zjeździe przyrodników rossyjskich czytał rozprawę o ujednostajnieniu miar i wag. W r. 1860 został inspektorem szkół prywatnych w Moskwie, co zwróciło uwagę jego na nauczanie matematyki w szkołach średnich i skłoniło go do napisania podręczników geometryi, arytmetyki, algebry i trygonometryi, które nadały

skwie.

And. S

mu znaczny w Rossyi rozgłos i ukazują się dotąd w licznych bardzo wydaniach. Należał też do założycieli towarzystwa matematycznego w Mu-

S. K.

Dawidsoa Jerzy Józef, jeden z zasłużeń-szych urzędników miejskich w Warszawie w XVIII wieku, pochodzący z rodziny irlandzkiej, z dawna tutaj osiadłej, przez długi czas gminny Starego Miasta, poważany i szanowany od współobywateli, którzy go ciągle starszym swym obierali; posiadał dom swój własny na Starem Mieście i był autorem książki, pod tytułem „Kalwarya w Ujazdo-wie pod Warszawą przez Augusta II wystawiona, a szczodrobliwością N. K. Augusta III ufundowana, do druku podana przez Jerzego Józefa Davidsoua“ (Warszawa 1755, w 8-ce). Nadto zostawił w rękopisie: „Postrzeżenia meteorologiczne, wraz z notami szczególnych zdarzeń w Warszawie“, przez niego zapisywanych, oraz „Spis domów i mieszkańców starej Warszawy“. Rękopis ten był niegdyś własnością Antoniego Magiera, profesora fizyki, który go wielu ciekawemi przypisami wzbogacił; następnie znajdował się w szacownych zbiorach Karola Bayera, numizmatyka w Warszawie. D. zmarł w r. 1792, późnej dożywszy starości. — F. M. S. w „Encykl. Orgelbr.“

Dawînia, D a w i n a, prawy dopływ Szeszupy (syBtemat Niemna), w gubernii Suwalskiej; źródłem jej jest jezioro Duś v. Dusie, mające odpływ ku północy pod wsią Bobrownikami przez rzeczkę Zwornę, która pod osadą Simno wpada do jeziora Simno.—Jezioro to przyjmuje odpływ z jeziora Gi-łujcie i przez rzekę Bambinę odlewa swe wody dalej na północ do jeziora Zuwinta, które nadto przyjmuje z południo-zachodu strumień Kiwlicę, odwa- i dniającą Buchciańskie bagno.—Rzeka, wypływająca z jez. Zuwinta, nosi już nazwę D i, kieruje się ku zachodowi przez baguo Pline, mija wieś Dauksze, płynie dalej przez bagno Amalwa, gdzie przyjmuje odpływ jeziora Amalwa, wstępuje potem w okolicę pagórkowatą i malowniczą i poniżej osady Ludwi-nowa wpada do Szeszupy.—Długość, licząc od jeziora Dusia, wynosi około 45 wiorst.

Dawison Bogumił, znakomity artysta dramatyczny (* d. 15 maja 1818 r. w Warszawie—f d. 1 lutego 1872 w Dreźnie). Syn ubogich rodziców sta-rozakonnych, odznaczał się tak wybitnemi zdolnościami, źe ci, mimo ubóstwo swoje, posyłali go do Liceum, którego wszakże nie ukończył, i mając ledwie lat dwanaście, już musiał ciężko na kawałek chleba zarabiać, to przepisując akta w kancelaryi sekwestratora, to kaligrafując szyldy dla różnych procederzystów. Aż nareszcie, szczęśliwym trafem, zapoznawszy się z ówczesnym redaktorem „Gazety Warszawskiej“,{Krupskim, dzięki jego pomocy, wszedł na tę drogę, która go z czasem do świątyni chwały zaprowadziła. Zrazu pracował przy gazecie, ledwie nie jako roznosiciel, potem jako kontroler, a że przy zajęciach obowiązkowych pilnie nad własnem ukształceniem pracował i gorliwie się uczył języków, francuskiego i niemieckiego, z czasem więc Krupski powierzył mu przekłady artykułów politycznych. W tej epoce D., mając możność uczęszczania do teatru, w którym pod umiejętną re-żyseryą Kudlicza występowali tacy artyści, jak We-rowski, Piasecki, Jasiński. Panczykowski, Karasiński, Majewski, Stolpe, Żółkowski, Leduchowska, Wurowska, Żuczkowska, Kossecka i inni, zapalił się do sztuki dramatycznej, a zapał ten jeszcze podniecał w sobie, pochłaniając arcydzieła Schillera i Goethego. Skończyło się więc na tern, że postanowił poświęcić się zawodowi teatralnemu. Krupski ułatwił mu wstęp do szkoły dramatycznej i polecił go jej dyrektorowi, Kudliczowi, pod którego wytrawnym i życzliwym kierunkiem D. tak szczerze pracował, że już w r. 1837, d. 17 listopada, wystąpił na scenie Teatru Wielkiego, w dramacie „Dwaj więźniowie z galer“, w roli Gustawa, a potem 22 grudnia, w roli hr. Alfreda, w komedyi Fredry „Mąż i żona“ i został zaangażowany na stałe. Rozpoczął więc umiłowany zawód dramatyczny, ale, niestety, tylko na to, aby w nim najsmutniejszych doznać zawodów. Nie podobał się

WSk

■m

trj§r|

Fig. 8Ö. Dawiion Bogumił.

publiczności, nie zasłużył na dobre słowo u spra wozdawców teatralnych, role bowiem kochanków komedyowych, zwykle powierzane młodym debiutantom, nie odpowiadały ani jego powierzchowności, ani temperamentowi, więc też i rzadko występował na scenie, z której świeżo znikł był znakomity Piasecki, a miejsce jego zajął Józef Komorowski. Na tcm się więc skończyło, że, zniechęcony, rozgoryczały, D. opuścił teatr Warszawski i udał się do Wilna. I tam wprawdzie zaangażowano go do ról kochanków, nieraz wszakże występował i w charakterystycznych, a nawet pierwszorzędnych, w których talent jego, lubo niewyrobiony i w karby nie-ujęty, objawiał się wyraźnie. Gdy się więc w r. 1840 towarzystwo wileńskie rozwiązało, D., ufny w dobre skutki dwuletniej pracy, pewniejszy siebie, z lepszą otuchą w sercu, do Warszawy powrócił, i d. 19 września ukazał się w Teatrze Wielkim w roli Nieznajomego, w dramacie „Rita Hiszpanka“—lecz i tym razem, tak przez krytykę, jak i przez publiczność, nie tylko obojętnie, lecz na-

wet nieprzychylnie przyjęty, nie mógł i u dyrekeyi | Hamlet, Juliusz Cezar (w roli Antoniusza), Ryszard łaski sobie zaskarbić. Skwapliwie przeto tegoż roku przyjął propozycyę teatru Skarbkowskiego i udał się do Lwowa. Tam hr. Skarbek, od razu oceniwszy jego zdolności i miłość sztuki, powierzył mu dyrekcyę teatru, a następnie ułatwił podróż w celu studyów artystycznych do Berlina, Drezna,

III, Faust (w roli Mefista), Zbójcy (Fr. Moor) itp., wszędzie i w krytyce, i w publiczności budził zapał i uwielbienie, które w Wiedniu były stałym jego udziałem. Wszelakoż po trzech leciecb, skutkiem choroby żony, której lekarze nakazali zmianę klimatu, musiał to świetne stanowisko opuścić i przeniósł się do Drezna, gdzie go już kilkakrotnie wzywano i z upragnieniem wyglądano. Tam bogaty repertuar jego powiększyły jeszcze takie kreacye, jak: Makbet, Szylok, Kaligula, Holofernes, Narcyz, Skąpiec, Alba, Wallenstein. Karlos; a w całym tym szeregu ról znakomitych, które były owocem ciągłej pracy i głębokich studyów artysty, a które on ożywiał swym duchem, świeżością pomysłów, jędrnością w ich wykonaniu, pierwsze miejsce zajmował Ryszard III ci, którego szyderstwo, przewrotność, namiętny gniew, zemsta, zazdrość i wściekła rozpacz, lub też boleść, najpotężniej Bię uwydatniały w genialnej grze D-a. Co zaś do ogółu jego kreacyj, Maurycy Karasowski, który, mieszkając w Dreźnie, miał z nim blizką zażyłość i często go widywał na scenie, tak o nim pisze: „Dawison, jako Ryszard III, Otello, Makbet, Brutus, Hamlet, Moor, wniósł do charakterów przez siebie przedstawianych pewnego rodzaju realizm, nadający im nową, nieznaną dotąd, psychiczną moc i siłę. Potargał on zuchwale tradycye zimnego klasycyzmu, od najdawniejszych czasów na scenie niemieckiej panującego, a odsłonił świat nowy, nie mający granic, jak głębokie i bezgraniczne są sfery, w których duch ludzki objawiać się może. Uczucia najsubtelniejsze, jako i najgwałtowniejsze, umiał on nietylko ze z iumiewającą potęgą i ogniem z duszy swej wydobywać, lecz zarazem umiał także przejmować niemi dusze swoich słuchaczy. W kreacyach jego niezwykłych typów ludzkich była jakaś demoniczna siła wychodząca bezpośrednio z ognistej jego organizacyt i udzielająca się wszystkiemu, co go otaczało; Niemcy nazywali ją „eine polnische Furie“, ona też stanowiła największą cechę jego artystycznej indywidualności“.—Znakomity, wielki, podziwiany i wielbiony, jako artysta, D., jako człowiek, szczególniej w stosunkach teatralnych, nie umiał serc bratnich sobie zjednywać. „Prędki i gwałtowny z natury (powiada Karasowski), przedstawiając zawsze charaktery jaskrawe wielkich intrygantów społecznych, lub zbrodniarzy koronowanych, był niejako w stanie ciągłego rozdrażnienia umysłowego, i te-mu-to zapewne przypisać trzeba cierpkie i często despotyczne obchodzenie się z kolegami! ze zwierzchnością teatralną“. Cierpkość ta najjaskrawiej występowała w zetknięciu się z Emilem Devrientem, nie mniej wielkim i sławnym w swym rodzaju artystą, lecz pod względem temperamentu i charakteru jakże różnym od D-a! „Były to dwa ży jące kontrasty, jeden odpychający, drugi przyciągający; dwie artystyczne władze, dążące jednocześnie do panowania na deskach teatralnych, a nie umiejące zdobyć zię na wzajemną tolerancyę. I przyszło nareszcie do tego, że jedna drogiej musiała miejsca ustąpić“. Ustąpił D., po upływie dziesię-

Monachium i Paryża. Zawiść, jaką te względy, a zarazem i wzrastająca wziętość u publiczności, obu dziły w starszych aktorach, i przeróżne przykrości, jakich D. Bkutkiem tego doznawał, już wtedy natchnęły go były zamiarem oddania się sztuce niemieckiej, a okoliczność przypadkowa dopomogła mu do spełnienia tego zamiaru. Wiadomo, że hr. Skarbek obowiązany był obok teatru polskiego utrzymywać niemiecki. Owóż raz, kiedy aktor, występujący na ścenie niemieckiej w ko-medyi ludowej „Das letzte Abenteuer“, zachorował, a Skarbek zaproponował D-wi, aby go w tej sztuce zastąpił, ten, chętnie propozycyę przyj ąwszy, tak dobrze z zadania się wywiązał, iż odtąd zaczął grywać w obu teatrach, w niemieckim odtwarzając role pierwszorzędne w dramatach Lau-bego i Schillera (Ferdynanda w „Kabale und Liebe“) i większe, niźli w polskim, zdobywając uznanie. Teatr ten, który dość często nawiedzali pierw szorzędni artyści niemieccy, stał się szkołą prawdziwą dla D-a; to też czując się należycie przygotowanym do wystąpienia na właściwszej dla talentu swego widowni, r. 1846 opuścił Lwów i udał się najpierwej do Wrocławia. Ale jakież rozczarowanie!

Nie tylko tam, a następnie w Szczecinie, lecz nawet w Brzegu i Oławie przyjęto go z lekceważeniem i wyśmiano za akcent cudzoziemski w Niem-czyźnie! Od rozpaczy, której był blizkim, urato wał go znakomity artysta berliński, Ludwik Schneider, gorąco poleciwszy dyrektorowi teatru ham-burskiego Talia. Tam znalazł D. port zbawienia.

Wystąpiwszy raz pierwszy na tej scenie w d. 15 lutego 1847 r. od razu zdobył zasłużone uznanie i odtąd święcił na niej ciągle nowe tryumfy, grywając, już nie pierwszych kochanków, ale tak zwane charaktery czarne: intrygantów, zdrajców, zbro dniarzy, a między innemi Hansa Jurga, Doktora Robin, Luigego Rollę i t. p. Publiczność, zachwycona i oczarowana potęgą jego ognistego talentu, tłumnie jęła napełniać teatr i podziwiać tę nową gwiazdę, tak świetnie na horyzoncie sceny niemieckiej jaśnieć zaczynającą. Imię D-a brzmiało coraz rozgłośniej po całych Niemczech, gdzie się wszystkie teatra ubiegały o zaszczyt posiadania jego u siebie. Dy-rekcya teatru królewskiego w Berlinie ofiarowywała 2 000 talarów pensyi rocznej, on jednak jej nie przyjął, poprzestając zarówno tam, jak też i w innych miastach, jedynie na występach gościnnych, na które wreszcie r. 1849 zaproszony do „Burgu“ w Wiedniu, doznał tam tak entuzyastycznego przyjęcia, iż dyrektor teatru cesarskiego, Holtei, wszelkich starań dołożył, aby go zatrzymać na zawsze.

Odtąd już sława jego coraz wyżej i szybciej ro sła. Występując gościnnie po większych miastach: w Dreźnie, Monachium, Berlinie, Pradze i Wrocławiu, w arcydziełach literatury, takich: jak Otello,

K. J

K. J.

Hml

cioletniego terminu kontraktowego, w r. 1862, i wybrał się w przydłuższą wycieczkę artystyczną, która go zaprowadziła aż do Ameryki północnej. Była to podróż prawdziwie tryumfalna; powrócił z niej syt chwały i dolarów, ale nadludzkie wysilenia, jakie czynił, występując prawie codziennie w najważniejszych rolach swego repertuaru, szkodliwie oddziałały na fizyczny jego organizm. Umysł jego wyraźnie uległ rozstrojowi, pamięć niknąć zaczęła, aż skończyło się na zupełnym obłędzie, który kres jego życiu położył.—Na zakończeuie przypomnimy, że w wycieczkach swych po opuszczeniu teatru drezdeńskiego D. w r. 1865 odwiedził i Warszawę, gdzie wystąpił na cel dobroczynny po polsku w wyjątkach z dramatu Grillparzera „Matka rodu“, i po niemiecku w scenie z piątego aktu Zbójców Schillera.—Parówn. „Kłosy z 1865 N. 14, artykuł H. Lewestama, N. 17 i 18 życiorys przez Królikowskiego; „Kłosy“ 1872, tom XIV str. 239, studyum biograficzne M. Karasowskiego.

Dawka czyli Doza; wyraz ten oznacza ilość leku dawanego na raz choremu.

Dawność, Ob. Przedawnienie.

Dawsonia Frycz (paleont). Gad kopalny z rzędu Stegocephala, różniący się mianowicie zęba;mi na wszystkich górnych kościach paszczęki. Żył w okresie węglowym.—D. polydens Frycz z węgla gazowego w Nyran w Czechach.

Dawsonit Harrington (mineral.). Minerał występujący w cienkich blaszkach układu jednosko-śnoosiowego, niekiedy włóknisty; c. wł. 2.40; tw. 3; biały, blasku szklistego; przeświecający do przezroczystego. Skład chemiczny, tak amerykańskiego, jak i włoskiego, wiedzie do wzoru empirycznego: Al₂0₃+Na₂0-i-2C0?-t-2H₂0, co można wyrazić wzorem: Al(0H)₂NaC0₃ i wymagającym 35.45 glinki, 21.54 sody, 30.52 kwasu węglauego, 12.49 wody. Węglan glinu czysty nie istnieje, jak wiadomo. D. pod dmuchawką się nie topi, wodę swą traci dopiero przy 180°, po wypaleniu do czerwoności rozpuszcza się w kwasie solnym rozcieńczonym. Znajduje się w wapieniu syluryjskim pod Montreal w Kanadzie i w całem porzeczu drobnych rzeczek toskańskich.

Dawydow Denis Wasiljewiez, generał rus ski, znany poeta-partyzant (* 1781—f 1839). Otrzymał staranne wychowanie domowe. Rok 1807 był początkiem jego karyery wojskowej; mianowany wów czas adjutantem ks. Bagrationa, bierze odtąd czyn ny udział we wszystkich wojnach, jakie Rossya pro wadziła od r. 1807 do 1831. W r. 1808 walczy w Finlandyi, w r. 1809—w Mołdawii. Gdy wybuchła • wojna 1812 r., D. był podpułkownikiem huzarów w korpusie gen. Wasilczykowa. Przed bi twą pod Borodinem pierwszy podał myśl o korzyściach wojny partyzanckiej z Francuzami i pierwszy też taką wojnę rozpoczął, acz z bardzo nielicznym oddziałem. Szybkie jego powodzenie skłoniło Kutu zowa do użycia partyzantki na obszerniejszą skalę. Jednym ze znakomitych czynów D-a była bitwa pod Lachowem, gdzie wziął do niewoli dwu-tysiączny oddział gen. Augereau. Po przejściu granicy walczył w korpusie gen. Wintzingerode,

EnojkJ» fimi. Huit*. Zeiz, 116. T. XV.

później zaś w armii Bliichera uczestniczył we wszystkich ważniejszych bitwach r. 1814. W r. 1815 o-trzymał stopień generał majora, następnie zajmował stanowisko szefa sztabu. Brał udział w wojnie z Persami (r. 1827), oraz w wojnie polsko-russkiej r. 1831.—Literacką spuściznę D-a stanowi cały szereg utworów poetyckich, oraz kilkanaście artykułów prozą Z pomiędzy pierwszych najbardziej znane są jego pieśni huzarskie (Uczta huzarska, Pieśń starego huzara, Do Burcowa i inj, które zjednały mu imię Anakreonta ros syjskiego, Wino, intrygi miłosne, pojedynki: oto treść ich. Pisywał także elegie (Morze, Walc, Rzeczka). Wielką popularnością cieszyła się satyra D-a p. t. Pieśń współczesna, skierowana przeciwko dążeniom nowatorskim owej epoki. Do rzędu utworów satyrycznych zaliczają także: Rzeka i zwierciadło, Głowa i nogi i kilka innych. Poe-zye D a nie wyróżniają się ani głębokością treści, ani artyzmem formy, posiadają jednak zaletę oryginalności. Z dzieł, prozą pisanych, na wzmiankę zasługują przedewszystkiem jego pamiętniki, dotyczące wypadków, w których sam brał udział, a stanowiące dotychczas ważne źródło do historyi wojen owego czas. Są to: Spotkanie się z wielkim Suworowem; Spotkanie się z feldm. hr. Kamieńskim, Wspomnienie o bitwie pod Preussisch-Eylau, Tylża w r. 1807, Dziennik czynów partyzanckich w czasie wojny 1812    r., Zapiski

o polskiej kampanii r 1831. D. prowadził korespon dencyę historyczną z Walter - Scottem, oraz wydał rozprawy historyczno-polemiczne: Czy mróz zniszczył armię francuską? Uwagi nad nekrologiem Rajewskiego i w. innych. Pisma zbiorowe D-a doczekały się sześciu wydań; najzupełniejsze z nich są wydania w 3 ch tomach z r. 1860 i 1893, pod red. Krugłoja.

Dawydow Jan (Iwan Iwanowicz), filozof i pedagog rossyjski (* 1794—f1863), kształcił się na uniwersytecie moskiewskim, gdzie otrzymał stopień doktora za rozprawę „O npeo6pa30Bamn bb Hay-KaxT>, npoH3Be^eHHOMi. EeKOHOMB“ i został profesorem literatury łacińskiej i filozofii. Po śmierci Mierzlakowa wykładał też literaturę rossyjską. D. jednocześnie z obowiązkami profesora sprawował urząd inspektora w Aleksandryjskim zakładzie sierot i w Łazarewskim; w r. 1847 zamianowany dyrektorem głównego instytutu pedagogicznego i członkiem głównego zarządu szkół, w 1851 prezesem drugiego oddziału akademii nauk, a po zamknięciu instytutu pedagogicznego — senatorem. Z pism jego wymieniamy ważniejsze „Oülitb pyK0B0;i;cTBa kb ncTopin ®HJiocoa>mu (Moskwa l»20j; „De natura et indole philosophiae Graeco-rum et Romanorum⁵* (tamże 18*20); „HauajtBHtiH ocHOBaHia jiorHKH* (tamże 1821); „O bo3mojkho-cth <t>njioco4>in Kaiîï. nayicn* (tamże 1826); „Com-mentatio de studiis humaniorum“ (tamże 1826), i inne. Wydał też wiele podręczników i ogłosił mnóstwo artykułów z zakresu literatury, których część zebrał w książce „U/rema o CüOBecHOCTH“ (1837—38, tomy). Jako profesor filozofii zapoznawał młodzież z systematem Schellinga; utoźsa-

23

178

Dawydow Karol — Dąb.

miał filozofię z czystą logiką, a trzymając się zasady, że filozofia każdego narodu z głębi jego duszy płynąć powinna, przeczył temu, aby filozofia niemiecka na rossyjskim gruncie przyjąć się mo-

gła.

Dawydow Karol (* 15 marca 1838 w Goldingen [w Kurlandyi] — f 26 lutego 1889 r. w Moskwie), znakomity wiolonczelista russki, uczeń Schmidta w Moskwie i Hauptmanna (kompozycya) w Lipsku. Napisał kilka udatnych koncertów wiolonczelowych, romansów, fantazyj, kwintet fortepianowy, dwa kwartety smyczkowe i t. d.

Dax, Acqs, d’Acqs, stolica okręgu w departamencie francuskim Landes, na lewym brzegu A-dour’u i przy drodze żelaznej do Bordeaux, Baj on-ny i Pau. Posiada piękny most przez rzekę, łączący ją z przeciwległem miastem St. Paul, wspaniałą b. katedrę i kościół św. Pawła w stylu joń-skim, starożytny zamek, teatr, kollegium, semi-naryum nauczycielskie, gabinet mineralogiczny, fabryki świec, likieru, czekolady, fajansu, odlewnie dzwonów; jest nadto waźnem ogniskiem handlu miejscowemi i okolicznemi produktami; w 1891 r. liczyło to miasto 10 240 m-ców. D. słynie ze źródeł siarczanych, pomocnych w cierpieniach reumatycznych; temperatura ich wynosi od 25° do 70° C. Urządzenia lecznicze i kąpielowe, wraz z łaźniami błotnemi, zupełnie odpowiednie. W starożytności D. znany był pod nazwą Aquae Tarbe'1-licae, jako jeden z ważniejszych punktów Akwi-tańskich Tarbellów; z czasów rzymskich pozostały nader ciekawe zabytki w szczątkach murów, otoczonych basztami; część ich rozebrano w 1871 r. Przedtem rezydował tu biskup, lecz stolicę jego przeniesiono do Aire.

Daxweiler, osada fabryczna w pruskiej prowin-cyi Reńskiej, regencyi Koblenckiej, powiecie Kreuznach, z bogatemi kopalniami rudy żelaznej i wiel-kiemi hutami żelaznemi.

Daylesfcrd, miasto w australskiej prowincyi Victoria, na północo-zachód od Melburnu, z któ rym łąozy się drogą żelazną; nad rz. Loddon; posiada nader zyskowne kopalnie złota, do przepłó-kiwania którego służy olbrzymi rezerwoar, mieszczący w sobie 140 000 m. kub. wody; około 4 000 m-ców.

A. Pol.

And. S.

And. S.

And. S.

Dayton, miasto w Stanach Zjednoczonych Amer. Półn., w stanie Ohio, na północ od Cincinnati, nad spławną rzeką Miami, w ważnym węźle dróg żelaznych, założone w 1796 r.; jedno z najbardziej przemysłowych w Unii, z wielkiemi fabrykami żelaza i wyrobów przędzalniczo - tkackich (roczna pro-dukeya do 8 mil. doi.). Posiada kilka banków, szpital dla inwalidów (Soldiers home) na 5 000 osób, dom dla obłąkanych, wspaniały gmach sądowy, zbudowany na wzór Partenonu greckiego, i mnóstwo pięknych budowli publicznych i prywa tnych. Liczba mieszkańców w 1891 r. wynosiła

And. S.

61 220.

Daza (Hilaryon Grosolé), mąż stan boliwijski, urodzony w Sucre w r. 1840. Przyjął zamiast rodowego nazw. Grosolé macierzyste. D., z pochodzenia metys, należał za młodu do stronnictwa

liberalnego i czynił szybkie postępy w karyerze wojskowej; pomiędzy innemi brał udział w wyprawie Pilcomayo (1867). W r. 1871, w randze pułkownika kirasyerów, obalił prezydenta Melgareio, którego był protegowanym, i dopomógł Moralesowi objąć prezydenturę; Morales zrobił go generałem i ministrem wojny. D. w r. 1876 sam przemocą został prezydentem i stłumił powstanie 1877 r., zmuszając nadto kongres do przyznania sobie praw dyktatora. Rządził prawie samowładnie do r. 1879, kiedy wybuchł zatarg z rzeczpospolitą Chili. Mimo przymierza z Peruwią, D. zo3tał pobity i uciekł przed zbuntowanem wojskiem za granicę,—(Ob. B o-liwię i Peru dzieje).—„Gr. Enc.“ Lamirault’a. Hł

Daza (Da ça) Dy o ni z y, D. Cha eon, ob. Chacon.

Dazeglio, ob. A z e g 1 i o.

Dazille Jan Bartłomiej (* pod Saintes w r. 1732—f w Paryżu, w czerwcu r. 1812), lekarz francuski. W r. 1751 rozpoczął nauki w Paryżu i po czterech latach został lekarzem okrętowym w marynarce królewskiej; w tym charakterze odbył dalekie podróże do Ameryki i Indyj Wschodnich, w 1759 uczestniczył w oblężeniu Quebecu. Przez lat trzydzieści, przebywając głównie w San-Domingo, był najprzód lekarzem rządowym, a następnie naczel-uym inspektorem szpitali we francuskich koloniach amerykańskich; do ojczyzny powrócił w r. 1784 i życia dokonał w Paryżu. Prace jego, odnoszące się przeważnie do chorób, strefie gorącej właściwych, w swoim czasie były cenione.

Dazymetr, toż samo co bar o skop, ob. Aë-ro na u tyk a.

Dażbog, ob. D a d z i b ó g.

Dąb (Quercus). Rodzaj roślin z rodziuy Mi-seczKowatych (Cupuliferae). Są to drzewa o kwiatach pręcikowych, bez przysadek, w kotkach zwisłych, o 6—8 dzielnym okwiecie i 6—10 pręcikach. Kwiaty słupkowe wyrastają z kątów liści pojedynczo lub po kilka razem; opatrzone są dachówkowato na sobie ułożonemi przysadkami, roz-rastającemi się później w miseczkę (ob.). Okwiat mają zrosły z zawiązkiem. Owoc orzechowy. Do flory naszej należą dwa gatunki: 1. D- zwyczajny czyli szypułkowy (Q. pedunculata). Jest to wyniosłe i piękne drzewo, znane w starożytności, (wspominają o niem Teofrast i Pliniusz), dorastające do 150 stóp wysokości, przy 6 — 8 stopach średnicy i wieku do 1000 lat. Wzrostu tego dosięga w lasach, pojedynczo zaś stojąc, zaledwie do połowy jego dochodzi. Korzeń główny idzie w głąb i tworzy liczne korzenie boczne, nadające dębom niezwykłą oporność na burze. Liście krótkoogon-kowe albo prawie bezogonkowe, kształtu jajowatego, zatokowato powycinane, opadające w jesieni. Kotki pręcikowe gęsto skupione po bokach gałązek, zielono-źółte; słupkowe tworzą rzadkie kłoski, na pędach najmłodszych mają purpurowe znamiona. Owoce—żołędzie, na dość długich szypułkach; wyrastają w jesieni z miseczki, początkowo je okrywającej, i wypadają w październiku. D. kwitnie w maju, owoce dojrzewają w końcu września; siłę kiełkowania zachowują tylko przez rok. D. zwyczaj-

Dr J. P

ny rośnie przeważnie po równinach i wzgórzach w całej Europie od Morza Śródziemnego do 50 — 62° szerokości północnej. Granica jego północna posuwa się na północ od Szkocyi (50°) do Skandynawii (61 — 62°), później opada im dalej na wschód (do 56—58°). Wysokość, na której rośnie, nie przewyższa 1 500 stóp nad powierzchnią morza. U nas tworzy lasy, albo czyste, albo mieszane z innemi gatunkami drzew liściastych i iglastych. Drewno dębowe jest bardzo trwałe i sprężyste, barwę ma brunatno-białą. Używa się na budowle wodne, na podkłady do szyn oraz wyroby, zwłaszcza bednarskie. Dla nadania mu twardości świeżo zrąbane pnie moczą przez długi czas fectońa), dobywają galas i używają go do wyrabiania atramentu. Dęby lubią grunt urodzajny, zwłaszcza glinkowy z próchnicą; sadzą je z żołędzi (około 250 funtów na mórg). D. zaczyna kwitnąć, w zwarciu stojąc (w lesie), dopiero w 60-ym roku; pojedyncze zaczynają już w 40 r. Drzewo owocuje obficie, zaczynając od 70—80 r.; urodzaje na źołądź powtarzają się co 3—6 lat. Do rąbania zdatny jest D. w wieku 120—180 lat; w zwarciu nie żyje dłużej nad 200—400 lat, pojedyncze mogą żyć 1000 lat i więcej (por. wyż.).—2. D. krótko -sz y pułków y albo zimowy (Q. sessiliflora) jest mniejszy od poprzedniego. Liście ma na długich ogonkach, a żołędzie bez szypułek i mniejsze niż

A"-

•Hr

âSÉi&W •

sä

v£

gfc

M&h.

La

**:

VigÆkiMh.

iggîilSpiifey

JvV

J*

%*.!■

SI

iÆ>

m>

JgÂs

«&&>

£-<Çj3

*>,

2g£?

*ï.»

-i\

te»

<*v

igg

?â3s'vt*'?

ïtv

gf'

N/>

fë»

■ fl.

W-’

à?

<£v-\\r

i.

U

À -p

Jy'ï

v £!k

⁷ -'U-/«!

(V i -i /^:

,, rJifes

vA

7^

.s

iir ï *

³m

tlîè

S^Sr-,

ÊÉfiS^É

à£yà-!L $F*    _

as;--,*

Fig. 39. Dąb zwyczajny czyli szypułkowy.

Fig. 40. D. krotkoszypułkowy albo zimowy.

w wodzie; przyczem drewno czernieje. Kora zawiera garbnik i używa się powszechnie do garbowania skór. Najlepszą jest z dębów młodych, nie starszych nad lat 25—30. Żołędzie zawierają do 38% mączki; służą za karm dla trzody chlewnej, grubo zaś zmielone dodaje się do sieczki dla tuczonych wołów. Sparzone wodą gorącą (dla wyciągnięcia pierwiastków cierpkich i gorzkich) i spalone używane są zamiast^ kawy. Na liściachj pędach zielonych dębu powstają; wskutek nakłócia owadu, zwaDego galasówką (ob.), narośle kuliste, zwane dębiankami i zawierające wiele gar-baiku; z podobnych narośli innych gatunków dębu (wschodnich, zwłaszcza Du galasowego, Q. in-u Q. pedunc. Kwitnie kilkoma dniami później od niego; owoce dojrzewają w końcu października lub w listopadzie i zdolność kiełkowania zachowują tylko przez rok. Rozmieszczenie geograficzne jak u poprzedniego; przeważa jednak w miejscowościach górzystych; w Europie nie posuwa się na wschód nalej jak do Dniepru. Istnieje w 19 odmianach. Drewno jego jest twardsze i cięższe od poprzedniego i daje więcej ciepła; lepiej też nadaje się do statków i budowli podwodnych.—Z innych gatunków w Europie południowej rośnie D. frę-dzelkowy czyli burgundzki (Q. cerris L.), z miseczką frędzelkową. — W ogrodach u nas spotyka się niektóre gatunki dębów z Ameryki półuoc-

nej, jak: D. czerwieniejący (Q. rubra L.), którego liście ku jesieni przybierają barwę czerwoną: D. błotny (Q. palustris Du Roi). Rosnące na wschodzie i w Europie południowej: ]}. jadalny (Q. es culus L.), D. Koziooki (Q. aegilops L.) i D. ko-lącolistny (Q. ilex L,), dają żołędzie jadalne. D-barwierski (Q. tindoria Rert.) z Ameryki północnej daje korę, używaną do barwienia na żółto pod nazwą drzewa cytryno-dębowego (Quer. citron)\ !D. korkowy (Q. Suber) wysoki na 3u— /    40 stóp, o liściach nieopadających na zimę,' daje

owoce jadalne. Kora jego, którą zdejmują z młodych drzew co 8—10 lat, ze starych zaś co 4 lata, służy do wyrabiania korków. Rośnie dziko w Europie południowej, Afryce północnej i Azyi

gf|

'*sm

łfe'

Fig, 41. Dąb korkowy.

Mniejszej.—Wszystkich gatunków D-u liczą do 300. D. kermesowy (Q. cocdfera L.), rośnie w Europie południowej i na Wschodzie; na nim żyje owad kokcy onella (ob.j, którego samiczki, wielkości grochu, znane pod nazwą ziarnek ker me-s owych, używane były do barwienia na czerwono, tudzież w medycynie. Dęby używały od naj dawniejszych czasów szczególnej czci u rozmaitych ludów; tak czczono je u żydów i Persów; Grecy i Rzymianie poświęcali D. Jowiszowi. U Celtów w kulcie druidycznym szczególna rola przypadała rosnącej na dębach jemiole. Germanowie czcili bogów Bwoich w lasach dębowych i tam odbywały się ich zgromadzenia; podobnież i Litwini.—Bliższe szczegóły pod wyrazem Dąb święty.

Wł. M. K.

Dąb Święty, W podaniach wszystkich narodów trzech części starego świata gra niepoślednią rolę. Długowieczność, twardość i niegdyś za pożywienie ludziom służące owoce uczyniły D. najpierwszem i naj ważni ej 8zem drzewem w pojęciach ludów pierwotnych. W podaniach skandynawskich dąb Yg-gdrasill jest „drzewem świata“, podstawą ziemi. W jednej koladce galicyjskiej mowa jest o stworzeniu świata, „kiedy nie było nieba ni ziemi, tylko morze sine, a pośród morza stały dwa dęby“. Tak zwana „Księga gołębia“, jeden z najciekawszych apokryfów ruskich, powiada: „że ziemię u-trzymuje woda, wodę głaz, głaz cztery wieloryby, wieloryby rzeka ognista, a rzekę tę ogień, podsycany przez „dąb żelazny, zasadzony na początku wszecb rzeczy, którego korzenie stoją na sile Bożej“. Mnóstwo świadectw dziejowych dowodzi, że D. łączono z czcią najwyższego bóstwa i przypisywano jemu samemu świętość i moc nadprzyrodzoną. Wspomnijmy tu np. o dębie biblijnym. W księdze Jozuego 24, 26 czytamy: „Napisał też wszystkie te słowa w księgach zakonu Pańskiego i wziął kamień bardzo wielki i położył ji pod dębem, który był wświątnicy Pańskiej“. U Greków i Rzymian również łączono D. ze czcią i świątyniami Zeusa - Jowisza. Najstarszą świętością Dodony był D. Zeusowy (fegós); szmer liści jego oznajmiał wolę bóstwa; święte gołębie gruchały na gałęziach, u stóp jego tryskało źródło Zeusowe; pokolenie Sellów, zamieszkałe pod Dodoną, pielęgnowało wiekowe to drzewo i wróżby zeń ogłaszało. U Rzymian quarcus, albo aesculus również królem był roślinności; stary D. na Kapitolu, poświęcony Jowiszowi, przyjął, według legendy, zdobycze Romulusa u stóp swoich (Li-wiusz I, 10); na wzgórzu Watykańskiem wznosił się odwieczny D., jakoby z napisem etruskim; w krwawem zajściu z Ekwami, Rzymianin modli się do dębu w Tusculum, błagając go, aby pomścił zerwanie sojuszu (Liwiusz III, 87). Najwyższe zasługi obywatelskie Rzym wieńczył, nie laurern, lecz liściem dębowym (corona civica). Lud wiejski zawieszał rogi zwierzęce na dębach i modlił się do tych drzew poświęconych. Równemże znaczeniem D. cieszył się u Celtów, Giermanów i u plemion litewskich. W Romowe, wśród gajów świętych, D. głównem był drzewem, poświęconem Perkunowi i czczonem przez lud i kapłanów. Ludy Bzczepu fińskiego nie mniejszą czcią- D. otaczają. Tak np. Mord wini w gub. Saratowskiej, w dzień święta bóstwa Kieremiata, wychodzą pod dąb święty, „Ini-czin szurną“ zwany (dosłownie= dąb dnia świętego), stawiają jadła koło niego, obchodzą go trzykroć i nizko się mu kłaniają („Wisła” V, 448). Coś podobnego opowiadają o ludności gub. Archangielskiej (,,Wisła“ IV, 923) i o Teleu-tach („Kłosy” X, 273).—U Słowian D. czczono od wieków; wiadomości o tern sięgają zarania ich dziejów. Drzewo to poświęcone było bogu Piorunowi. O „dębach Piorunowych“ wzmiankują nieraz stare dokumenty, jako o znakach granicznych. Helmold wspomina o „dębach świętych“, szeroko ogrodzonych, z dwiema bramami w płocie; tam

J. K.

W. K. Z.

T(

S. K.

lig. 42. Dąb (herb).

odbywały się różne uroczystości i obrzędy; wejście wolne było tylko książętom i kapłanom, obcym zaś zabronione pod karą śmierci (I, 83) W Szczecinie, powiada Hesbord (w żywocie św, Ottona II, 31), stał dąb rozłożysty przy gontynie i był, wedle mniemania ludu, przybytkiem bóstwa; po zburzeniu świątyni lud błagał, aby drzewo czczone zostawiono na pamiątkę. Konstanty Pur-purorodny podaje, że Rusini, idąc na Carogród, pod wielkim dębem przynieśli na ofiarę ptaki, j Chleb i mięsa. Sarnicki prawi, że Polacy „in dei j Piorun laudem“ podsycali dzień i noc ogień drzewem dębowem; coś podobnego mówi Hajek (pod r. 991) o Czechach. Odgłosem tych prastarych pojęó są u ludu polskiego liczne podania i wierzenia, dotyczące dębu. Podnosimy tu kilka ciekawszych: tak np. w Kieleckiem, na drodze z Bejsc do Zagórzyc, stoi w lesie potężny dąb, zwany przez lud „doktorem", ponieważ leczyć ma cho roby gardła, dziąseł i zębów. Pacyent udaje się przed wschodem słońca do lasu, obchodzi dąb trzykroć, mówiąc: „Powiedzże mi, powiedz, mój kochany dębie, jakim sposobem leczyć zęby w gę bie" (albo zamiast „zęby“: wrzody, dziąsła i t. d., („Zbiór wiadom. do antrop.“ III, 57). B. Gusta-wicz spisał liczne zastosowania gałęzi dębowych żołędzi i liści do wróżb i lekarstw (tamże VI, 285), zebrane w Galicyi, O. Kolberg zebrane w Poznań-skiem („Poznańskie" VII, 63), a Z. Rokossowska na Wołyniu („Zbiór wiadom. do antrop.“ XIII, 187); w ostatnim zbiorku czytamy np., że, aby się pozbyć „kurzej ślepoty“, trzeba pomalutku obejść trzy razy wkoło „głuchy dąb", tj. taki, który się później rozwija, mówiąc przy tern pacierz i pewne zaklęcie. W „Kieleckiem“ Kolberga umieszczone są dwie baśnie o cudownem działaniu liści dębowych (II, 229—231): wskrzeszają one wisielca i zamordowaną królewnę. Zrąbanie starego dębu w Sto biecku, pod Radomskiem, sprowadziło, w mniema niu wieśniaków, tyfus na okolicę, jako karę za świętokradztwo (Kolberg „Kaliskie“ I, 19). W ba śniach naszych stary dąb służy nieraz za przytułek dla istot pogardzonych i kryje w sobie złociste i srebrzyste stroje; wchodzi się do środka jego za wymówieniem pewnych słów tajemniczych. Wyraz dąb brzmiał pierwotnie w językach słowiańskich dąbr (skąd dąbrowa) i oznaczał drzewo wogóle; wyrazowi temu odpowiada giermańskio zimbar (skąd cembrowina). — Ob. Schradesa „Sprachvergleichung und Urgeschichte“ (1890 str. 394—95); S. Adalberg w „Księdze przysłów“ podaje kilkanaście przysłów o dębie.—Porów. Mann hardt „Baumkultus“; Grimm „Deutsche Mythologie“ (60—69); Lubbock „Civilis.“ (II, 136 — 138, przekład polski); Tylor „Primit. Cult.“ (II, 223 — 29 przekład niemiecki). Wiersz Grajnerta w „Kło sack“ (X, 339); Sobotka „Rostlinstoi“.

Dąb vel D u b vel E h 1 e r, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem młody dębczak z pięciu korzeniami, dwoma liśćmi i trzema żołędziami. W koronie szlacheckiej nad hełmem taki sam dęb czak.—Paprocki podaje, iż pole tarczy winno być czarne. Herbem tym, pochodzącym z Niemiec, pieczętują się: Achlerowie, vel Eihlerowie, vel Ehlero-wie, Adamczewscy, Dąby, Kulmińscy, Żołądzie. — (Paprocki, Okolski, Niesiecki, Borkowski).

Dąb Karola II, drobny gwiazdozbiór półkuli południowej, złożony z gwiazd oddzielonych od Okrętu Ar-go przez Halleya w r. 1677. Na nowszych wszakże kartach konstellacya ta nie jest już wyróżniana. — Na cześć tegoż króla utworzył Hal-ley i inną jeszcze drobną konstelacyę „Serce Karolą” w gwiazdozbiorze P só w Gończy ch(ob.).

Dąbie, miasto w kr. Polakiem, gubernii Kaliskiej, powiecie Kolskim, nad prawym dopływem Warty, Nerem, przy trakcie bitym do Kłodawy, Koła i Uniejowa; grunta miejskie zajmują obszar 7.7 wiorst □; liczba mieszkańców w dniu 1-ym stycznia 1893 roku wynosiła 4 200 głów, w tej liczbie 1 954 mężczyzn i 2 246 kobiet; 3 901 stałej i 299 niestałej ludności (śród tej ostatniej 8-u cudzoziemców); pod względem wyznań: 2 343 katolików (55.8°/₀)) 30 prawosławnych (0.7°/₀). 753 protestantów (l7.9°/o), 1 074 żydów (25.6°/₀). Posiada kościół parafialny katolicki, murowany, niewiadomej erekcyi, ozdobny zbór ewangelicki, stacyę pocztową, trzy szkółki elementarue, dom przytułku dla starców i kalek. Ożywiony niegdyś przemysł sukienniczy, dziś w zastoju. Miasto początkiem Bwoim odległych sięga czasów. Król Władysław Jagiełło nadał je prawem nieraieckiem, a ponieważ należało zawsze do dóbr królewskich, przeto wszyscy monarchowie obdarzali je licznemi przywilejami. Zygmunt I w 1528 r. zaprowadził tu pierwsze jarmarki, a w r. 1547 wydał rozporządzenia, mające na celu zapobiedz nadużyciom dzierżawców. Zygmunt III przeniósł jarmarki na inne, dogodniejsze dni. Władysław IV w r. 1633 wszystkie dawniejsze przywileje potwierdził. Po wojnie szwedzkiej lustracya z r. 1661 znalazła miasto w stanie upadku: to też August II i August III starali się podźwignąć je przez udzielanie nowych swobód i łagodzenie sporów między mieszczanami a dzierżawcami w latach 1724, 1754, 1758. Za Stanisława Augusta D. liczyło zaledwie 28 domów, i dla tego król ten, chcąc je ożywić, ustanowił nowe targi i zaprowadził siedm jarmarków rocznie; nie wiele to jednak pomogło. Dopiero za czasów pruskich rozwój miasteczka następował dość szybko: wtedy bowiem zaczęli sprowadzać się tu z za granicy tkacze niemieccy i wpłynęli dodatnio na wzrost miasta oraz rozwój przemysłu sukienniczego, handlu i rolnictwa. Tutejsze fabryki sukna kwitnęły szczególnie między 1815 a 1830 rokiem, później znacznie upadły. Obecnie ludność trudni się przeważnie rolnictwem, są jednak dość liczne

Fig, 44.

(herby)

Dąbrowa III.

W. K. Z.

ręczne warsztaty tkackie, kilka młynów, drobnych garbarni, foluszów.    And S-

Dąbrowa I (herb polski). Na tarczy w polu błękituem srebrna podkowa, barkiem w górę, na ocylach i barku po jednym złotym krzyżu. W ko ronię szlacheckiej nad hełmem sępie skrzydło, barkiem w lewo i w tym kierunku z dołu w górę na ukos przeszyte strzałą.—Herb ten powstał za Bo lesława Krzywoustego w nagrodę waleczności „Po-boga“—a więc jest udostojnionym Pobogiem, który to herb, tak jaki „Dąbrowa“, wedle dra Pieko-sińBkiego („O dynast. szl. polsk. pochodzeniu“ str. 117) należy do linii młodszej piętnaetej dynastyi, używającej za znak chorągiewny runy ÿr, o zna mionach łukowatych młodszego futhorku.—Herbem Dąbrowa I pieczętują się następne rody: Czirn-Toepitz-Borkowskich, nobilit. pruska 1804 r., Budzyńskich, Bogutów, Damięckich, Dąbrowych, Dąbrowskich, Dąbrowiczów, Chocimskich, Ciechano wieckich, Garlińskich, Głodowskich, Jabłońskich, Jakimowiczów, Januszewskich, Jarzębińskich, Kara 8iów, Karasińskich, Karniewskicb, Kiszków. Koi’ôw, Kostków, Laskowskich, Lauxmiôw, Łebkowskich vel Łepkowskich, Łosiów (z których gałąź po Fe liksie, wojewodzie pomorskim, otrzymała w ńuatryi r. 1782 tytuł hrabiowski, potwierdzony tamże roku 1783, 1789 i 1861, w król. Polsk. zaś r. 1842), Miklaszewskich, Młodzianowskich, Morawskich, Na-pierskich, Płodownickich, Podolców, Perzeckich, Rost-kowskich, Rzechowskicb, Secymińskich, Siemień-skich, Sierzputowskich, Smolochowskich, Talko-Po-rzeckich, Wdzienków, Zbikowskich, Zgierskich.— (Bielski, Okolski, Paprocki, Niesiecki, Kojałowicz, Borkowski, Nieporożnew „Cimcku TïïTyji. po;;. h jjhu;. pocc. HMnep.“).    W- K' z’

[A

sli

Fig. 43. Dąbrowa I.

Dąbrowa II, herb polski. Na tarczy w polu błę-kituem podkowa czerwona, barkiem ku górze ns barku i ocylach po jednym złotym krzyżu. W ko ronię szlach. nad hełmem pięć piór strusich. Her bem tym pieczętują się Tabęccy.-(„Herb rodzin szlach. król. Polsk.“).    w k z

Dąbrowa III, herb polski. Na tarczy w polu błękituem srebrna podkowa barkiem ku górze, na obu ocylach po jednym złotym krzyżu, między ocylatni sześciopromienna złota gwiazda. W koronie szlacheckiej nad hełmem sępie skrzydła, barkiem w lewo i w tym kierunku właśnie przeszyte strzałą. Herbem tym pieczętują się Merczkowie. (Kojałowicz).

Dąbrowa, dla odróżnienia od wielu innych .Górniczą“ zwana, osada w gubernii Piotrkowskiej, pow. Będzińskim, w lewem dorzeczu Czarnej Przem3zy, która o 4 wiorsty na zachól przepływa pod Będzinem.—Osada ta zajmuje obszerną kotli nę, otoczoną dokoła wyniosłościami, z pomiędzy których wyodrębniają się samodzielne góry: Goło-nóg i Grodziec, obie z kościołami na ich szczycie wzniesionemi. — Ogólna powierzchnia D-y, w jej j najrozleglejszem pojęciu, wynosi około 6 wiorst n i składa się z kilku dzielnic, jako to: Starej Dąbrowy, Huty Bankowej, kolonii Reden, kolonii Marceli, kolonii Ksawery i paru innych nomenklatur.—Najdawniejszą osadą jest wieś Stara Dąbrowa, która należała niegdyś do księstwa Siewierskiego; ma ona i dziś charakter wsi, a w każdym razie różni się bardzo od pozostałych części. Kolonia Reden wzięła swe nazwisko od Redena, dyrektora górnictwa, gdy w r. 1796 ta część kraju przyłączoną została do Prus, i gdy po otworzeniu kopalui węgla wzno 8ió się zaczęła kolonia fabryczna.—Huta Bankowa i kolonia Ksawery powstały w epoce, kiedy górnictwo zostawało pod zarządem ówczesnego Banku Polskiego, mianowicie między r. 1835 a 1842. — Rozwój D-y był zawsze w ścisłym związku z rozwojem kopalni węgla kamiennego oraz fabryk przemysłu metalurgicznego.—W owym czasie, kiedy satab geometrów rządowych przy b. Komissyi Skarbu kr. Pols, zajmował się urządzeniem włościan rządowych, D. ani skolonizowaną, ani uregulowaną nie była: ówczesny rząd królestwa Pols, wydzielił pewną część ziemi pod swoje kopalnie, a włościan pozostawił tam, gdzie byli; stanowi to głównie dzisiejszą Starą Dąbrowę. Część gruntów starościńskich Będzina, oraz tych miejskich, które przylegały do Starej D-y, zostały także użyte przez rząd pod kopalnie. — Proces wywłaszczania ziemi na rzecz kopalni trwa dotąd a korzysta z niego głównie towarzystwo Francusko - włoskie. Pomimo, że już za rządów pruskich były w D-ie niejakie fabryki i kopalnie, to właściwy wzrost tej osady rozpoczyna się dopiero z utworzeniem królestwa kongresowego; huty cynkowe powstają w r. 1816, a żelazne w 1836 r.; z drugiej zaś strony rozszerzające się coraz bard dej używanie węgla kamiennego do opału lokomotyw dróg żelaznych, pieców domowych i fabryk dało silny bodziec rozwojowi kopalni, które dziś stanowią najważniejszą gałąź produkcyi D-y i największą ilość rąk roboczych i motorów mechanicznych zajmują. W obe cnym stanie przemysł D-y przedstawia się jak następuje: A. Kopalnie węgla. Największym producentem węgla jest Towarzystwo Francusko-włoskie, dzierżawiące od firmy Riesenkampfa i Plemiannikowa, na lat 99, kilka kopal ai jako to;

V,

I';¹,?;#¹

wmw

II' ■ 5

■BEiflLJ

ji

ïîÂ

.X i

Sä

sa

mm

I:

J; S

|i

;i¹

rSr ■ ;

I' j

WW

m 1

-,

I ilgl

M : t gu J""¹"' Ł

fW- -

«MSI

5:1

1!' '

-i,

itëii

il :„r

"r,

!'fb

Sisls

(èWü» Ą

«I

% Si i

3S!52gB

il i

II

C.

KKS

in

.. w

ÏM - _ ¹

taÉgi

fi

25«

.......... t. '

■1

ü* •

r ‘ ::

HSSE

!i|f ;

.•

f?.

..........

l.

■■

[i

!.ï

-J

II' :i I ;

i;;i,

i8â

Fig. 45. Kopalnia Dąbrowiecka w nocy, podług rysunku J. Ryazkiewicza.

„Cieszkowski" (nieczynna, zalana wodą), „Paryż“ (to samo, co Łabęcki i Nowo - Łabęcki, tylko na głębszym poziomie) i „Ksawery" (to samo, co Ko-szeleff,—szyb i kopalnia). Ogółem kopalnie te wy produkowały węgla w 1893 roku 30 046 483 pudów, w 1894 21 669 605 p.; tak znaczna różnica na niekorzyść ostatniego roku objaśnia się wielkim pożarem, który zniszczył doszczętnie machiny wy-dobywalne, płóczki, kotłownie i t. p. na najwięk szej kopalni „Paryż".—Länder bank austryacki posiada kopalnię „Flora" na gruntach wsi Gołonóg, z dwiema koncessyami „Maciej" w Dąbrowie i „Wła dysław" w Gołonogu; produkcya „Flory" w r. 1893 wynosiła 6 652 196 p., a w r. 1894 7 146 226 p. —Kopalnia „Jan" na gruntach włościan wsi Starej D-y należała pierwotnie do Łapińskiego, później do Istomina, obecnie do hr. W. Walewskiego; jej produkcya w r. 1893 wynosiła 4 394 832 p., a w 1894 r. 4 077 432 p. — Towarzystwo Sosnowi ckie kopalni w Dąbrowie nie posiada, do starcza jednak węgli do tutejszej stacyi drogi że laznej z szybu „Mortimer" w Zagórzu, za pomocą kolejki napowietrznej, po której przesuwają wózki z węglem. — Kompania, złożona z Szewcowa, Derwiza i Pomerancowa, jest dzierżawcą skarbowym okręgu zachodniego na lat 66; dzierżawi ona kopalnie galmanu pod Olkuszem, huty cynkowe pod Będzinem, wszystkie domy rządowe, na kolonii Reden, oraz cztery koncessye na kopalnie węgla; „Staszyc", „pod Będzinem", „Tadeusz" i „Reden"; ta ostatnia, zgorzała, oddawna jest nieczynna; z pozostałych zaś koncessyj wspomniana kompania dotąd nie korzysta.—B. Przemysł metalurgiczny, reprezentuje przedewszystkiem „Huta Bankowa". Jest to towarzystwo bezimienne, dzierżawiące wszy stkie zakłady od Riesenkampfa i Ple miannikowa; są tu trzy wielkie piece, fabryka stali systemem Siemens-Martin’a, walcownia relsów stalowych i kopalnianych, walcownia sortowego żelaza, walcownia drutu i blachy, wreszcie odlewnia i warsztaty mechaniczne dla własnego użytku. Do „Huty Bankowej" należy także kolonia „Marceli", położona między Hutą a Starą D ą.— Tak zwaną „Dąbrowską fabrykę machin", należą cą do Braunsteina, dzierżawi firma Fitzner i Gam per z Sielca pod Sosnowicami.—Ogółem przemysł D-y zatrudnia przeszło 6 000 robotników obojej płci i różnego wieku, wartość zaś produkcyi tak górniczej i hutniczej, jak i metalurgicznej dosięga 9 mil. rubli. D. jest siedliskiem urzędu gmi ny zwanej „Górniczą", która w d. 1 stycznia 1893 r. liczyła 33 023 m ców. Jest to po Radogoszczy (pow. Łódzki, 37 945 m-ców), najludniejsza gmina w królestwie Polskiem; przestrzeń ogólna wynosi 43.6 w. □, przeto na 1 w. □ przypada 757.4 głów. Z ogólnej liczby ludności przypada na mężcz. 17 965 i na kobiety 15 058 głów; ogromna przewaga ludności męskiej, wbrew przecięciowej dtu całego kraju, objaśnia się napływem robotników z obcych gmin i z za granicy, gdy bowiem w ludności stałej przeważają, normalnie zresztą, kobiety (6 697 m., 6 930 kobiet), to w niestałej na 11 267 mężczyzn jest tylko 8 128 kobiet; w liczbie

niestałej ludności wyróżniają się obcokrajowcy bardzo znacznym procentem, gdyż przypada ich 9 197 na 19 395; są to przeważnie Szlązaey. Pod względem wyzoań było 28 297 katolików (85.7%), 192 prawosławnych (0.6%), 2 786 protestantów (8.4%). 1 744 żydów (5.3₀/₀), 4 mahometan.—Katolicy należą do dekanatu będzińskiego, dyecezyi Kieleckiej, i mają parafię w miejscu; kościół, wystawiony z cegły przed 20 laty w stylu gotyckim, z dwiema wieżami, okazał się zbyt szczupłym dla tak wielkiej liczby wiernych: ma przeto uledz rozszerzeniu, ku czemu gromadzą już drogą składek potrzebne fundusze; przy kościele wznosi się piętrowa plebania murowana na pomieszczenie proboszcza i dwóch wikarych.—D. posiada stacyę drogi żelaznej Warszawsko - Wiedeńskiej na odnodze Ząbkowicko-Sosnowickiej i jest końcowym punktem drogi Iwan-grodzko-Dąbrowskiej (stacyaD.-Gołonóg).—Jest nadto siedliskiem władz okręgu górniczego zachodniego.— Na kolonii Reden znajduje się lazaret górniczy św. Barbary z apteką, druga zaś apteka leży przy drodze z D y do Będzina. — Oprócz dwuklasowej szkoły elementarnej z 4-ma oddziałami w D-e istnieje założona przed 6-u lata szkoła sztygarów (urzędowo: „Dąbrowska szkoła górnicza"), pod zarządem dyrektora Bryłkina; profesorów etatowych ma trzech (łącznie z dyrektorem), zaproszonych zaś do wykładu i płatnych od liczby godzin — sześciu.— Przedmiotami obowiązkowemi dla wszystkich uczniów są: reiigia katolicka, resp. prawosławna, ję zyk rossyjski, język polski, arytmetyka, algebra, geo-metrya, fizyka, chemia, buchalterya, trygonometrya, geodezya, mechanika, teorya materyałów budowlanych. rysunki techniczne, prawo górnicze, pomoc lekarska i zajęcia w warsztatach mechanicznych; kurs 3 i 4-ty dzielą się na dwa oddziały: hutniczy czyli metalurgiczny i górniczy, obejmujący górnictwo właściwe i miernictwo podziemne czyli mark-szajderyę. — (Bliższe szczegóły znajdzie czytelnik w art. Dąbrowska szkoła górnicza).— Dąbrowa liczy obecnie siedmiu lekarzy wolnoprakty-kujących i kilku felczerów; hoteli i zajazdów brak zupełny; są tylko tak zwane oberże, a właściwie brudne szynki z pokoikami dla gości; sklepów i sklepików kilkadziesiąt, głównie na koloniach Reden i Marceli; wyróżnia się wszakże sklep stowa-rzyrzenia spożywczego „Nadzieja", założonego przed 10 laty zbiorowemi siłami i rozwijającego się nader pomyślnie dzięki energii, wytrwałości i dobrej woli osób na jego czele stojących; świadczą o tern: filie utworzone w Niwce i na kolonii Reden, świadczy obrót roczny, dosięgający 386 000 rs. (1894), świadczy wreszcie liczba ośmiuset bliz-ko członków, z których około 500 ma prawo głosu. Nader liczna intelligencya tutejsza dla potrzeb życia towarzyskiego założyła klub i obecnie przystępuje do budowy własnego gmachu; w tym celu nabyła grunt od rządu i sposobem udziałowym za mierzą wznieść odpowiedni budynek kosztem 36 000 rs.—Z pomiędzy gmachów, oprócz wspomnianego kościoła oraz mnóstwa budowli, służących na po mieszczenie fabryk i ich administracyi, zaznaczyć należy pałac zarządu okręgowego, wystawiony

And S.

stawia interesu.

w stylu gotyckim w r. 1842, według planów budowniczego Lancego; mieściło się w nim dawniej biuro rządowych zakładów górniczych i fabrycznych, obecnie zaś szkoła sztygarów, wewnątrz której część sal przerabiają na kaplicę prawosławną.

Dąbrowa, miasto powiatowe w Galicyi Zachodniej, na północ od Tarnowa, pod 50° 11' sz. pn. i 38° 39' dł. zd. Ferro, przy złączeniu się prawego dopływu Wisły, Brenia, z potokiem Szarwark, 218 m. nad p m. (wzgórze zamkowe), w okolicy lekko pagórkowatej, przy trakcie bitym z Tarnowa do Szczucina. —Obszar gruntów miejskich wynosi 0.97 km. □; w d. 31 grudnia 1890 r. było tu 267 domów i 3 031 m ców; w tej liczbie 1 482 mężczyzn i 1 549 kobiet; 640 katolików i 2 391 żydów.—D. jest siedzibą starostwa, wydziału rady powiatowej, pądu powiatowego, notaryusza, urzędu podatkowego, oddziału straży skarbowej, urzędu dekanalnego, do którego należy 9 katolickich parafij głównych i jedna filialna, wreszcie parafii katolickiej; posiada urząd pocztowy i telegraficzny w miejscu, czteroklasową szkołę ludową, aptekę, dom schronienia, powiatową kasę pożyczkową, jarmark na konie i targi tygodniowe. — Kościół katolicki, niewiadomej erekcyi, zbudowany został z drzewa staraniem Kajetana hr. Potockiego, kanonika krakowskiego, w 1771 r.—W epoce reformacyi istniała w D-e drukarnia.—D należała pierwotnie do rodziny Ligęzów de Bobrek, która zbudowała tu okazały zamek na wzgórzu; później miasto przechodzi do rodziny Lubomirskich; ci znacznie zamek rozszerzyli i do roboty użyli jeńców tureckich z wyprawy 1683 r;—wreszcie z końcem r. 1780 dostaje się familii Jordanów Stojowskich, w których ręku po dziśdzień się znajduje.—W rozruchach 1846 zamek doznał znacznych uszkodzeń, a w następnym roku uległ klęsce pożaru; dziś w ruinie.—Po wiat D-ski zajmuje pas na prawym brzegu Wisły mię dzy uściami Dunajca i Brenia; powierzchnia jego wynosi 650 31 km. □, a ludność obecna w dniu 31 grudnia 1890 r. liczyła głów 63 547, w tej liczbie 31 073 mężczyzn i 32 474 kobiet; 57 069 katolików, 14 protestantów, 6 458 żydów, 6 innych wyznań: podług narodowości spis wykazał między ludnością stałą 63 322 Polaków, 5 Niemców, 4 Ru sinów i 3 innych narodowości.—Domów mieszkalnych było 10 524. —Ludność rzeczona mieszkała w dwóch miastach (D. i Żabno), 105-n gminach wiejskich i 104 obszarach dworskich. W porównaniu z r. 1880 ludność wzrosła o 9 242 głowy i obecnie gęstość jej na jednym km. □ wynosi 98 głów. W r. 1890 było analfabetów: mężczyzn 63.39°/₀, kobiet 66 06°/₀.—Pod względem sądowym powiat dzieli się na dwa okręgi: D. i Żabno.— W roku szkolnym 1884/5 ilość szkół publicznych zorganizowanych ludowych wynosiła: 14 jedaokla-sowych, jedna dwu—i jedna 4-o klasowa; ilość szkół prywatnych bez cechy publicznej 15; razem szkół 31; szkoły te służyły tylko dla 47 gmin ówczesnych z ludnością 29 850 głów, gdy tymczasem gmin 46 z ludnością 22 038 głów, wcale szkół nie posiadało. — Zaprojektowanych publicz-

aSanykl !**«, Illuttr. !•»* 115 T

nych szkół ludowych było wówczas 35.—Powierzchnia powiatu przedstawia płaszczyznę dość jednostajną, ku północy nieco nachyloną: najwyższy punkt leży w stronie południowo-wschodniej około Luszowic i dosięga 250 m.; najniższy, przy uściu Brenia, 165 m.; grunt średnio-urodzajny, miejscami piaszczysty i przeważnie żytni; tylko okolice Dunajca mają glebę pszenną. Rolnictwo i hodowla zwierząt domowych staaowią najważniejsze zajęcie ludności; lasów mało; przemysł prawie nie istnieje; oprócz gorzelni niewielkich i młynów, innych zakładów niema. Wogóle powiat Dąbrowski jest jednym z najuboższych w Galicyi; zaś pod względem archeologicznym i historycznym mało przed-

And- S.

Dąbrowa Tomasz, rotmistrz ussaryi, znakomity wojownik za czasów Zygmunta III, odznaczył się szczególniej w wojnie szwedzkiej, w której walczył pod Chodkiewiczem. Bił się pod Wejssen-stejnem w 1602 r., gdzie Litwa wygrała batalię; pod Dyamentem (Dünamünde) zaś, 1605, do zwycięstwa wiele dopomógł. Pamiętne są jego działania w bitwie sławnej pod Kirchholmem, gdzie mu Chodkiewicz powierzył dowództwo, w drugiej a głównej linii lewego skrzydła, i gdzie on również znacznie się przyłożył do świetnego zwycięstwa.— „Encykl. S. Orgelbranda" -

Dąbrowica, 1) D. Dub rowie a, miasteczko w gub. Wołyńskiej, powiecie Rówieńskim, o 140 w. na półn.-wschód od Równego, na lewym brzegu Hory-nia, ma około 3 800 m-ców, przeważnie żydów, posiada kośc:ół katolicki, dwie cerkwie prawosławne, bożnicę i dwa żydowskie domy modlitwy, browar, cegielnię. W średnich wiek. jako Dubrowica, miało własuych książąt; pierwszym z nich był Gleb Jur-jewicz Dubro wieki, prawnuk w. ks. Światopoł-ka-Michała; miał on udział w zwycięstwie, jakie Światosław Wsiewołodowicz, ks. Kijowski, odniósł nad chanem Połowców, Kobiakiem. Później D. przeszła do litewskich książąt Holszańskich, którzy w połowie XV w. poczęli się nazywać D ą -browickimi, następnie dostała się Montholtom, a od tych przeszła do Dolskich.—Miasteczko położone było w dawnem województwie Brzesko-Li-tewskiem, dobrze zabudowane, miało fabryki, prowadziło ożywiony handel i słynęło z kollegium pi-jarskiego, z którego wyszli: Łukasz Gołębiowski, Aloizy Feliński i Cypr. Godebski (skasowane w r. 1831). W okolicy znajdowano w pokładach gliny bursztyn, którego bryły znacznej niekiedy dochodziły wielkości.—2) D., wieś o milę na zachód od m. gub. Lublina, w gminie Jastków, była dziedzictwem możnej rodziny Firlejów, której potomkowie zawsze się dziedzicami na D-y pisali; po jej wygaśnięciu po mieczu weszła przez kobiety w inne domy; ostatecznie należała do księżnej Maryan-ny Sapieżyny, z Firlejów także pochodzącej. Gdy ta zmarła bezpotomnie w drugiej połowie XVIII wieku, zostawiwszy znaczne długi, wierzyciele cały majątek, około 100 wsi wynoszący, zagarnęli i w liczbie innych została i D. na licytacyi publicznej sprzedaną. Są tu ruiny obszernego zamku Firlejowskiego; stawiał go w r. 1553 woje wo-

84

186

m

H

IjH

iflui

*.....•• -y

:tr:

m

g|g

•il-

s~E

=—

. •

ss=

M

jjgj;

5É

5K

SŁS

■    -=

ĄĘt-

Wm

M—

Bfe

ffl

gH

i===

SS

B

H

m

l- ■'

S-.-SS

*■

s

»

■

H

»æ

|

.

TT

ss:

: J

--!

M

■

H

"J

:•■■

1

i

:â

EEEs

=g.==

’

k

7.

-■ '^-M

jP

f ■

■

■i-.'

sk

•s

M

m

gl

SS

;

*

;*îa

I

! ■

gg !

=H

ETT^

i^l

H

□

r

I

v-

(k

r g

têm

El

EEE^É

rÜ]

#4

■V

!

•• il

.

:s*r’

‘0Ę

:

=j=

H

JÊtëwm

-

3;4T "

§

-

&

1-5

:,

P

J

i

ir >

V :

f;

M

F

M

;

JÆ;

[y

|; J

!‘ ?

m§

h

g

i

I

Jw-

--=="1

r]

li:

'--T

g

J

■'

ï

•£=:|

W-

*0$

‘ î

~!²

gjmspp

T-.

i

Æ.fi

7

s

SEï:

.

k-

[.

:

i

•il

1 ; ■

’i

i-;

fsüSfö

m

I r

y

1

r

' ■. ;

‘S

»T J

i-

■■-

■

!>

fmir

|§|2

• ;

.-'l.Tf.f' ,|

r

I

S

EU

Ë

->- =J^"'

"

û

P

;iî

’f: !

Sfi

11 t

m

TJ

fi-!

|2p

Bæ

ÉÉPl

05

SB

fgü

s

;!g=^yg||j£|§g*

r^g

■v:

P!

»-- -fr;.

ü~=

= .___

_r-~î^___

; ;.

i?’ig, 46. Kościół parafialny w Dąbrowie Górniczej.

And. S.

Staroź. Polska⁴⁴ Balińskiego i Li

Ând. S.

(Kraków 1863, str. 24).

w.

ii

Fig. 47.

Dąbrówka (herb).

W. K. Z.

Dąbrówna, Dubrowna, miasteczko w gubernii Mo-hylowskiej, powiecie Horeckim, nad Dnieprem, o 3 mile na wschód od miasteczka Orszy, na trakcie bitym z Orszy do Smoleńska.—Leży przeważnie na lewym brzegu Dniepru i nad] nieznaeznemi stru-

da ruski Piotr Firlej, fundator licznych kościołów i zamku w Janowcu. Szwedzi podczas wojny a następnie wierzyciele księżny Sapieźyny doprowadzili zamek do ruiny; usuwano wszystko, co tylko wartość jakąś przedstawiać mogło, wyrywano marmury, ozdoby z drzewa, haki i ankry, i przyśpieszano tern upadek; obecnie część budowli na użytek gospodarski przerobioną została. Zamek ten widocznie wzniesiony był na rezydencyę magnacką i do obrony nie służył, niema bowiem żadnego śladu mostów zwodzonych, rowów lub wałów.—(Por. „Słownik Geograf/⁴ oraz „Większą Encyklop. Orgelbranda⁴⁴.

Dąbrowice, przedtem miasteczko, dziś osada w gub. Warszawskiej, powiecie Kutnowskim, o 8 w. od stacyi Ostrowy, drogi żel. Warszawsko Bydgoskiej i przy trakcie bitym z Krośniewic do Włocławka, posiada parafialny kościół katolicki murowany, sąd gminny okręgu D, szkołę elementarną, dom schronienia dla starców i kalek, urząd gminy D., która w dniu 1 stycznia 1893 r. liczyła 4 988 m-ców, w tej liczbie 73.6% katolików, 19.9% protestantów, 6.5% żydów. Sama zaś osada z gruntami do niej naleźącemi zajmuje 15.8 w □ powierzchni i miała w tymże samym dniu 2 431 m-ców, w tej liczbie 1 181 mężcz., 1 250 kobiet, 84.6% katolików, 2.2% protestantów, 13.2% żydów. Mieszkańcy trudnią się głównie rolnictwem, prowadzą także handel końmi, bydłem i nierogacizną. D. leżały dawniej w województwie Łęczyckiem i stanowiły królewszczyznę do starostwa Kłodawskiego zaliczoną; w roku 1459 na wojnę pruBką dostarczyły dwóch uzbrojonych pieszych. Zygmunt I, przychylając się do próśb obywateli miasta Dambrowicze, którzy przez pożar wielce ucierpieli, ponawia w 1507 r. nadane im przez poprzednich monarchów przywileje, a mianowicie używanie prawa niemieckiego, odbywanie targu i 3 jarmarków. Tenże monarcha, na przełożenie starosty Łęczyckiego, że ludność jest biedna, zezwolił, iż zamiast wyprawiania wozu wojennego na pospolite ruszenie, płacić mieli ośm grzywien monety, licząc 48 groszy na grzywnę; prócz tego powiększył im liczbę dni targowych i uwolnił ich na trzy lata od opłaty targowego. Re-wizya z r. 1564 wykazała w mieście 85 domów i 12 piwowarów; zaś z r. 1616—192 domy. Wojna szwedzka za Jana Kazimierza tak dalece dała się miastu we znaki, że lustracya z 1661 r. znalazła w niem 10 domów i grunta po większej części leżące odłogiem, gdyż zubożali mieszkańcy częścią wymarli z zarazy, częścią opuścili swe siedziby. Zaledwie miasto zaczęło przychodzić do siebie, kiedy druga wojna szwedzka ponownie je zniszczyła i powstrzymała w rozwoju. Podług lustr acy i z roku 1765 było 113, a podług lu-stracyi z r. 1789 — 115 osiadłych domów miejskich. Starożytny kościół tutejszy drewniany, pod wezwaniem św. Wojciecha i św. Stanisława, erygowany według podania przez Dąbrówkę, żonę Mieczysława I, został rozebrany w 1835 r.; na jego miejsce postawiono nowy, murowany.—Por. „Słown.

Geograficzny“ pińskiego.

Dąbrówka, Dambrowka, Dóbr schną, Du-brovca (f 977), księżna polska, żona Mieszka I. Córka Bolesława I czeskiego, siostra św. Wacława, w r. 965 poślubioną została Mieszkowi, który po najeźizie margrafa Gerona szukał przeciwko Niemcom związków przyjaznych w Czechach. Małżeństwo z D-ą, niewiastą podeszłą, złą i przewrotną, kochającą się w rozrywkach i strojach, właściwych wiekowi młodemu, było aktem politycznym; dzięki jemu bowiem zbliżyła się Polska do Czech, skojarzyła się moralnie z zachodem Europy przez przyjęcie chrystyanizmu według obrządku łacińsk. Według opowieści Gallusa za wpływem D-i Mieszko siedm żon od siebie oddalił, błędów pogańskich wyrzekł się, ochrzcił się i w nowej wierze zagustował. Nawróciwszy męża, a za nim naród cały, zrzuciła podobno D. czepieo małżeński, stroiła się znowu i bawiła, jak panna. Pochowana została w Gnieźnie, w kościele katedralnym, według tradycyi przed stopniami wielkiego ołtarza. W r. 1802 zapadnięcie się posadzki naprowadziło restauratorów na odkrycie sklepu podziemnego, w którym znaleziono trumnę ze skieletem kobiecym. D. 25 kwietnia r. 1842 grób ten z polecenia arcybiskupa Dunina i kapituły gnieźnieńskiej otwarto powtórnie. W trumnie drewnianej spróchniałej znaleziono kości rąk, nóg, głowy i inne członki skieletu niewieściego wraz ze szczątkami materyi jedwabnej, oraz przepaskę, złotem przerabianą. Miejsce wejścia do grobu, po ulokowaniu w niem trumny, zaznaczono głazem gładkim czworobocznym, wprawionym w posadzkę. Protokół tej czynności wydrukował Łapkowski w art. „O grobie Dąbrówki w Gnieźnie“ („Bibl. Warszawska“ z r. 1871; t. III, str.

39); ob. również tegoż: „Gniezno i Trzemeszno“

w. s.

Dąbrówka, herb polski z nadania; na tarczy w polu błękitnem podkowa srebrna z krzyżami złotemi, jak w Dąbrowie I, w koronie szlacheckiej nad hełmem pół lwa złotego w lewo, z ogonem podniesionym w górę i trzymającego w przednich łapach pęk liktorski. Herb ten wraz z nobilitacyą otrzymał za wysługę, na mocy prawa z r. 1836, od cesarza Mikołaja I, d. 14 października 1839, r. Józef Aleksy Moraczewski syn Pawła.— „Herby rodź. szlacheckich królestwa Polskiego“ —Borkowski.

And. S.

And. 3

' t-L

mg

..ÀL

::

Nj

jl!

ski.

iDËfâ

Fig. 48.

Dąbrowo-Korab (herb).

mieniami Dubrowienką i Świnką, ma do 7 000 mieszkańców, z których większa część żydów, do 100 katolików,posiada6 cerkwi prawosławnych, kościół katolicki, bożnicę, kilkanaście żydowskich domów modlitwy, do 1000 domów, prawie wyłącznie drewnianych, stacyę pocztową i telegraficzną, aptekę, szpital, szkółkę elementarną, rządową szkołę żydowską pierwszej klasy, browary, fabryki ta-łesów, dwa targi tygodniowo.—D-a jest jedną że starszych osad Białorusi.—W czasach buntu Gliń skiego w 1514 mieszkańcy propili wiel. ks. moskiewskiego, gdy szedł na Litwę, aby ich wziął ze sobą, i wówczas wpadła w ręce Rossyan, lecz po bitwie pod Orszą wróciła do Polski.—W 1534 r. wódz roBsyjski, Telepuiew, spalił D-ę, a w następnym roku powtórzył to samo Wasil Szujski. Tegoż losu doświadczyło miasto w latach 1552, 1563 i 1580.—Po pierwszym rozbiorze Polski D. przy or-ganizacyi gubernii Mobylewskiej w 1773 r. stała się miastem powiatowem, lecz już w 1777 r., nie znajduje się w liczbie miast etatowych.—Pierwotnie D-a była w posiadaniu Hlebowiczów, którzy fundowali tu kościół z klasztorem bernardynów w 1630 r., obecnie należy do książąt Lubomirskich i tym zawdzięczają tutejsi katolicy odnowienie kościoła w 1809 r.—O książętach Dąbrowickich wspomina Karamzin pod r. 1184, lecz Plater w Dzienniku warszawskim r. 1854—5 wyświetlił, że książęta ci pochodzili z dzisiejszego miasteczka Dąbrowica w gub. Wołyńskiej (ob.).

Dąbrówno, niem. Gilgenburg, mylnie Gagenburg, miasto w pruskiej prowincyi Prus Wschodnich, regencyi Królewieckiej, powiecie 0-stródzkim (Osterode), przy trakcie bitym z Działdowa do Ostródy; leży na wązkim przesmyku między dwoma jeziorami: Wschodniem czyli Wielkiem Dąbrowskiem i Zachodniem czyli Małem Dąbrow-skiem.—Był to pierwotnie gród warowny, wzniesiony w obronnem z natury położeniu; krzyżacy założyli przy nim miasto w 1526 r. i przeznaczyli dla niego 60 włók ziemi; wójtowie krzyżaccy (Vögte) zasiadają na zamku tutejszym od 1325 r. W r. 1405 uległo D. klęsce pogorzeli; Władysław Jagiełło, ciągnąc w 1410 r. pod leżący o pół mili na północ Tannenberg, zdobył je i spalił; w r. 1520 zostało zrabowane, w 1578 prawie całkiem zgorzało, a wojna szwedzka do ostatniego je doprowadziła upadku. Przeszedłszy pod panowanie pruskie, dźwignęło się powoli i dziś posiada zamek odnowiony, własność hr. Finkensteinów, szpital, znaczne fabryki płótna i przędzalnie wełny, kościół protestancki (dawniej katolicki) parafialny, kościół katolicki wzniesiony w r. 1863—64, staraniem biskupa chełmińskiega Jana Nep. Marwicza i przez tegoż d. 10 września 1865 r. konsekrowany. Parafia katolicka istnieje dopiero od r. 1863 i należy do dekanatu pomezańskiego dyeeezyi chełmińskiej, liczy przeszło 2 000 wiernych i posiada trzy szkółki katolickie.—W D-ie jest stacya pocztowa i telegraficzna; jarmarki na konie, bydło i różne towary odbywają się cztery razy do roku—Por. „Słown. Geograf.*.

Dąbrowo - Korab, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem złoty korab z lwiemi łbami, na nim kamienna wieża o czterech blankach, obok wieży dwie srebrne sześciopromienne gwiazdy. W koronie szlacheckiej nad hełmem sępie skrzydło barkiem w lewo i w tym kierunku na ukos ku górze przeszyte strzałą. Herb ten wraz z nobili-tacyą, na mocy prawa z r. 1836, otrzymał za wysługę lat, wraz z potomstwem, d. 14 października 1855, od cesarza Mikołaja I, Hilary Ostrowski, syn Józefa, radzca stanu, dyrektor wydziału ko-missyi generalnej i podat. stałych.—„Herb. rodzin szla-chec. król. Pols.“.—Borkow-

W. K. Z.

Dąbrowska szkoła górnicza, założona w roku 1889 w osadzie zachodniego okręgu górnictwa rządowego w Dąbrowie górniczej (ob.), pozostaje pod zwierzchnictwem ministeryum rolnictwa i dóbr państwa i ma na celu uzdolnienie zawodowe niższej służby technicznej dla zakładów hutniczych i kopalni. Szkoła posiada dwa oddziały: górniczy i hutniczy, każdy z kursem czteroletnim. Dwa pierwsze kur-sa są wspólne dla obydwóch oddziałów i obejmują przedmioty ogólne, jak matematykę, fizykę, chemię, rysunki i t. p. Kursa wyższe obejmują przedmioty specyalne, a mianowicie: dla oddziału górniczego: górnictwo, miernictwo (geodezyę i mark-szajderyę), mineralogię, geologię, mechanikę, budownictwo i rysunki-, dla oddziału zaś hutniczego: chemię analityczną, hutnictwo (metalurgię), miernictwo (geodezyę), mechauikę, budownictwo i rysunki. Prócz nauk pomienionych uczniowie na niższych kursach zajmują się rzemiosłami, jak stolarstwem, kowalstwem i ślusarstwem, w umyślnie na ten cel zbudowanych warsztatach, pod kierunkiem majstrów specyalistów. Sprawami Bzkoły zawiaduje rada szkolna, złożona z osób urzędowych i dwóch przedstawicieli przemysłowców górniczych. Wykładami kieruje trzech nauczycieli etatowych, z których jeden pełni obowiązki dyrektora. Przedmioty specyalne wykładane są przez miejscowych in-żyuierów górniczych. Kandydaci przyjmowani są w wieku od 15—20 lat, z kwalifikacyą ukończenia szkoły elementarnej dwuklasowej miejskiej, albo trzech klas szkół średnich, i po złożeniu egzaminu wstępnego z języka rossyjskiego i arytmetyki. Pierwszeństwo w przyjęciu posiadają tacy kandydaci, którzy ukończyli przynajmniej półroczną praktykę w kopalniach lub hutach. Kurs nauk trwa od 13 go września do 13 czerwca, a czas waka-cyjny przeznaczony jest na zajęcia praktyczne. 0-płata szkolna wynosi rocznie 20 rs. Fundusz na u-trzymanie szkoły, w summie 17 600 rs. rocznie, daje rząd; w tern mieści się już i % rs. 1 700 od ka-

E. D.

P. Chin.

W. G.

pitału ofiarowanego przez Konstantego Walickiego na ufundowanie szkoły górniczej w Dąbrowie. Szkoła mieści się we własnym, pięknym i obszernym. gmachu i pomieścić może 120 uczni.

Dąbrowski Mikołaj, herbu Dąbrowski, w r. 1476 kasztelan chełmiński, podpisał potwierdzenie praw Prusom. W 1481 r. był wojewodą chełmińskim; zmarł 1483 roku.

Dąbrowski Jerzy, herbu Dąbrowski, starosta człuchowski, w czasie wojny z Krzyżakami, stojąc załogą w zamku człuchowskim był tam zdradziecko uwięziony przez niejakiego Marcina Syssowicza, zwanego także Szyszkowskim, Pomorczyka. Później wszakże, kiedy Kazimierz Jagiellończyk, postanowiwszy odzyskać Człuchów, wysłał przeciwko niemu wojska swoje, i gdy za ukazaniem się pod zamkiem 40 ludzi z oddziału Jana Kościeleckiego, wojewody Inowrocławskiego, wysłanych dla powzięcia wieków ostatecznych i czasów dokonczywania teraźniejszych” (Kraków, u Kobylińskiego, 1595); są to wierszowane wyjątki z Pisma św.

Dąbrowski Antoni Samuel, malarz polski (* w Turowie, w Ziemi Czerskiej, dnia 10 czerwca 1744 r.—f w Warszawie 22 czerwca 1838 roku). Sztuki uczył się od Smuglewicza, potem od Pler-scha, Brenuy i Tombariniego; głównie poświęcił się malarstwu ściennemu, krajobrazom i widokom architektonicznym. Pracował na dworze hetmana Ogińskiego, w Oliwie u Cystersów, u Mostowskich i Jażdżewskich. Malował też portrety i krajobrazy olejne.

Dąbrowski Jan Henryk, wojownik, gen. polski, francuski i włoski, senator-wojewoda król. Polskiego (* 29 sierpnia 1755 r.— f 6 czerwca 1818 r. w Winnogórze pod Środą, w w. ks. Poznańskiem). Sam on w pamiętniku swym wskazuje miejsce swego

Yjeil

s-rr-'--? Qr- c jTjS

mam

lë

M

EUE?

ii

Y.

IB

..

jél IU

^ r

■    - i: : • - - J*

mm

—------r-—

mk

urodzenia w „Pierzchowcu“, 9 kil. za Gdowem, w województwie Krakowskiem, na wzgórzystym brzegu Raby; ale nieznalezienie metryki kościelnej w parafii Niego wice, a ówczesny pobyt rodziny w Osiecku, w ziemi Czerskiej za Wisłą, i w Warszawie, wskazówkę tę za wątpliwą uważać pozwalają. Pierzchowice były majątkiem macierzystym. Matka D-go, Zofia z Dettowów, wyznania kalwińskiego i pochodzenia niemieckiego, córka pułkownika pułku gwardyi konnej koronnej Miera (Mirowski), zmar-

Fig. 49. Dawny pałac Zarządu górniczego, obecnie Szkoła sztygarów w Dąbrowie.

język a» Syssowicz wypadł na nich z całą załogą; D., wydobyty z wieży z 14 towarzyszami przez nauczyciela szkółki z żakami i dwoma księżmi, zaparł bramę, stanął na blankach, a rażąc strzałami i kamieniami napartych przez piechotę polską Pomorzan, zmusił ich do ucieczki. W ten sposób Człuchów odzyskano, a król wynagrodził hojnie jego obrońców.—„Encykl. S. Orgelbranda“.

Dąbrowski Samuel, ob. D a m b r o w s k i.

Dąbrowski Szymon (w. XVI), wierszopis, pleban z Pobiednicy, napisał: „Wiersze rymowne o i ła już d. 6 stycznia 1757 r. Ojciec, J an Michał przeszciu tatarskiem do Węgier“ (Kraków 1594), I D., kapitan pułku Albrechta chevaux-légers w armii zaczerpnąwszy wiadomości z listu przesłanego saskiej, odtąd przez lat dziewięć nie widział wcale hetmanowi koronnemu. W przedmowie oświadcza swych dzieci: on walczył w wojnie siedmioletniej; sam, że utwór jego „nie jest-ci quidem poëâis, je- dzieci wychowywały się u ciotki swojej, Aleksandry jedno rythmy, ale prawdziwe". Ostrzega, że Tata- z Lettowów Kępieńskiej w Piechowie, i u babki, Durzy, zawładnąwszy Węgrami, mogą najść Polskę. | dwiki z Allanów Lettowowej w sąsiednich Pierzcho-Drugie dziełko D-go ma napis: „Żałosne opisanie j wicach. Ojciec przysłał im z Saksonii ochmistrza

Niemca. Gdy w r. 1766, podczas ruchu przeciw dys-sydentom, Lettowowie i Kępieńscy schronili się do Palawic pod Pszczyną na Szląsku, ojciec wziął małego Henryka do siebie, do Hojerswerda, o 7 mil od Drezna, na Łuźycach. Przeznaczając go już wtedy do wojßka saskiego, oddał na naukę języka niemieckiego do Kamieńca (Kamenz), potem kształcił w domu. W r. 1770 umieścił syna jako chorążego w pułku, w którym sam służył, a w 1772 wyrobił mu tytuł „agregowanego” podporucznika bez pensyi:, we dwa lata później był już D. rzeczywistym podporucznikiem. Niemieckość wsączała się w rodzinę. Córkę swą, Aleksandrę, Jan Michał wydał 1770 r. za Barnera, oficera saskiego, lutra, a w tym samym roku zakochał się sam D. w pannie Gustawie Rackel, Niemce w Loga pod Bu-dziszynem. W r. 1777 został porucznikiem. Jan Michał awansowany na pułkownika, pułku ks. Karola Kurlaudzkiego, walczył w wojnie o sukcessyę bawarską przeciw Austryi i odznaczył się pod Dux w Czechach. Wkrótce po wojnie (pokój 13 maja 1779), d. 28 sierpnia 1779 r., zmarł. Pierzchowice dostały się D-u, nadto ojciec zapisał synowi z kapitałów więcej, niż jedynej już córce, Ludwice, która wyszła za owdowiałego swego szwagra, Barnera. D. 23 marca 1780 ożenił się D. z ową panną Rackel. Tego samego roku przeniesiono go do Drezna, do gwardyi elektorski j, w stopniu porucznika, pod kierunek Bellegarde’a, gen, jazdy, znakomitości wojskowej, zwłaszcza organizatorskiej, owych czasów, wnuka Augusta II z nieprawego łoża. Ster ten, oraz zajęcie się przyjacielskie jego wykształceniem wojskowem, jakiego doznał od późniejszego wielkiego feldm. pruskiego, Bliicbera, podówczas dopiero rotmistrza, — nader korzystnie wpłynęły na wojskową dzielność D-go. Tak stał na stanowisku swem przez dziesięć lat, oddychając wciąż atmosferą niemiecką, aż w końcu tracić już zaczął na turalną płynność w wysławianiu się po polsku, gdy nagle publiczne wezwanie kommissyi wojskowej w r. 1791 rzuciło go odrazu na tor obowiązku i pomyśleć mu kazało o powrocie do kraju. Jako major wszedł w r. 1791 lub 2 do sztabu dywizyi Byszewskiego. Zastał stan tak okropny, że „trze-baby głowy wszystkim pozrywać a innemi je zastąpić”. Organizatorskim talentem swoim robił co mógł na niewybitnem stanowisku. W kampanii 1792 r., nie uczestniczył. Dopiero w 1793 zwrócił na siebie uwagę; był wtedy vice-brygady erem. Zawistny nawet Zajączek przyznaje mu 1794, że „bronił dzielnie stanowiska pod Powązkami“. Rzeczywiście powodzenie d. 28 sierpnia na całej linii od Powązek do Mary-montu, przyprawienie Prusaków o dotkliwe straty, odstąpienie króla Wilhelma II (6 września), od Warszawy, w znacznej części jego są dziełem (Gazeta Warszawska, n. 42). Otrzymał za to rangę generała-majora. Świetnym już czynem była w środku września wyprawa do Wielkopolski, pod Łabiszyn, zaskoczenie Szekulago w Bydgoszczy (2 paź.), wzięcie go do niewoli i odwiót wśród niesłycnauych trudności. Za tę wyprawę został D. gen.-porucznikiem. Pod Radoszycami, wespół z Wawrzeckim, Gedroy-ciem, Giełgudem, Sokolnickim, d, 18 listopada dostał się do niewoli. Gen. Suworow trzymał D-go w Warszawie w areszcie domowym przez cały rok 1795. Gdy na początku stycznia 1796 r. do Warszawy weszli Prusacy, wysłany przez De la Koche’a z Drezna Eliasz Tremo przekiadłsię do miasta i przedstawił D-u plan organizacyi przy wojsku francuskiem. D. wyrobił sobie d. 16 lutego 1796 r. pasport i wyjechał do Berlina. Żenił się właśnie wtedy ks. Antoni Radziwiłł z księżniczką Ludwiką. Wilhelm II osobiście ofiarował D-u w armii pruskiej stopień gen. dywizyi; zaszczycony audyencyą, ofiary nie przyjął. Po dłuższym pobycie w Dreźnie, z listami Caillarda, posła rzplitej franc, w Berlinie, do dyrektoryatu, oraz z rekomendaoyami generałów armii Sambry i Mozy, którzy z niezwykłą uprzejmością u siebie go powitali, przyjechał dnia 30 września do Paryża. D. 10 października przedstawił projekt opracowany umiejętnie. Na początku listopada wyjeżdżał już z o-dezwą La Réveillère - Lepeaux z d. 28 paź. do Bona-partego. W Paryża pozawiązywał liczne stosunki. Dopiero d. 2 grudnia przybył do Medyolanu. Zwycięzca z pod Lodi i Arcole opryskliwie przyjął projekt organizacyi, później wprawdzie zmiękł, pozwolił, ale odmówił pieniędzy. Z tymczasowym dy-rektoryatem lombardzkim zawarł D. d. 9 stycznia 1797 r. układ o legiony, d. 20 t. m. wydał odezwę, na początku lutego wyjechał do kraju, w środku t. m. stanął w Pierzchowicach, d. 22-go sprzedał dziedzictwo swe Janowi Kępieńskiemu i z pieniędzmi do Włoch powrócił. Kiedy Bonaparte maszerował na Wiedeń, d. 17 kwietnia D. stał już z 5 000 w Palma Nuova na pograniczu Austryi. Nazajutrz podpisano punkta przedugodne w Leoben; z rozkazu Bonapartego cofnął się D. do Bononii. Wymowniejszym jeszcze był pokój w Campoformio dnia 17 października. Początek r. 1798 zastał jeden . oddział wojsk w Rimini, drugi w Medyolanie i Man-tui. D. 18 Kwietnia otrzymał D. rozkaz wymasze-rowania do Rzymu z oddziałem 1. Na Loretto, wtargnął dnia 3 maja do republikańskiego Rzymu. W listopadzie, podczas walk z ^Neapolitańczykami, znajdował się w Medyolauie. Po kapitulacyi Gae-ty, z niesłychaną śmiałością zaskoczonej przez Kniaziewicza (31 jgrudnia 1798), na początku 1799 D. zaczął tam organizować jazdę i w kwietniu z Ter-raciny nanowo zabiegał o pochód na Austryę. Niepomyślne walki w północnych Włoszech wezwały go na pomoc wojskom francuskim. Znowu d. 3 maja przez Rzym maszeruje D. na północ; przedziera się przez Toskanię i staje nad Trebią. W trzydniowej oitwie (17—19 czerwca), oddział jego traci 1 500 ludzi, on sam ranny, ma dwa konie pod sobą zabite i o mało co nie dostaje się w niewolę. W bitwie pod Novi być nie mógł. Oba oddziały były prawie do szczętu zniszczone w niepomyślnej kampanii przeciwko wojskom cesarza Pawła i cesarza Franciszka II. Na jesieni D. miał już w swoim oddziale 2 300 ludzi, ale tylko na krótko. D. 24 października pod Bosco połowa wyginęła i sam wódz tylko tomowi Schillera na piersiach zawdzięczył ocalenie od śmierci. W zimie 1799 na 1800 szczątki, jakie uszły kul i głodu, Suchet wcielił do swego korpusu. Po 18 Bru-maire’a w sprawie organizacyi pojechał D. do Paryża. Ciężką miał przeprawę (Adres oficerów i zapewnienie Bonapartego, w dniach 2 i 26 grudnia 1799 roku u Angeberga). Dopiero dnia 27 kwietnia 1800 r. otrzymał upoważnienie do sformowania 7 batalionów piechoty i 1 batalionu artyleryi. D. 24 maja założył dépôt w Marsylii. Po wznowieniu Rzeczypospolitej Cyzalpiûskiej (4 czer.) Bonaparte nanowo oddaje dawną organizacyę D-mu, który,myśląc wciąż o pochodzie na Austryę, posyła w lipcu Wybickiego do zwycięzcy z pod Marengo. D 3 października ma już w Medyolanie 5 000, a w grudniu pod Ferrarą 7 000. D. 18 stycznia 1801 zdobył miejsc. Casabianca pod Peschierą. Po traktacie lune-wilskim (9 lutego 1801) Riły dochodzą do 15 000. Skazany na bezczynność, D. w maju 1801 r. myśli już o przedarciu się do Morei. Gdy się o tern dowiedziano, traci dowództwo i zdać je musi Chabo-towi. Pierwszy konsul znalazł już wkrótce przeznaczenie dla wojsk cudzoziemskich: d. 14 czerwca 1802 r legion „naddunajski” Kniaziewicza jako pół brygadę pieczą francuską posłał na S. Domingo, a jednocześnie oddział D-go, rozłupany na 2 półbrygady, wcielił do dywizyj cyzalpińskich. Dnia 4 lutego 1803 półbrygada Axamitowskiego musiała w Genui wsiadać na okręty. Ocalała tylko pół brygada Grabińskiego, której Anglicy zagrodzili drogę na morzu, i pułk jazdy Rożnleckiego, osłaniany przez Murata. Od r. 1802 ze szczątkami oddziałów D. służy w Rzeczypospolitej Cyzalpińskiejjako gen. dywizyi, ż kwaterą w Peschierze. Tu przybiegł do niego w drugiej połowie października 1806 r. goniec, wzywający go Czemprędzej do Napoleona. Generał zostawił swą dywizyę i wyruszył na północ. W Berli nie stanął jednocześnie z Napoleonem, 29 października. Po codziennych naradach z Napoleonem obaj w nocy z dnia 2 na 3 listopada wyjechali do Poznania, gdzie stanęli 4 tegoż miesiąca. Nazajutrz na cześć D-go wyprawiono bal.ua którym owdowiały wojownik poznał przyszłą swą drugą żonę, Barbarę Chłapowską, poślubioną w rok później. W środku listopada zajmował się już organizacyą, zogniskowaną w Łowiczu. Pierwsza kompania odeszła do Neya, oblegającego Toruń. Już w końcu stycznia 1807 r., z 18-ma tysiącami sam D. wyruszył na widownię wojny; w początku lutego podsunął się pod Gdańsk za Mortierem; d. 16 t. m. był w Gniewie, zasłaniając Grudziąż. D. 19 t. m. w bitwie pod Tczewem kontuzyonowany, ranny nadto w biodro, spadł z konia i ledwie go własna jazda nie roztratowała. Uprzejmy władzca świata napisał do niego d. 4 marca list z Osterode. Wyzdrowiawszy, z dywizyą swą przy korpusie Mor-tiera walczył D. d. 14 czerwca pod Friedlaûdem, D. 22 zawarto rozejm. Napoleon w wyzwolonych z pod Prus ziemiach marszałkom swoim ponadawał hojne, na 20 mil. frauków ocenione, darowizny w postaci wielkich majątków ziemskich, — całych nawet księstw; wynagrodził też tak samo i zasługi wojenne D-go i Zajączka; D-u dostała się Winnogóra pod Środą, wraz z tern miastem i Pyzdrami. Po traktatach tylżyckich (7—9 lipca) długo jeszcze stał generał w Prusiech Wschodnich; we wrześniu dopiero z dywizyą swoją wszedł do Warszawy.

Nastały lata pokoju. Generał, jako organizator, miał nowe przed sobą zadanie. Napoleon porozrzucał pojedyńćze oddziały wojska po Kostrzy-niu, Gdańsku, Szpandawie, nawet i Szczecinie; 3 pułki wysłał do Hiszpanii: z 30 000 została w kraju zaledwie połowa. R. 1808 upłynął na nowych organi żacy ach i porządkach. W r. 1809, kiedy zbierało się znowu na wojnę z Austryą, D. radził wtargnięcie do Galicyi; a gdy Austryacy uprzedzili działanie, ułożył plan kampanii obronnej zaraz po bitwie Raszyńskiej. Po zajęciu Warszawy p. Arcyksięcia Ferdynanda, pobił d. 1 maja gen. Mohra pod Radzyminem. Przeszedłszy Wisłę, posunął się aż do Poznania, w końcu maja odniósł pod Łęczycą zwycięstwo, które na równi z pomyślne-mi działaniami Sokolnickiego na Sandomierz zmusiło arcyksięcia do opuszczenia Warszawy (31 maja i 1 cz.), spędził nieprzyjaciela z pod Białej mazowieckiej i Rawy, aż d. 4 lipca połączył się z ks. Józefem i Zajączkiem w Radomiu i rozpoczął pochód na Kraków, trzymany przez sprzymierzone z pol-skiemi wojska russkie. Tu stanęli wszyscy trzej wodzowie d. 15 lipca, w przeddzień Wagramu. Na cierpienie wskutek kontuzyj pod Tczewem w sierpniu leczył się D. w Krzeszowicach. D. 14 października stanął pokój w Wiedniu i na 3 lata blisko Mars ucichł. Dopiero w kampanii wielkiej armii 60-tysięczny korpus do działania na nowo-powołany, jako V z kolei, ujrzał na czele jednej z trzech swoich dywizyi (XVII) D-go. Napoleon powierzył mu obserwacyę Bobrujska. Generał odznaczył się d. 23 lipca 1812 r., pod Mohylewem przeciw Bagrationowi; lecz przez cały czas pochodu i odwrotu stał prawie bezczynnie. Dopiero w d. 21 i 23 listopada ucierał się z Czyczagowem pod Borysowem tak, iż zdołał połączyć się z Oudi-notem. D. 26 t. m. zasłaniał przejście Berezyny pod Studzianką; wraz z Kniaziewiczem i Zajączkiem ranny, miał rękę zdruzgotaną. W odwrocie Napoleona przez Niemcy 1813 r., walczył pod Grossbeeren, Lipskiem, Hanau. W bitwie poo Lipskiem bronił do u-padłego przedmieścia Hallesche Vorstadt, a po skonie ks. Józefa objął naczelne dowództwo. Po pierwszym pokoju paryskim 1814 r., wraz z hr. Wincentym Krasińskim odprowadził wojska do kraju i for-raacyi nowego przewodniczył. Przy urządzaniu Królestwa w grud. 1815 r. mianowany senatorem-woje-wodą i generałem jazdy, doglądał organizacyi, przebywając wszakże więcej w Winnogórze, niż w Warszawie, i po roku zupełnie uwolnił się od obowiązków. Zmarł wskutek zaziębienia; pochowany d. 13 czerwca 1818 r. w Winnogórze. Około r. 1870 wzniesiono mu staraniem prywatnem kolumnę pamiątkową z ciosu w Pierzchowicach. Dzieci jego z Racke-lówny: Jan Michał ur. 1782 zm. 1827, generał, i córka, późniejsza gen. Palumbini; z Chłapowskiej: Bogumiła (* 1814); zamężna Mańkowska, żyjąca, za-miesz. w Winnogórze, i Bronisław (* 1816—f 1880). D. pozostawił po sobie pamiętniki: niemiecki, spisany w 1802 w Peschierze, i francuski, tudzież opis kampanii wielkopolskiej wraz z„Beytrag etc.“ wyd. 1796 w Lipsku. Manuskrypta, ofiarowane przez wdowę warsz. Towarz. Przyj. Nauk, znajdują się w Bibl. ce-

S. K.

sarsk. w Petersburgu; z odpisów E. Raćzyński wydał wr. 1839 w Poznaniu: „Wyprawa do Wielkopolski wr. 1794“, z częścią autobiografii; wr. 1864 w zbiorze „Pamięt. z XVIII w.“, t-że wyszedł,,Gen. J. H. D-go pamięt. woj.“. Zajmują się D-m dzieła oepoce i legionach, ale po dziś dzień nie ma umyślnej mo nografii. Szczegóły rodzinne i osobiste znajdują się w Pamiętnikach córki, wydanych w r. 1881 i 2 w Poznaniu. Krewny D-ch, Mieczysław Krzywosąd Kępieński, ogłosił w latach 1882 i 3 trzy opowiadania bez głębszego wniknięcia w przedmiot: „Pierzcho-wiec (tak!) i Winuogóra“, „Winnogóra“ i „Gen. H. D., jego rodzina i młodość“ („Tyg. ill.“ 1883 i 1882; „Prz. nauk i lit.” 1882). Wiadomości o D-m, w pamiętnikach Drzewieckiego, Kosińskiego Amilkara, Szcza-nieckiego Ludwika, Wybickiego, w życiorysie ks. Józ. Poniat. przez Bogusławskiego, w Sołtyka Romana „Ré'ation des opérations de l’armée polonaise pendant la campagne de 1809 en Pologne“, w „Obrazach“ Falkowskiego i w innych, których wskazanie jest zadaniem monografii.    ⁸-

Dąbrowski Antoni, pijar, profesor matematyki (* 1769 we wsi Piszczowie na Wołyniu—f 5 marca 1825 w Warszawie). Szkoły ukończył w Międzyrzecu Wołyńskim, a mając lat szesnaśc e, wstąpił do zgromadzenia Pijarów. W seminaryum wy kładał różne przedmioty, a w r. 1800 przybył do Warszawy, gdzie w kollegium pijarskiem objął wy kład fizyki i historyi naturalnej, zarazem zaś w liceum wykładał matematykę, historyę filozofii, oraz literaturę polską. W r. 1804 został członkiem towarzystwa przyjaciół nauk. W r. 1809 przyjął obowiązki przy boku króla saskiego, księcia warszawskiego, a w szczególności uczył synowców jego języka polskiego. Po założeniu uniwersytetu warszawskiego, w pierwszych latach jego istnienia, wykładał rachunek różniczkowy i całkowy.—Ogłosił kilka użytecznych podręczników matematycznych, a mianowicie „Arytmetykę” w „Książce do czytania“; „Algebrę elementarną* (Warsz. 1819), oraz „Geometryę podług Lacroix“ (część I na klasę II, III iIV szkół departamentowych, Warsz. 1813, 1818, 1820 i 1834; część II, obejmująca ste-reometryę, 1826). Poprzednio wydał przekład „De officiis“ Cycerona, oraz „De arte poëtica“ Horacego.—W Pamiętnikach warsz. Tow. Przyj. Nauk mieszczą się rozprawy jego o „O pokarmach i napojach“, „O różnych częściach antropologii według Kanta“, „Uwagi nad sposobem dawania w szkołach matematyki“ i in.—Por. K. Garbiń skiego „Obraz życia i prac uczonych X. Antoniego Dąbrowskiego“ (Warsz. 1826).

Dąbrowski Ksawery (* ok. 1772—f ?), generał. Pochodził z rodziny osiadłej w województwie Kaliskiem, w okolicach Pyzdr. Przed otwarciem sejmu roku 1788, licząc lat 16, wysłany był przez obywateli województwa łęczyckiego do króla, jako delegowany, z oświadczeniem gotowości popierania przez nich aukcyi wojska i reform skarbowych. Był D. podczas sejmu wielkiego pułkownikiem i komissarzem cywilno-sądowym; podczas wojny r. 1792 należał do grona tych, którzy usiłowali skłonić króla do wyjazdu do obozu. Podczas oblężenia Warszawy przez króla pruskiego, zebrawszy około 2 000 chłopów i przeszło 400 jazdy, zdobył najprzód Koło; w lesie pod wsią Chojnami odbił Prusakom 700 jeńców polskich, z którymi opanował Konin, poczem pobiegł na pomoc Dyon. Mniewskiemu, operującemu w woj. Brzesko-Kujawskiem. Po kapitulacyi Warszawy trzymał się jeszcze z pułkiem swoim nad Wartą do grudnia, aż w niewolę pruską wzięty, odprowadzony został do Poznania, Odzyskawszy wolność, udał się wraz z innymi do Paryża, gdzie złożył podpis swój na akcie zawiązania Deputacyi polskiej 22 sierpnia r. 1795. W r. następnym udał się na Wołoszczyznę, gdzie znaczna liczba wojska polskiego schroniła się po upadku powstania. W Bukareszcie stanął podpisany przez 18 oficerów akt związku wojskowego, którym D. generałem komenderują cym en chef mianowany został. Zadaniem związku było wkroczenie śród odpowiednich warunków politycznych do Galicyi. Przedstawiał plany swoje ministrowi francuskiemu w Konstantynopolu, Ver-ninao’owi i następcy jego, Aubert - du - Bayet; porozumiewał się przytem z członkami Dyrektoryatu. Żądał przysłania oficerów francuskich i Alberta Sarmaty Turskiego; prosił o zasiłek w summie 100 000 dukatów na broń. Postępowaniem swojem na niemały D. naraził kłopot generała Rymkiewicza, wysłańca obywateli galicyjskich, i Ogińskiego, agenta Deputacyi paryskiej, obu pozostających w Konstantynopolu dla konferowania z ministrami francuskimi. Niejakiego Sierpińskiego, który bawił w Bukareszcie, a uważany był za szpiega, kazał D. uwięzić. „Lękać się trzeba,—pisał Rymkiewicz pod datą 28 sierpnia r. 1796—złych skutków z postępowania obywatela D. z Sierpińskim... Ten krok porywczy łatwo może osoby i interesa kompromitować, nawet wprowadzić w ambaras Portę i min. francusk.“. Pomimo ostrzeżeń, wojskowi, zebrani około Dąbrowskiego,—Sierpińskiego zamordowali, wbijająo mu w czaszkę hufnale. W sierpniu r. 1796 wysłał D. do Konstantynopola, z listami do ambasadora francuskiego, pułkownika Kirkora, zapowiedziawszy mu, iżby z żadnym me widział się Polakiem. W r. 1797 bawił D. w Bukareszcie z pięcioma oficerami; armia jego, rozproszona po miasteczkach i miastach, liczyła około 2 000 ludzi. Ściągał ich za pomocą proklamacyi drukowanych w gazetach cudzoziemskich, a rozsyłanych do klubów galicyjskich, rozrzuconych po kraju. Niebawem pokój Francyi z Austryą w Campo-For-mio z 17 października r. 1797 widoki wtargnięcia zastępów polskich z Wołoszczyzny do Galicyi rozproszył. Konsul francuski w Konstantynopolu otrzymał polecenie związek wojskowy D-go rozpuścić. Wreszcie nawieść o wstąpieniu na tron cesarza Pawła, D., wykolejony z dotychczasowego toru działalności, zamierzył siebie i oficerów swoich za protekcyą St. Augusta umieścić w armii rossyjskiej. Otrzymawszy na list pisany do Petersburga odpowiedź przychylną, wybrał się z kilkoma towarzyszami w podróż. W Petersburgu miał posłuchanie u St. Augusta, prezentowany był cesarzowi, któremu przedstawił swoje projekty w sprawie wystawienia wojska polskiego, a otrzymawszy upoważnienie

tom II).

P. Chm.

W. Cr.

w. o.

A. Pol.

Dąbrowski Stefan (* w Warszawie w roku 1849 d. 17 sierpnia). Ukończył gimnazyum realne 1867, był w Szkole głównej na wydziale fizyko-matematycznym, dla chleba dawał lekcye muzyki, został urzędnikiem Banku Polskiego, pracował tam lat 20, odznaczając się zdolnościami i zacnością charakteru; w czasie reorganizacyi Banku pols. spadł z etatu i wziął się do malarstwa. Uczył się początkowo krajobrazów od Wastkow-skiego, nieco też od Alchimowicza rysunku głów. Mając łatwość rymowania i scanizacyi, pisywał trochę, przeważnie rzeczy drobnych, z których kilka granych było w Teatrze Rozmaitości. Obecnie poświęcił się głównie malarstwu. Krajobrazy jego

odznaczają się starannem studyowaniem przy-

w. o.

do formowania ułanów, zajął się tem w Wilnie, gdzie znaczną liczbę zgromadził ochotników; do Polaków, przebywających za granicą, wystosował odezwę, ady śpiesznie wracali do kraju. Z ge-nerał-majora awansował na generał - lejtenanta; oprócz gaży, przywiązanej do stopnia, miał zapewnioną penByę dożywotnią. Podobno w początkach panowania cesarza Aleksandra I dostał się za jakieś ważne przewinienie służbowe pod sąd, poczem, wypędzony z wojska, zesłany został na Syberyę. Wydał „Recherches politiques et militaires sur la décadence de la Pologne, écrites à Moscou 1804“

(druk. 1809, 1810, 1819); „Mowa..... miana przy

złożeniu homagium Najjaśniejszemu Imperatorowi król. polskiemu Aleksandrowi I“ (1815).—Pamiętniki Ogińskiego i Kosmowskiego, wydanie Żupań-skiego; dokumenty z archiwum generała Michała Dąbrowskiego (w posiadaniu piszącego) i korespon-dencya do historyi legionów (rękopisy archiwum w Rosi); „U/rema bb Umil OömecTBk HCTopiu

h ÄpeßHOCTeä pocc. npa mock. yHUB. “ r. 1867,

w. s.

Dąbrowski Jan Kanty (* 1791—f 1853), u-rodził się w Umieszkach pod Mławą, r. 1810 wstąpił do zgromadzenia missyonarzy w Warszawie, a potem został profesorom teologii w seminaryum poznańskiem; w r. 1836 powołany przez arcybiskupa Dunina na rektora seminaryum gnieźnieńskiego; w 1843 mianowany 'biskupem helenopolitań-skim i sufraganem poznańskim. Wydał w r. 1841: „Krótka nauka o sakramencie bierzmowania“, a w 1842 „Wianek ku czci Najświętszej Maryi Panny“, w późniejszych zaś wydaniach „Książka do nabożeństwa dla wszystkich katolików, szczególniej zaś archidyecezyi gnieźnieńskiej i poznańskiej, z polecenia najprzewielebniejszego arcybiskupa Dunina ułożona” (Leszno i Gniezno, str. 786). W dalszych, licznych, wydaniach ma ten zbiór modlitw jesz oze trzeci napis „Dunin tj. książka do modlenia i t. d.“.

Dąbrowski Bonawentura, syn A. Samuela (* w Warszawie—f tamże roku 1861). Kształcił się początkowo na wydziale Sztuk pięknych przy uniwersytecie warszawskim, następnie służył w wojsku, a po kilkoletniej niewoli wrócił do Warszawy, gdzie pracował pod kierunkiem Pfanhausera. Malował freski w Chełmie; z olejnych najważniejsze były historyczne, potoczne i portrety, w których celował. Wystawiał swe prace na Wystawach publicznych warszawskich w latach 1841 i 1845. W tym ostatnim roku otrzymał medal złoty za portret męski, w połowie figury, przedstawiający znanego w Warszawie składnika rycin, Pelizzaro, obecnie w zbiorach Tow. Z. Sztuk pięknych. Rysownikiem był bardzo poprawnym, koloryt miał żywy i silny a naturalny, bez żadnej przesady.

Dąbrowski Andrzej, malarz polski, pracował w Warszawie między latami 1840 a 1860 i tu u-marł; był uczniem Kokulara, zajmował się głównie malowaniem portretów i obrazów religijnych. Wystawiał na wystawach publicznych w latach 1841 i 1845, w tym ostatnim roku był oryginalny obraz jego „św. Elżbieta królowa modląca się“ i drugi,

Kaoykl, Powie. Haiti. Zeiz. lit T. XV.

potoczny, „Wnętrze pracowni Uranieekiej“. D. był dobrym rysownikiem, malował silnie i wprawnie.

Dąbrowski Jarosław (* 1838 r. w Żytomierzu—f 1871 w Paryżu). W r. 1860 opuściwszy służbę w wojsku rossyjskiom, brał udział w wyprawie Garibaldego na Neapol. Około r. 1865 o-siadł w Paryżu, gdzie podejrzany o robienie fałszywych rubli dostał się do więzienia, ale przed sądem się usprawiedliwił. W r. 1870, po rewolu-cyi 4 września, ofiarował swoje usługi rządowi Obrony narodowej, chcąc sformować legion polski, ale ich nie przyjęto. Skutkiem tego gwałtownie występował w klubaoh przeciw organizacyi obrony, głównie zaś przeciw generałowi Trochu. Garibaldi wzywał go do armii Wogeskiej, ale on dopiero po zawieszeniu broni zdołał wydostać się z Paryża, kiedy więc przybył do Lionu, było już po niewczasie. Wróciwszy do Paryża, oddał się na usługi komitetu centralaego gwardyi i Kommuuy, został zamianowany generałem i komendantem Paryża; bił się z Wersalczykami w Neuilly i na Montmartre i poległ na barykadzie na bulwarze Ornano. Napisał po polsku „Sluiya krytyczne o wojnie 1866 r. w Niemczech i we Włoszech“. Por. „0Hu;nKjione^nuecKi0 cjiOBapn“ Arsenjewa, i „Grande Encycl.“ Lamirault'a.    *

Dąbrowski Henryk (* 1838 na Wołyniu), pianista i kompozytor, uczeń Liszta. W r. 1860 odbył podróż artystyczną po Francyi, Włoszech i Ameryce. Wydał w Paryżu „Soiróe3 allemandes“, „ Chant magyar du 28 novembre “, „ Powieść salonową ”, i kilka innych kompo-zycyj.

rody.

Dąbrowski Ignacy, powieściopisarz współczesny, syn Ignacego, urzędnika Warszawskiej Rady miejskiej dobroczynności publicznej (* d. 21 kwietnia 1869 r. w Warszawie); po śmierci rodziców przez lat sześć był stypendystą internatu fundacyi Anny Jagiellonki (przy szpitalu św. Ducha), skąd uczęszczał do II gimnazyum filologicznego w Warszawie. Po raz pierwszy na polu literackiem wystąpił roku 1891 w „Bibliotece Warszawskiej“ utworem p. t. „Śmierć", który nazwał study um, a opisał w nim z głęboką intuicyą walkę ze śmiercią młodego suchotnika (studenta), którego stan duszy w szczegółach najdrobniejszych odma-25

W. K. Z.

Fig. 50.

Dąbrowski (herb).

lował tak wiernie, jakby się sam znajdował w podobnym stanie i nad samym sobą studya odbywał. W ślad za tern, w r. 1892, w „Kuryerze Warszawskim“ ukazała się „Felka“, historya zawodu serdecznego (bez upadku) młodziuchnej, prostodusznej panienki wiejskiej, pracującej w magazynie strojów w Warszawie, opisana przez nią samą w listach do matki, służącej gdzieś we dworze, której się spowiadając ze wszystkich swoich myśli, uczuć i postępków, wykazuje z naiwnością nieporównaną całą czystość, poczciwość i dobroć swego serca, a zarazem przewrotność i obłudę ludzką, których pada ofiarą, ani widząc ich, ani rozumiejąc, ani się domyślając do końca. Ta Felka jest to typ zupełnie świeży, oryginalny i wielce sympatyczny. W nowej tej swojej pracy D. złożył jeszcze świetniejszy dowód daru wtajemniczania się w duszę ludzką i niezmiernie bystrej spostrzegawczości, a zarazem pokazał, jak umie sam się Wcielać w swoje kreaoye, myśleć ich głową, czuć ich sercem, przemawiać ich językiem. Zarówno „Śmierć“, jak i „Felka“, bardzo żywo i czytelników, i krytykę, zajęły, a tak szczęśliwie pierwsze kroki dobrze wróżyć o przyszłości młodego autora pozwalają, choć trzeci utwór jego, już fantastyczny, pod tytułem „Sonata cierpienia“, wypowiedziany na odczycie publicznym w roku 1894 i ogłoszony częścią w „Kuryerze Warszawskim“, częścią w „Kuryerze Codziennym“, mniej był udatnym. W wydaniu książko wem „Śmierć* wyszła r. 1893, „Felka* 1894 roku w Warszawie u Paprockiego.    *

Dąbrowski, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem, panna w białej sukni, z rozpuszczonemi włosami i w złotej koronie na głowie, trąbi na dwóch złotych trąbach. W koronie szlachec. nad hełmem takaż panna po kolana, między dwiema złotemi trąbami, któ • re trzyma w rękach. Herbem tym pieczętują się: Dąbrowscy, należący do tego samego rodu, co i Czapscy herbu Leliwa. — Okolski, Paprocki, Bielski, Kromer, Niesiecki, Borkowski, „Herb rodź. szl. kr. Pols.“.

25 Dąbrowy Jan Mężyk, herbu Wadwicz, naprzód starosta ziem ruskich, od 1436 roku wojewoda ruski (f o-koło 1437). W 1410 r. w bitwie pod Grunwaldem wiódł własny oddział pod chorągwią z dwoma pstrągami, jedną w polu białem, drugą w polu czerwonem, która podczas hitwy, wraz z 60 innemi proporcami, oddzieloną została dla strzeżenia osoby króla. W 1417 roku, kiedy Jagiełło postanowił zaślubić Elżbietę Granowską, wyprawił go z uwiadomieniem o tern do brata swego Witolda, wielkiego księcia litewskiego. W r. 1430 po śmierci Witolda, posyłał go znów Jagiełło do drugiego brata, Świdrygiełły, dla doręczenia mu pierścienia książęcego z uznaniem władzy nad Litwą, a podćzas domowej wojny z tymże książęciem w następnym 1431 Jan przywiódł królowi pod Łuck oddział wojska z ziem ruskich, z którym pozostał do czasu zgody, zawartej pod koniej tegoż roku. Gdy w r. 1432 'powstały znów rozterki wojenne na Litwie między stronnikami Świdrygiełły a Zygmuntem Kiejstutowiczem, które wkrótce w otwartą zamieniły się wojnę, król, trzymając stronę Zygmunta, wysłał oddziały wojska na Podole dla poparcia go w walce ze Świdrygiełłą, którego stronnik, Fedko z Ostroga, zajął był i spustoszył wiele wiosek i miast. Dowództwo nad te-mi odziałami objęli Jan z Dąbrowy i Wincenty z Szamotuł i przy pomocy Kewlicza w pień wycięli omal nie całe wojsko Pedka, złożone z Tatarów, Bessarabów, Wołochów i Rusi.—W r. 1433 Jan z Dąbrowy walczył znowu przeciwko Krzyżakom i brał udział w oblężeniu i szturmie Chojnic, gdzie otrzymał ranę w nogę z rusznicy.—„Encykl. S. Orgelbranda*.

Dąbski (Dąmbski) Stanisław (f w listopadzie r. 1700), herbu Godziemba, biskup krakowski. Pisali się Dąbscy „na Lubrańcu“, w XVII wieku różne piastowali godności. Jędrzej (f 1617) był kasztelanem konarskim-kujawskim, Adam słońskim za Jana Kazimierza, Jau(f 1660) najprzód konarskim-kujawskim, od 1643 brzesko-kujawskim. Ludwik konarskim-kujawskim około r. 1680, Wojciech sierpskim od 1686, Zygmunt (f 1704) inowrocławskim, od r. 1684 wojewodą brzesko-kujawskim. Stanisław, syn Adama kasztelana słońskiego i Elżbiety Jemielskiej, był najprzód ar-chidyakonem płockim, z sejmu r. 1667 komisarzem do oddania zakonnicom odebranego dyssydentom koś fioła św. Jakóba w Toruniu, po abdykacyi Jana Kazimierza ubiegał się o koadjutoryę biskupstwa chełmskiego, wszelako daremnie. W kwietniu r. 1673 po Krzysztofie Żegockim został biskupem chełmskim, a niebawem i administratorem dyecezyi kujawskiej. Na krzesło senatorskie przysięgał 16 maja r. 1674. W czasie zawieruch wewnętrznych za Michała Korybuta stał po stronie konfederacyi gołąbskiej, występował przeciwko malkontentom, pomiędzy którymi znajdował się i Jan Sobieski. Pomimo tego po śmierci króla Michała popierał do korony wraz z wojewodą ruskim, Jabłonowskim, i kasztelanem lwowskim, Fredrą, zwycięzcę z pod Cho-cima. Otrzymał za to na sejmie koronacyjnym biskupstwo łuckie po Tomaszu Leżeńskim, w 1680 wziął płockie po Madalińskim, nie porzucając admi-nistracyi dyecezyi kujawskiej, której biskupem został w r. 1691. Wszędzie okazywał dbałość o kościół. W Łucku odnowił katedrę, restaurował świątynie w Płocku i Pułtusku, w Toruniu powiększył kościół jezuicki, podniósł mury szkolne, wybudował pałac w stylu włoskim; ślady hojności zostawił i w Gdańsku. Dbał i o sławę kraju: Janowi III, ciągnącemu pod Wiedeń, dał z własnych dóbr swoich chorągiew husarską. Miał ambicyę odegrania rozleglejszej roli politycznej. Pragnął zostaó kanclerzem dworu królowej, gotów był grubo nawet

dyów.

VI, 864).

Dąbski Antoni, herbu Godziemba, wojewoda brzesko-kujawski. Syn Wojciecha Jędrzeja, marszałka nadwornego kor., i Radziwiłłówny, pełnił różne posługi publiczne, wielokrotnie posłował na sejmy, w r. 1734 został wojewodą brzesko-kujawskim. W bezkrólewiu po Auguście III trzymał się partyi hetmańskiej, jednakże elekcyę Stanisława Augusta podpisał. Podczas konfederacyi bar-

t. V.

w. s

w. s.

za pieczęć zapłacić, ale Sobieski temu oparł się. Marzył D. o biskupstwie krakowskiem. W bezkrólewiu po Janie III popierał kandydaturę Jakóba Sobieskiego, od którego miał obietnicę otrzymania biskupstwa krakowsk’ego i godności kardynalskiej, występował zaś przeciwk i Contiemu. Z posłem francuskim Polignac’em polemizował w tej kwestyi w szeregu broszur. Rychło Jakóbowi Sobieskiemu sprzeniewierzył się; usługi swoje ofiarował elektorowi saskiemu, który mu również obiecał biskupstwo krakowskie. Jakoż kiedy prymas Radziejowski z większością narodu szlacheckiego ogłosił wybór Contiego, D.z kilku panami i nielicznym zastępem stronników obwołał królem po-za polem elekcyi Augusta II. W parę godzin po odśpiewaniu przez prymasa w kiściele św. Jana w Warszawie Te Deum, D. odśpiewał tamże ten sam hyma, po ozem odbierał przysięgę na pacta conventa od pełnomocnika elektorsk:ego, Flemminga. Podczas rozruchu, jaki powstał w kościele pomiędzy stronnikami Francuza i Sasa, biskup wołał do swoich: „bij! zabij!“ Przeprowadziwszy swego kmdydata, zwołał sejmiki przedkironaoyjne na 6 sierpnia, na koronacyę o-znaczył dzień 15 września 1697. W r. 1699 wziął po Małachowskim biskupstwo krakowskie, którem jednak cieszył się krótko, umarł bowiem przed ingresem publicznym. Pochowany został w kościele św, Piotra w Krakowie. Człek ambitny, dla osiągnięcia celów nieprzebierający w środkach, śród namiętnych starć stronnictw politycznych budził w przeciwnikach nienawiść gorącą. Napiętnował go w listach swoich (Epistolae hist. famil.), Załuski; opinię jego przejął Bartoszewicz (Buc. Orgelb. VI), Łętowski (Katalog) i inni. Najzawziętsi jednak wrogowie nie mogli D-mu dowieść podłości, musieli owszem zaznaczyć działalność jego w pewnych kierunkach dodatnią, zwłaszcza hojność w uposażaniu kościołów i szkół, oraz ludzkość wielką ku wszystkim. Wyświetlenie roli, jaką odegrał w bezkrólewiu po Sobieskim, głębszych wymaga stu-

w. s.

Dąbski Wojciech Jędrzej (* 1676—f 14 maja i 725), herbu Godziemba, marszałek nadworny koronny. Syn Zygmunta, wojewody brzesko-kujawskiego, i Jadwigi Górskiej, objął po ojcu starostwa: inowrocławskie i dybowskie, marszałkiem nadwornym kor. mianowany został w Toruniu 22 grudnia r. 1702. Podczas najazdu Karola XII stał po stronie Augusta II, formował w obronie jego konfederacyę w Wielkopolsce, z powodu czego doświadczał łask królewskich. Umarł w Warszawie, zostawiwszy z Radziwiłłówny, córki kanclerza Dominika,synów: Antoniego i Zygmunta, którzy objęli po ojcu starostwa—(Bartoszewicz w „Enc. Org.“

w. s.

skiej usunął się od życia publicznego. Ze starostwa dybowskiego i województwa zrezygnował na rzecz syna Ludwika, zrodzonego z Lubomirskiej, wojewodzianki sandomierskiej. Człek nabożny, u-rządzał w dobrach swoich misye, sprowadzał do kościołów relikwie świętych.—Bartoszewicz w „Enc.

Org.“, VI, 865; Pawiński „Dziejeziemi kujawskiej“

w. s.

Dąbski Kazimierz (f w marcu 1765), herbu Godziemba, wojewoda sieradzki. Syn Jędrzeja (f 1735), wojewody brzesko-kujawskiego i Katarzyny Grabskiej, w r. 1733 był stolnikiem brzeskim, później chorążym nadwornym koronnym, od roku 1738 podczaszym koronnym, posłował na sejmy z województw: inowrocławskiego, brzeskiego i z ziemi sochaczewskiej. Jako plenipotent Stanisława Leszczyńskiego często jeździł do Prancyi. Miał starostwa: bolimowskie, kłodawskie i pokrzywnic-kie, w r. 1756 został wojewodą sieradzkim, w r. 1757 kawalerem Orła białego. Na sejmach Augusta III wielbił, domagał się aukcyi wojska. W bezkrólewiu trzymał się partyi hetmańskiej, jednakże elekcyę Stanisława Augusta podpisał. Pochowany został w Toruniu; z żony, Teresy Dąbskiej, córki Wojciecha, marszałka nadwornego koronnego, pozostawił dwóch synów. — Bartoszewicz w „Encykl. Org.“, VI, 866, Pawiński „Dzieje ziemi kujawskiej“, t. V.

Dąbski Ludwik (f 27 lutego 1782), herbu Godziemba, wojewoda brzesko-kujawski. Syn Antoniego, wojewody brzesko kujawskiego i Lubomirskiej, był chorążym kujawskim, posiadał starostwa: pokrzywnickie, dybowskie, gniewkowskie i grodo-dowe inowrocławskie. Wielokrotnie posłował na sejmy z województwa brzesko - kujawskiego, w r. 1770 po ojcu objął województwo. Ożeniony z Sa-pieżanką, wdową po Koźmińskim, prowadził życie wystawne w Żerkowie, w Wielkopolsce. Miał ordery: Orła białego, św. Aleksandra newskiego i św. Michała. — (Bartoszewicz w „Enc. Org.“ VI, 867; Pawiński „Dzieje ziemi kujawskiej“ t. V).

Dąbski Paweł, herbu Godziemba, kasztelan brzesko - kujawski. Syn Jędrzeja, wojewody brzesko-kujawskiego i Grabskiej, brat Kazimierza, wojewody sieradzkiego, miał starostwo inowrocławskie, w r. 1757 został kasztelanem brzesko - kujawskim. W r. 1782 złożył kasztelanię na korzyść Stanisława D-go. Pierwszą żonę miał hrabiankę Schliebenównę (f 1759), drugą Konarską.— Bartoszewicz w „Enc. Org.“, VI, 867; Pawiński „Dzieje ziemi kujawskiej“, t. V.    s-

Dąbski Stanisław, herbu Godziemba, wojewoda Drzesko-kujaw8ki. Był cześnikiem brzesko-kujawskim, pisarzem grodzkim inowrocławskim, podczaszym bydgoskim, podkomorzym brzesko-kujawskim, miał starostwa: młodzieszyńskie, kowalskie i dybowskie, wielokrotnie posłował na sejmy,

Z rotmistrza znaku huzarskiego został pułkownikiem buławy polnej, w styczniu roku 1783 objął kasztelanię brzesko-kujawską, w kilka miesięcy później województwo. Miał ordery: Orła białego i św. Stanisława. Z Wesslówny, starościanki golubskiej, zostawił synów: Stanisława, Adama, Józefa

w. s.

w. s.

w. s.

A Pol.

And. S.

i trzy córki. — Bartoszewicz w „EncJ Org." VI, 868; Pawiński „Dzieje ziemi kujawskiej“, t. V. w- s-

Dębski Józef Wojciech (f 1778), herbu Go-dziemba, kasztelan kowalski. Syn wojewody brzesko-kujawskiego, był chorążym brzesko-kujawskim, posłował na sejmy z województwa inowrocławskiego, w r. 1757 został kasztelanem kowalskim. W bezkrólewiu należał do partyi hetmańskiej, wchodził też do konfederacyi radomskiej. Żonaty był z Barbarą Komorowską, synowicą prymasa.— Bartoszewicz w „Enc. Org.” VI, 868; Pawiński „Dzieje ziemi kujawskiej“ t. V.

Dąbski Jan, herbu Godziemba, kasztelan inowrocławski. Służył wojskowo w stopniu generał-majora i generał - adjutanta; w r. 1779 po Mokro-nowskim został generał - inspektorem kawaleryi koronnej. W r. 1782 objął kasztelanię konarßko-kujawską, w 1783 kowalską, w pół roku później inowrocławską. Zył jeszcze w roku 1793.—Bartoszewicz w „Enc. Org.“ VI, 869; Pawiński „Dzieje ziemi kujawskiej“ t. V.

Dąbski Józef, herbu Godziemba, kasztelan buski. Naprzód sędzia ziemski latyczowski, w roku 1785 otrzymał kasztelanię buską, którą po upływie kilku miesięcy złożył.—Bartoszewioz w „Enc. Org.“ VI, 869.

D. C. albo DC, w botanice skrócenie De Can-

dolle.

D- C. albo d. c. w muzyce zamiast Da cap o.

D. C. L., w Anglii—Doctor of Civil Law.

Dce. Desne, w botanice skrócenie Decaisne.

d, d., skrócenie łacińskiego de dato, albo dieto die, albo dono dedit.

D. D-, w rzymskich napisach: Diis, albo Do-mus dîvina.

d. d. d„ znaczy: dat, donat, dedicat, formuła dedykacyi,

D dur, franc, ró majeur, włos. re mag-giore (wyr. muz.), nazwa tonacyi, która ma za podstawę ton D. Gama D. dur: D. E. Fis, G. A.

H. Cis; akord: D. Fis. A. Tonacya D dur oznacza się dwoma krzyżykami.

Dea-Dia, szczególna odmiana bóstwa Ops, la-tyńska bogini pól ornych, ob. Arvales Fratres.

Deadwocd, miasto górnicze w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie Dakoty Południowej, w północnej części Czarnych Pagórków (Black-Hills), około 10 000 m-ców. W 1874 roku znaleziono w okolicy srebro i złoto; wkrótce też napływać zaczęli koloniści i dali początek osadzie, która już w r. 1881 podniesioną została do godności miasta. Leży ona przy zbiegu dwóch górskich strumieni, płynących w malowniczej dolinie; droga żelazna łączy ją z głównym systemem dróg amerykańskich, a sieć telefoniczna ze wszystkiemi ważniejszemi osadami w okolicy.

Deâk Franciszek (Ferenc z), patryota, polityk i mówca węgierski (* 13 [nie 17] październ. 1803—f w nocy z 28 na 29 stycznia 1876 w Peszcie). Miejsce urodzenia błędnie wskazują w majątku ojczystym, Kebida. D. urodził się w Söjtör, w komitacie Zalańskim (Szala). Pochodzi ze starej rodziny szlacheckiej. Po ukończeniu nauk prawnych

i politycznych w akademii w Rab, praktykował w t. z. tabula regia, sądzie II instanoyi w Budapeszcie; uzyskał dyplom na adwokata, ale praktyki obrończej nie rozpoczął; wrócił do swego komitatu; został vice-fiskałem, następnie notaryuszem (ob.) i prezesem biura opieki nad sierotami i wreszcie, przed 30-ym r. ź., assesorem sądowym (tabla- biro = mąż stołu [sądowego]). Na męża publicznego wyrobił się na zgromadzeniach komitatowych. Była to epoka żwawego ruchu umysłów na Węgrzech i rozbudzania się samowiedzy społecznej. Reformatorskie idee Stefana Szechenyi’ego, przeważnie ekonomiczne, wnikać poczynały w intelligentne warstwy narodu, a ecba haseł tu wydawanych dochodziły do ludu. Stare społeczeństwo średniowieczne potrzebowało przebudowy. Potrzebę tę odczuwał żywo D. i, na instytucyach samorządu kształcąc swój charakter publiczny, jednocześnie i umysł zaostrzał. Gdy w r. 1833 starszy jego brat, Antoni, do owego czasu poseł na sejm, z powodu choroby ustąpił (f 1835), wybrano młodszego i wysłano do Preszburga. W sejmie czteroletnim (1832— 1836) D. odrazu zabłysnął jędrnością swoją, stałością, rozumem i umiarkowaniem, wkrótce wybił się na czoło oppozycyi, jako polityk postępowy i przy-tem poważny patryota, daleki wszakże od wyłączności i nieobojętny na sprawy poza - węgierskie. W 30-ym roku życia był już takim, jakim go świat poznał w 60-ym. Zniesienia praw feodalnyóh szlachty żądał bez lubującego się w jowiszowych gromach demokratyzmu; za równouprawnieniem przemawiając, nie groził, ani nie wyklinał: tłómaczył tylko, że równość wobec prawa jest i sprawiedliwą, i rozumną, i dobrą. Argumentacya jego przyczyniła się niemało do ujęcia w r. 1835 pańszczyzny i wszelkiej stałej pracy rolnej ludu na rzecz dworów w karby prawnego porządku. Osiągnięte wyniki dalekiemi jednak były od ideału, który D. wraz z innymi mężami postępowymi w umyśle swym rozpalił; w Wiedniu lękano się zarazy postępu. Pamiętną pozostanie, jako rys szlachetnego sposobu myślenia, odpowiedź dana Józefowi Andrassemu podczas rozpraw nad ińterpellaeyą Balogha, w sejmie roku 1836, z powodu polityki Metternicha (Steinbach, str. 13). Zajęcie się stroną] organizacyjno-prawną nie odwracało D-a od zadań ekonomicznych: jeden z naj-pierwszych przemówił on w interesie zaniedbanego rolnictwa. Na sejmie r. 1839 odsłonił sejmującym grę dworską: skazywano umyślnie, aby za ułaskawienie wytargowywać zrzeczenie się dążności liberalnych i narodowych, niemiłych w Wiedniu. Godząc wierność dla tronu z samodzielnością sejmu, umiał D. zapewnić, przy poparciu arcyksięcia-pala-tyna, Józefa, i amnestyę dla skazanych, i nietykalność dążności postępowych. Na tym sejmie, rozwiązanym w r. 1840, opracował wespół z Władysławem Szalayem i Aurelim Dessewffym projekt kodeksu karnego, o którym prawnicy europejscy wyrażali się współcześnie z uznaniem. Do sejmu 1843 r. D. nie wszedł, gdyż komitat zalański nie miał jeszcze dość silnego stronnictwa, aby go przeprowadzić spokojnie przez tłum szlachty, która, dmąc w swoje przywileje, stanęła murem i nie chciała pod-

one na

w naro-

a wraz

dać się projektowanemu opodatkowaniu, a gdy go przyjaciele polityczni przeprowadzili gwałtem, w sposób bezprawny, dar taki odtrącił; pośrednio wszakże wywierał wpływ na prace sejmowe, a były one ważne: w r. 1844 wyrzucono z państwa łacinę, wprowadzono we wszystkich władzach język węgierski, w szkołach nakazano wykład nauki języka i literatury ojczystej, w sądach—postępowanie i wyrokowanie po węgiersku; Kroaci mieli sześć lat czasu na nauczenie się języka narodowego Węgrów. Rozpoczęło się też wówczas stopniowe strącanie szlachty z górującego nad całem społeczeństwem prawno-publicznego stanowiska: sejm przyłożył siekierę do przywilejów dominialnych, zniósł sądownictwo pana nad chłopem i ograniczył pańszozyznę. W łonie tego sejmu poczęło się wielkie stronnictwo liberalne i zarazem narodowo-węgierskie, takie już, jakie poznać s;ę dało jeszcze przed rewolucyą marcową, w listopadzie 1847 (uchwały z 12 t. m.)na sejmie preszburskim. D. oddał się pracy zawodowej; studyował przytem ciągle prawoznawstwo i politykę teoretyczną, podróżował często za granicą i wyjeżdżał leczyć się u wód. W 1845 ostro skarcił Apponyi’ego za wsteczny projekt urządzenia ad-ministracyi, ale nie szczędził upomnień i liberalnym, którzy go w błooie już tarzać byli gotowi. Z powodu niezdrowia nie wszedł do sejmu 1847 r.; pro-gramat wszakże liberalny myślą swoją przejął. Huczało już wtedy w powietrzu w całej Europie; już r. 1846 zaczął był wyprowadzać idee z serc i umysłów na ulicę, na bruk. Stronnictwo postępowe i pa-tryotyczne na Węgrzech zapragnęło odezwać się z żądaniami swemi, a do ułożenia manifestu nie znalazło nikogo zdolniejszego nal D-a. W odezwie tej, noszącej datę 7 czerwca 1847 r., rzucił już D. w teoryi podwalmy systematu dualistycznego, który po dwudziestu latach miał się i w praktyce urzeczywistnić. Ze strony polityczno-narodowej manifest stawia żądanie zupełnej niepodległości narodowej jedynie tylko pod berłem Habsburgów. Imię D-a nabrało nagle rozgłosu, otwierającego naoścież pole działalności publicznej. Jeden z dwóch deputowanych komitatu zalańskiego zrzekł się dobrowolnie mandatu, a wyborcy oddali go zaraz D-i, który, dzięki temu znalazłszy się w pierwszym, preszburskim, sejmie 1848 r., był uczestnikiem jego pracy, burzącej ^ostatecznie średniowieczność ustroju społecznego i zaprowadzającej sejm nowożytny z umyślnie uchwalonem prawem wyborczem i statutem wewnętrznym. Gdy Ludwik Batthyanyi tworzył pierwsze ministeryum węgierskie narodowe (od 17 do 23 marca), wezwał do niego autora manifestu na^ ministra sprawiedliwości. D. wszedł, alejbez ^wiary,|jprzewidując; ^chmurną przyszłość. W początku urzędowania był prawie wyłącznym mówcą rządu w sejmie. Ministeryum składało się z czerwonych, jak Kossuth, z gorących, jak Sze-mere, z rozważnych, jak: Batthyanyi, Eötvös, Klausami Meszaros.^Ta^większość, którą wzmocnili jeszcze sam D. i E.yÖzechenyi, nic wszakże poradzić nie mogła przeciwko żywiołom przewrotowym całego narodu, których wyrazem Kossuth był już w r. 1847 na sejmie. Nieszczerość Wie-

dnia podsycała opozycyę; Ferdynand V, osobiście zjechawszy do Pesztu 11 kwietnia, zatwierdził wprawdzie postanowienia marcowe, ale w Wiedniu trzymał radę arcyksiążąt i dygnitarzy, która przemy-śliwała nad tern, jakby odebrać napowrót to, co dano, i wrócić do stanu przedrewolucyjnego, a używała Jellaćića za narzędzie. Gdy d. 5 lipca 1848 r. zebra! się w Peszcie nowy sejm, w kilka dni później rozstrzygały się już losy młodego konstytu-cyonalizmu węgierskiego. Najważniejsze w danej chwili wnioski wyszły, nie z ust Batthyanyiego, D-a lub którego innego umiarkowanego członka sejmu, ale z ust Kossutha; on-to zażądał 200 000 ludzi i 42 mil. gul. przeciw Kroatom, a podżegając umysły, 20 lipca oznajmił, że środki te pójdą na ujarzmienie „szlachetnego J narodu włoskiego". Rzeczywiście poszły rewolucyę węgierską, która zyskiwała przez uchwałę lipcową honwedów i skarb własny. Od sierpnia już żywioł skrajny brał górę i dzie, i w rządzie; wpływ i popularność Kossutha

•V

■■■ a

cli

-ii

Fig. 51. Deâk Franciszek.

dniem każdym rosły. D. nie urzeczywistnił nawet w drobnej części gorącego marzenia swego, aby Węgrom dać nowe zupełnie prawodawstwo, zwłaszcza karne, i sądownictwo. We wrześniu r. 1848, gdy Jellaóić z Kroatami stał już na Węgrzech, rząd wiedeński czynił go kommissarzem nadzwyczajnym w Królestwie Węgierskiem, ludzie spokojni, umiarkowani, nie mieli już co robić. Pojął to Batthyanyi i 11 września podał się do dymissyi. Namowy z Wiednia niczego już nie odwróciły. Kiedy lud peszteński mordował wysłańca królewskiego, Lambacha (28 września), Batthyanyi, z nim D., nie byli już ministrami; obaj pozostali wszakże w sejmie, urzędownie rozwiązanym już d. 12 września. Jako dobry Węgier, dał się D. jeszcze uprosić na członka wielkiej deputacyi (wraz z Batthyanyi’m i arcybisk. Lonovicsem), i ponownie w grud. 1848, gdy trzeba było przebłagać Windisch-graetza, stojącego już na progu Węgier z armatami. Po zajęciu Pesztu d. 5 stycznia 1849 uczest-m'ctwa w sejmie debreczyńskim odmówił i na cały czas walki z Austryą uchylił się od polityki u-rzędowej. Gdy Kossuth z kazalnicy wielkiego kościoła protestanckiego w Debreczynie ogłaszał dynastyę habsburską za odpadłą od tronu węgierskiego (14 kwietnia), D-i wydało się to nieszczęściem: przeczucia z końca marca wkrótce się ziściły. Do r. 1851 mieszkał w majątku ojczystym, oddając się pracy na roli i w książkach, przyjmując ze wszystkich stron kraju patryotów, którzy go utrzymywali w ciągłej świadomości tego, co się wkoło niego działo, a od niego wzamian dostawali słowa mądrej cierpliwości, jasnego poglądu na sprawy publiczne i wiary w przyszłość. W r. 1851 Szechenyi kupił od niego wieś, umyślnie, aby go wyciągnąć do miasta. W Peszcie zajął D. dwa skromne pokoje w hotelu „Zur Königin von England“ i do śmierci w nich już mieszkał. W Tacytowskiej ciszy dziesięciolecia 1850 — 60 umysł jego ostatecznie dojrzał, rozwinął, wzmocnił w sobie i skrystalizował wszystkie zasady dawniejsze—a listy jego i, rzadkie zresztą, artykuły dziennikarskie nakazują w pozornej bezczynności dostrzedz nieustającą działalność umysłu. Blizka już przyszłość miała go z owej bezczynności wyrwać na politycznego przewódzcę narodu. Daremnie z przeciwnej strony starano się go rozruszać, wciągnąć, choćby pośrednio, w wir porządków, z tryumfu r. 1849 wyrosłych. Gdy po wojnie włoskiej r. 1859 rząd austryacki do wzmocnionej rady państwa z 343 członków zawezwał wszystkie narodowości, pojechali i Węgrzy, ale nie było między nimi D-a. Stronnictwo zachowawcze, Maj-lathowie i inni, mieli wtedy monopol działania. Wreszcie w dyplomie Gołuchowskiego z d. 20 października 1860 r. błysnął świt dnia nowego; narodowości miały się rozwijać swobodnie, każda na historycznej swojej podstawie, z własną szkołą, sądem i zarządem. Węgrzy musieli pomyśleć o zorganizowaniu się i wejściu w ostateczny stosunek, i z dynastyą in petto już obaloną, i z całokształtem różno narodowych krain za Litawą. I sami też nie byli jednorodni u siebie, ani pod względem narodowości, ani pod względem przekonań politycznych. Młody, niedoświadczony jeszcze monarcha w Wiedniu nie miał stałej osi obrotowej dla swej polityki, ani w zasadach, ani w ludziach. D., wezwany wraz z Eötvösem do króla, dał mu d. 27 grudnia 1860 tylko jedną radę: zwołać sejm węgierski z r. 1848. Było to jedyne stanowisko narodowe; Węgrzy nie mogli dobrowolaie topić się w morzu austryackiem. W Wiedniu, zamiast konsekwentnie rozwijać raz wygłoszoną zasadę, zaczęto się cofać, silniejszem też musiało być teraz na Węgrzech hasło: „Stać przy swojem“. Po dyplomie październikowym można się było czegoś więcej spodziewać, niż konstytuoyi Schmerlinga (13—26 lutego 1861). Wybrany do sejmu w dniu U marca 1861 roku z pierwszego okręgu w kraju, z wewnętrznej dzielnicy Pesztu, D., wierny dewizie ludzi dzielnych a płodnych „Suaviter in modo, fortiter in re“— już w kwietniu przekonywał podbijającemi mowami swemi, że taki sejm prowmcyonalny, taki pro-wincyonalizm jako zasada kierująca, w żaden sposób zadowolnić nie może narodu z taką łmtoryą i z taką statystyką, jak Węgrzy, a pragnącego nie-tylko trwać, ale i żyć. W tym duchu przemawiał z nieugiętością charakteru do Frań. Józefa dnia 9 stycznia 1861 r., gdy go wezwano poraź drugi do Burgu. Wówczas już głęboko sięgał w konieczność dualizmu i ujmował ją w trzy punkta wspólności: skarb i długi, wojsko i dyplomacya, a sprawa narodowości na Węgrzech napełniała go niepokojem. D. 24 marca w „Pesti Naplo“ zamieścił artykuł programowy o stosunku do Kroacyi. W wiedeńskiej radzie państwa nie chciał widzieć żadnego Węgra. Gdy dnia 6 kwietnia zebrał się sejm w Peszcie, zamiast w Budzie, dokąd go zwołano, D., uzbrojony w gruntowną wiedzę dziejów i praw ojczystych, stawiał niezmordowanie tezę, że Węgry muszą być odrębną od innych ludów całością polityczną, jak są odrębną i historyczną, i że wolność w jarzmie szmerlingowskiem sprzeciwia się ich dziejowej naturze, równie jak teraźniejszym dążeniom. Radził wszakże uznać króla de facto i zbijał wywody nieprzejednanych spadkobierców i w części uczęstników sejmu debreczyńskiego, którzy nie chcieli nawet słyszeć o królu i, zamiast adresu, podsuwali formę postanowienia lub manifestu. Wystąpienie D-a wysunęło go odrazu na czoło stronnictwa adresowego (fôlirâti pârt), ucierającego się ze stronnictwem przeciwnem zwolenników prostej rezolucyi (hatńrozati part), pod prze-wództwem Władysława Telekyi’ego, który je życiem przypłacił. Projekt adresu, wcielony w wielką mowę D-a z d. 13 maja, przeszedł kartaczo-wy ogień oporu i roztrząsany był jeszcze w lipcu, ale go obie Izby ostatecznie przyjęły. Mniejszość początkowa, dzięki nieustającemu wpływowi, zamieniła się w większość. Na odpowiedź królewską opracował D. w imieniu sejmu i narodu duplikę, która jest arcydziełem literatury politycznej, i z nieubłaganą logiką dając wywód nieprzerywalności prawa, wiąże sejm obecny z sejmem i prawem sej-mowem 1848 r., i po przez układ 1790 r., po przez sankcyę pragmatyczną 1723 r. sięga aż do pierwszych początków 300-letnich dziejów Węgier pod berłem habsburskiem. Stanowczość przebija się nawet w formie tego dokumentu, który sam jeden wystarczyłby już D-i do wdzięczności wszystkich ziomków. W sierpniu 1861 zaczęły się znowu rządy z góry, z Wiednia, i trwały cztery lata. Mowę, jakąD. podziękował członkom obu izb, przynoszącym mu upominek za adressy, skonfiskowano, ale nie zdołano przytłumić wydanego przezeń hasła zupełnej bierności. Na początku roku 1865 zaczął opór w Wiedniu mięknąć. Braterstwo w Szlezwigu o-budziło już obawę rozbratu. Na wypadek starcia zewnętrznego nie chciano rozdarcia wewnątrz. W nowym powiewie D. na Wielkanoc 1865 r. wystąpił w „Pesti Naplo“ z artykułem, określającym warunki zgody; zarysował w nim już przyszłe dele-gacye i sprawy wspólne. Zgoda postępowała powolnie. Odprawiono wreszcie ową wzmocnioną radę z r. 1851. Zniesiono patent szmerlingowski (d. 21 września) i zwołano sejm; d. 14 grudnia 1865 roku cesarz Frań. Józef zagaił go osobiście. Adres z lutego 1866 był powtórzeniem adressu z r. 1861, a D. podczas rozpraw miał świetną, nauczającą, mowę o opportunizmie, d. 22 lutego. Teraz znowu wydano dwa adresy i znowu pisał je D. Jest on również twórcą opracowania, wskazującego zasady związku dualistycznego z Austryą (d. 25 czerwca). Obie strony, poznawszy konieczność, silnie już pochylały się ku sobie, tak, że zgodę już w czerwcu r. 1866 przerwała tylko wojna z Prusami. Podczas wojny Bismarck, obrońca legitymizmu rządów przeciwkorewolucyonizmowi ludów, podburzał Klapkę do formowania legionów węgierskich przeciwko węgierskiemu królowi Deaka. Dobrze się stało, że Węgrzy tak mdło odpowiedzieli na wezwanie, gdyż po wojnie zgoda z trudem tylko byłaby stanęła. Cesarz tak wysoko cenił zdanie D-a, że po rozej-mie Nikolsburskim, w środku lipca, wezwał go incognito do Wiednia, radząc się: co robić? zawrzeć pokój, czy wojnę dalej prowadzić? Deak stawił się w Meidling jako adwokat Ferenczi. Z góry oświadczył, że się na polityce zagranicznej nie zna, może tylko powiedzieć, co myślą o wojnie Węgrzy. Dalecy są oni od zwątpienia, jakie ogarnęło Wiedeń, ale wielkich ofiar nie poniosą. Sejm nic nie da, dopóki konstytucya nie będzie przywróconą. Zatem pozostaje pokój, a po pokoju czemprędzej gruntowne reformy. „Tylko tym sposobem można ocalić monarchię“—nie wahał się D. powiedzieć monarsze w żywe oczy. Franciszek Józef rady u-słuchal: wziął Beusta na ministra spraw zagranicznych, zwołał sejm węgierski na 19 listopada, przyrzekł spełnić życzenia Węgrów, dał dymissyę Belcredemu. zamianował kanclerzem Beusta (d. 2 lutego 1867), wezwał do siebie jeszoze raz D-a (8 lutego) i dnia 17 lutego 1867 zamianował Andras-sego prezesem ministrów węgierskich. D. znowu wymówił się od ujęcia steru: najpierw nie czuł się na siłach, bo co innego jest być trybunem, a co innego ministrem kierująoym, a potem wolał pozostać na stanowisku duchowego ojca i regulatora nowej organizacyi. Przy wykończaniu ugody z d. 29 maja 1867, przy urządzaniu stosunków z Kroacyą i z narodowościami, myśl jego i wola miały wagę rozstrzygającą. Ustawa o prawach narodowości z r. 1868, pomyślana sprawiedliwie, gdyby w wykonaniu gwałconą nie była, zwłaszcza za Tiszy,—mogła była zapewnić nie-Węgrom warunki pomyślnego rozwoju. Wybitnym czynem D a było przeprowadzenie własnego projektu adresu w burzliwym sejmie 1869 r. (3 czerwca). Przy ujmującej skromności swojej, unikał D. wszelkich odznaczeń, nie przyjął miejsca palatyna przy tronie podczas koro-nacyi w Peszcie d. 8 czerwca 1867, i kiedy wszyscy mieli jego imię na ustach, on siedział samotnie w swoich dwóch pokojach w hotelu „Zur Königin von England“ i cieszył się radością swych ziomków. Do śmierci był członkiem sejmu, merytorycznie biorąc udział w jego pracach, a częściej jeszcze godząc sprzeczne zasady, dążenia i ambicye. Giy w 1875 wielkie jego stronnictwo przetworzyło się przez przyjęcie w siebie nowych żywiołów liberalnych, on sam nie mógł już być jego przywódzcą. Prawdziwym tryumfem jego zasad było nawrócenie się nieubłaganego niegdyś radykalisty, następcy Ł. Tele-kiego, Kolomana Tiszy, i objęcie przezeń steru nad stronnictwem, które wskrzesiło państwo węgierskie. Upadające coraz bardziej zdrowie od r. 1873 nie pozwalało już D-i na częste bywanie w sejmie; jednak w chwilach waźnyoh poczucie obowiązku prze-magało dolegliwości fizyczne. Niezapomnianem pozostanie zjawienie się „starego jegomośoi“—jak go poufale nazywano—w Izbie d. 28 czerwca 1873, kiedy Iranyi, a po nim Lukać, wnieśli mocyę nagany dla Treforta, ministra oświaty, za pobłażliwość okazaną biskupowi Schopperowi w Rosenau, który nie lękał się ogłosić dogmatu nieomylności. Miał wtedy D. ostatnią już mowę swoją w sejmie; mówił o swobodzie wyznań. Zwrócił się przeciw twórcy „kulturkampfu*, a stosując zasady do interesów Węgier, postawił pięcioro wymagania: 1) sy-stemat amerykański — wolny kościół w wolnem państwif; 2) zniesienie przywilejów kościoła dotychczas panującego; 3) obowiązkowe śluby cywilne; 4) ścisłe oddzielenie funkcyj państwowych od kościelnych; 5) zniesienie prawa wirylnego biskupów do Izby magnatów i obsadzanie krzeseł przez wybór lub nominacye. Już więcej sejm głosu jego nie usłyszał; choroba wydarła mu siły. Cały kraj zajmował się stanem jego zdrowia. D. 11 marca 1874 Franciszek Józef, będąc w Peszcie, odwiedził złożonego chorobą męża i szczerem przejęty był współczuciem. Po trzech latach obłożnych cierpień zgasł „mędrzec w ojczyźnie“, jak go pospołu z Szeche-nyi’m nazywano. Obie Izby na znak żałoby zawiesiły posiedzenia swe aż do pogrzebu, który odbył się dnia 3 lutego 1876, kosztem państwa, z królew-skiemi honorami. Ciało złożono na cmentarzu Ke-repecs w Peszcie i wzniesiono dlań wspaniałe mauzoleum, powagą a prostotą stylu odpowiadające monumentalnemu charakterowi człowieka; w najwydatniejszym zaś punkcie stolicy, w roku 1887 we wrześniu, odsłoniono pomnik dłóta rzeźbiarza Hu-szara, w obecności umyślnie przybyłego króla.—Jako źródła do dziejów Deaka i współczesnych mu Węgier służą 1) własne jego mowy w sejmie i poza sejmem, memoryały, adresy i listy wydane w Peszcie 1881—88, w 3 t. przez Konyi’ego Emanuela (Kónyi Mano) p. t. „Deak Ferencz beszódei“ (T. I lata 1829—47, T. II 1848—61, T. III 1861—6);

2) studyum publicystyczne D-a w odpowiedzi na wywód prawa państwowego austryacko-węgierskiego, napisany przez Wacława Lustkundla p. t. „DasOa-ster.-ungarische Staatsrecht"; 3) artykuły w „Pe* sti Naplo“, „Pesti Hirlap“ i innych; 4) Listy przechowywane w manuskryptach; 5) Zbiory Toldych, i urzędowe; 6) „Staatsarchiv“ Aegidiego, Kremera i Delbriicka. Ogólne stosunki polityczne epoki przedstawili: Horvath w dziele obejmującem dwadzieścia pięć lat historyi Węgier, po węgiersku i po niemiecku, Leger Ludwik w „Histoire de T Autriche-Hongrie“ (Paryż 1888, wyd. 3-e); czasy zaś re-wolucyi—Iranyi, przy współpracownictwie Chassin’a „La révolution de Hongrie“. Życiorysy i monografie opracowali: Pulszky Fr. „Franz D.“ (po niemiecku, Lipsk 1876); Rogge „Fr. D.“ (tamże 1876); Czen-gery Ant. „Franz D.“ (po niem,, t-źe 1877); Grant

And. S.

A. Pol.

Duff (ed.) „Francis D. the Hungarian Statesman* (Londyn 1880); Steinbach Gustaw „Franz D.“ (Wiedeń 1888). Wyborne studyum zamieścił Laveleye w „Revue des deux mondes* (1868). Pisali jeszcze o D-u: Aldor Emer., Forster Arnold Florence. Wybitniejszej pracy polskiej nie znamy. Ślady działalności zaznacza „Schulthess’ Geschiohtska-lender*.    ⁸

Deâk Farkas Köpecs, historyk węgierski (* 1834 r. w Marosvâsârhely), członek akademii węgierskiej. Napisał dzieła następujące: „A nem-zet gaz dasógban Magyarorszagon“ (Historya gospodarstwa narodowego w Węgrzech 1866); „Na-gyvârad elvesztése 1660“ (Zdobycie Wielkiego Wa-radynu 1660; 1877); „A Veselenyi csalâd Ö3eiröl“ (O przodkach rodu Veselenych, 1878); „Magyar hölgyek levelei“ (Listy niewiast madiarskich, 1879); „Gröf Tököly Imre levelei“ (Listy hrabiego Emeryka Tökölego—[1882]); „Veselényi Anna özvegy Csâky Istvânné (1584—1649) életrajza és leve-lezése“ (Żywot i korespondencya Anny Veselenyi, wdowy po Stefanie Csakym), oraz wiele monogra-fij i rozpraw historycznych. Większą część dzieł D-a wydała akademia węgierska.    •

Dease Piotr Warrens, żeglarz angielski (* 1803 r. w Kanadzie), był urzędnikiem w Towarzystwie odnogi Hudsońskiej; r. 1825 przyłączył się do wyprawy Franklinu, która, puściwszy się po rzece Mackenzie od wypływu jej z jeziora W. Niedźwiedzia aż do uścia, potem wzdłuż brzegów północnych Ameryki, dotarła aż do Return Reef (Skały powrotu). Następnie w roku 1837 podjął z Simpsonem samodzielnie takąż wyprawę, w której zbadał wybrzeże zachodnie aż do przylądka Barrow. Przezimowawszy nad jeziorem W. Niedźwiedzia, w 1838—39 udał się znów z Simpsonem na wsohód i w podróży tej opracował kartograficznie wybrzeże aż do przylądka Brytańskiego w Beotyi Szczęśliwej, tak, iż po nim już tylko nieznaczna część brzegów arktycznych Ameryki pozostała nieznaną. Na cześć jego cieśninę między Ziemią Wiktoryi a północnym lądem amerykańskim nazwano cieśniną D e a s e’a.    *

Dea Syria, bogini syryjska, ob. Der keto.

Deal, miasto nadmorskie w angielskiem hrabstwie Kent, nad cieśniną Kaletańską i przy drodze żelaznej Dover-Ramsgate, uczęszczane kąpiele morskie, niezła przystań, w której statki zaopatrują się w żywność i która zabezpieczona jest przez diuny czyli odsepiska, punkt zborny okrętów handlowych; warsztaty do budowy statków, wyrób płótna żaglowego; 8 500, a z przyległą osadą W aimer, 12 500 m-ców. W pobliżu niebezpieczna ławica Goodwin Sands, z latarnią morską. W tutejszym zamku Walmer rezydował gubernator Pięciu Portów (ob. Cinque Ports).

Dean Forest, kraina pagórkowata i lesista w Anglii, między rzekami Severn i Wye, w zachodniej części hrabstwa Gloucester, jeBt przeważnie własnością korony, dzieli się na 6 okręgów (Walks), zostających pod władzą osobnego gubernatora (Lord Warden), liczy około 18 000 m-ców i zajmuje przestrzeń 105 km. □. Ludność znaj-

duje zajęcie w obfitych kopalniach węgla i w łomach kamieni; lasy, starannie pialęgnowaue, dostarczają drzewa masztowego i do budowy o-krętów.    And s'

Daath Valley, t j. dolina śmierci,— puitynna dolina we wschodniej częśji stanu Kalifornii wSti-nach Zjedn. Amer. Pótn., między pasmom Funeral na wschodzie, a Telescope Ranga na zachodzie; posiada w środku obszerna baguiste jezioro—leżąca 220 stóp poniżej poziomu morza; ginie w niem sy-stemat rzeki Amargoza;—okolica prawie zupełiie szaty roślinnej pozbawiona.    An4, s‘

Deauville, miasto w departamencie francuskim Calvados, okr. Pont l’Evêjue, przy uściu rzeki Touques w kanale La Manche (po drugiej stronie rzeki leży słynna miejscowość kąpielowa Trouville). Zbudowane na wysokim brzegu granitowym, ciągnie się wzdłuż wybrzeża, na przestrzeni 2 ch km.; posiada wyborne urządzenia do kąpieli morskich, piękny kościół, wzniesiony niedawno w stylu romańskim, wspaniały pałac ks. Demidowa, park angielski, hip-podrom, zakład hydropatyczny i 2 531 m - ców (1891).    And-s-

Debain Aleksander Franciszek (* 1809 w Paryżu—f tamże 3 grudnia 1887), fabrykant fortepianów, wynalazca harmonium. W młodości pracował w fabryce Saxa, potem u Merciera. W r. 1834 założył fabrykę własną, w której 1840 zbudował pierwsze „Harmonium“.

De Bary Henryk Antoni, słynny botanik niemiecki (* 26 stycznia 1831 r. we Frankfurcie nad Menem—f 1887 r. ?), studya uniwersyteckie odbył w Heidelbergu, Marburgu i Berlinie, jako medyk, i rozpoczął praktykę lekarską we Frankfurcie w r. 1853; tegoż roku jednak porzucił ten zawód, aby oddać się studyom przyrodniczym, a głównie botanice. Habilitował się w Tubindze jako docent tego przedmiotu r. 1854, a w 1855 został powołany do Freiburga, gdzie założył pracownię botaniczną (r. 1858). W roku 1867 przeniósł się do Halli a stamtąd w 1872 do Strassburga. Prace jego dotyczą przeważnie morfologii roślin niższych, wodorostów i grzybów. Jemu zawdzięozamy wiadomości o wielokrotnych organach rozmnażania się grzybów, o ich rozwoju, o przemianie pokoleń i o rozmnażaniu się płciowem. Główniejsze prace jego są: „Beitrag zur Kenntniss der Achlya Proliféra“ (1852); „Untersuchungen über die Brandpilze“ (1853), ważne dla rolnictwa poszukiwania nad grzybami pasorzytnemi, powodującemi choroby roślin, zwane rdzą. Dalej idą: „Untersuchungen über die Familie der Conjugaten“ (1858); „Die gegenwärtig herrschende Kartoffelkraukheit, ihre Ursache und Verhütung“ (1861); „Die Mycetozoen“ (1859, 2-e wyd. 1864); „Recherches sur le déve loppement de quelques champinions parasites“ (1863); „Beiträge zur Morphologie und Physiologie der Pilze“ (częściowo przy współudziale Woronina, 5 części, 1864—1882), szereg badań nad morfologią i fizyologią grzybów; „Über die Keimung der Lycopodien“ (1858); „Prosopanche Burmeister ii eine neue Hydnoree aus Südamerika“ (1868); „Morphologie und Physiologie der Pilze, Flechten und My-

Dbata — Deboli Antoni.

Wł. M. K.

Dr J. P.

And. S,

cie.

W -K. Z

xomyceten“ (1866), jeden z najlepszych podręczników, który dziś jeszcze nie utracił swojej wartości; »Vergleichende Anatomie «-der Vegetationsorgane der Phanerogamen“ (1877), jeden z najbardziej wyczerpujących podręczników anatomii roślin; „Vergleichende Morphologie der Pilze, Myce-tozoen und Bakterien“ (1882); „Über Bakterien” (1885). Jakiś czas (od roku 1866) był wspólnie z Krausem, później z Justem, redaktorem »Botanische Zeitung“.

Debata (po francusku Débats, od Czasownika débattre = roztrząsać, rozbierać, spierać się o co, dyskutować, rozprawiać), są to rozprawy czyli dy-skussye, prowadzone o jakimbądź przedmiocie według ustanowionych prawideł, dotyczących zwłaszcza porządku w zabieraniu głosu, wolności słowa, t.

j. nietykalności prawa, jakie ma każdy mówca do wypowiedzenia swojego zdania, dozoru przewodniczącego rozprawom oraz władzy jego dyscyplinarnej. W parlamentach, jako też innych zgromadzeniach, korporacyach i towarzystwach, prawidła te zazwyczaj są objęte tak zwanym regulaminem.— (Ob. Izba, Parlament, Sejm, Zgromadzenie).    *

Debay August (* w Clermont-Ferrand w r.

1802), służył jako lekarz wojskowy francuski, w latach 1828—1833 należał do wyprawy naukowej, wysłanej do Grecyi. Jest autorem licznych prac popularnych, hygieniczno - lekarskich, z których: »Hygiène et physiologie du mariage““ do r. 1880 doczekała się 140 wydań. Książka ta w tłóma-czeniu skróconem wydaną została przez W. Lubelskiego p. n. »Małżeństwo pod względem fizyologii i hygieny, z dołączeniem uwag dyete-tyoznych nad wychowaniem niemowląt“. (Warszawa 1862). Poprzednio już J. Rogalska przyswoiła językowi naszemu dziełko tegoż autora p. n. »Poradnik dla płoi pięknej, albo hygiena piękności“ (Warszawa 1849).

Debet=w i n i e n, ob. Buchhalterya.

Debidour Eliasz Ludwik Marya Marek Antoni, znany An to ni nem, historyk francuski (* 13 stycznia 1847 r. w Nontron). Wychowany w szkole normalnej, był profesorem historyi kolejno w Nontron, Saint- Orner, Mont-de Marsan i Angers; w latach 1870—71 uczestniczył w wojnie jako ochotnik, a potem powróciwszy do uniwersytetu, został powołany do wydziału literackiego w Nancy, gdzie w r. 1879 otrzymał katedrę geografii, a 1889 historyi; od r. 1891 jest inspektorem generalnym wychowania publicznego. Napisał: »La Fronde angevine, tableau de la vie municipal au XVII siècle“ (1877); „De Theodora, Justiniani Au-gusti uxoie“ (1877); »Le général Bigarré d’après ses mémoires indédits“ (Paryż 1880); »Histoire de Du Guesclin“ (1880); „ L’impératrice Theodora “ (1885); „Précis de l’histoire de l’Anjou“ (1878); »Etudes critiques sur la révolution, l’Empires et la période contemporaine“ (1886); „Histoire diplomatique de l’Europe depuis l’ouverture du con-grè de Vienne jusqu’à la clôture du congrès de Berlin, 1814—1878” (1891). W Nancy założył

E ncyklop. Fow»z. Ilu»tr. Zeiz. 116. T. XV.

Société ’de Géographie de l’Est i czasop.l„Annales de l’Est“.    *

Debit, 1) Odbyt, sprzedaż towarów, zwłaszcza drobnych, a także wyszynk trunków (D. des boissons) i koncessya na niego, albo też wyłączna sprzedaż pewnego rodzaju towarów, szczególniej za granicą kraju. Taki sprzedawca zowie się dębi tan te m. D. pocztowy w dziennikarstwie znaczy to samo co ekspedycya pocztowa. O czasopismach zagranicznych, zakazanych przez rząd w jakiem bądź państwie, mówi się, że im D. odjęto.—2) D-w buchhalteryi jest to samo co debet, czyli dług. * Debiut (po franc, debut= początek, rozpoczęcie zawodu), w teatrze znaczy szereg występów próbnych, które odbyć musi artysta, chcący być do pewnego towarzystwa dramatycznego stale przyjętym (zaangażowanym), szczęśliwy zaś lub nieszczęśliwy obrót jego sprawy zależy przedewszyst-kiem od krytyki i publiczności, z których zdaniem dyrekcya, dbała o pomyślność teatru, rachować się musi koniecznie. Naturalnie, że artysta ma prawo żądać pozwolenia na kilka, najmniej na trzy występy, aby swój talent mógł dać poznać wszechstronnie.    *

Dęblin, miasteczko w Austryi, na Morawach, w hetmaństwie Berneńskiem, okręgu Tysznowskim, 3 mile na północo - zachód od Borna: należy do starszych osad, gdyż wspominane w kronikach już w pierwszej połowie XIII w., posiadało zamek warowny, gniazdo rodzinne panów z D-a. Tutejszy kościół św. Mikołaja sięga erekcyą końca XIII w., obecny pochodzi z 1740 r.; jest tu poczta, młyn, cegielnia i około 1 200 m-ców.

Dębo, Deboë, jezioro w Afryce, w Sudanie Zachodnim, leży pod 15° 15' sz. pn. i 3° 55' dł. zd. Gr., w samym środku labiryntu wyspowego, który tworzy rzeka Niger; dwoma ramionami z południa wpadają jej wody do jeziora i dwoma z północy wypływają z niego. — Zarówno jezioro, jak i okolica, nie są dotąd zbadane naleźy-

And. S.

Deboli, herb polski z indygenatu. Na tarczy w polu srebrnem dwa lwy (barwy naturalnej), zwrócone ku sobie i trzymające przedniemi łapami żelazny świecznik kościelny. Nad tarczą bez hełmu korona szlachecka bez szczytu. Roku 1662 za Jana Kazimierza herb ten wraz z iudygenatem otrzymał z Francyi pocholzący, Henryk de Beau-lieu, przezwany: Deboli (Vol. leg. IV, 862. Niesiec ki—Borkowski—»Herb. rodź. szl. kr. Pols.“).

Deboli Antoni Augustyn, herbu Deboli, dyplomata polski. Pochodził z rodziny francuskiej de Beau-Lieu, która w r. 1662 otrzymała iudygie-nat polski i osiadła na Rusi. Antoni Augustyn, jeden z pierwszych wy Chowańców szkoły kadetów, 31 marca r. 1767 został chorążym w wojsku ko-ronnem, w tymże roku posłany Psarskiemu do Petersburga w charakterze sekretarza legacyi. Po Psarskim, który podczas sejmu rozbiorowego musiał ustąpić, objął interesa polskie w stopniu rezy-denta-pełnomocuika (charge d’affaires); w r. 1780 został ministrem pełnomocnym, przy dworze petersburskim. D. 15 grudnia roku 1784 miano-

i!

dziale dyplomatycznym Rady Zastępczej tymczasowej. potem w wydziale dyplomatycznym najwyższej Rady narodowej, jako zastępca radcy. Delegowany był do komunikowania Stanisławowi Augustowi o czynnościach Rady i do porozumiewania się z prezydentem miasta, Zakrzewskim, w sprawie bezpieczeństwa królewskiego. Na stosunki jego z królem opinia patrzała krzywo: dla tego zażądał od Naczelnika paszportu do Galicyi, który we wrześniu otrzymał. Wdowiec z dwiema córkami po Galicynównie, 12 marca r. 1796 poślubił powtórnie we Lwowie Józefę Puzyniankę, starościankę upieką. Brat posła, Franciszek, podkom. nadworny z Kunegundy z Siemińskich, referendarzówny grodzkiej kor., miał syna Aleksandra, ożeń. z Szep-tycką. — Kalinka „Sejm czteroletni“ (t. I. str. 519—540); „Pamiętnik damy polskiej z XVIII w.

(Lwów, 1876, str. 110); Bartoszewicz w „Encykl.

w. s.

rem

grafii hel we c ki ej Tam ogłosił „Storia del Papa-tou. Wygnany z poduszczenia rządu austryackiego, miałjuź zamiar emigrować do Ameryki, gdy udało mu się, wraz z innymi patryotami włoskimi, znaleźć schronienie w jakiejś wiosce ukrytej w pośród najwyższych gór szwajcarskioh, gdzie zdrowie jego mocno szwankowało. Dopiero w r. 1850 pozwolono

wany chorążym nadwornym koronnym, brał udział w zjeździe Kaniowskim. Stanowisko jego w Petersburgu było skromne, zwłaszcza, że ani majątkiem, ani urzędem wysokim nie mógł imponować. Nie posiadając rangi ambasadora, jedynie na zebraniach dworskich mieć mógł przystęp do imperatorowej i tylko z ministeryum w urzędowych zostawał stosunkach. Najważniejszem zadauietn jego było do starczanie królowi wiadomości. Ożeniony z córką (f 1789) księcia Piotra Galicyna, generał-majora w armii i majora gwardyi, przez małżeństwo to, długi pobyt w Petersburgu i roztropność swoją do-ohodził do informacyj cennych. Trudniejsze miał zadanie, gdy oppozycya, zyskawszy przewagę na sejmie wielkim, zerwała z polityką Stanisława Augusta i wyznaczyła deputacyę do spraw zagranicznych. D., reprezentant deputacyi tej w Petersburgu, usiłował godzić wykonywanie poleceń jej z rozkazami króla. Na konferencyach środowych z viee-kancle-rzem Ostermanem starał się przedstawiać uchwały sejmowe w sposób jak najmniej gabinet petersburski drażniący; działalność oppozycyi składał na wpływ dworu pruskiego, lub na matactwa hetma-

w-

§|K§i

ffgs

-7

Fig. 62. Deboli Antoni,

na Branickiego. Człek ubogi, którego karyera cała opierała się na życzliwości królewskiej, miał odwagę komunikować Stanisławowi Augustowi twarde nieraz przestrogi. O żadną nigdy nie prosił łaskę, zawsze największą bezinteresownością celował. Gdy z początkiem sejmu zapowiedziano zbieranie w kraju składek na wojsko, połowę pensyi rocznej, 1 500 duk., ofiarował. Gdy zakomunikowano mu przyjazd do Petersburga Seweryna Potockiego w randze ambasadora, gotów był ustąpić mu, rozumiejąc, że większe tam znaczenie miałby pan kolosalnej fortuny. Król szanował go, wartość jego oceniał. We wrześniu roku 1792 D., opuściwszy Petersburg z dziećmi, udał się do Gdańska. Odbywał podróż kosztem własnym, sprzedawszy srebra; rząd Rzeczypospolitej winien mu był za okres od stycznia r. 1791 do końca lipea 1792—rs. 1804 kop. 80 (Rękopisy Muzeum Czartoryskich, Nr. 933). Podczas wojny w r. 1794 zasiadał najprzód w wy

Org.“ (t. VI).

De Boni Filip, publicysta i patryota włoski (* 1816 w Campo pod Feltre—f 1870 we Florencyi). Syn ubogich rodziców, oddany był przez wuja do seminaryum w Feltre, lecz, nie mając powołania do stanu duchownego, po zgonie swego opiekuna seminaryum opuścił i utrzymywał się z lekcyj prywatnych. Czas jakiś przepędziwszy na study ach w uniwersytecie padewskim, przeniósł się do We-necyi i był tam współpracownikiem kilku dzienników; podobnież później we Florencyi, dokąd wynieść się musiał wskutek podejrzeń policyi austryac-kiej. Tam też rozpoczął wydawnictwo „Emporeo biographico“, które stanowi część jego Biografii artystów, wydanej 1840r. w Wenecyi, ale niedokończonej; napisał dwie powieści: „Gli Ezzelini gli Estensi“ i „Scipione”, i wydawał kronikę miesięczną p. t. „Quel che vedo e quel che penso“, która cieszyła się wielkiem powodzeniem, lecz z końcem roku została przez policyę W. księcia zawieszoną. Stosunki jego z Mazzinitn zmusiły go szukania bezpieczeństwa w Szwajcaryi (1846). Tam w Lozannie ogłosił zbiór pieśni patryotycznych p. t. „Voci dell’ anima“, i podjął na nowo p. t. „Cosi la penso“ wydawnictwo swojej kroniki popularnej, która, przemycana do Włoch potajemnie, przyczyniła się w pewnej mierze do wywołania rewolucyi. W r. 1848 pośpieszył do Medyolanu, został czło-kiem lombardzkiego rządu tymczasowego, protestował przeciwko zawieszeniu broni, potem przenosił się z miejsca na miejsce, aż wreszcie po usunięciu się papieża z Wieczuego Miasta, przybył do Rzymu. Tam prezydował w klubie, założył „II tribuno“ i pracował nad ogłoszeniem rzeczypospo-litej Rzymskiej, której został przedstawicielem w Szwajcaryi, a po upadku jej osiedlił się w Kantonie Tessyńskim, gdzie z przyjacielem swoim, Mau-Macchim, znalazł zajęcie w sławnej Typo-

And. S.

mu osiąść w Zuryohu, gdzie lat dziesięć przepędził. Stamtąd posyłał do dziennika „Tribuna“, wychodzącego w Buenos-Aires, „Cronica mensile delle cose europee“ a w „Ragione“ Auzoniusza Pranchiego ogłaszał studya historyczne p. t. „La corte roma-na sotto Innocenzo VIII“ (1857). Za dyktatury Garibaldego De Boni udał się do Neapolu i był współpracownikiem dziennika Mazziniego „Popolo dTtalia“. W r. 1861 wybrany na deputowanego, po kilkakrotnem unieważnianiu i wznawianiu tego wyboru, zasiadł nareszcie na krańcowej lewicy i pilnie aż do śmierci w izbie pracował, występując statecznie jako zagorzały przeciwnik klerykalizmu. Do rzędu najważniejszych pism jego należą „Sto-ria dei fasti delle Romagne“ (1847); „La chiesa ro-mana e l'Italia“; „L’inquisizione e i Calabro - Val-desi“, oraz dramata: „GinevradiMonreale“i „Dome-nico del Castagno“.    *

Debora (po hebr. pszczoła), imię kilku kobiet biblijnych, z których najznakomitszą była D. prorokini, wysławiona w r. 4 i 5 księgi sędziów. Dzięki swemu darowi proroczemu taką wziętość sobie zjednała, że lud ze wszech stron ciągnął do niej i spory swoje pod jej rozsądzenie poddawał. D. sądy odbywała pod palmą, na górach Efraim, pomiędzy Betelem i Ramą, na północ od Jerozolimy. Było to wkrótce po osiedleniu się Izraelitów w Palestynie, gdy, upojeni łatwemi zwycięstwami, znacznie ostygli zarówno w religijnym, jak i w wojowniczym swoim zapale, czem ośmielone ludy przez nich podbite zaczęły środze mścić się nad nimi za dawne ich tryumfy; najsrożej zaś uciskał ich król chananejski, Jabin, który zdołał sformować związek z drobnych plemionek chananejskich, rozgromił waśniących się między sobą Izraelitów i przygniótł ciężkiem jarzmem szczególniej pokolenia północne. Wtedy - to, jako wybawicielka, wystąpiła D. Kazała ona w imię Boże Barakowi z pokolenia Nefthali zebrać 10 0000 wojowników i zająć z nimi stanowisko na górze Tabor; lecz ten jej odpowiedział, że w takim tylko razie spełni jej rozkaz, jeśli ona towarzyszyć mu będzie. Poszła więc do Kedes z Barakiem, który zebrał 10 000 waleczników, i, mając D-ę w towarzystwie swojem, rozłożył się na górze Tabor. Dowiedziawszy się o tern wódz chananejczyków, Sisara, zgromadził ogromne siły pogańskie i dziewięćset wozów „kosistych“ i wyruszył z nimi nad potok Cison. Barak na proroczy rozkaz D-y rzucił się z góry z swemi 10-ty-siącami na wroga, i taki popłoch wzbudził w jego zastępach, że wnet poszły w rozsypkę i sam Sisara,', z woza zeskoczywszy, pieszo uciekał. A gdy wojsko jego do szczętu pod mieczem izraelskim poległo, on się tymczasem schronił w namiocie Jaheli, żony Habera, Cynejczyka który w zgodzie żył z królem Jabinem. Ta go najgościnniej przyjęła, dała mu napić się mleka, ułożyła go do spoczynku, nakryła płaszczem, a gdy usnął, wbiła mu młotem w skronie gwóźdź drewniany, służący do przytwierdzania namiotu. Zwycięstwo to zostało upamiętnione Pieśnią D-y i Baraka, przechowaną w r. 5 Księgi Sędziów. Pieśń ta wysławia potęgę Jehowy, opisuje obrazowo u-cisk, jakiego doznawali Izraelici, sposób, w jaki roz

maite pokolenia brały udział w powstaniu, obojętność występną innych, i samą walkę czyli pogrom; potem wynosi bohaterstwo Jaheli i maluje niepokój matki Sisarowej, wyglądającej nadaremnie powrotu syna. Utwór ten, przyznawany samej Deborze i uważany powszechnie za najstarszy zabytek poezyi hebrajskiej, a odznaczający się u-kładem skończenie artystycznym, według zdania niektórych krytyków dzisiejszych ma pochodzić z epoki znacznie świeższej od opisywanego wypadku, który przypada na XIII albo XII wiek przed Chryst. Napotykane w nim niektóre wyrażenia, gdzie widoczne są ślady wpływu aramejskie-go, każą go odnieść do czasów po powrocie z niewoli babilońskiej; nie brak jednakże i między przeciwnikami Biblii takich, którzy uznają starożytność tej pieśni.—Porówn. C. F. Schnurrer „Dissertatio philolog. crit.” (1790); G. H. Hollmann „Commentarius philolog. criticus in carmen Debo-rae“ (1818); Gumpach „Alttest. Studien“ część I; „Das Triumphslied Deboras“; Koming „Comment, de cant. Deborae“ (1840); Böttger „Comment, e-xeg. crit in D. cantum“; A. Müller „Das Lied der Debora” („Königsberger Phil. Studien* 1888).    *

Döbra Tabor, miasto w Abissynii, prowincyi Amhara, śród górzystej okolicy, 2 500 m. nad p. m., 10 mil na wschód od jeziora Tana; na wzgórzu wznosi się zwykła rezydency a negusa, Jana II, do której wiodą schody w skale wykute. D. T. leży na skrzyżowaniu się ważnych dróg handlowych i wojskowych i dlatego jest głównem ogniskiem sił wojennych.

Debraux Paweł Emil, piosenkarz francuski, cygan literacki, przezwany „Beranger de la Canaille“ (* w Ancerville 1796—f w Paryżu 1861). Piosenki jego, niepoprawne pod względem stylu i nazbyt płoche, cieszyły się za Restauracyi wielką popularnością, a były też między niemi i pa-tryotyczne, za które nieraz przesiadywał w więzieniu. Wymieniamy tu najsłynniejsze: „La colonne“; „Le prince Eugène“; „Le Mont-Saint-Jean“; „La veuve du soldat“; „Soldat, t’en suviens tu“; „Mareugo“. Jest wiele zbiorów tych piosenek: „Chansonnettes et poésies légères“ (Paryż 1820); „Chansons gaillardes et politiques“ (1829); „Chansons nationales“ (1822); „Chansons nationales, nouvelles et autres” (1826 — 1829, 4 tomy); wreszcie „Chansons complètes“ (1835—1837, 3 tomy), wydane staraniem Berangera, kióry kilka strof rzewnych poświęcił przedwcześnie zgasłemu pieśniarzowi. Prócz tego wspomnieć jeszcze wypada: „Bréviaire du Chansonier“ (1830); „Villèle aux Enfers“ (1827) i „Le passage de la Bérésina“, romans (3 tomy 1825).    *

Debray Henryk, chemik francuski (* w A-miens 1827—f w Paryżu 19 lipca 1888 r.). Był z kolei uczniem, asystentem i współpracownikiem a wreszcie następcą na katedrze w Szkole Normalnej H. Sainte- Claire Deville’a. Wykouał bardzo znaczną liczbę ważnych i trudnych badań chemicznych, odznaczających się subtelną precyzyą, a prawie wszystkie—do współki ze swym mistrzem, albo pod jego natchnieniem. Przed innemi wymienić

należy wielki cykl badań nad metalami podobne- den z wybitnych członków świetnego grona uczo-mi do platyny i towarzyszącemi jej stale w tak nych francuskich, którzy stworzyli w naukach mi-zw. rudzie platynowej. D. i Deville pierwsi neralogicznych nowy a ważny kierunek doświad-poznali i opisali w stanie czystym rod, iryd, osm czalny. i ruten, a zbadawszy własności tych metali, nauczyli uwalniać od nich platynę. Cel poszukiwań powyższych był praktyczny, chodziło o znalezienie metody otrzymania platyny w stanie odpowiednim do przerabiania jej na przyrządy chemiczne.

Zn.

Debreczyn, madj. Debreczen, stolica węgierskiego komitatu Hajduckiego, śród rozległej równiny, rozciągającej się między KörÖ3em i Cisą, w węźle dróg żelaznych do Budapesztu, Nyiregy-haza, Szatmar-Nemeti i Hajdu-Nanas, 121 m. nad p. m.; 50 940 m-ców ^1890) prawie wyłącznie Ma-djarów, gdyż inne narodowości (Niemcy, Słowacy) nawet tysiąca głów nie dochodzą.—Ze wszystkich miast węgierskich D. jest najbardziej madjar-ski; ogólny wygląd, prócz środkowej części, ma charakter ogromnej wsi; obszerne place, szerokie u-lice, nizkie, przeważnie parterowe i nie stykające się ze sobą domy, rolnicze zajęcie mieszkańców, większość niebrukowanych ulic,—wszystko to, razem

Pożądana metoda została znaleziona około r. 1857 i polegała na prażeniu rudy platynowej z siarkiem ołowiu, przyczem pewne metale, towarzyszące platynie (żelazo), łączą się z siarką,^wydzielając ołów, który w stanie stopionym rozpuszcza w sobie platynę, pozostawiając iryd, orm i t. d. w stanie nie-rozpuszczonym. Tak otrzymany aliaż ołowiu z platyną zostaje poddany prażeniu, podczas którego o-łów się utlenia, platyna zaś w stanie rozdrobnionym

Bi

nasi

__

teBS

gis

im

fe»

11*85

mu

18

.. •

? Si

JLJ-LBÜL.1-3F »ni

»im-

(I H <U1D lilU lUfli J iii nnn nniin8n'inn«iii

Si

WÊËÈ

. sMBM

Sil

■111!™

Fig. 53. Debreczyn.

r. na

inspektora podatkowego, głównego urzędu celnego, izby przemysłowej i handlowej, dyrekcyi naukowej i superintendentury wyznania helweckiego dla obszarów, na wschód od Cisy położonych. Jest tu wyższa szkoła, założona w 1531 r., z wydziałem prawnym, filozoficznym i teologicznym, ten ostatni dla ewangelików reformowanych; gimnazyum, se-minaryum nauczycielskie, szkoła realna, progimna-zyum, szkoła rolnicza, biblioteka, licząca 100 000 t., z wielu eennemi zbiorami starych druków i ręko-

zostaje wydzielona. Teraz już należy tylko dopro- wzięte, stanowi jaskrawy kontrast z wielu in-wadzić ten ostatni metal do stanu litego, co przez nemi właściwemi miastami Węgier; do tego dodać naszych uczonych było osiągnięte za pomocą sta- należy, że D. przy niespełna sześćdziesięciotysięcz-piania jej w płomieniu tlenowodornym. W 1862 nej ludności zajmuje większą przestrzeń niż półmi-wystawie londyńskiej D. i Deville mogli się lionowy Budapeszt—D. jest wolnem miastem kró-pochwalić stopioną i odlaną w formie wapiennej lewskiem, siedliskiem najwyższych administracyj-bryłą platyny, ważącą do 100 kilogramów. Taki re- nych i sądowych władz komitatu, dyrekcyi skarbu, zultat był na owe czasy zdumiewający, a korzyść dla pracowni fabryk chemicznych, płynąca z upowszechnienia platyny w zastosowaniach olbrzymia.—Niemniej obszerny i trudny cykl badań, ale już wyłącznie teoretycznych, stanowiła dyssocya-cya (ob.). I na tern polu imię D-a zapisało się trwale w dziejach chemii obok imienia Deville’a.

Niezależnie od tego ostatniego D. poświęcił wiele sił i czasu sprawie sztucznego otrzymywania minerałów i słusznie wymieniany bywa jako je-

And. S

And S.

Dr J. P.

zwany

pisów.—Pomiędzy gmachami wyróżniają się: piękny kościół reformowany, w którym zbierał się sejm węgierski w 1849 r., kościół katolicki, ratusz, kolosalny pomnik poety Csakonaya, wzniesiony ze spiżu 1870 r. Na okolicznej, piaszczystej, ale dość urodzajnej, równinie, pasą się nieprzeliczone stada wołów, świń i owiec; rodzi się pszenica, proso, tatarka, tytoń, arbuzy i melony;—są to wszystko artykuły handlu debreczyńskiego, do których przybywają także produkta miejscowej fabrykacyi, jako to: słynne fajki i mydła debreczyńskie, koce, tkaniny wełniane, obuwie skóry, garnki i t. p.—Po Budapeszcie jest to najbardziej handlowe miasto węgierskie. Na tutejsze jarmarki, których cztęry bywa do roku, przybywają kupcy, nietylko z Węgier i Siedmiogrodu, ale ze wszystkich krańców Au-stryi i z za granicy; słonina i mydło stanowią najważniejszy przedmiot handlu, a następnie zboże, tytoń, miód, bydło rogate, świnie, konie (sprowadzane tu z odległych nawet stron w wielkiej ilości), wreszcie tkaniny i fajki. — (Przysłowie: „kto nie widział winobrania w Hegyalya i jarmarku w D-e, ten nio nie widział w Węgrzech“).—D. posiada nadto rządową stadninę koni, filię banku austro-węgierskiego i 4 instytucye kredytowe.—Dalszemu wzrostowi miasta stoi dotąd na przeszkodzie brak dobrej wody do picia, drzewa opałowego i mate-ryałów budowlanych. D. jest od r. 1543 głównem siedliskiem kościoła reformowanego w Węgrzech („Rzym protestancki") i z tego powodu r. 1686 u-ucierpiał wiele od wojsk cesarskich, które pod wodzą generała Caraffy zajęły go i zniszczyły. Podobnego losu doznało miasto i w 1707 r.—Na kongresie, odbytym w D e 1711 r., Węgrzy uznali zwierzchnictwo domu Habsburskiego. W 1715 D. stał się wolnem miastem królewskiem. — Podczas powstania Węgrów był siedliskiem ich rządu i sejmu od 9 stycznia do 30 maja 1849 r.; tu na posiedzeniu sejmowem d. 14 kwietnia ogłoszono niepodległość Węgier. — Wojska rossyjBkie zajęły miasto 3 lipca, a 2 sierpnia pobiły Węgrów pod jego murami.

Debreczyński step, madj. Hortobagy, jest wyżyną, średnio 120 mm. nad p. m. wzniesioną, rozciągającą się na lewym brzegu Cisy, aż po północno-zachodnią krawędź Siedmiogrodu. Wyżyna ta jest częścią dyluwialnych osadów, które wypełniły nizinę węgierską, i po Kumanii obejmuje największe przestrzenie lotnego piasku w Węgrzech. Miejscami ciągną się długie, spłaszczone łańcuchy odsepisk, okrążających słone jeziorka, i przebiegających z południa na północ, t. j. w kierunku panującego wiatru. Piasek składa się z drobnych ziarenek kwarcu, żółtawych albo też szarawych; w tym ostatnim wypadku Bzary kolor pochodzi z domieszki humusu i piasek taki, zawierający przy tern nieco soli, zdatny jest do uprawy. Żaden strumień nie zrasza stepu; gdzie niegdzie tylko spotkać można zagłębienia stojącą wodą wypełnione lub długie kanały, których woda wsiąka niebawem w ziemię. Ku południowi stosunki poprawiają się, bowiem piasek ustępuje miejsca żyznemu lössowi; lecz i tu spotkać można piaszczyste wzgórza znacznej rozciągłości. Na stepie pasą się niezliczone stada zwierząt domowych; jeziora zawierają w sobie sodę (węg. fehér tó=:białe jezioro), która latem po wyparowaniu wody obficie jest wydobywaną.

Debreyne Piotr Jan Korneliusz (* d. 7 listopada r. 1786 w Quedypre pod Dunkierką—f w Mortagne w październiku r. 1867), lekarz. Do nauk przykładał się w Paryżu i obroniwszy rozprawę: „Essai sur la catalepsie“, w r. 1814, opuścił uniwersytet jako doktor medycyny; wkrótce potem został lekarzem klasztoru trapistów w Mor-tague (Orne) i stanowisko to do śmierci zachował. Obcowanie długoletnie z mnichami surowej reguły wywarło wpływ wielki na jego poglądy naukowe, i wybiło piętno teologiczne na licznych pracach jego; wyszczególnienie ich znaleźć można w D e-chambre’a „Diction, enoyclop. des Sciences mód.“, (T. XXVI str. 117). Dwie z nich przełożył na język polski ksiądz Wł. Magnuski, mianowicie: „O teologii moralnej, uważanej w stosunku jej do fizyologii i medycyny" (Warszawa 1870) i „Semiotyka, czyli wiadomości praktyczne o chorobach ciężkich i śmiertelnych" (tamże 1872).

Debrosses Karol, ob. Brosses.

De Bry Antoni J ó z e f J a n, ob. B r y. Debure Wilhelm Franciszek Młodszym, księgarz i bibliograf francuski (* 1731 w Paryżu—f 1782). Najpierwszą pracą jego było „Museum Typographicum, seu collectio in qua omnes fere libri rarissimi notatuque dignissimi accurate recensentur“ (Paryż 1755, in'12, 43 str.), wydane tylko w 12 egzemplarzach pod anagramem Rebude. Był to jedynie szkic, z którego powstało 7 tomów in 8° „Bibliographie instructive“ (Paryż 1763—68). Bibliografię tę, a głównie tom jej pierwszy, krytykowali w „Journal de Trévoux" Mercier de Saint - Leger, Desbilons i Fournier. Wskutek tych krytyk autor, oprócz odpowiedzi w „Appel aux savants et aux gens des lettres“ oraz w „Lettre a M***”, wydał „Supplement à la bibliographie instructive, ou Catalogue des livres du cabinet de M. L. J. Goignat" (1769, 2 t. in 8°). Oprócz tego D. ułożył katalog książek Girar-dot’a de Profond i księcia de La Valière, poszukiwanych jako białe kruki.    *

De By, skrócenie De Bury.

Deo, De C-, skrócenie De Candolle.

Decaen Karol Mateusz Izydor, hrabia, (* w Creully pod Caen 1769—f 1832). R. 1792 służył w oddziałach ochotniczych, potem, jako adjutant Klebera, brał udział w wojnie z Wandej-czykami, następnie w armii Renu i Mozeli, w której r. 1796 otrzymał stopień generała brygady i szablę honorową od Dyrektoryatu. W r. 1800 został generałem dywizyi i znacznie się przyczynił do zwycięstwa pod Hohenlinden. Od r. 1804 do 1811 był gubernatorem Indyj francuskich. Powróciwszy do kraiu, zastąpił Magdom ld a w dowództwie armii Katalońskiej. Potem miał sobie powierzone dowództwo nad wojskiem, działającem w Hollandyi, ale się okazał tak słabym i niezdecydowanym, iż go cesarz r. 1813 z tego stanowi-

niu.

W. G.

Wł. M. K.

Decanus, rodzaj kaprala w wojsku rzymskiem, który miał pod sobą dziesięciu żołnierzy (stąd nazwa od Sśxa, decem), zamieszkujących razem z nimi w jednym namiocie (contubernium); dlatego też nazywano go niekiedy caput contubernii (Vegetius

K. K.

ska usunął. Po abdykacyi Napoleona D. oddał się na usługi Ludwikowi XVIII, po powrocie zaś wygnańca z wyspy Elby, przyjął od niego dowództwo dywizyi dziesiątej. Po bitwie pod Vaterloo uwięziony, w jedenaście miesięcy potem wolność

odzyskawszy, resztę życia przepędził na ustro-

*

Decaen Klaudyusz Teodor, generał francuski, syn poprzedniego (* 1811 w Utrechcie—-f 1870 w Metz). W r. 1829 był podporucznikiem i służył przez czas dłuższy w Algieryi. W 1855 uczestniczył w kampanii krymskiej, odznaczył się przy oblężeniu Małachowa i został generałem brygady. W 1859 r. walczył we Włoszech, gdzie po bitwie pod Magentą, w której poległ generał Espinasse, otrzymał stopień generała dywizyi. Potem pod Solferino przyczynił się do zwycięstwa Francuzów. W wojnie z Niemcami 1870 dowodził 4-tą dywi-zyą piechoty pod Bazainem, a następnie korpusem 3-im. Zginął od rany, odniesionej w bitwie pod Colombey-Nouilly 14 sierpnia 1870 r.

Decaisne Henryk, malarz belgijski (* w roku 1799 w Brukselli—f 1852 r. w Paryżu). Początkowe nauki pobierał w Belgii, następnie osiadł w Paryżu, pracował tam pod kierunkiem Davida, Gros’a i Girodet’a. Malował liczne obrazy historyczne i portrety osób historycznych. Najważniejsze są: „Milton ociemniały, dyktujący poemat swój Raj utracony córkom“; „Annaßoleyn“; „Delfin w więzieniu w Tempie r. 1795“; „Ostatnie chwile Ludwika XIII“ i „Wjazd Karola VII do Rouen 1445“. W Luksemburskim pałacu w Paryżu znajduje się allegorya „Prawo i Sława“; w Brukselli, „Belgia wieńcząca syny swoje zasłużone“; „Hagar i Izmael na puszczy“; „Rodzina Indyjska na wygnaniu“; „Paria i Brahma“. Z portretów najsłynniejsze: księcia Orleańskiego, J. B. Say’a, Lamartina i inne. D. szanowany był za powagę i podniosłość charakteru, dzieła jego odznaczają się dobrym rysunkiem i pewnością ręki, wszakże pierwszorzędnym artystą nazwany być nie może dla braku o-ryginalności.

Decaisne Józef, botanik francuski, brat poprzedniego (* 1807 w Brukselli—f .1882 w Paryżu). W r. 1824 był dyrektorem ogrodu muzealnego, w 1848 został członkiem akademii nauk w sekcyi gospodarstwa wiejskiego, w r. 1850 profesorem nauki o hodowli roślin gospodarskich w Muzeum, potem naczelnikiem kultury, wreszcie profesorem botaniki w kollegium Chaptala. Pierwsze jego prace piśmienne traktowały o aklimatyzacyi roślin przemysłowych i o hodowli roślin gospodarskich, późniejsze o anatomii, fizyologii i systema tyce roślinnej. Główne jego dzieła są następujące: „Recherches anatomiques et phisiologiques sur la garance“ (Paryż 1837); „Recherches anatomiques sur la bettrave à sucre“ (1839); „Histoire de la maladie des pommes de terre“ (1845); „Her-barii Timorensis descriptio“ (1835); „Le Jardin fruitier du Museum“ (1871); „La flore des jardins des champs“ (wespół z Lemaout’em, 1855 — 65); „Traité général de botanique“ (także z Lemaout’em 1867). Oprócz tego wiele artykułów umiesz-

czał w „Annales de sciences naturelles“ których był redaktorem.    *

Decamps Gabryel Aleksander, malarz francuski (* 1803 r. w Paryżu—f 1860 w Fontainebleau), był uczniem Abela de Pujol, więcej wszakże zawdzięczał własnym studyora z natury. Potem podróżował po Wschodzie i upamiętnił tę wycieczkę w dwóch obrazach: „Straż Wezyra“ i „Gonitwa na łodziach“, które w Salonie bardzo dobrze były przyjęte. Jeszcze większe zdobył uznanie za „Nocny przegląd“, który postawił go na czele szkoły romantycznej. Odtąd pracował na ustroniu, a choć nie był malarzem płodnym, dzieła jego się odznaczały wielką rozmaitością: malował obrazy rodzajowe, historyczne, religijne, krajobrazy oryentalne i zwierzęta. Z osobliwszem wszakże upodobaniem uprawiał przedmioty wschodnie i malownicze, gdzie mógł rozwinąć w całej pełni właściwą sobie jaskrawość kolorytu i energiczne oświetlenie. Żaden ze współczesnych z nim malarzy nie dorównał mu siłą i żywością światła słonecznego. Obrazy z historyi biblijnej zwykł był malować na tle dzisiejszego świata Wschodniego. Wiele z dzieł jego dostało się odrazu do zbiorów prywatnych, nie ukazawszy się nawet na wystawie; najcelniejsze z nich były; „Straż turecka“ (1834); „Dzieci bawiące się żółwiem* (1836); „Rozbujała szkolna młodzież turecka“ (1842); „Kawiarnia turecka“; „Małpy znawcy“ (satyra na krytyków salonowych); „Oblężenie Clermontu“ (1842); „Porażka Cymbrów“ (1843), „Sceny z życia Sam-sona“ i wiele innych.    *

Decandolle. ob. C a n d o 11 e.

Decandria, klasa dziesiąta według układu Linnneusza (ob.), której charakterystyką jest o-becność dziesięoiu pręcików w kwiecie. Dzieli się ona na 6 rzędów, stosownie do ilości słupków.

„Mil.“ II, 8 i 13).

Decapoda Dziesięcionogie. Rząd gromady skorupiaków (Crustacea), mieszczący w sobie skorupiaki najwyższe, których przedstawicielem jest rak rzeczny (Astacus fluviatilis). Ciało tych skorupiaków składa się z głowo tułowia i odwłoku,— oczy na ruchomych słupkach,—rożki zewnętrzne ostre i długie.—Głowotułów obszerny, obejmujący wszystkie pierścienie tułowia, zrośnięte z głową.— Skóra głowotułowia tworzy na grzbiecie dwa obszerne zdwojenia, po jednem z każdej strony, które pokrywają boki, opuszczają się ku dołowi, aż do podstawy nóg, do której ściśle przylegają tworząc z każd<-j strony głowo-tułowia jamę skrzelo-wą.—Do dolnej powierzchni tułowia przyczepia się 8 par nóg, z których 3 pary zmienione w szczę-konogi, 5 zaś par nóg służących do chodzenia; pierwsza para nóg, zwykle kleszczami uzbrojona.— Odwłok różnej długości składa się z wyraźnych pierścieni, w codziennem życiu niewłaściwie szyjką,

A. S.

(1866), »Tempestà del

Anime sorelle“

cS

œ

►**>

to

1864 roku.

De Castro Jan -

albo ogonem nazywany.—Pod odwłokiem nogi, które są na dwie gałęzie rozdzielone. Ostatnia para nóg odwłokowych ma gałęzie rozszerzone i wraz z kostkowym stawem blaszkowatym tworzy płetwę ogonową. Zamieszkują morza i wody słodkie, niekiedy ląd nadbrzeżny.—Rozdzielają ten rząd na dziesięcionogie, krótko-odwłokowe i długoodwłoko-we—Dziesięcionogi mają jeszcze inne znaczenie, a mianowicie, jest to nazwa rodziny do rzędu dwuskrzelnych, gromady głowonogich mięczaków {Cephalopoda) zaliczonej. Przedstawiciele tej rodziny posiadają po 10 wyrostków mięsistych, kurczliwych, czyli ramion, umieszczonych na głowie, opatrzonych przyssawkami.—Za pomocą tych ramion swobodnie pływają i chwytają zdobycz; między innemi do tej rodziny należy Mątwa {Sepia officinalis)

De Castro Jan (* 1837 w Padwie), pisarz włoski. Studyował w Medyolanie filologię klasyczną i prawo, następnie zwrócił się do dziennikarstwa i między innemi należał do wybitniejszych współpracowników medyolańskiego »Politecnico“, a wr. 1863 brał udział przy założeniu czasopisma „Circole della libreria italiana*. W r. 1866 oddał się zawodowi nauczycielskiemu. W młodszych latach, oprócz ulotnych artykułów, napisał: „Ugo Foscolo“ (1861), „I processi di Mantova" (1864), »Europa contemporanea“ (1865), kilka utworów powieściowych:

cuore“ (1869), »Ire giovanili* (1871), i t. d.; oraz powieści z tendencyą wychowawczą: »II libro del soldato“ (1861), „I beuefattori dell’ umanità“ (1871) i »La morale dell’ operaio“ (1873).—Późniejsze jego prace są przeważnie treści historycznej, jak np. „Arnaldo da Brescia e la rivoluzione romana del XII secolo“ (1875); „Fulvio Testi e le corti italiane nella prima meta del XVII secolo“ (1875), „I po poli dell’ antico Oriente“ (2 tomy, 1878), ,La sto-ria nella poesia popolare milanese" (1889), „Milano e la republica cisalpina giusta le poesie, le caricature ed altre testimoniale dei tempi” (1879) „Fratellanze secrete“ (1880), »Cento anni fa“ (1881), „Storia d’Italia dal 1799 al 1814“ (1814) it.d.

Decatur Stefan, marynarz amerykański (* 1779 w Filadelfii—f 1820 pod Bladensburg w stanie Maryland). Dziad jego był Hugonotą z La Rochelle, skąd po odwołaniu edyktunantejskiego emigrował do Stanów zjednoczonych; ojciec był komendantem o-krętu wojennego; Stefan, wychowany przy jego boku, był już midshipmanem, mając ledwie lat 19. Służył z razu na fregacie »The United States" podko-mendą Barrego, potem na brygu »Norfolk“, jako pierwszy porucznik, i na Essexie, w eskadrze kommodora Dale’a (1800), przeznaczonej do obrony handlu amerykańskiego na Morzu Śródziemnem od łupiestwa korsarzy berberyjskich. Następnie na temże morzu był dowódzcą okrętu w eskadrze kommodora Prebles’a; gdy zaś ten w r. 1803 blokował Tripolis, a kapitan Baindridge, ścigając na fregacie Filadelfia okręt turecki, wpadł na mieliznę i naraził fregatę na schwytanie z całą załogą, D., wsiadłszy z kilku ludźmi do kaiku »Intrepid”, wpłynął w nocy do portu trypolitańskiego, abordował Filadelfię,

stojącą na kotwicy, wyparł z niej załogę turecką i podpalił fregatę, a wszystko to pod ogniem bateryj lądowych. Za ten czyn bohaterski otrzymał stopień kapitana, a kongres uchwalił dlań szpadę honorową (1804—1805). Podczas wojny z Anglią r. 1812, D., dowodząc fregatą ,The United States”, spotkał koło wyspy Madery fregatę angielską „Ma-cedonian“, i zawładnął nią po walce półtoragodzinnej; a kiedy tę świetną zdobycz wojenną wprowadził do Newportu, wielki entuzyazm w całym kraju o-budził i zdobył sobie równą sławę, jak HulJ, Jones i Brainbridge. W r. 1815, gdy dej algierski schwytał okręt amerykański i załogę ujętą w niewolników obrócił, D., zamianowany kommodorem, po pokoju Gandawskim,został wysłany z najsilniejszą eskadrą, jaką podówczas Stany Zjednocz, zgromadzić mogły. W czerwcu r. 1815 przepłynął cieśninę Gibraltar-ską, d. 17 schwytał najlepszy okręt z floty algierskiej (fregatę o 44 działach) i dnia 29 stanął pod Algierem. Dej przerażony, na okręcie kommodora podpisał pokój, przez który zobowiązał się wydać wszystkich jeńców, zapłacić indemnizacyę i wyrzec się wszelkich uroszczeń do podarków, albo haraczu od Stanów Zjednoczonych. Podobneź zrzeczenia się otrzymano od Tunisu i Trypolisu. Po powrocie do kraju D. został członkiem rady w departamencie marynarki. Zginął od rany, odniesionej w pojedyn-k u z kommodorem ßarronem.    *

Decatur, 1) D. przemysłowe miasto w Stanach Zjednocz. Amer. Półn., w stanie Illinois, nad rzeką Sangamon, 60 km. na wschód od stolicy stanu Springfield, węzeł dróg żelaznych, huty żelazne, młyny; w okolicy kwitnie rolnictwo, 16 841 m-ców (1890).    2) D. miasto w stanie Georgii, pamiętne

stoczoną w pobliżu bitwą, w której wojska Unii pod wodzą gen. Thomasa odniosły zwycięstwo nad południowcami pod gen. Hoodem d. 20 lipca

And, 8.

Decastylos (dosł. o 10 słupach). Pomnik, mający portyk podparty szeregiem dziesięciu kolumn (»Vitruv. III, 1).    K-*.

Décauville Paweł, wielki przemysłowiec, wynalazca dróg wązkotorowych, powszechnie znanych i często używanych w przemyśle i rolnictwie (porteur Décauville) (* w Evry-Petit-Bourg, departament Seine i Oise 7 czerwca 1846). D. po otrzymaniu wykształcenia klasycznego, sposobił się i przygotowywał do szkoły centralnej w Paryżu, jednakże w roku 1864, jako młodzieniec 18-o letni, zmuszony został okolicznościami, a głównie chorobą ojca, do zaniechania studyów dalszych i zajęcia się obszernemi interesami rolnemi, destylar-nią, rafineryą,) kamieniołomami i warstatami me-chanicznemi, do rodziny naleźącemi. Po ukończeniu wojny francusko-pruskiej, w której jako ochotnik artyleryi w obronie Paryża czynny brał udział, w roku 1871, po śmierci swojego ojca, objął główne kierownictwo nad zakładami przemysłowe-mi w Petit - Bourg, koło Corbeil, 40 kilom, odległych od Paryża. W r. 1875 D. znalazł sią w ar-cy-trudnem położeniu przy zwózce buraków, i wte-dy-to obmyślił zastąpienie pracy koni i furmanek prawidłową odwózką na kolejce przenośnej, wąz-

kotorowej. Nowa ta kolej różni się od innych dróg żelaznych tern, że szyny stanowią wraz z podkładami jedną nierozdzielną całość, to jest, że droga składa się z przęseł w rodzaju drabinek, długości od iy₄ metra do 5 metrów (fig. 1); szyny, bardzo, małego przekroju, przedstawiają, co do formy swojej, miniaturę zwykłych szyn kolejowych. D. stosował początkowo 3 typy ( fig. 2,    3,    4 ):

pierwszy, ważący 4—5 kilog. na metr bieżący, największe znalazł zastosowanie w rolnictwie, do rozwożenia nawozu lub sprzętu płodów rolnych, a zwłaszcza buraków; typ drugi i trzeci zastosowano głównie w przemyśle. Szerokość toru bywa rozmaitą, począwszy od 40 centymetrów, a zależy od charakteru i przeznaczenia kolejki, jak również od warunków miejscowych; torowi przenośnemu nadaje ny ruchomej, z igły i krzyżownicy; przesuwanie odbywa się ręcznie. Są to urządzenia stałe. Na wypadek przemijającej potrzeby przeprowadzenia wagonów z jednego toru (głównego), na drugi (boczny), równoległy do pierwszego, obmyślił D. przyrząd specyalny, zwany „wykolejaczem“ (dérailleur).—Jest to zwrotnica, mająca szyny w obu końcach przypłaszczone, tak, że wagon, opuszczający linię główną, wznosi się nieco, wchodzi na szyny zheblowane i zbacza, a przy drugim końcu zwrotnicy, również przypłaszczonym, wchodzi na kierunek linii bocznej; niemieccy konstruktorowie nazywają podobną zwrotnicę „Kletterweiche“. Na torach przecinających się pod kątem prostym D. wprowadza lekkie tarcze o-brotowe; są to zazwyczaj dwie płyty, osadzone jedna nad drugą; dolna, z żelaza walcowanego, po-

K-

'U.-vu ^ ?

«Sb

mm

Fig. 2.

(fig. 4—7 na str. 209)

Fig. 3.

się mniejszą, liniom stałym — większą odległość pomiędzy szynami.—Podkłady, do których szyny przytwierdzone są stale, przedstawia fig. 5 w planie i przekroju; odległość pomiędzy środkami podkładów wynosi zazwyczaj metr.—W okolicach suchych układa się przęsła wprost na gruncie, po uprzedniem splantowaniu go i wzmocnieniu (na gruntach bagnistych); pod przęsła metalowe kładzie się szerokie deski, ażeby tym sposobem przenieść ciężar na powierzchnię jak największą. Przęsła dla linij prostych są normalnej długości 5 m., natomiast dla krzywych o promieniu małym z góry muszą być odpowiednio wyrobione (fig. 6 7); minimalne promienie wynoszą 3 metry przy transporcie ręcznym, a 8 metrów przy transporcie końmi. Do przejścia z jednego toru na drugi używa się zwrotnic, złożonych z szy-siada czop po środku, który zarazem jest osią o-brotu dua tarczy górnej. Haki po bokach służą do utrzymania tarczy górnej w położeniu żąda-nem; dla ułatwienia zaś samego przesuwania znajdują się pomiędzy tarczami walce. Tabor, stosowany do dróg systemu D., jest bardzo różnorodny a zależy od przeznaczenia kolejki wązkotorowej i od siły pociągowej. W roku 1876 D. udoskonalił system swój i odtąd zakłady jego nabrały europejskiej sławy, a wyroby rozchodziły się, nie tylko po Francyi, lecz i po krajach zamorskich. Działalność D-a stała się tak doniosłą, że zakłady we Francyi nie były w możności uczynić zadość wymaganiom; powstała więc filia we Włoszech, w Diano - Marina. — Towarzystwo zakładów D-a, obecnie akcyjne, ma na czele aswem zawsze czynnego, ruchliwego prezesa, Pawła D. D. na arenie poli ty cz-

Em. S.

nej zajmuje poważne stanowisko członka senatu; spełnia je czynnie, lecz bez rozgłosu.

Decazes Eliasz, książę, polityk francuski (* 28 września 1780 w St.-Martin de Laye, w dep. Gironde—f 24 października 1860 w Decazeville). Pochodził z rodziny mieszczańskiej, uszlachconej przez Henryka IV. Po ukończeniu nauk prawnych osiadł jako adwokat w Libourne, skąd przeniósł się do Paryża. W r. 1806 został sędzią trybunału. W r.

1807 Ludwik Bonaparte, król. hollend., wziął go sobie na sekretarza. Przywiązany do swego pana, że umiał się spodobać wszystkim monarchom cudzoziemskim, a zjednał sobie przywiązanie Ludwika XVIII. W sierpniu obrany dep. z Paryża, d. 24 września był już następcą Fouchégo, na czele mini-steryum policyi. Posiadłszy zaufanie króla, podsunął mu politykę dwóch stołków, przez czas pewien z powodzeniem uprawianą wśród rozterek stronniczych narodu. W końcu r. 1815 przeprowadził w Izbie zw. „Chambre introuvable“ surowe prawa o bezpieczeństwie publicznem, ale je umiał bez surowości stosować. Chciał wszystkich Francuzów

Fiq. 6

____£ ” 500 --

jvs;

V/

//

yj

'//A

Yj

w,

Fig. 4.

PlcLK.

,8

-C==r-

•/

Fiÿ 5.

<■ __

■'wH

1 250

jffo AB.

Prz&ci&cie.

D. ściągnął na siebie, podczas niezgód między braćmi, niechęć Napoleona I. Mimo to w r. 1811 został sędzią apellacyjnym a następnie sekretarzem na dworze matki cesarskiej, Letycyi. Niezadowolony z Napoleona, który mu odmawiał nominacyi na członka sądu kasacyjnego, powitał radośnie re-stauracyę i podczas Stu Dni okazał się gorliwym burbończykiem, za co go wypędzono z Paryża. Po Waterloo szybko robił karyerę. W styczaiu 1815 r. miał już tytuł hrabiowski. W lipou 1815 został prefektem policyi Paryża i taką okazał zręczność,

KMjrkl. Inn. Ulutt. Im. 116. T. ZT.

przywiązać do tronu i Biały Terroryzm uważał za szkodliwy wybryk, powściągnąć go wszakże nie miał siły. Często powtarzał swą maksymę : „II faut royaliser la nation et nationaliser le royalisme*.— Po daremnej walce z Izbą, która dyszała żądzą zemsty nad „Jakobinami“, t. j. tymi wszystkimi, którzy nie wyznawali przekonań ultra-royalistycznych i kle-rykalnych, wyjeduał jej rozwiązanie d. 5 kwietnia 1816; zyskał Izbę łagodniejszą. W znacznej mierze przyłożył się do uchwalenia przez nią nowego prawa wyborczego z d. 5 lutego 1817 r., zniżającego

8.

census, znoszącego wybory dwustopniowe i ostatecznie dającego przewagę mieszczaństwu. Po niegodziwych robotach sztucznych spisków liońskich (ob. Canuel, Fabvier, Francy a Dzieje), starał się powstrzymać dalsze egzekucye. W r. 1818 został parem Francyi. Zapaleńcy białej chorągwi zaczęli go nienawidzieć. W r. 1818 rozbił ich machi-nacye w sprzysiężeniu zw. »De bord de l’eau“. Po stracie pierwszej żony pojął wówczas w małżeństwo pannę de St. Aulaire, wnuczkę ostatniego księcia Nassau-Saarbrücken, a na podstawie praw historycznych małżonki otrzymał od króla duńskiego, Fryderyka VI, posiadłość i tytuł księcia Glücksberg. D. 29 grudnia 1818, po usunięciu się księcia Richelieu’go, król powołał D-a do utworzenia gabinetu; D. urzędownie sam na czele nie stanął, wyręczył się gen. Dessolles’em, ale rzeczywiście był duszą nowego, od końca grudnia 1819 r., mini-steryum, jako minister spraw wewnętrznych i zarazem zawiadujący policyą państwową, która w nowym gabinecie nie miała już umyślnego ministra. W ty m-to gabinecie baron Louis był min. skarbu.— W krótkiem urzędowaniu zajął się D. gorliwie rozwojem wewnętrznym, ekonomicznym. Walcząc z Izbą parów, aby odwrócić jej większość, nakłonił Ludwika XVIII do wrzucenia w nią (d. 5 marca 1819) odrazu 61 nominałów, dobranych z pomiędzy ludzi łagodniejszego usposobienia, w znacznej części wysokich urzędników, którzy byli już parami za pierwszej restauracyi. W d. 17 i 26 maja oraz 9 czerwca t. r. przeprowadził przez Izby liberalniej-8ze od obowiązującego do owego czasu prawo o prasie, zniósł cenzurę i inne pozostałości z epoki białego jakobinizmu. Uląkłszy się jednak sam tej względnej wolności, do której raz zawezwał naród, zwłaszcza po werdykcie przysięgłych paryskich, uniewinniającym profesora szkoły prawa, Bavoux, pierwszy zaproponował Ludwikowi XVIII ścieśnienie ledwie co nadanych swobód. Gabinet się rozpadł, skutkiem oporu Dessolles’a. D. 19 listopada 1819 D. został już i urzędowym prezesem ministrów, a dobrał sobie trzech nowych: barona Pasquier do spr. zagr., ks. de La Tour Maubourg do wojskowości, p. Roy do skarbu. D. 1 grudnia przeprowadził o-gólną amnestyę, i nie objął nią tylko królobójców, t. j. tych, którzy d. 17 stycznia 1793 r. głosowali za wyrokiem śmierci na Ludwika XVI. Dni jego ministrowania były policzone. Zamordowanie kdęcia Berry przez Louvela (13 lutego 1820) rozsroży-ło rojalistów, tak, że jeden z nich, Clausel de Cous-sergues, nie wahał się w Izbie dep. nazwać D-a współsprawcą zbrodni. D. 15 lutego zażądano powrotu do dawnego prawa wyborczego, ograniczenia wolności osobistej, przywrócenia cenzury, zniesionej w r. 1819. We dwa dni późiiej D. już leżał powalony, a d. 20 lutego Francya miała nowy gtf-binet, Richelieu’go. Ludwik XVIII osłodził D-i u-padek tytułem księcia, orderem św. Ducha i ambasadą w Londynie. Po objęciu d. 15 grudnia 1821 r. steru przez Villèle'a (skarb), Corbière’a (sprawy wewnętrzne), Montmorency’ego (spr. zagr.), Pey-ronnet’a (sprawiedl.) D. zażądał dymissyi z ambasa-dorstwa i odtąd, do r. 1830, w Izbie ucierał się

ze stronnictwem krańcowem i z rządem, a po 31 iipca przystał stanowczo, choć z żalem, do Ludwika Filipa. Od r. 1834—48 był wielkim referendarzem Izby parów. Po 24 lutego 1848 zupełaie się od spraw publ. usunął i poświęcił prywatnym: robił majątek. Pod założonem przez siebie miastem De-cazeville w dep. Aveyron urządził wzorowe wielkie piece, ulepszył w swych dobrach rolnictwo, uczestniczył w przedsiębiorstwach przemysłowych. Za Napoleona III żadnej roli nie odegrał.— »Grande Enc.“ Lamirault’a; Dreyss K. »Chronologie universelle“.

Decazes Ludwik Karol Eliasz Amanieu, ks. Glücksberg, margrabia, później książę D., polityk francuski, syn poprzedzającego (* 9 maja 1819 w Paryżu—f 16 sierpnia 1886 na zamku Graves w dep. Gironde). Za Ludwika Filipa był już sekretarzem ambasady w Londynie, potem minist, pełnom. w Madrycie, a następnie w Lizbonie. Rok 1848 podciął dalszy jego zawód. Stanowczy Orlean-czyk, nie zdołał za przykładem swych współwyznawców dostać się do Zgromadzenia i zasiadł tylko w radzie generalnej. Daremnie też za cesarstwa, w latach 1863 i 9, ubiegał się o mandat z Libourne. Dopiero po 4 września 1870 zaczął się wychylać z cieniu. D. 8 lutego 1871 r. dep. Ży-rondy wybrał go do zgromadzenia nar. D. przystał do prawego środka i wraz z nim zwalił Thiers’a d. 24 maja 1873 r. Jawnie wywieszając sztandar Orleanizmu, na początku t. r. przyjmował na zamku swym hrabiego Paryża wraz z żoną. Ks. Broglie, vice-prezes gabinetu, zamianował D-a we wrześniu 1873 r. ambasadorem w Londynie, a d. 26 listopada t. r. min. spr. zagr. Za prezydentury Mac-Ma-hona trzymał się D., pomimo burz parlamentarnych, przez cztery lata. Odznaczał się przezornością, niekiedy lękliwością; ostre stosunki z Niemcami przycierał; w Hiszpanii sprzyjał restauracyi mo-narchicznej. W dniach 24 i 25 lutego 1875 r. głosował za dzisiejszą konstytucyą rzeczypospolitej („Const. Wallon“). Nie utrzymał się przy kandydaturze na senatora dożywotniego (20 lutego 1876); ale przeszedł w VIII okręgu Paryża jako deputowany do Izby, po zaręczeniu, że będzie bronił nowej konstytucyi. Nie przeszkodziło mu to wszakże związać się w r. 1887 z Broglie'm, zwalić Simona i uczestniczyć w quasi zamachu stanu (ob. Buffet) Mac-Mahona d. 16 i 17 maja. Utracił wtedy wszelką wiarę. Napróżno stawał w Libourne podczas wyborów do Izby; tylko przekupstwo i pa-rafmńszczyzna, nazywana »politique du clocher“, dały mu mandat z Puget-Théaiers, ale Izba dep. ogromną większością mandat ten unieważniła. Gdy 23 listopada 1877 Mac-Mahon, nie zdoławszy przywrócić monarchii, zamianował trzytygodniowy gabinet z po-za sejmu pod przewództ wem generała Rochebouet, Decazes musiał ustąpić i odtąd już nie był niczem. Orleańczycy trzykrotnie przepychali go jako senatora dożywotniego, ale daremne były ich wysiłki. Nie udało się też D-i wejść i do Izby podczas wyborów powszechnych 4 października 1885 r.—„Gr. Enc.“ Lam.; Dreyss. K. »Chroń, univ.“; „Schulthess’ Geschiehtskalender“.

And. S.

j. f. o.

K. K.

Decazeville, stolica kantonu w departamencie 'rancuskim Aveyron, okręgu Villefranche, w lewem dorzeczu rzeki Lot; 6 736 m-ców (gmina 10 702). Obecne swe znaczenie, jako miasto górnicze i fabryczne, zawdzięcza D. kopalniom węgla kamiennego i żelaza. Zagłębie węglowe stanowi część centralnej wyżyny francuskiej, ma kształt trójkąta, który przez kilka dolin antyklinalnych podzielony został na oddzielne grupy.—Wspaniałe tutejsze zakłady, jako to: wielkie piece, walcownie, pudlingarnie, założył książę Decazes: zakłady te, łącznie z kopalniami węgla (35 000 ton rocznie), zatrudniają do 5 000 robotników, którzy wielokrotnie urządzali bezrobocia.

Deccan, Decan, Dekhau, ob. Dekan i In-d ostań.

Decebal był to podobno tytuł, oznaczający króla, czy naczelnika najwyższego Daków (ob.). Doszły nas imiona takich królów: Borebista, czyli Burwist, i Duras. Ten ostatni zrzekł się władzy, a wtedy panem całej Dacyi został sławny Diurpa-neus, czyli Dorpaneus, zwykle D-em zwany. Żebrał on liczne hufce, złożone z Daków, Jazygów i ze zbiegów rzymskich, wkroczył w r. 86 do Me-zyi i pokonał legiony rzymskie pod rozkazami Op-piusa Sabinusa, pustusząc kraj aż po Bałkany. Panujący wtedy cesarz Domicyan wyprawił Korneliusza Fuscusa, lecz i ten został pokonany przez D-a i poległ w boju (87), Wysłany z trzeciem wojskiem Tercyusz Julian odniósł zwycięstwo pod Tapae, a wódz Daków, Visinus, sam się życia pozbawił. Droga do Sarmizegethuzy, stolicy D-a, stała już otworem, ale jednocześnie sam Domicyan poniósł porażkę w walce z Markomanami i Kwa darni i polecił Julianowi, aby, za jakąkolwiek cenę zawarłszy pokój, na pomoc mu pośpieszył. Na żądanie więc Juliana wyprawił D. do obozu rzymskiego pod Sarmizegethuzą pełnomocnika swojego, Die-gisa. Ten miał wymódz na Rzymianach uciążliwe i upokarzające warunki, zobowiązali się bowiem do opłacania corocznej D-owi daniny w pieniądzach i podarunkach. Domicyan, chcąc pokryć przed ludem rzymskim hańbę tego pokoju, udawał zwycięzcę, a obleczony w złotogłowy, z wawrzynem na skroniach, odbył wjazd tryumfalny do Rzymu, i przybrał tytuł: „Dacicus“. Trajan dopiero miał zetrzeć plamę tego mniemanego zwycięstwa. Posłów D a, domagających się zwykłej daniny, z ni-czem odprawił i niebawem wyruszył na czele 8-u legionów, które przez most łyżwowy na Dunaju przeprowadził (r. 101). Na wiosnę (r. 102) wojska rzymskie pokonały D-a w bitwie pod Tepae, a potem drugi raz w pobliżu Sarmizegethuzy, którą też zdobyły. D., złożywszy hołd uległości, musiał u-znać zwierzchność cesarza. Po odejściu legionów atoli D. kazał sypać szańce, naprawiać warownię, a nawet sprzymierzył się z Jazygami i Partami, tudzież, wbrew zobowiązaniu swemu, zbiegami rzymskimi hufce swoje wypełniał. Trajan tedy, znowu p/zebywszy most na Dunaju, zbudowany przez Apjllodora z Damaszku, przybył w r. 104 do Mezyi, gdzie spędził zimę. D. nasyłał na niego skrytobójców. Pojmał nawet do niewoli przyjaciela cesarskiego, Longina, sądząc, że Trajan dla wykupu jeńca zechce uczynić powne ustępstwa, lecz Longinus samobójstwem pozbawił D-a spodziewanych korzyści. W r. 105 rozpoczęła się znown wojna. Umiejętność taktyki rzymskiej górowała nad niesfornemi hufcami krajowców. D., widząc zgubę swoich, własnym mieczem odebrał sobie życie. Martwa głowa jego niesioną była przy tryumfalnym zwycięzcy rydwanie.—Hertzberg »Geschichte des römischen Kaiserreichs“. Berlin 1880'(0ncken).

December (z łacińskiego decem =. dziesięć) nasz grudzień, dwunasty miesiąc w roku, u Rzymian od czasu Juliusza Cezara, był dziesiątym (stąd jego nazwa), u nich bowiem rok się zaczynał z dniem 1-go marca. Dawniej miał dni 29, od Juliusza Cezara 31 i poświęcony był Saturnowi, dla tego też d. 17 tego miesiąca obchodzono Saturn a lie. Inne uroczystości decembrowe były:

5-go Faunalie, 15-go Consualie i 23-go Lauren-tinalie. Karol W. nazywał ten miesiąc Świętym, później nazwano go Miesiącem Chrystusowym. D. 21—22 D-a przypada zimowe przesilenie dnia z nocą (Solstitium); słońce wstępuje w znak Koziorożca.

Decembrzyści; tak zwali się poplecznicy Ludwika Napoleona w zamachu stanu d. 2 grudnia 1851 roku.    *

Deoemjugis (domyśl, currus). Wóz rzymski, zaprzężony w 10 koni we front. Takim jeździć miał Nero podczas urządzanych przez się igrzysk olim-

TjS

Fig. 61. Decemjugis.

pijakich (Suet „Nero“, 24), Na takim wozie tryumfalny swój wjazd do Rzymu, po zawojowaniu Dacyi, odbywał Trajan, jak to przedstawia rysunek, zdjęty z jego medalu (Rich „Diet. antiq.“).

Decempeda (decem=dziesięć, pes=stopa), tyczka albo pręt mierniczy, zwany także pertica; była to u Rzymian miara długości, używana do mierzenia roli; wynosiła dziesięć stóp rzymskich (2.96 m.); stąd też geometra zwał się decem-pedator.    *

Decem primi, nazwa, dawana w Rzymie, oraz w wielu koloniach i muuicypiach, dziesięciu pierwszym senatorom, wyższych dostojeństwem od innych (ob. Senat). Nazywano także Decem-primi oficerów domu cesarskiego w Cesarstwie Bizantyjskiem; na czele ich stał primicerius. * Decemwirowie (właściwie Decemviri = dziesięciu mężów), byli to w połowie V-go w. przed Chr. urzędnicy rzymscy, wyznaczeni wyłącznie do ułożenia praw. Zastąpienie prawa zwyczajowego prawem pisanem jest w Rzymie wypad -

kiem ogromnej wagi. Domagali się tego uporczywie plebejusze, którym chodziło o ograniczenie władzy (Imperium). W r. 462 przed Chr. trybun C. Terentilius Arsa zażądał wyznaczenia komis-syi z pięciu osób do zredagowania praw, dotyczących władzy konsularnej; lecz plebiścytu tego nie przyjęli patrycyusze, konsulowie i senat. Natenczas plebejusze zaproponowali zamianowanie dziesięciu urzędników, po pięciu z każdego stanu. Po dziesięciu leciech oporu patrycyusze ustąpili i przystali na układ: zgodzili się na zredagowanie praw, a plebejusze się wyrzekli zasiadania w komissyi, potrzeba bowiem było decemwirom przyznać imperium, a plebejuszom ustawy religijne piastować go nie pozwalały. Wynikiem tego kompromisu był Decemwirat, który przez pewien czas rządził państwem rzymskiem. Urzędowanie jego od samego początku było tylko czasowem, chociaż Niebuhr temu zaprzecza, uważając go za kollegium dziesięciu interrexôw. To tylko pewna, że Decemwirowie mieli w Rzymie władzę absolutną, całkowite imperium wraz z mocą prawodawczą. Byli oni jedynymi urzędnikami w państwie; inni, przez cały cza3 ich urzędowania byli zawieszeni, zawieszone były nawet rękojmie, jakie trybunat plebejuszom zapewniał. Władza ich z pochodzenia swego była legalną, a stąd zupełnie niepodobną do dyktatur nadzwyczajnych Sylli i Cezara, z któremi Mommsen naj niesłuszni ej ją porównywa. Władza ta, określona przez senat, była tak rozległa, jak władza królów, z tą jedynie różnicą, że trwała tylko rok, wyższą była od władzy konsularnej, nie podlegała żadnym ograniczeniom, ustanowionym przez odwołanie się do ludu, przez prawo iuterwencyi i t. p.; plebejusze wymogli tylko zobowiązanie, że prawa religijne i lex Iciii a nie będą zniesione. Takie-to były pełnomocnictwa, nadane D om w tym celu, ażeby mogli zaprowadzić równość wszystkich w obec prawa cywilnego i kryminalnego. Dokładny tytuł D-ów był: Decemviri legibus scribundis. Byli oni zamianowani przez centurye i weszli w u-rzędowanie d. 15 maja 451 r. przed Chr. Pierwszy decemwirat składali: Appius Claudius, T. Ge-nucius, Sp. Postumius, A. Manlius. Ser. Sulpicius, P. Sextius, Sp. Venturius, 0. Julius, P. Curatius, T. Romilius. Dwaj pierwsi byli konsulami; trzem innym polecono zwiedzić Italię południową i Helladę, nie dla zapoznania się z treścią praw greckich, lecz tylko dla nauczenia się formuł, używanych w kodyfikacyi. Nauczył ich tych formuł Grek, Hermodor, kióremu wystawiono posąg na co-mitium. D-owie ułożyli Dwanaście Tablic, podstawę prawa publicznego i prywatnego w Rzymie. W pierwszym roku nie mogli skończyć swego dzieła; zredagowali tylko dziesięć tablic; gdy się więc okazała potrzeba utrzymania decemwiratu jeszcze przez jeden rok, Appiusz Klaudyusz i kilku innych umyślili utrwalić swoją władzę, utrzymać Decemwirat na czele państwa i zaprowadzić rodzaj rządu oligarchicznego. D-owie mieli władzę nieograniczoną i cieszyli się popularnością. Appiusz Klaudyusz manewrował odważnie: przewodnicząc komi-

cyom, doprowadził do tego, że go, wbrew prawu, po raz wtóry obrano, a z nim też pięciu plebeju-szów. Zdaje się, że D-owie z r. 450 nie posiadali władzy prawidłowej, konferowanej przez comitia curiata. Niektórzy historycy uważają ich za przy-właszczycieli, co się też okazało w drugim roku ich rządów, które sprawowali dalej bezprawnie, nie troszcząc się bynajmniej o odnowienie swojej władzy. Za pierwszego Decemwiratu jeden tylko z tych urzędników występował publicznie, poprzedzany przez dwunastu liktorów; każdy z dziewięciu pozostałych poprzestawał na jednym appary-torze (accensus); w drugim roku już żaden nie obchodził się bez dwunastu liktorów, którymi otoczeni tyranizowali zuchwale miasto, chociaż po zredagowaniu dwóch ostatnich tablic praw władza ich już ustać była powinna. Obalono ich podczas wojny z Etruskami i Sabinami, a to z następnego powodu: gdy ośmiu decemwjrów wyruszyło na czele wojska|przeciw nieprzyjaciołom, a w Rzymie pozostali tylko Appiusz i Oppiusz, Appiusz, rozgorzawszy namiętnością do Wirginii, córki Lucyusza Wirginiu-sza, i chcąc ją wydrzeć ojcu, dopuścił się haniebnego bezprawia, które Wirginiusza pobudziło do zadania śmiertelnego ciosu własnemu dziecku, dla uchronienia go od hańby. Lud rzymski, porwany wymowuem przedstawieniem tej sprawy przez ojca Wirginii, oraz wuja jej, Numitoryusza, i narzeczonego, Icyliusza, w oburzeniu swem na Appiusza podniósł rokosz i oddalił się na górę Awentyńską, potem na bwiętą; D om w ęc, wobec tej secessyi plebsu, nic nie pozostało, jak tylko abdykować, co też i uczynili. Państwo rzymskie zreorgauizowało się tak, jak było przed decemwiratem; trybunowie decemwirów pod sąd oddali, skutkiem czego dwaj ich przewódzcy: Appiusz, patrycyusz, i Oppiusz, ple-bejusz, ratowali się samobójstwem przed hańbiącym wyrokiem, a inni poszli na wygnanie; ale tablice praw, przez nich już ułożone, zaohowały i nadal moc swą obowiązującą, prawa zaś Valeriae Horatiaenowe ustępstwa plebejuszom przyznały.—Nazwę decemwiratów nosiły także inne kolle-gia czyli komicya rzymskie, stałe lub czasowe. I tak były: Decemviri agris dividundis, wyznaczeni do orgauizacyi kolonij; Decemviri sacris faciundis, kollegium tłómaczy ksiąg sybillińskich, który ch później było piętnastu; D e-eemviri litibus judicandis, sędziowie z czasów najdawniejszych, występujący w magistratu» minores, wybierani w komicyach; mieli oni prawo wyrokowania w sprawach państwowych, August zaś uczynił ich przewodniczącymi w sądzie centumwirów (ob.) — Porównaj odnośne ustępy w histiryi Rzymskiej Mommsena, Duruy’a, Starożytnościach Langego i in.    *

Decencyusz (Decentius), rodem z Gallii, brat Magnencyusza, który w r. 350 po Chr. ogłosił się cesarzem i lat parę panował nad zachodnią częścią Państwa Rzymskiego. D., mianowany przez brata w r. 351 Cezarem, miał sobie powierzoną obronę Gallii, lecz pobity został przez Chnode-mora, wodza Alamanów. W r. 353, dowiedziawszy się o klęsce ą śmierci brata, odebrał sobie życie,

aby nie wpaść w ręce nieprzyjaciół (Am. Mar-

Em. K.

stępnie Smiley w 1842 r.

Dc Cesare Carlo, współczesny publicysta i ekonomista włoski (* w Spinazolla w r. 1824). W młodości przeszedłszy różne urzędy publiczne, w r. 1871 został deputowanym, a w ostatnich latach senatorem. Poczynając od r. 1857, ogłosił znaczną liczbę prac ekonomicznych i statystycznych, z których najważniejsze są jeszcze w Neapolu w 1858 wydane „Della industria asiatica“ i „Della prote-zione e del libero cambio“. Z najnowszych prac jego, już w Rzymie wydanych, zanotować wypada „La Germania moderna“ (1874) i „Le Nuove

Dr J. B r,

Dr. J P.

cel. 15, 6; 16, 12).

Décennales ludi, albo Decennalia, (łac. od Decennium=dziesięciolecie) były to uroczystości, zaprowadzone w Rzymie przez Augusta, które cesarze rzymscy wyprawiali po upływie każdego dziesięciolecia swego panowania, z ofiarami, igrzyskami i darami dla ludu.    *

Decentralizacja, ob. Centralizacya.

Déception, wyspa na morzu Lodowałem Połu-dniowem, pod 63° sz. pd. i 60° 45' dł. zd. Gr., należy do grupy wysp Południowo Szetlandzkich i odległą jest o 120 mil na południo-wschód od Ziemi Ognistej. Ma kształt okrągły, brzegi strome; wnętrze, wszelkiej wegetacyi pozbawione, przedstawia olbrzymi stożek lawy i popiołu, 550 m. wysoki; na szczycie krater zapadły, który morze wypełniło wodą i utworzyło wyborną przystań zwaną portem Postera. Zbocza wyniosłości pokryte przeważnie śniegiem i lodowcami, śród których wytryska do 150 źródeł gorących, co wskazuje, że działalność wulkaniczna trwa dotąd. Znaleziono tu węgiel kamienny, chalcedon, spät wapienny.— Pierwszy badał tę wyspę Foster w 1829 r., a na-

And. 8.

Storie“ (1876).

Dech, ob. Oddech, Oddychanie.

Dechambre Amadeusz (* d. 12 stycznia r. 1812 w Sens [Yonne]—f w Paryżu d. 3 stycznia r. 1886), zasłużony lekarz i pisarz francuski. Na uniwersytet wstąpił w Paryżu w r. 1829, lecz dopiero w r. 1844 w Strasburgu po obronieniu rozprawy: „Sur l’hypertrophie concentrique du coeur et les déviations du l’épine par rétraction muscu laire“ został doktorem. Od r. 1838 należał do redakcyi paryskiej „Gazette médicale“, w r. 1853 opuścił ją i założył nowy tygodnik „Gazette hebdomadaire“, cieszący się dotąd powodzeniem wiel-kiem. W r. 1875 został członkiem Akademii med. w Paryżu. Jako człowiek wielkiej zacności, pełen rozumu i taktu, o przekonaniach niezależnych od wpływów ubocznych, przez długie lata wywierał wpływ bardzo dodatni na piśmiennictwo i stan lekarski we Prancyi, cieszył się też uznaniem ogól-nem nie tylko w swej ojczyźnie. Pomnik niepoży-ty wystawił sobie przez wydanie olbrzymiego dzieła p. n. „Dictionnaire encyclopédique des sciences médicales“, często przez nas w Eucyklopedyi naszej cytowanego. Do zbiorowej pracy tej, której był redaktorem naczelnym, sam także napisał niemało; na przytoczenie szczególniej zasługują wyczerpujące artykuły jego: „Anatomie des Beaux

Arts, Déontologie, Divination, E’iement, Sciences occultes, Sociétés savantes, Songe i Spécificité“, chociaż i inne, które tu opuszczamy, niepoślednią wartość posiadają.—Por. „Union mód“ 3 Ser XLI; r. 1886 str. 66 i 121.

Dechamps Ad olf, mąż stanu belgijski (* w Melle 1807—f w Monge 1875). Wybrany do izby poselskiej w r. 1834, rychło zasłynął w niej jako jeden z najznakomitszych mówców, zabierając głos w sprawach wielkiej wagi, jak np. o prawie kom-munalnem, o pokoju z Hollandyą (1839), o prawie organizującem nauczanie początkowe i in. Roku 1842 został gubernatorem Luksemburga, 1843— ministrem robót publicznych i na tern stanowisku skutecznie się przyczynił do przeprowadzenia całej sieci dróg żelaznych w Belgii. W dwa lata później objął wydział spraw zagranicznych. Obalony 1847, przez czas długi był głową mniejszości katolickiej, a w 1864, gdy wybory wypadły na niekorzyść gabinetu liberalnego, Leopold I powierzył mu zorganizowanie ministeryum, ale się kombinacya nie udała, król zaś nie zgodził się na jego projekt reformy wyborczej. Wtedy ministeryum liberalne u-zyskało rozwiązanie Izby poselskiej, a przy nowych wyborach D. się nie utrzymał; skutkiem tego usunął się od spraw publicznych, a wdawszy się w przedsiębiorstwa Langrand’a Dumonceau, u topił w nich i fortunę swoją, i dobrą sławę. Resztę życia przepędził w zupełnem odosobnieniu się od świata. D. pozostawił dzieła, odznaczające się niepospolitym talentem literackim, oraz głęboką znajomością spraw plitycznych. Oto są tytuły najcelniejszych: »Le second Empire“ (Bruksella 1859); »Jules César. L’Empire jugée par l’Empereur“ (Bruksella (1865); »L’Ecole dans ses rapports avec l’Eglise, l’Etat et la liberté" (Bruksella); „Le prince Bismarck et l’entrevue des trois empereurs“ (Bruksella 1873).— L. Hymans „L’histoire parlamentarne de la Belgique 1878—82“ (Bruksella, 5 tomów) i „La Beigique contemporaine“ (Bruksella

1884).    *

Dechamps Wiktor August, brat poprzedniego, prymas Belgii (* w Melle 1810—f w Mecheln [Malines] 1883). Przyjąwszy święcenie kapłańskie w r. 1834, został redemptorystą i zasłynął wkrótce z wymowy kaznodziejskiej. Powołany do wykładu religii książętom domu królewskiego, w 1865 r. otrzymał nominacyę na biskupa w Namur, a we dwa lata potem na arcybiskupa Mechlińskiego i prymasa Belgii. Odegrał ważną rolę na soborze watykańskim, na którym był głową infalli-b iii stów, i w przedmiocie nowego dogmatu namiętnie polemizował z Gratrym oraz z biskupem Orleańskim. W r. 1874 otrzymał kapelusz kardynalski. Oskarżano go o nietolerancyę; jakoż w r. 1879 potępił prawo szkolne, mimo, że ono pozwalało księżom wykładać naukę religii w początkowych szkołach rządowych; ekskomunikował wszystkich nauczycieli, którzy się nie podali do dymissyi, i rozkazał swemu klerowi, aby odmawiał sakramentów rodzicom, którzyby nie odebrali dzieci swoich z tak nazwanych przez niego „3zkół bez Boga, prowadzonych przez mistrzów bez wiary“.

K. J.

K. J.

s. K.

Z licznych dzieł kardynała D-a wymieniamy ważniejsze: „La grande erreur de notre temps“ (Me-cheln 1868); „L’infaillibilité et le Concile général“ (Paryż 1869); „De l’Opportunisme et de la définition dogmatique de l’infaillibilité du saint Siège en matière de foi“ (Paryż 1869).    *

Dechen Ernest Henryk Karol von, geolog i górnik niemiecki (* 25 marca 1800 roku w Berlinie—f 15 lutego 1889 w Bonn), uczęszczał w r. 1818 — 19 na uniwersytet w Berlinie, następnie pracował na kopalniach węgla i zarządach górniczych w Bochum i Essen do 1822 r. Wróciwszy w następnym roku do Berlina, został assesorem górniczym w ministeryum spraw wewnętrznych. Po odbyciu podróży (1826—27) do Anglii i Szko-cyi został assesorem górnictwa w Bonn w 1828 r., a w 1831 radzcą ministeryum w wydziale górniczym. W roku 1834 zamianowano go prof. nadzwyczajnym górnictwa w uniwersytecie Berlińskim, a w 1841 r. dyrektorem zarządu górniczego w Bonn. Ze służby rządowej wyszedł w 1864 r. W geologii położył niemałe zasługi i wielce przyczynił się do rozwoju górnictwa i hutnictwa w West falii i prowincyi nadreńskiej, oraz kolei żelaznych tamże. Napisał: „Geognostische Umrisse der Rheiu-lande zwischen Basel und Mainz* (Essen 1826, 2 tomy z kartą geognostyczną). Opracował bardzo rozpowszechnioną kartę geognostyczną Niemiec, Anglii, Francyi i krajów przyległych (Berlin 1839; 2-gie opracowanie 1869). Wydał dalej: „Geognost. Beschreibung des Siebengebirges“ (Bonn 1852); „Geognost. Führer zu der Vulkanreihe der Vorder-eifei“ (Bonn 1861; 2 wyd. 1886) i „Geognost. Führer zu dem Laacber See“ (Bonn 1864); „Die nutzbaren Mineralien und Gebirgsarten im Deutschen Reich, nebst einer physiogr. undlgeognost. Uebersicht des Gebietes” (Berlin 1873). Zajęty badaniami geognostycznemi prowincyi Nadreńskiej i Westfalii, ogłosił w 1855 roku doskonałą kartę geologiczną tych okolic, która do 1865 ukazała się w 34 wielkich sekcyach, wraz z odpowiedniemi objaśnieniami (Bonn 1870 — 84, dwa tomy). Od 1838 do 1855 wydawał z Karstenem bardzo ważne podówczas czasopismo: „Archiv für Mineralogie, Geognosie, Bergbau und Hüttenkunde“.

Dechenit Bergemann (mineral.). Minerał mikrokrystaliczny; wszelako pod Kappel w Karyntyi znaleziono bardzo drobne jego piramidy rombowe, zrośnięte w kuliste i nerkowate skupienia; zwykle zaś bywa niekrystaliczny, w drobnych gronowych i brodawkowatych skupieniach. C. wł. 5.82; tw. 3.5; barwy czerwonej, czerwonawo-źółtej i goździkowej; rysa żółta lub pomarańczowa, w odłamie blask tłusty; prześwieca na krawędziach. Jest to obojętny (meta) wanadan ołowiu, PbV₂0₆, zawierający 54.99 tlenku ołowiu i 45.01 kwasu wanadowego. Pod dmuchawką w szczypczykach i na węglu stapia się łatwo w perłę żółtawą, z której na węglu redukuje się guzik ołowiu; z solą fosforową w płomieniu odtleniającym daje płomień zielony, w utleniającym żółty. W kwasie azotnym rozcieńczonym łatwo rozpuszczalny, w kwasie solnym rozkłada się, dając chlorek ołowiu i roztwór zielony, za dodaniem wody brunatniejący; w kwasie siarozanym rozkłada się, z wydzieleniem siarczanu ołowiu. Występuje w niewielkich okruchach w czerwonym ile pstrego piaskowca w Bawaryi reńskiej; w Zähringen pod Freiburgiem w Bryzgowii tworzy źółto-czerwone naskorupienie na kwarcu; także pod Kappel w Karyntyi.

Dechomierstwo (Spirometry a), Decho-mierz, ob.Oddeeh, Oddychanie.

Dęci, w pisowni polskiej decy, z łac. decem t. j. dziesięć, w terminologii miar metrycznych o-znacza część dziesiątą jednostki zasadniczej układu, a w szczególności: decyar = Y₁₀ ara, de-oygram=¹/₁₀ grama, decy litr = l/io litra, de-cymetr=¹/₁₀ metra, decyster = 7₁₀ stera (ob. Metryczne miary).

Dęcia (gens) — znakomity ród plebejuszowski w starożytnym Rzymie; z członków tego rodu najwięcej wysławiani są w podaniach, używający przydomku Mus, a mian.: 1) Publius Decius Mus odznaczył się najprzód jako trybun wojskowy w pierwszej wojnie Samnickiej, w r. 343 przed Chr. Gdy bowiem wojsku rzymskiemu, zostającemu pod wodzą konsula Korneliusza Cossa, groziło zupełne osaczenie i zagłada od Samnitów, D., zajął, za zgodą, konsula, z niewielkim oddziałem jedną z wyniosłości, panujących nad obozem nieprzyjacielskim. Ten nieoczekiwany wypadek odwrócił u-wagę Samnitów od głównych sił rzymskich, które też tymczasem zdołały szczęśliwie wydostać się na bezpieczne miejsce; D. zaś, widząc, że cel jego wycieczki został dopięty, przedarł się w nocy z oddziałem swoim przez straże nieprzyjacielskie, a dotarłszy do obozu konsula, skłonił go do bezzwłocznego napadu na wrogów, który zakończył się zupełną ich klęską. W lat parę w r. 340 imię De-cyusza nowym okryło się blaskiem. W czasie wojny z Latynami, stojąc, jako konsul, z kolegą swym T. Manliuszem Torkwatem, na czele wojska rzymskiego, miał stoczyć z nimi bitwę pod Kapuą. Przed bitwą jednak mieli obaj konsulowie widzenie we śnie, ostrzegające ich, że ta strona zwycięży, której wódz poświęci razem z pułkami nieprzyjaciel-skiemi i swoją osobę na ofiarę bogom podziemnym; uczynili więc ślub, że ten z nich, którego szeregi zaczną chwiać się w potyczce, odda siebie na ofiarę bogom. Gdy więc zaraz w początkach starcia lewe skrzydło, dowodzone przez D-a, zaczęło ustępować przed zapalczywością wrogów, D. bez zwłoki żadnej polecił arcykapłanowi, aby podyktował mu formułę, w której by poświęcił siebie na ofiarę za ocalenie wojska i, powtarzając ją głośno, rzucił się w najgęstsze szeregi Latynów i zginął przeszyty strzałami. Zagrzani nieustraszonem męstwem wodza, Rzymianie z tern większą siłą uderzyli na wrogów i odnieśli zupełne nad nimi zwycięstwo. 2) Publius D. Mus, syn poprzedniego, był konsulem w r. 313; w parę lat później wsławił się męstwem naprzód w wojnie z Samnitami, dowodząc w czasie dyktatury Papiryusza jednym z oddziałów rzymskich; następnie obrany po raz drugi konsulem, energicznie prowadził wojnę ze sprzymierzeńcami Samnitów, ^Etruskami, j[i taki-rzucił #na nich ^ po-

Dęcia gens.

strach, że prosili o pokój; lecz D. zawarł z nimi jednoroczny tylko rozejm, nałożywszy przy tem znaczny haracz. Obrany w r. 305 cenzorem razem z Kw. Pabiuszem, wpłynął na cofnięcie prawa z r.

312, upoważniającego wyzwoleńców, których liczba ciągle się zwiększała, zapisywać się do wszystkich okręgów Rzymu z ograniczeniem tego prawa tylko do czterech okręgów miejskich. W r. 300 występował śmiało w obronie praw ludu przeciwko patrycyuszom, nie chcącym dopuścić plebeju-szów do urzędu arcykapłana (poutifex), powołując się na wielkie czyny ojca swego, którego ofiara z własnej, choć nie patrycyuszowskiej, osoby, mile jednak przyjętą była przez bogów. Gdy prawo to przeszło, D. pierwszy z plebejuszów obrany został na arcykapłana. Obrany w r. 296 po raz trzeci konsulem, powstrzymał Apulów, dążących do połączenia się z Samnitami, i rozproszył ich w bitwie, stoczonej z nimi pod Maleventum. Pomimo, że po roku skończył się czas jego urzędowania, pozostał jednak D. i nadal w Bamnium, w charakterze prokonsula, pomyślnie walcząc z Samnitami i wypierając ich z siedzib. Gdy zaś wyparci z kraju Samnitowie schronili się do Etruryi i łącznie z jej mieszkańcami i Gallami zaczęli zagrażać Rzymowi, tak, że trzeba było w tę stronę wszystkie siły skierować, wówczas po raz czwarty obrano D-a konsulem i posłano go do Etruryi razem zKw. Fabiuszem Maksymom. Przy m. Sentinum w Urn-bryi 295 r. rozegrała się stanowcza bitwa, w której D., dowodzący lewem skrzydłem, spostrzegłszy, że jazda rzymska zaczyoa ustępować przed wrogiem, poszedł w ślady swego ojca i rzucił się w sam środek wojska nieprzyjacielskiego, gdzie niebawem śmierć znalazł. Lecz bohaterski zgon jego powstrzymał uciekających Rzymian, którzy na nowo rozpoczęli walkę i odnieśli świetne zwycięstwo, kładąc trupem na placu boju 25 000 nieprzyjaciół i 8 000 zabierając do niewoli.—Syn jego także 3) Publias D. Mus, był konsulem w r. 279 przed Chr., w czasie wojny Rzymian z Pyrrusem. Podług niektórych świadectw (Cic. Disput. Tuscul. I 37,

89), miał on również, idąc za przykładem dziada i ojca, poświęcić się na ofiarę bogom w krwawej bitwie pod Asculum (w Apulii), aby przynieść zwycięstwo swym ziomkom. Podług innych jednak świadectw do takiej ofiary nie przyszło. Następnie w r. 265 wysłany na pomoc mieszkańcom etruskiego miasta Volsinii, uśmierzył tam powstanie niewolników. 4)Marcus D e ci u s, trybun ludu, przeprowadził w r. 309 przed Chr. projekt prawa; o mianowaniu duumwirów do dozoru nad flotą prawo to nosi jego nazwę lex Dęcia.—5) Publius Decius był trybunem ludu w r. 120 przed Chr.; wspominany jest przez Cycerona (Brutus 28, 108), jako zdolny mówca, lecz zarazem jako człowiek gwałtownego charakteru. Wniósł on Bkargę na L. Opimiusza, konsula z r. 121, za gwałty, dokonane przez niego w czasie urzędowania, między innemi za zabicie K.Grakcha.—6) Caius MessiusQuin-tus Traianus Decius, był cesarzem rzymskim od r. 249 do 251 po Chr. Urodził się on w Budalii, niedaleko m. Sirmium w Pannonii, r. 201, i pocho

dził z rodziny rzymskiej tam osiadłej. Przy poprzednim cesarzu, Filipie, jako mąż waleczny i rozumny, doszedł do wysokich godności w państwie; w r. 245 wysłany został nad Dunaj dla o-brony granic od napadu hord barbarzyńskich; w r, 249 mianowany był namiestnikiem Mezyi i Pannonii i dowódzcą stojących tam legionów dla o-statecznego uspokojenia tych prowincyj. Zaledwie jednak tam przybył, legiony obwołały go, wbrew życzeniu jego, cesarzem. Na wiadomość o tem Filip podążył z wojskiem przeciwko D-owi i wydał mu bitwę w górnej Italii, pod Weroną, w jesieni 249 r., w której sam śmierć znalazł. Prawie jednocześnie i syn Filipa zginął w Rzymie z rąk żołnierzy. Teraz więc D. mógł już bez przeszkód sprawować swe rządy. Będąc z natury człowiekiem nadzwyczajnie czynnym i obowiązkowym, chciał przedewszystkiem odrodzić moralnie społeczeństwo rzymskie; aby więc przywrócić starodawną surowość obyczajów, zamierzał powołać napo wrót do życia urząd cenzora, przeznaczając na tę godność ożywionego szlachetnemi dążnościami przyjaciela swego, Waleryana; wskutek jednak odmowy jego, zamiar ów spełzł na niczem. Przypisując przytem rozluźnienie obyczajów upadkowi starodawnej wiary, D. pragnął ją ożywić, uważając zaś za najniebezpieczniejszych jej przeciwników wyznawców re-ligii chrześciańskiej, których liczba wzrastała z dniem każdym, wznowił prześladowanie chrześcian, zażywających spokoju już od lat 40, bo od czasów Septymiusza Sewera. I, gdy dawniejsze prześladowania nie miały charakteru akcyi, ujętej w pewien system, lecz wynikały często z osobistego rozjątrzenia władz, lub były przedsiębrane, jak za Nerona, w celu odwrócenia nienawiści ludu od osoby cesarza i skierowania jej w inną stronę, D. pierwszy przedsięwziął systematyczne prześladowanie. Namiestnicy prowincyj otrzymali rozkaz zmuszania chrześcian do wyznawania religii państwowej. Naznaczano zwykle pewien czas, w ciągu którego chrześcianie obowiązani byli powrót ten zaznaczyć publicznem złożeniem ofiary na ołtarzach pogańskich; przeciwko zaś tym, którzy tego nie dopełnili, rozpoczynano śledztwo, przyczem nie szczędzono wszelkich środków terroryzmu. Szczególniej przedmiotem prześladowania byli biskupi i zwierzchnicy, jak św. Fabian, biskup rzymski. Szczęściem, prześladowanie to trwało nie wiele co dłużej, jak rok, wypadki bowiem nad Dunajem odciągnęły uwagę D-a w tamtę stronę. Jeszcze pod koniec 249 r. Goci, pod wodzą króla swego, Kniwy, wtargnęli do Dacyi i dotarli do Dunaju. Tu, przy m. Novae, powstrzymał ich C. Vibius Treboninus Gallus, ale na czas krótki. Gdy więc Goci, przeszedłszy Dunaj, zaczęli posuwać się ku południowi, wyprawił D. przeciwko nim syna swego, Etruska Decius a, który jednak nie zdołał także przeszkodzić dalszemu posuwaniu się Gotów. Nie lepszy miały skutek i usiłowania namiestnika Macedonii, L. Priscusa, aby nie pozwolić Gotom posunąć się za Bałkany: przy m. Beroca (w Tracyi) wojsko jego poniosło porażkę i Goci bez trudności zajęli główne miasto Tracyi, Filippopol. Wtedy sam Decyusz z przyja-

Em. K.

ił, 3, i 33).

Deciso (włos.) wyr. muz, „stanowczo“, śmiało atakować dany frazes muzyczny, bądź cały ustęp kompozycyi.

Decisc, stolica kantonu w departamencie francuskim Nièvre, okręgu Nevers, na skalistej wy-wyspie Loary i przy wpadnięciu do niej z prawej strony Aronu; droga żelazna łączy miasto z Creu-zot’em i z Nevers’em, zaś kanał Nivernais, łączący Loarę z Sekwaną przez Yonnę, tu bierze początek.—D. jest to starożytna Decetia, w której Cezar odbywał naradę ze starszyzną Eduów; liczy obecnie około 5 000 m-ców, posiada piękny kościół St. Aré z kryptą z X wieku, szpital w dawnym zamku książąt Nevers, bogate kopalnie węgla kamiennego (150 000 ton rocznie), dwie huty szklane, olejarnie, ożywiony handel drzewem

And. S.

cielem swym Waleryanem podążył w końcu 250 r. do Tracyi i przedsięwziął środki, aby zadać cios stanowczy Gotom i uwolnić granice państwa od ich najazdów. Jakoż Goci, naciskani ze wszystkich stron, gotowi już byli porzucić wszystkie zdobycze i skierowali się na północ, aby wrócić za Dunaj; lecz D., chcąc im odciąć odwrót, dotarł za nimi aż do północnej części Mezyi (dziś Dobrudza), gdzie przy Abritum zaszła stanowcza bitwa: szczęście w niej początkowo sprzyjało D-owi, lecz, gdy uchodzący nieprzyjaciele wciągnęli go w nieprzybyte błota, doznał tu ciężkiej porażki i razem z synem śmierć znalazł w końcu r. 251.—Por.—Livii Hist. 7, 34; 8, 6; 10, 7, 27; S. Aur. Vict. De viris ill. 72; de Caes: 28, 29.—Mommsen Historya rzymska T. I; Hertzberg »Geschichte des röm. Kaiserreichs“.

Decid.ua (domyśl. membrana)=mem br an a caduca=:błona doczesna, ob. Płód.

DecimailUS. Przedsiębiorca w państwie Rzym-skiem, dzierżawiący od rządu publiczne dziesięciny, rodzaj podatku gruntowego, stanowiącego dziesiątą część wytwórczości, a wybieranego od poddanych wszystkich krajów, jakie stały się własnością państwa, czy to przez połączenie się dobrowolne, czy w następstwie zdobyczy (Cicero „In Verrem“

K. K.

A. Pol.

i węglem.

Deck Józef Teodor, słynny fabrykant ceramiki i fajansu (* w Gebweiler w Alzacyi, 1823 roku—f 1891 roku w Sèvres). Studyował fizykę i chemię w La Chapelle pod Belfortem, potem dwa lata terminował w fabryce kafli Högelina w Strassburgu; następnie wybrał się na wędrówkę po Niemczech, Austryi i Węgrzech, przesiadając tu i ówdzie, dłużej lub krócej, stosownie do roboty, jaką znajdował. W r. 1847 udał się do Paryża, gdzie znalazł zajęcie w fabryce Vogta; w 1848 r. został naczelnikiem czeladzi w warsztatach narodowych; po rewolucyi powrócił do Gebweiler. W r. 1851 znów się znalazł w Paryżu, gdzie w 1855 r. został dyrektorem fabryki kafli, a w chwilach wolnych zajmował się przez amatorstwo wyrabianiem okazów, zdobnych kunsztownie; powodzenie, w jakiem te pierwsze próby spotkały się od razu, pozwoliło mu wkrótce poświęcić się swobodnie umiłowanej przezeń ceramice (1859). Pierwsze owe okazy były w rodzaju fajansu d’Oiron, ale wkrótce D. się rozmiłował w fajansie perskim, odkrywszy sekret jego wyrabiania; jego błękit turkusowy jest jedną z najpiękniejszych barw ceramicznych. Następnie przerzucił się do fajansu i porcelany chińskiej; odkrył seladyn (chiński Pi-ti) i w r. 1880, po długich doświadczeniach, wystawił świeczniki, bardzo podobne do pochodzących z fabryki cesarskiej King-te-czin. Oprócz tego w r. 1878 otrzymał wielką nagrodę za półmiski swe o tle złotem, w rodzaju mozaiki w kościele św. Marka. Do wziętości jego wyrobów wielce się przyczyniła ta okoliczność, że zjednał sobie pomoc artystyczną znakomitych malarzy, a między innymi Hamonna. Przez czas długi D. był członkiem komissyi, czuwającej nad udoskonaleniem fabryki sewrskiej, a w r. 1887 został jej dyrektorom. Wyniki swoich studyów wyłożył w dziele „Faïence“ (Paryż

1887).

Decken Augusta, von der (* 1828 w Bleckede), powieściopisarka niemiecka, córka Meyera, u-rzędnika sądowego z Hanoweru. Do uprawy literatury zwróciła się w starszych latach, dopiero po śmierci męża, majora von der D. (f 1875), i w krótkim czasie pozyskała niemałą wziętość swojemi powieściami, w których okazała wiele twórczej fan-tazyi. Napisała: „Chronika eines fahrenden Schülers“ (6 wyd. 1888); „Die Ricklinger“ (1880); „Die Brüder Meienburg“ (1881); „Lüneburger !Ge-sehichten“ (1883); „Der Helianssänger“ (1884); „Aref der Hindu“ (1884); „Brausejahre” (1885); „Dornröschen“ „Souverain“ (3 wyd. 1889); „Die Junker von Luzern“ (1888); „Ein Sohn“ (1889); „la seinen FusBtapfen“ (1891); „Wahre Liebe” (1891); „Die Macht des Kleinen“ (1891) i t. d. Od r. 1881 mieszka w Hanowerze.

Decken Karol Klaus, baron, podróżnik niemiecki (* 1833 w Kotzen w Brandenburgii—f r. 1865 w Barderze w Afryce), ksjtałcił się w korpusie kadetów w Hanowerze, potem służył wojskowo, ale w r. 1860 wziął dymissyę i udał się w podróż do Zanzibaru, skąd w październiku tegoż roku wybrał się w głąb kraju, ku jezioru Niassa; ale dotarłszy do Mezule, wskutek zdrady przewodników arabskich, musiał nazad powrócić. Pomyślniejszą była druga wyprawa, którą od czerwca do listopada roku 1861 odbył wespół z Thorntonem, geognostą angielskim, z Mombazy na zachód do jeziora Dźipe i gór Kilima - N’dźaro, przyczem zbadano najdokładniej pod względem fizycznym i etnograficznym kraje: Madżame, Lam-bungu, Uru, Pokorno, Kilema, Kirua, Rombo i Mo-szi, głównie zaś zajmowano się narodem Dźaggów. Z Kilemy obaj podróżnicy weszli na Kilima-N’dźa-ro do wysokości 2 530 m.; ale, opuszczeni przez przewodników, musieli przez Kisuami i Baramu wrócić na wybrzeże do Wangi. Wynik tej podróży z tego względu był ważny, że zbadano Kilimandżaro oraz jezioro Dżipe i przekonano się, iż przepływająca przez to jezioro rzeka Dafeta jest górnym biegiem rzeki Rufu (Pagaui). R. 1862 D. z d-rem Kerstenem udał się znów na Kilimandżaro, dotarł aż do 4 280 m. wysokości i spraw

dził ściśle położenie tej góry. Potem w roku 1863 odbył podróż wzdłuż wybrzeża afrykańskiego na południe, aż po za przylądek Delgado do wyspy Ibu. Następnie powziął zamiar zwiedzić Madagaskar, lecz gdy to nie przyszło do skutku, wybrał się na czas jakiś do Europy, kiedy tymczasem dr Kersten wrócił do Zanzibaru i przez pierwsze półrocze 1864 sposobił się do nowej wielkiej ekspedycyi dla zbadania rzek Sabaki, Tana i Jub. W październiku 1864 r. D.i w towarzystwie kapitana liniowego okrętu austryackiego, Schikha, przybył znowu do Zanzibaru, dokąd w grudniu nadciągnęli i inni Europejczycy, namówieni przez niego do wyprawy, a w ich liczbie lekarz Link i Ryszard Brenner (ob.). Jednocześnie nadeszły dwa parowce, które D. własnym kosztem kazał był wybudować w Hamburgu. Już w lutym r. 1864 zwiedził on na małym parowcu Pas-se-par-tout uście Tany, a 15 czerwca wyruszył z całą ekspedycyą na okręcie Welf na północ i w d. 29 lipca dotarł do uścia Jub. Zmierzywszy je, dnia 15 sierpnia puścił się w górę rzeki;

1-go października założono na lewym jej brzegu obozowisko, a tymczasem D. i Link, którzy zatrzymali się byli w Barderze dla zaopatrzenia się w zapasy żywności, zostali napadnięci przez tłum So-malów, przy czem zginęli maszynista Kanter i malarz Trenn; nazajutrz dzicz ta zamordowała i D a, a we dwa dni potem i Linka. Pozostali przy życiu uczestnicy wyprawy 6-go października dostali się na łodziach do uścia rzeki, a d. 24 powrócili do Zanzibaru. Przygody podróży D-a oraz obfite jej owoce, na żądanie rodziny jego, opisał przy po-mooy uczonych specyalistów dr Kersten p. t. „Karl Klaus von der D-ns Reisen in Ost. Afrika 1859(tak) — 65* (4 tomy, Lipsk 1869—79). Zbiory nagromadzone w tych wyprawach otrzymało w darze Muzeum uniwersytetu berlińskiego.    *

Decker Tomasz, ob. Dekker.

Decker Karol (von), generał i pisarz pruski (* 1784 w Berlinie—+ 1844). W roku 1800 był oficerem, 1897 odznaczył się pod Preussisch Eylau. Po pokoju Tylżyckim przeszedłszy w stan spoczynku, w 1809 r. zaciągnął się do korpusu księcia Fryderyka Wilhelma Braunschweig - Öls i towarzyszył mu do Ąnglii. W 1813 r. wrócił do służby pruskiej, został zamianowany kapitanem sztabu generalnego i odbył kampanie 1813, 1814 i 1815 r. W 1817 otrzymał rangę majora, w 1819 r. szlachectwo, w 1821 r. dyrekcyę wydziału w biurze topograficznem; przez kilka lat wykładał w szkole wojskowej; w 1827 wstąpił do artyleryi, w 1831 wyniesiony na stopień brygadyera, w 1841 ze stopniem generała majora uwolniony od służby czynnej. Z licznych pism jego, traktujących o wojskowości, wymienimy: „Die Artillerie für alle Waffen“ (1816); „Gefechtslehre für Kavallerie und reitende Artillerie“ (1819); „Geschichte des GeschützweSens und der Artillerie in Europa“ (1819); „Der kleine Krieg“ (4 te wyd. 1844); „GeneralstabsWissenschaft“ (nowe wyd. 1862); „Taktik der drei Waffen“ (3-e wyd. 1854); „Algerien und die dortige Kriegführung“ i w. i. Obok tego z Kühlem von Lilienstern za-

Encykl Powsz Haiti. Zeiz. 116 T. ZT

łożył r. 1816 „Militär-Wochenblatt”, a z Ciriacym i Blessonem r. 1824 „Zeitschrift für Kunst, Wissenschaft und Geschichte des Kriegs“. Pod pseudonimem „Adalbert von Thaïe” wydał kilka kome-dyj i powieści („Das Vorlegeschloss“; „Guten Morgen, Vielliebchen“ i inne).    *

Decker Piotr, mąż stanu belgijski (* 1812 r. w Żele—f 1891 w Brukselli). Kształcił się początkowo u Jezuitów, potem zaś studyował prawo w Paryżu. Zawód swój polityczny zaczął od dziennikarstwa i odznaczył się jako współpracownik organu katolików umiarkowanych, ,,Revue de Bruxelles”. W r. 1839 wszedł do izby poselskiej, w której zasłynął, jako mówca niepospolity. Odłączywszy się od ultramontanów, starał się przekonania swe religijne zgodzić z wolnością. W r. 1855 został ministrem spraw wewnętrznych i szefem gabinetu. W owym czasie stronnictwo katolickie wydawało się bardzo silnem, i zarówno przez prasę, jak przez biskupów, walczyło z dążnościami liberalnemi, między innemi zaś powstawało przeciwko kierunkowi nauczania w szkołach publicznych. D. wystąpił w izbie z oświadczeniem, że nie można profesorom uniwersytetu narzucać obowiązku, ażeby traktowali kwestye religijne wyłącznie w duchu religii pozytywnej i wykrzyknął, że tchnienie nietolerancyi Belgię ozionęło. Ministerium to wszakże, które zrazu mocno się opierało zbyt daleko idącym żądaniom klerykalnych, wkrótce potem wystąpiło z projektem prawa o dobroczynności publicznej, którego następstwem bezpośredniem byłoby przywrócenie dóbr zakonom. Przyjęcie przez izbę zasad tego prawa wywołało zaburzenia w Brukselli i w wielu większyćh miastach po całym kraju. Wybory, które się w czas niejaki potem odbyły dla odnowienia rad kommu-nalnych, przybrały charakter na wskroś polityczny i prawie wszędzie znaczna większość głosowała za kandydatami liberalnymi. Ministeryum się rozwiązało; D. odtąd usunął się od rozpraw parlamentarnych, a w r. 1866 całkiem już karyerę polityczną opuścił i rzucił się w odmęt spraw finansowych. Na nieszczęście, niezmierny błąd popełnił, dawszy swoje poparcie spekulaoyom awanturniczym Langrand’a - Dumonceau, gdyż zamiast spodziewanych zysków ogromnych, naraził się na stratę większej części swego majątku i dobrego imienia. W r. 1871 gabinet katolicki zamianował go gubernatorem Limburga, a było to pomysłem bardzo nieszczęśliwym. Deputowany liberalny, J. Bara, były minister sprawiedliwości, wystąpił z interpellacyą, która sprawiła burzę w parlamencie i odwołanie ministrów przez króla; D. zaś podał się zaraz do dymissyi i resztę życia na ustroniu przepędził. D. był nie tylko mówcą wybitnym, lecz także i autorem wielu dzieł cennych; wymieniamy z nich najważniejsze: „Etudes historiques et critiques sur les monts-de-piété en Belgique“ (1844), za które został członkiem akademii belgijskiej; „L’esprit de parti et l’esprit national“ (1852); ,,De l’influence du clergé en Belgique“ (1843); „Quinze ahs de 1530 a 1845“ (1845). Za miodu pisywał też poezye, które wydał pod

28

A. Pol.

tytułem „Religion et amour” (1835), w roku zaś 1840 tym pismem swojem „Du petitionnemeut eu faveur de la langue flamande”, dał podnietę do ożywienia dążności narodowych śród Flaman-dów.    *

Doclaratio, ob. De kia racy a.

Declaration of rights, ob. Bill praw.

De Coster Karol (* 1827—f 1879), poeta belgijski, z zawodu adwokat, na schyłku życia nauczyciel literatury francuskiej w szkole wojskowej w Ixelles. Pierwsze próbki swego talentu poetyckiego drukował w „Revue trimestrielle“, a później w „Uylenspiegel“ pierwsze swoje opowieści. W dalszym ciągu napisał: „Légendes flamandes* (1856 — 57; 2 wyd. 1869); „Contes brabançons“ (1861), barwne obrazki z życia ludu; „La légende d’Uylenspiegel et de Lamme Goodzak“ (1867, 2-e wyd. 1869); „Le voyage de noce* (1872) i ko-raedyę „Jeanne“ (1865). Po jego śmierci ukazały się w druku: „La Zélande dans le cours du monde“ i „Le mariage de Toulet“; wiele innych utworów jego pozostaje w rękopisie.

Decourcelle Piotr (* 1856 w Paryżu), dramaturg francuski. Za młodu poświęcał się zawodowi handlowemu, później przeniósł się do dziennikarstwa i pisywał w „Gaulois* pod pseudonimem Choufleuri albo Valentin. Jednocześnie dla Sary Bernhardt napisał dramat „L’as de trèfle” (1882), który przyjęty został bardzo przychylnie. Odtąd zwrócił się do uprawy niwy dramatycznej i pisuje komedye, wodewile, dramaty, wogóle sztuki teatralne, do których treść bierze często ze współczesnych powieści. Sztuki te są: „Le fond du sac“ (1883); „L’Amazone“ (1885); „Madame Cartouche“ (1886); „Les cinq doigts de Birouk“ (1886); „L’abbé Constantin“ (1887); „Le dragon de la reine* (1888); „Mensonges“ (1889), podług P. Bour-geta; „L’homme à l’oreille cassée“ (1893), podług Edmunda About, i inne. Napisał prócz tego powieści sensacyjne: „Le chapeau gris“ (1887) i „Fan-fau“ (1889).

Decrescendo, skróć, decresc. (włos), wyr. muz., które jest przeciwieństwem terminu crescendo (ob.); a więc ostrzega ono wykonawcę, że ustęp kompozycyi, tym terminem oznaczony, należy ściszać. Zamiast tego wyrażenia, używa się najczęściej znaku graficznego

Decretales (domyśl, epistolae), nazywają ka-noniści takie postanowienia papieskie, które wydane zostały, nie mot u proprio, lecz w odpowiedzi (responsa) na zapytania biskupów, albo innych członków kościoła, w kwestyach i wypadkach prawnych. Postanowienia zaś, wydawane przez papieży motu proprio, nazywają się décréta (liczb, pojed. decretum). Lecz jak jednej, tak i drugiej nazwy znaczenie nie jest ściśle przestrzegane, bo i dziś decretum używa się za constitu-tio wogóle, a przez decretales rozumiano dawniej, jak obecnie, wszelkiego rodzaju prawa kościelne, stanowione przez papieża, ozy to motu proprio (co się rzadko zdarzało), czy też w odpowiedzi na czyjeś zapytauie lub radę, i to w tym celu, aby odpowiedź ta służyła zadecyzyę w innych sprawach i przypadkach tego rodzaju. Stąd dawniejsi zbieracze kanonów w kollekcyach swoich pospolicie umieszczali i decretales; niektóre nawet kollekcye noszą ten tytuł, chociaż w nich obok D. są i kanony soborów. I tak np. Dyoni-zyusz Mały (Exiguus), w końcu V-go albo na początku VI-go wieku, układając na nowo zbiór swój kanonów, dodał do niego 28 dekretałów siedmiu papieży: Syrycyusza, Innocentego I-go, Zozima, Bonifacego I-go, Celestyna I-go, Leona I-go i Anastazego II-go (f 498 r.); potem dołączono do tego zbioru D. Hilarego, Symplicyusza, Feliksa Ii-go lub III-go; Gelazyusza I go, poprzedników Anastazego, i jego następców: Symmacha i Hormisdasa, wreszcie zaś Grzegorza I-go, zmarłego w r. 731. Druga kol-lekcya, ułożona w Gallii w pierwszej połowie Vi-go wieku (Collectio Quesnelliana) zawiera też obok kanonów D. ośmiu papieży, od Damazego I-go (366 —384) do Gelazyusza I-go (492—496). D. umieszczone w zbiorze Dyoaizyusza, wprowadzono do kol-lekcyi, ułożonej w Hiszpanii około trzeciej ćwierci wieku VII-go, a przyznanej Izydorowi z Sewilli.— Zbiory decretaliów dzielą się na prywatne i autentyczne. Pierwsze z nich, zbierane prywatną powagą, o tyle tylko i w takiej formie obowiązują, o ile i w jakiej formie obowiązywały pierwotnie, kiedy zostały przez prawodawcę wydane. Dla tego, gdyby było dowiedzionem, że jakikolwiek de-kretał w takim zbiorze jest podrobiony, lub nieco różny od autentycznego, to w pierwszym razie żadnej powagi mieć nie może, w drugim obowiązywać będzie tylko forma pierwotna. Zbiorami autentycznemu nazywają się te, które sporządzone były przez samego prawodawcę, lub z jego polecania, i potem przez niego zostały przyjęte, zatwierdzone i za normę kościołowi podane. D. więc takim zbiorem objęte mają moc prawa publicznego, w całym kościele obowiązującego, nietylko s ąd, że pierwotnie wydano je dla całego kościoła, lecz jeszcze, i to bardziej, dla tego, że w zbiorze autentycznym pomieszczone zostały i obowiązują, nie w formie pierwotnej, lecz w takiej, jaką mają w rzeczonym zbiorze. Zbiory D-w są bardzo liczne, lecz powaga ogłoszonych jeszcze przed r. 1234 zniesioną została przez Decretales Gregorii IX albo Decretalium libri quinque, lub tylko Decretales, które w Corpus juris canonici zajmują pierwsze miejsce po Decret urn Gracyana. Zbiór ten z polecenia Grzegorza IX (1227 — 1241), na podstawie poprzednich pięciu zbiorów, zwanych Compilationes antiquae, ułożył św. Rajmund z Pennaforte i dodał D. nowe do r. 1234. R. 1234 papież rozesłał te D. do uniwersytetów w Bolonii i w Paryżu i nakazał trzymać się ich w szkołach i sądach, a zabronił nowych kollekcyj bez upoważnienia Stolicy Apostolskiej. Następcy Grzegorza IX, Innocenty IV, Grzegorz X i Mikołaj III, wydali także zbiory D-ów, które wejść miały pod właściwe tytuły D ów Grzegorza IX i stanowić z niemi jedną całość, gdy Bonifacy VIII kazał z nich, z dawniejszych i ze swoich, ułożyć nowy zbiór, jako dodatek do Grzegorza IX „D-ium libri Vu i ogłosił go r. 1298 w Rzymie na konsystorzu kardyna-

A. S.

A Pol

A, Pol.

łów pod tytułem „ Liber sextus Deoretalium“. Późniejszemi zbiorami są] „Clementinae" i „Extravagantem" Clementinae“, wydane r. 1317 były o-statnim au tenty czny'm zbiorem D-ów, gdyż ani „Extravagantes“, ani tak zw. „Liber VII D-ium“, wydany około r. 1590, przez Piotra Matthaeusa, nie były kollekcyami publicznemi. Po soborze Trydenckim Grzegorz XIII (f 1580) i Sykstus V (f 1590) zajmowali się wydaniem nowej, autentycznej kollekcyi D-ów, do czego była wyznaczona osobna ko-missya, do której należał za Sykstusa V także Aldo-brandini, późniejszy papież Klemens VIII, a która, do r. 1592 zgromadziwszy materyały i 16 miesięcy potem poświęciwszy na zakwalifikowanie nadających się do zbioru, zdecydowała przeciw dawnemu zwyczajowi, że mają wejść do niego de-kreta dogmatyczne soborów florenckiego i trydenckiego. W pięć lat potem (1598) wydrukowano w drukarni Camerae apostolicae kilka jedynie egzemplarzy p. t. „Clementis VIII, Liber VII Decre-talium“ i poddano pod approbatę papieża, lecz dalej nie rozszerzono, zdaniem jednych z tego powodu, że Pius IV zabronił był pod ekskomuniką pisać kommentarzy do postanowień soboru trydenckiego, według innych zaś, co pewniejsza, że ani Klemens VIII ani Paweł V i inni, zajęci pilniejszemi sprawami, nie mogli rozpatrzyć się dokładnie w tej nowej publikacyi. O zbiorach D-ów tak autentycznych, jak i prywatnych, tak ogłoszonych drukiem, jak i rękopiśmiennych, patrz Theinera „Comment, do Rom. Pont. Eplarum. decr. ant. collec.“ oraz „Recherches sur plus. coli.“.—Obszerniej Ks. W. K. w „Encyklopedyi Kościelnej“.    *

DeoticilS Serv. Jeden z licznych rodzajów rodziny Pasikonikowatych (Locustidae), rzędu owadów Proatoskrzydłych (Orthoptera). Wyróżnia się rożkami długości ciała, cieniutkiemi, nitkowatemi, na przedkarczu pośrodku wyraźną wręgą czyli krawędzią; skrzydła i pokrywy skrzydłowe posiada wykształcone dostatecznie. Wyrostki klapkowate na tylnych nogach (goleni) są krótsze od pierwszego członka stopowego. Samice z długiem szuflowatem pokładełkiem do składania jajek w ziemię. Znanych jest kilka gatunków; do najpospolitszych należy: D. verracivorus L. Łat-czyn. Ciało zielonawe, oliwkowe lub ceglaste, z brunatnemi plamami. Pokrywy skrzydłowe (1-a para skrzydeł) ceglastego koloru, brunatno-plami-ste, niekiedy zielono niewyraźnie nakrapiane. Skrzydła właściwe (2 a para) bezbarwne, przezroczyste. Odwłok i dolna powierzchnia ciała jasno żółta, po-kładełko na końcu nieco ziarniste. Dorasta samiec do 26—38 mm., samica 30—44 mm. Pokła dełko długie na 17—26 mm. Pospolity w całej Europie i w naszym kraju, głównie przebywa w trawie.

Decubitus =o d 1 eże n i e, odleżyna, ob. te wyrazy.

Decumates agri. Nazywano tak część Germanii rzymskiej, położonej na prawym brzegu Renu, w dzisiejszem W. ks. Badeńskiem i Wirtembergii. Granica zewnętrzna była oznaczona murem, obwarowanym fosą i palisadami (limes - miedza, granica), których ślady są dotąd prawie wszędzie widoczne. Mur ten zaczynał się pod Kelheim, blizko Ratysbony, skąd ciągnął się na zachód aż do Lorsch, potem zwracał się ku północy, przechodził przez Men pod Freudenbergiem i łączył się z Taunusem. Terrytoryum, zawarte pomiędzy tym murem a Renem, według Tacyta, zamieszkane było przez Gallów, którzy snąć musieli płacić Rzymowi dziesięcinę z uprawianej przez siebie roli, stąd agri decumates, to jest pola obłożone dziesięciną; niektórzy wszakże utrzymują, że Decumates było nazwą, nie pól, ale mieszkańców, osadników, płacących dziesięcinę.—Kraj ten prawdopodobnie był zajęty przez Domicyana i wtedy-to urządzona była owa granica (limes); Adryan ją rozszerzył, albo też wzmocnił. Rzymianie kraj ten opuścili niewątpliwie w czasach anarchii, około r. 276; ale cywilizacya latyńska mocno się w nim zakorzeniła, o czem świadczą rui ny willi (villae), oraz mozaiki i napisy, znajdujące się w Muzeum w Stuttgardzie.

Decurio, ob. Dekuryon.

De cyfrowanie, odczytywanie pisma sekretnego, czyli cyfrowego, cb. Kryptografia.

Decyma (łac.) wyr. muz., oznacza dziesiąty stopień diatoniczny, licząc od tonu, wziętego za podstawę danej tonacyi. D ą więc jest oktawa ter-cyi tej czy owej tonacyi; np. tonu C d-ą będzie É w następnej oktawie i t. d.

Decyma (łacińskie i hiszpańsko - portugalskie décima), jedna ze stałych form południowej poezyi rymowanej, w której każda strofa składa się z dziesięciu czterostopowych wierszy trochaicznych, z rymami idącemi w takim porządku: abbaaccd dc (t. j. 1 z 4 i 5, 2 z 3, 6 z 7 i 10, 8 z 9); albo: a b abaccddc. D. była głównie używana w Glos-sach (ob.), powstała zaś z połączenia dwóch Quintilhas (pięciowierszy) i wszędy się na nie rozpada, gdzie tylko rym c, wiążący Glossę, nie nadaje D-ie cechy jednolitości. Chcąc usunąć tę wadę, Wincenty Espinel około 1590 r. zaprowadził tę zmianę, że cztery pierwsze wiersze, tworzące u niego całość, zaczął oddzielać od sześciu pozostałych, to jeBt, że rymy w nich się znajdujące już się dalej nie powtarzały. Takie D-y od jego imienia zwano E spinel a s. Najpiękniejsze D-y tworzył Calderon.

Decymalny system liczenia, ob. Dziesiętny.

Decymalne ułamki, ob. Dziesiętne u ł a m ki.

Decymola (z łac. Décima), wyr. muz., oznacza figurę, złożoną z dziesięciu nut, teoretycznie równą nucie, której miejsce zajmuje. Np. w takcie cztero-ćwierciowym, jeśli są trzy nuty ćwierciowe, a zamiast czwartej grupa złożona z dziesięciu nut (nad temi nutami zwykle umieszcza się liczba 16), to czas wykonania tej grupy (decymoli), nie powinien być dłuższy nad czas wykonania jednej ćwierci nuty. Tak chce teorya; w praktyce jednak czas wykonania D-i może być opóźniony; zależy to od rodzaju, charakteru kompozycyi, uczucia wykonawcy i t. d.

Decyusz cesarz, ob. Dęcia gens.

Deoyusz (Decius) Jodocus Jost Ludwik.

wnukiem Eupalamosa, prawnukiem Erechteusza, króla ateńskiego, współczesnym Tezeu3za i Minosa. Przypisują mu nadto wiele przeróżnych wynalazków, które z pewnością do długich wieków i do wielu ludzi odnieść wypada. I tak miał on wymyślić piłę, siekierę, pion, świder, klej, klej rybi, węgielni-cę i inne jeszcze rzeczy. Zazdroszcząc bystremu pojęciu siostrzeńca swego, Talosa, który genialnemi pomysłami, jak np. wyrobieniem piłki doskonałej z paszczęki zdechłego węża, wynalazkiem tokarni, kołowrotu garncarskiego i innych przemysłowych narzędzi, groził sławie mistrza przyćmieniem, D. zabił go, strąciwszy w przepaść z ateńskiej Akropoli. Wyrokiem Areopagu skazany na śmierć, zbiegł na wyspę Kretę do króla Minosa, znakomitego protektora sztuki. Prócz wielu innych wspaniałych dzieł urządził on tutaj dla Aryadny, córki Minosa, obszerny plac do tańca z marmuru, który Hefaistos na tarczy Achillesa odtworzył; kreteńskiej bogini Britomartis wybudował piękną świątynię; dla królowej Pasifae zrobił z drzewa osławioną krowę, która służyła jej na łagodzenie nieposkromionej chuci ku bykowi morskiemu; dla Minosa wystawił w pobliżu miasta Knosos, na wzór egipski, sławny labirynt, budowę pełną tak krętych, zawikłanych ganków i kurytarzy, że sam budowniczy pewnego razu o mało co w niej nie zabłądził, przeznaczoną na mieszkanie dla Minotaura, płodu owej zbrodniczej miłości, istnego po-tworu, ludożercy, ze łbem wołu a z resztą ciała kształtu ludzkiego. Z zemsty za zbytnią uległość woli królowej, albo też, jak inna wieść niesie, ponieważ D. dostarczył Aryadnie nici, z których pomocą udało się Tezeuszowi odkryć wyjście z krętego labiryntu, wtrącił go Minos wraz z synem Ikarosem na więzienie do kryjówki minotaurowej; lecz D., przekupiwszy stróżów, uciekł razem z synem na skrzydłach, które bardzo zgrabnie z piór ptasich pozlepiał i woskiem pospajał. Jednakże niebawem Ikaros, rozzuchwalony w swobodnym losie, wzbił się w górę za wysoko, pod samo słońce, a skoro pióra na upale słonecznym się odlepiły, upadł w otchłanie morskie i utonął. Południowo wschodnią część morza Egejskiego nazwano od niego morzem Ikaryjskiem, a wysepka w pobliżu Samos, gdzie fale morskie zwłoki młodzieńca na brzeg wyrzuciły, w starożytnych czasach zwała się Ikaryą, dzisiaj Nikaryą. D. zaś dostał się szczęśliwie do południowej Italii, gdzie w miastach Kapui i Ky-me Apollinowi piękne świątynie wystawił. Stąd udał się do Sycylii, a tutaj w mieście Kamikos, przez króla Kokalosa serdecznie przyjęty, odwdzięczył mu się wielu podziwienia godnemi dziełami. I tak w sąsiedztwie Hyblejskiej Megary wykopał kanał, którym rzeka Alabon uście znalazła do morza; w pobliżu Agrygentum wybudował na skale niezdobytą warownię, dokąd Kokalos z tego powodu rezydencyę swą przeniósł; pod Selinuntem urządził w obszernej grocie pierwszą łaźnię parową; obwarował wreszcie stromą skałą góry Eryksu, a Afrodycie Erycyńskiej ofiarował misternie naśladowany plastr węży ze szczerego złota. Wszakże rozgłośna chwała D-a dobiegła też Minosa. Z liczne m wojskiem popłynął tedy król do Sycylii i za-

a? i y**

■y i

Niemiec z Alzacyi, urodził się około 1490 w Wis-senburgu, dla tego też w dziełach swoich pisał się Wassemburgensis. Data jego śmierci nie wiadoma; Wiszniewski pisze, że żył jeszcze w roku 1545, a Bartoszewicz utrzymuje, jakoby umarł 1567 r. Zaburzenia wojenne, a także bunty chłopskie, które w drugiej połowie w. XV i na początku XVI i* nękały nieszczęśliwą Alzacyę, wiele rodzin szlachetnych Tmajętnych z tego kraju wygnały; nie-& które z nich, jak Bonarowie, Schillingowie, Horu-sternowie, Schmalzowie, Betmanowie, szukały schronienia w gościnnej Polsce, dokąd też w młodym wieku, r. 1505, przybył D. i dostał się na dwór Jana Bonara, u którego lat 14 przepędził. Otoczony przyjazną przez spółziomka opieką, dzięki jego protekcyi i niepospolitym swoim zdolnościom, doszedł dość rychło do wysokich godności. Obdarzony indygenatem, został najpierw wójtem piotrkowskim a zarazem rajcą w Krakowie i dyrekto-» rem mennicy^królewskiej w Toruniu; potem żupnikiem olkuskim i chęcińskim, karbarzem wielickim, wielkorządzcą krakowskim i sekretarzem królewskim. Obok tego uczestniczył w różnych poselstwach: z Janem Łaskim jeździł do Wenecyi, z Wolskim był w Wiedniu, gdzie go cesarz udarowa! tytułem hrabiego św. Państwa Rzymskiego. Wyszedł więc na pana nie lada, nabył pod Krakowem wieś, Wolę Chełmską, przezwaną od imienia jego JustowlnraD i piękny w niej zbudował ,    ^pałacyk, gdzie mieli swój zbór kalwini, którym da-

v    waFćhętnie schronienie. Wobec tego, nie dziw,

że się przywiązał do przybranej swojej ojczyzny, nauczył się jej języka i pióro swe poświęcił jej sprawom, przez co zasłużył na naganę u Niem-ców^Trtórzy zarzucają mu schlebianie Polakom i królowi. Pozostały j)Q nim, oprócz opisu uroczystości weselnej Zygmunta I go z Boną (w Krakowie 1518 r. u Wietora), trzy dzieła historyczne, a mianowicie: „De vetustatibus Polonorum“, w któ-rem, częścią skracając Mechowitę, częścią go dopełniając, dzieje Polski doprowadził aż do Jadwigi; „De Jagellonum familia“, również skrócenie z Miechowity, z dodaniem genealogii siedmiu córek Kazimierza Jagiellończyka i ich potomstwa; „De Sigismundi régis temporibus“, praca samodzielna i najcenniejsza; opisuje w niej D. w porządku chronologicznym dziewięć pierwszych lat panowania Zygmunta Starego i przytacza wiele ciekawych szczegółów, nie znajdujących się u późniejszego Wapowskiego; opowiada o rokowaniach, których sam był świadkiem naocznym, orazpodaje ważne wiadomości o handlu wrocławskim^yWszyst-kie te dzieła wydał razem z kroniką Miecho wity własnym kosztem w Krakowie 1521; znajdują się także w drugim tomie zbioru Pistoryusza. Oprócz tego napisał po niemiecku list do przyjaciela w Norymberdze o zwycięstwie księcia Ostróg-skiego nad Tatarami.    *

Dedalos (AalâaXoç), najsławniejszy artysta-bu-downiczy rzeźbiarz i snycerz mitycznych czasów greckich, uchodzący za twórcę wielu dzieł sztuki, rozsypanych po różnych stronach i ziemiach, był według legendy synem Metyona albo Palamaona,

Q&irü

w.

1/7

L.

~T i-

(YK

w,

i o-

feA

=JL

A\\\

17

W*

mm.

als

S. Drz.

And. S.

Dedecker Piotr J a k ó b, ob. Decker.

Dedekind Fryderyk (* około 1525 w Neustadt — f 15* 8 w Luneburgu), poeta niemiecki, z powołania pastor luterański od r. 1575 w Liine-burgu. Napisał: „Der christliche Ritter“ (1576)

żądał od Kokalosa wydania zbiegłego mistrza. Ten przyjął gościa z udaną szczerością, lecz gdy Minos brał letnią kąpiel, udusił go kipiącym warem i żywcem ugotował. Według innej opowieści, przez Pau-zaniasza podanej, zamordowały Minosa córki Kokalosa, które rozgorzały nieprzepartą miłością ku wielkiemu artyście. D. miał być także na wyspie Sardynii, gdzie dla króla Jolaosa dokonał dzieł nadzwyczajnych, zwanych Dedaleami, a podobno nawet aż do Egiptu się dostał. I tutaj wielu wieko-pomnemi pomnikami kunsztu swego się wsławił, i tak: do świątyni Hefaistosa w mieście Memfis dobudował wspaniały przysionek ze smukłemi kołu mnami, a w samej świątyni wystawił bożkowi ślicznie wyciosany posąg z drzewa, który „patrzał,

wMt

ÿwpiü

? ff>11;

j:

sy/

mm

Fig. 62. Dedalos i Ikar. Płaskorzeźba z willi Albani w Rzymie.

mówił i chodził“. Stąd otaczano tutaj D-a boską czcią, a jeszcze za czasów Augusta znajdowała się na jednej wyspie w okolicy. Memfis osobna świątynia, poświęcona D owi. Żywota dokonał w Sycylii, albo też w Atenach, dokąd miał razem z Te zeuszem z Krety powrócić. Od niego wywodził początek swój znakomity ród Dedalidów w Atenach, do którego także Sokrates się liczył.—Znaczenie owych rozmaitych mitycznych opowieści jest następujące. D. nie jest historyczną osobistością, lecz wcieleniem i uosobieniem całych pokoleń pierwotnych artystów greckich, którzy z biegiem wieków sztukę w przeróżnych jej objawach od skromnych początków do wysokiego stopnia doskonałości rozwinęli. A jak pieśni wielu poetów uważano za utwór jednego Homera, tak rozliczne, w różnych ziemiach

porozsiewane, dzieła snycerstwa, rzeźbiarstwa i architektury przypisywano jednemu Dedalosowi. Nawet samo imię jego dowodzi tego jasno, gdyż jest ono właściwie imieniem pospolitem, ogólnem, a nie własnem, albowiem wywodzić je należy od greckiego słowa SatSàXXstv, które oznacza tworzyć, obrazować, stroić. Wbrew mitycznej tradycyi, która w barwny sposób opowiada o ucieczce Oaz Aten na wyspę Kretę, uważać należy Kretę za najstarszą siedzibę snycerstwa, skąd wyuczeni w swym zawodzie artyści znajomość tej sztuki przenoszą na stały ląd grecki do Peloponezu, na wyspę Sycylię, do Sycyonu, a zwłaszcza do Aten. Z tego powodu wiążą tutaj D-a lokalne legendy z królewskim domem Erechteidów, a chociaż pamięć o nadzwyczajnych dziełach jego, na ziemi attyckiej dokonanych, zaginęła, uchodzi on wszakże i w historycznych czasach za patrona cechu stolarskiego i wynalazcę narzędzi stolarskich. Symbolicznem jest także podanie egipskich kapłanów o pobycie D-a w Egipcie, a celem jego wyraźnym jest wyjaśnienie kryjących się w dziejów poraroku początków greckiej plastyki, która według egipskich wzorów kształcić się miała. i wyuczyć, według sztywnego typu tamtejszych posągów z zamkniętemi oczami, z nieruchomemu rękami i nogami, wyrabiania z drzewa i z kamienia posągów, które, „patrzały, mówiły i chodziły* t. j. i oczy otwarte miały, i swobodniej rękami i nogami władały.—Na starożytnych pomnikach, o ile one do naszych czasów się dochowały, przedstawiane są głównie trzy sceny z legendowych opowieści o D-lu, a mianowicie: 1) ciosanie krowy dla królowej Pasifaë, na licznych sarkofagach, ornamentacyach ściennych i na ślicznej płaskorzeźbie, znajdującej się w Palazzo Spada w Rzymie; 2) przygotowania skrzydeł do wyprawy nadziemnej na płaskorzeźbie w Villa Albani w Rzymie; a wreszcie, 2) katastrofa Ikarosa, którego ojciec nad brzegiem morskim opłakuje, na pięknej, czerwono malowanej amforze w Neapolu i wielu malowidłach ściennych w Pompei.—Por. Petersen Eugen „Kritische Bemerkungen zur alterten Geschichte der griechischen Kunst“, (Ploen 1871); Waldstein „Dedale et l’Arhémis de Delos“ w „Revue archeol.“ z r. 1881, str. 321 i nast.

Dede-Agacz, miasto w Turcyi Europejskiej, wi-lajecie Adryanopolskim, port nad m. Egiejskiem, stolica sandżaku t. im., połączone koleją żelazną z A-dryanopolem; wzrasta szybko od czasu urządzenia przystani i liczy obecnie około 10 000 m-ców. Dla handlu Rumelii Wschodniej D. A. ma większe znaczenie, niż sam Stambuł; w r. 1887 zawinęło do tutejszego portu 1 828 statków, objętości 618 000 ton; wartość przywozu i wywozu dosięgła wówczas 16 mil. fr. Głównemi artykułami handlu są: tkaniny jedwabne, towary żelazne, cukier, kawa, nafta, ryż, wino, wełna, tytoń i towary galanteryjne.

S. K.

i t. p.

Dedeniewo (także Nowospasskoje), sioło w gub. Moskiewskiej, powiecie Dmitrowskim, nad rzeczką Ikszą, — według podania na tern miejscu zabić miano chana Dedenia v. Diudenia, który około 1295 pustoszył okolice Dmitrowa. Murowana cerkiew tutejsza zawiera mnóstwo drogocennych

And. S.

m:

fi!

il

4ÊÊÊ

' .î

li)

i fy

27

ski.

■»V    ---

Fig. 63. Dederkało (herb).

i „Der bekehrte Papist“ (1596), dramaty religijne w duchu luterańskim, podrzędnej wartości, oraz „Grobianus“ (Frkf. 1549), poemat łaciński w dy-stychach, w którym szczęśliwie chłoszcze skłonności pijackie. Poemat ten należy do rzędu celniejszych utworów satyryczno - dydaktycznych literatury niemieckiej owych czasów i był tłómaczony na język niemiecki (1551), dolno - niemiecki (1583) i angielski (1605).

Dedekind Juliusz Wilhelm Ryszard, matematyk niemiecki (* 1831 w Brunświku). W r. 1854 został docentem w Getyndze, w r. 1858 profesorem w politechnice w Zurychu, w r. 1862 prof. w wyższej szkole technicznej w Brunświku. W różnych pismach matematycznych ogłosił znaczną liczbę rozpraw, głównie z teoryi liczb. Wydał wykłady nauczyciela swego Dirichleta: „Vorlesungen über Zahlentheorie“, które coraz bardziej uzupełniał i rozwijał (wyd. 4, 1894). Miał też znaczny udział w wydaniu dzieł Riemanna, podał uwagi do pism pośmiertnych Gaussa, oraz ogłosił: „Stetigkeit und irrationale Zahlen“ (1872); „lieber den Zusammenhang zwischen der Thoerie der Ideale und der höheren Kongruenzen* (1878); „Ueber die Discri-minanten endlicher Körper“ (1882); „Was sind und was sollen die Zahlen“ (2-e wydanie 1893) i wiele innych.

Dedemsvaart, kanał w niderlandzkiej prowin-cyi Overijssel, łączy miasto Hasselt i Gramsber-gen, oba nad rz. Vecht położone; zbudowany w r. 1809 i nazwany od swego twórcy Dîdema; długi 45 km.; żegluga ożywiona —Na wybrzeżach kanału w pustej przedtem okolicy zakwitło kilka osad, z których najważniejsza, D., liczy około 7 000 mieszkańców i posiada fabryki krochmalu, syropów, piece wapienne, warsztaty do bndowy statków

And. S przedmiotów.

Dederkało, herb polski. Na tarczy w polu srebrnem litera Y czyli „rozstrój tarczy“, ujęty po-przecznicą u dołu. Prawa górna część i spód rozstroju z poprzecznicą czerwoną, lewa zaś górna część błękitna. Nad tarczą niema hełmu i korony, tylko labry: prawe . czerwono * srebrne, lewe błękitno-srebrne. - Her-10 bem tym pieczętują się Dederkałowie. — Okol-ski, Niesiecki, Borkow-w. k. z

Dederkały, wieś w pow. Krzemienieckim, w okolicy malowniczej i żyznej, stara 03ada, jak wszystkie prawie wsie wołyńskie z porzecza Styru, Ikwy, Horynia. W XVI-tym wieku władali nią czterej bracia De-derkalscy (Sydor, Daszko, Nestor i Andrzej, ten ostatni z przydomkiem Wątkowski, snąć od innej posiadłości). We dwieście lat późaiej niemniej D. są w pósiadaniu kilku rodzin. Hugo Kołłątaj miał tu swą cząstkę, a również i biskup Jak. Igi. Dederko (pierwszy, od 17y8, bisk. miński) władał częścią D-ł. D. posiadają kościół z b. klasztorem reformatów, który w r. 1891 został zniesiony. Kościół w D ach podczas dorocznych odpustôv (np. Pod' wyższenie św. Krzyża) przepełniony bywa ludem okolicznym i szlachtą. W rzeczonym kościele wyżej wspomniany bisk. Dederko odbywał w r. 1826 pięćdziesięcioletni obchód swego kapłaństwa. W połowie swego kapłańskiego zawodu biskup Dederko, wówczas jeszcze biskup - sufragan łucki, w imieniu duchowieństwa wołyńskiego, jako delegat, składał homagium od duchowieństwa impera-torowej Katarzynie (w r. 1795) w ręce jej pełnomocników, generałów Kreczetiikowa i Tutolmina Paraf, kościół katol. przy b. klasztorze reformatów pod wezwaniem św. Krzyża, wzniesiony 1772 r. z muru przez Michała i Teresę Preyssó v. Posiada słynący cudami wizerunek Chrystusa na krzyżu. Parafia katolicka należy do dek. Krzemienieckiego. Kaplice w Sadkach i Smakach.— „Sł. G iogr/' Dederko Jakób Ignacy (* ok. r. 1750—f 24 grudnia 1829), biskup miński. Syn Karola i Klary z Mirowieckicb, skarbnikostwa drohickich, urodził się *w powiecie Wiłkomirskim, kształcił się w akademii wileńskiej i został jezuitą. Z powodu kassaty zakonu wyświęcił się po odbyciu stu-dyów w seminaryum wileńskiem na księdza świeckiego. Oficyał generaluy wileński, Nikodem Puzyna, dał mu koadjutoryę kanonii, w r. 1777; za prezenty wojewody trockiego, Tadeusza Ogińskiego, został D. proboszczem kapituły Bożego Ciała w kościele św. Jana w Wilnie, r. zaś 1781 otrzymał kanonię wileńską. W latach 1788, 1786, 1788, 1791 był deputatem na trybunał wileński, pozyskał doktorat obojga prawa, pełnił niższe posługi kościelne z polecenia kapituły; w r. 1789, za prezentą Karola Radziwiłła, został infułatem kolegiaty ołyckiej. Będąc infułatem ołyckim zasiadał w kapitule katedralnej łuckiej, od której w r. 1792 wszedł do trybunału małopolskiego jako deputat wołyński. Pod datą 7 lipca r. 1792 pisał do króla w sprawie brata, który poddał Nieśwież: „nie zdradą, nie dobrowolnością,ale innych nie spodziewając się posiłków, poddać się zmuszonym został“. Król listem 10 lipca odpowiedział, że komendant Nieświeża „zawiódł o nim nadzieję“, lecz o zdradę go nie posądza, wyjaśnienie powodów kapitulaoyi pozostawia czasowi (Ręk. muzeum Czart. Nr. 921). Ko-respondencyę w tej sprawie prowadził ksiądz infułat z królem po powrocie z Warszawy, w której w maju, po reassumpcyi trybunału, w charakterze delegata od tegoż, bawił trzy tygodnie (Ręk. bibl. ord. Krasiń.) Przychylny ustawie rządowej, miał względy u króla, za którego protekcyą otrzymał sufraganię łucką, chociaż za wpływem konfedera-cyi targowickiej nie doczekał się nominacji.

w. s

And S.

wieku.

Do ta-

W r. 1795 delegowany był od kapituł: wileńskiej, łuckiej i kollegiaty ołyckiej do generałów: Kre-czetnikowa, Tutolmina i Szeremietowa; w r. następnym w tym samym charakterze jeździł z dye-cezyi kamienieckiej do cesarza Pawła, w r. 1797 znajdował się podczas koronaeyi w Moskwie. Po ogłoszeniu ukazu 28 kwietnia r. 1798, zaprowadzającego dyecezyę mińską, został D. biskupem jej, wyświęcony w Połocku przez koadjutora metropolity, ks. Benisławskiego. W Mińsku z kościoła pojezuickiego urządził katedrę, klasztor dominikański przerobił na mieszkanie biskupów, doświadczał względów rodziny cesarskiej. W r. 1801 był w Moskwie na koronaeyi cesarza Aleksandra I. Spracowany, przybrał sobie koadjutora w osobie ks. Borzymowskiego, z którego jednak musiał rezygnować na rzecz naznaczonego mu przez metropolitę Mo3eleta, Francuza. Zorganizował w Mińsku towarzystwo dobroczynności, kościoły zaopatrzył w relikwie i pamiątki. W r. 1810 otwierał aka demię jezuicką połocką. W r. 1812, podczas wojny stracił względy rządu; w r. 1816 musiał usunąć się z dyecezyi. Umarł w Ołyce (Bartoszewicz w „Ene. Org.“ t. VI). Miał biskup trzech braci: Kazimierza, Tomasza i Dominika. Kazimierz był pisarzem grodzkim trockim, podskarbim trybunału litewskiego, koniuszym oszmiańskim. Tomasz (f 14 października 1816) zasiadał w Komissyi porządkowej województwa lubelskiego w r. 1794, później był prezesem trybunału kryminalnego wojewódz. lubelskiego i podlaskiego, umarł w Lublinie.—Dominik, pułkownik 8-go regimentu wojsk litewskich, komendant Nieświeża, 16 czerwca 1792 r. bez wystrzału poddał Fersenowi twierdzę z 2 majorami, 27 oficerami niższymi, 804 gemeinami, z działami, bronią i zapasami. W sprawie tej wybitną rolę grać miał rządzca dóbr Radziwiłłowskich, Kazanowski. Ob. „Gazetę nar. i obcą“ (r. 1792, N. 52).

Dedham, miasto w stanie Massachusets, Unii Półnoono-Amerykańskiej, o 2l/a mili na południo zachód od Bostonu, ulubione miejsce letniego pobytu Bostończyków; rozwija się szybko, posiada fabryki wyrobów wełnianych i bawełnianych, ratusz, kilka kościołów, bibliotekę publiczną, i około 10 000 m-ców. Założone 1635 r.

Dedjuchin, miasto nadetatowe w gubernii Permskiej, o 25 w. na południe od miasta powia towego Solikamska, na lewym, nizkim, brzegu Kamy, połączone z Permem drogą żelazuą; 4 826 mieszkańców (1890 r ). Są tu wielkie warzelnie soli, sięgające początkiem swoim końca XVII

And. S.

Dedko, ob. D a s z k o.

Dedukcya, z łac. ded u ce re = wywodzić, wyprowadzać, wyciągnąć coś z czegoś. Termin filozoficzny, nieużywany, ani przez pisarzy rzymskich, ani przez scholastyków, pierwszy raz ukazał się dopiero w Słowniku Akademii Francuskiej z r. 1835. Odtąd służy on za nazwę tej czynności umysłowej, która z dowiedzionej jakiejś prawdy ogólnej, na mocy pewnych danych, wyprowadza całe szeregi prawd szczegółowych, a której-to Czynności umysłowej formę słowną stanowi Syllo-gizm (ob.), wielki wynalazek logiczny Arystotelesa. Filozof ten w teoryi swego syllogizmu nie odróżnia formy od treści, mniej się zajmując w swych „Analitykach“ psychologicznych stroną rozumowania dedukcyjnego; w każdym razie jego Syllogizm niczem innem nie jest, tylko objawem metody dedukcyjnej, i przez syllogizm tylko możemy też ją wytłómaczyć. Dla przykładu weźmy rzecz najprostszą. Przychodzi lekarz do chorego, bada go, i powiada:—„Masz febrę, weź te kilka proszków chininy".—W codziennem życiu nikt tego nie uważa, iż lekarz, podając lek, czyni to na mocy tego rozu-mawiania, które zrosło się z jego umysłem tak, iż nie potrzebował go nawet wznawiać:

„Chinina skutkuje w febrze, (a)

Te proszki są chininą; (ó) więc Te proszki poskutkują przeciw temu wypadkowi febry (c).

Przedstawia się tu nam syllogizm, rozumowanie uderzająco jasne, gdzie ostatnie zdanie wynika z dwóch poprzednich z siłą nieprzepartą. Ale w tym przykładzie, w tej formie słownej, w tym skielecie, rozumowanie to ma pewną naiwność, dochodzącą do pospolitości; tak, że niektórzy logiśoi z ostatnich czasów radzili nawet wyrzucić syllogistykę z nauki logiki, jako nie uczącą niczego. I tak jest istotnie, jeśli kto chce widzieć w tern tylko kombina-cye i igraszki słowne. A jednakże jest to jedyny wzór D-cyi, rozumie się, we wszystkich formach syllogizmu, twierdzących i przeczących. I nie inaczej, tylko według tego wzoru wyprowadzają się prawidłowo prawdy dedukcyjne w najwyższych sfefach umiejętności; z tą różnicą jedynie, że syllogizm składa się wtedy nie z trzech zdań, ale z trzech tomów, a przynajmniej z trzech rozdziałów: ale, w gruncie rzeczy zasad wskazanych tą formą rozumowania D. na włos odstąpić nie może. Jakoż rozbierajmy. Na czem w podanym przykładzie polega ta silna i nieunikniona pewność wyniku c?. Na zdaniu a, głównem (przesłanka większa), twierdzą-cem, że chinina leczy febry. Następuje dalej pytanie: skąd ta pewność? bo oczywiście, gdyby jej nie było, całe rozumowanie upada. Pewność ta wynika z obserwacyi i doświadczenia lekarzy, czynionego przez wieki, na zasadzie wypadków, tylokrotnie sprawdzonych w Ameryce i sprawdzających się na całym świecie ciągle. Ależ obserwacye i doświadczenia są to sposoby, których używa inna metoda, zwana Indukcyą (ob.). Istotnie, ona to dostarcza umysłowi ludzkiemu tych pierwszych prawd, zasad, służących za dalszy materyał dla procesu dedukcyjnego. Podobnąż funkcyę względem D-cyi spełnia intuicya, wrodzony umysłu ludzkiego przymiot, poddający mu pewüiki, których forma służy mu uietylko za dowód, ale go jasnością swą przewyższa, np.: — „Wszelkie poczynające się zjawisko musi mieć swoją przyczynę“, kio zasad intuicyjnych jedni zaliczają pewniki matematyczne, np. „całość równa się wszystkim częściom"; inni przeczą, odnosząc je również do nabytków indukcyi. Ale, bądź co bądź, gdyby nie intuicya i indukcyą, D. nie miałaby do działania podstawy, bo ona wyciąga tylko coś z czegoś, sąd z sądu. I zasad indukcyjnych nie przyjmuje też ona ślepo, bez sprawdzenia. W naszym przykładzie elementarny przymiot chininy ma za sobą tylko obserwacyę i doświadczenie, że środek ten pomógł w stu, tysiącu, milionie wypadków: in-dukcya zatem nie ma jeszcze dowodu matematycznego, że pomoże w wypadku milionowym pierwszym, ale, polegając na stale objawiającej się je-dnostajności natury, otrzymuje prawdopodobieństwo, tylko ilością nieskończenie małą różniące się od pewności, że, przy warunkach podobnych, i w tym wypadku środek ten pomoże. D., tę zasadę indukcyjną sprawdziwszy, akceptuje ją, zamienia na swój pewnik i czyni z niej podstawę do dalszej applikacyi. (Rozumie się, uczyniłaby tak samo, gdyby chodziło, nie o lichą chininę, ale o obrót ziemi koło słońca, o układanie się płynów do poziomu i t. p.).—Idźmy dalej: D., chcąc z tego pewnika ogólnego wyprowadzić inny, nie może się obejść bez pośrednika, i to takiego, którego-by cechy współistniały z cechami przedmiotu, zawartego i w zasadzie głównej, i w przymiocie podległym poszukiwaniom, Funkcyę tego pośrednictwa spełnia tu zdanie b (przesłanka mniejsza). Jest to zdanie dla utworzenia D-oyi najważniejsze, bo bez niego nie byłoby syllogizmu, nie byłoby tego zazębienia, przez które zdanie o-statnie trzyma się nierozerwalnie z pierwszem. Ale i tego zdania treści umysł dedukujący nie przyjmuje na wiarę. Powiadają mu „te proszki są chininą“: lekarz je sprawdza, poddaje eksperymentowi ad hoc, czy sam osobiście, czy przez pośrednictwo, czy też, jak to się potocznie dzieje, polega na świadectwie i dobrej wierze farmacyi, która się tern zajmuje. Mając dopiero i to drugie zdanie sobie dowiedzione, widząc współistnienie tożsamości warunków, wyobrażające się w pojęciu „febra“, a polegając na jednostajności prawa, u-mysł powiada sobie:—chinina zawsze niszczyła fe brę; tu mam przed sobą i febrę, i chininę; nie widzę powodu, dlaczego w tym wypadku ta chinina nie miałaby być pomocną. I tym sposobem przychodzi do trzeciego zdania, c (wniosek, wynik), stanowiącego nieunikniony i niemal matematyczny wypadek D-yi. Wyśledzenie i udowodnienie, że pośrednik, ze względu na swe cechy główne, należy do tej samej klasy przedmiotów, co przedmiot zawarty w zdaniu głównem, jest najważniejszem zadaniem D-y i jedy nem nadającem jej wartość samodzielności; jest ono zarazem nader trudnera, zwłaszcza w wypadkach wielkiej zawiłości. Prawo, przypuszczam, zobowiązuje sędziego do zastosowania danej kary za dany występek, często kary gardłowej. Owóż, fakt występku istnieje i istnieje człowiek, o występek ten posądzony; ale czy ten człowiek wyobraża go rzeczywiście i w całej pełni? Ileż tu potrzeba użyć badań, porównywań, sprawdzań, ile roboty iście indukcyjnej, ile bystrości po-strzegawczej posiadać, ażeby nie popełnić błęiu, i ze spokojnem sumieniem zamknąć syllogizm taki: ,Morderca podlega karze śmierci; Piotr jest mordercą; więc Piotr podlega karze śmierci“. Przyrodnicy, lekarze, ekonomiści na wyższych szczeblach nauki wciąż natrafiają na zawiłości i wątpliwości tego rodzaju, i dlatego bardzo ostrożnie przy swych D-ach postępować muszą.

W ten tedy sposób D., w postępie umysłu, badającego zjawiska świata, czy to materyalnego, czy moralnego, ciągle wikła się z Indukcyą, tylko że obie do czego innego służą i mają też inne metody, wprost odwrotne. Indukcyą obserwuje, porównywa i gromadzi fakta, aby z nich dojść do jakiegoś prawa, opartego na dobrem uogólnieniu. Ale prawo to, odkryte, byłoby martwem, dla postępu nic nieznaczącem, gdyby zostało samo dla siebie, zawieszone w powietrzu, i gdyby nie przyszedł jakiś umysł, któryby drogą D-y wyprowadził zeń wnioski, obejmujące szeregi wypadków. (W ta-kiem położeniu zostaje jedna z najświeższych zdobyczy indukcyjnych, prawo trwałości siły, które czeka jeszcze na swe zastosowania dedukcyjne). Nawzajem D., która osiągnęła niesłychane rezultaty, przyczepiwszy się np. do prawa ciężkości i bezwładności ciał, byłaby sama bezwładną, gdyby jej Indukcyą nie dostarczała materyału zasad: obie więc na korzyść postępu dopełniają się wzajemnie. Tylko, jak powiedzieliśmy, mają one charakter wprost odmienny. Indukcyą polega na swoim pewniku, dającym się streścić:—„W jednakich okolicznościach i jednakich sub3tancyaoh skutki też Bame wynikają z tych samych przyczyn“. D. poprzestaje na tej podstawie indukcyjnej. O tożsamości skutków i zjawisk waosząc z tożsamości przyczyny i substancyi, opiera się ona na tej samej sasadzie, co Indukcyą, tylko ją po swojemu stosuje. W chwili, gdy, dążąc do swego wyniku (conclusio), wybiera sobie pośrednika (b) pomiędzy przedmiotem danym a przymiotem poszukiwanym, i ze stosunku łączącego tego pośrednika z jednej strony z przedmiotem, z drugiej z przymiotem poszukiwanym, stwierdza tenże sam stosunek między przedmiotem i przymiotem (jak w danym przykładzie między chininą a działaniem jej na obecnego pa-cyenta),—w tej chwili, powiadamy, D. jest tylko zastosowaniem pewnika:—»Dwie, rzeczy porównywane z trzecią i uzuane za podobne do niej każda pojedyńczo, podobne są też i między sobą“. Oto cały kanon D-yi. W swej formie najprostszej D. przypuszcza trzy przynajmniej pojęcia: pojęcie zasady ogólnej, pojęcie pośrednictwa czyli danych, i pojęcie wywiedzione, czyli siłą konieczności wychodzące, z dwóch poprzednich. W tym razie jest tylko jedna zasada ogólna, którą nazwijmy rodzajem, i jedna dana pośrednia, ale może ich też być szereg cały, krótszy lub dłuższy, a jednak natura procesu umysłowego nie zmieni zię w niczem. Jakiś rodzaj może wejść jako gatunek w zakres rodzaju wyższego, a zawsze to, co się stwierdzi wo-góle, można stwierdzić w szczegółach, przy stosownie dobrem pośrednictwie, tak, że jeśli godzi się powiedzieć: dwie rzeczy, równe trzeciej, równe są między sobą, to śmiało dodać można, że jeśli jedna z tych trzech równa się czwartej, to równe są sobie wszystkie cztery, i tak dalej: tylko, że wtedy, jak to jużeśmy zauważyli, skielet syllogizmu zmieni swe wymiary do rozdziałów lub tomów, bynajmniej nie zmieniając wiązadeł, które stanowią wszystko.

46, 243; t. II, str. 110 do 116,

lisa

Ze wszystkiego, cośmy dotąd powiedzieli, wynika, że D. do czynności swej przystępuje na podstawie pewników, wyczerpanych, bądź to iadukcyjnie z ob-serwacyi, bądź też intuicyjnie ze świadomości; ale w obu razach rękojmię ich znajduje w jedno-stajności praw rządzących naturą: boć nareszcie trze-baż zawierzyć jakiemuś kryteryum, jeżeli nie mamy wpaść w nieuleczalny sceptycyzm, albo wprost w kołowaciznę niepewności. Drogę postępowania D-yi wskazał nam syllogizm i doskonałość metody wskazują dwa powstałe na jej gruncie tak wielkie gmachy naukowe, istotny zaszczyt przynoszące budowniczym, jak matematyka, a szczególniej astronomia, która tern świetniej wykazuje potęgę metody, że D. tu dla otrzymania rezultatów działa z odległości, odkrywając zjawiska niedostępne zmysłom, i na lata przewiduje wypadki. Ale i każda umiejętność może i musi mieć swoją D ę. Jak tylko, dzięki obserwacyi, nastąpi uogólnienie pewnej zasady w zakresie fizyki, chemii, biologii, ekonomii czy prawa, lubo są to wszystko umiejętności indukcyjne, natychmiast D. szuka drogi do podciągnięcia pod te uogólnienia szczegółów, i na tern dalszy postęp umiejętności zależy. Słowem, gdzie tylko jest pewnik, tam zaraz z niego wysnuwają się wnioski; tylko że wnioskom tym towarzyszyć musi sprawdzanie znowu za pomocą metod indukcyjnych, zwłaszcza gdy się natrafia przypadki zawiłe, w których zachodzi gra wielu praw połączonych w jedną wypadkową: dlatego niezmiernie ważną jest tu kwestya metody. — Trudno nam odsyłać kogoś po objaśnienia D-yi do Arystotelesowskich „Prima Aualitica”; ale wszystkie tegoczesne dzieła i podręczniki, traktujące o Logice, zawierają rozdziały jej poświęcone. W polskim języku przed in-nemi zalecić możemy przekład angielskiej Logiki Bain’a, z r. 1878, zwłaszcza ustępy: t. I, str. 20,

K. K.

Dedykaoya (po łacinie dedicatio), w archeologii znaczy poświęcenie jakiejś budowy, grobu, świątyni, pomnika, łuku tryumfalnego, posągu i t. p. Bogu lub Człowiekowi. Charakteryzuje ją zazwyczaj napis monumentalny, najczęściej w stylu pompatycznym, zaznaczający ofiarowanie monumentu danej osobie, czy to ludzkiej, czy boskiej, a noszący, zarówno jak i sam akt poświęcenia, czyli ofiarowania, nazwę D-i. Najpierwsze D-e były pisane, jak się zdaje, na grobach, czego przykład wybitny daje nam Egipt, gdzie Faraonowie spędzali całe życie nad wznoszeniem dla siebie grobów w piramidach. Egipcyan naśladowali Grecy, którzy w nie jednym względzie od nich wzięli swoją cywilizacyę; za Grekami poszli Rzymianie, którzy groby swoje dedykowali Diis manibus. Formuły dedykacyj rzymskich odznaczały się wielką rozmaitością, najciekawszą wszakże z nich była. najczęściej napotykana w Gallii rzymskiej, kończąca się wyrażeniem „sub ascia dedica-vit“. Wizerunek towarzyszący tej dedykacyi, a znany w Egipcie i w Kartaginie, ma kształt motyki (fig. 64), przeobrażający się w późniejszych czasach w rodzaj radła, albo też pierwotnego pługa, w ogólności narzędzia, służącego do uprawy roli.

Encyklop. mu. Ilu»tr. Zan. lift. T. XV.

O znaczeniu jego wiele ksiąg napisauo i wysnuto wiele domysłów. Henryk du Cleuziou w dziele swojem „La Création de l’homme et les premiers âges de l’humanité“ (Paryż 1887) przypuszcza, że jest on symbolem zmartwychwstania, pług bowiem czy motyka na to oprawia rolę, ażeby z ziarna w niej zasianego odrodziła się roślina. Po grobach idą dedykacye świątyń, tych zaś pierwowzory znajdujemy w Egipcie, przyswojone później przez Greków. Rzymianie wynaleźli formułę D-i, która zczasem upowszechniła się i w świecie chrześcijańskim. D O. M. = Deo Optimo Maximo (ob. Dedykacya kościoła). Obrzęd D-i odbywał się bardzo uroczyście, z polecenia senatu, albo ludu, później cesarza; wykonywali go, w assystencyi arcykapłana, wyżsi urzędnicy (co najmniej jeden z konsulów) niekiedy zaś lud wybierał do tego dwóch kommisarzy (duumviri aedi dedicandae). Funkcyonaryusz opierał rękę na podwojach świątyni i za arcykapłanem wypowiadał ustaloną formułę. W końcu lud głośnemi okrzykami okazywał swoje zadowolenie. Z czasem, kiedy Rzymianie jęli ubóstwiać swoich cesarzy, i im też zaczęli dedykować świątynie.—D. w języku kościelnym ozna-. SÏ^ASC ! D •

jamirniwniiiff

li

lig. 64.

cza: 1) akt poświęcenia jakiegoś kościoła, 2) uroczystość liturgiczną, połączoną z tern poświęceniem,

3) roczuicę, czyli święto doroczne tego poświęcenia, a także napis, na froncie świątyni położony. Wątpić nie można, że pierwsi chrześcianie pod względem poświęcania miejsc, obranych na swe wspólne modlitwy, szli za podaniami takich obrzędów starego przymierza; jednakże dopiero kościół jerozolimski, przez Konstantyna W. zbudowany i przez biskupów ze wspaniałemi obrzędami poświęcony, pierwszym jest w historyi kościelnej przykładem publicznego domów bożych poświęcenia. Do pierwiastkowych obrzędów poświęcenia należały, podobnie jak i dzisiaj: msza św., modły, śpiewanie, pokropienie wodą święconą, namaszczenie olejami św. i t. p. W dzisiejszym pontyfikale rzymskim wszystkie te obrzędy starożytne zebrane są i uporządkowane p. t. „De ecclesiae dedica-tione seu cousecratione*. Ministrem dedykacyi jest jedynie tylko biskup; poświęcić kamień węgielny podług rytuału może i kapłan, od biskupa delegowany, może nawet poświęcić i kościół, ażeby msza św. i inne nabożeństwa mogły się w nim odprawiać; ale to się nie zowie D-ą, lecz tylko poświęceniem, benedykcyą.—Co się tycze napisów dedykacyjnych, na kościołach kładzionych, naturalnie za zezwoleniem władzy duchownej, bywają one bardzo rozmaite, a często bardzo wzniosłe, niekiedy zaś tylko wyrażają pod czyjem wezwą-

29

And. S.

niem kościół jest wzniesiony, to jest ku czyjej czci przeważnie poświęcony, jak np. na katedrze w Reims: „Deo Optimo Maximo sub invocatione beatae Mariae Deiparae Virginie Templum XII saeculo reaedificatum.“ — Słynny jest napis, położony przez Voltaire’a na frontonie kościoła, wzniesionego przezeń w parku pałacu fernejskie-go: „Deo dicavit Voltarius“; skromniej a wznio-ślej brzmi dedykacya drugiego w swoim rodzaju filozofa, słynnego oryginała, Marchockiego, który, wystawiwszy kościół w swem miasteczku, Mińkow-cacb, w gub Podolskiej, położył na nim napis: „Immortali mortalis“. — Niezmierną rozmaitością, a niekiedy bogactwem bardzo pięknych pomysłów, odznaczają się dedykacye pomników i nagrobków, lubo pierwsze z nich często grzeszą charakterem panegirycznym, pochlebnym, drugie zaś wkraczając w dziedzinę humorystyki, albo rażą swą pychą i próżnością.—W końcu wspomnieć jeszcze wypada o dedykacyach literackich, to jest o poświęcaniu, czyli przypisywaniu przez autorów dzieł swoich rozmaitym osobom, dla okazania im, czy to czci swojej, czy wdzięczności, albo przyjaźni, czy też dla pozyskania łaski, pró-tekcyi, albo po prostu daru. Zwyczaj ten sięga czasów starożytnych: Lukrecyusz swoje dzieło „De natura rerum“ dedykował Memmiuszowi Gemellu-sowi; Cyceron traktat swój „De officiis“ przypisał synowi, „Academica“—Varronowi, „De oratore“— bratu; Horacuysz i Wergiliusz dedykowali swoje pisma protektorom swoim w dowód wdzięczności: pierwczy z nich List swój o sztuce rymotwórczej— Pizonom, drugi Georgiki—Mecenasowi.—W czasach późniejszych D., mało używana w Niemczech i w Anglii, kwitła osobliwie we Włoszech i we Francy i, bywując często przesadzoną i interesowną: Tasso Jerozolimę wyzwoloną poświęcił księciu Ferrary, Ariost Orlanda Szalonego—jednemu z książąt kościoła; Corneille Horacyuszów wydał pod egidą Richelieugo, Cynnę przypisał prezydentowi Montau-ron, którego wyniósł pod niebiosa; Voltaire dedykował Tankreda pani Pompadour i t. p. Dedykacye dawniejsze bywały często bardzo obszerne, w formie listu, albo przedmowy, w których autorowie zawczasu bronili swego dzieła od przewidywanych zarzutów, albo wyjaśniali swoje zamiary. I u nas D-e były niegdyś bardzo powszechne: dzieła wielkiej wagi dedykowano królom, inne panom duchownym, lub świeckim, opiekunom nauk i dobrodziejom u-czonych, mecenasom prawdziwym. Ks. Wujek przekład Biblii poświęca: „Najjaśniejszemu i niezwyciężonemu monarsze Zygmuntowi trzeciemu, z łaski bożej królowi polskiemu i szwedzkiemu etc., wielkiemu księciu litewskiemu etc. łaska i pokój od Pana naszego Jezusa Chrystusa“, a dedykacyę swą rozpoczyna w te słowa: „Święte słowa i pisma boskiego księgi, nowo w polski język dla naszych Polaków przełożone, nikomu inszemu naprzód tylko W. K. M. Królowi i Monarsze polskiemu oddać przystoi: to rzecz sama, to i powinność nasza po nas chce: przeto inaczej ani możemy ani chcemy uczynić. A tak, Najjaśniejszy Miłościwy Królu Panie nasz, ze wszelakim uniżeniem i poddaństwem na

szym, tę Biblię Polską do rąk W. K. M. naprzód, a potym i wszystkiego królestwa oddajemy, ofiarujemy, poświęcamy. Niech że to będzie ku większemu rozmnożeniu chwały Boga Odkupiciela naszego Jezusa Chrystusa i wywyższeniu kościoła Jego św., ku szczęśliwemu W. K. M. panowaniu i pomnożeniu wiary i nabożeństwa wszystkiej tej korony Polskiej“. W. Dembołęcki swój „Wywód jedynowłasnego państwa itd.* poświęcił „Narodom Korony poi. i wszem inszym słowiańs. jęz.“. W epoce panegiryzmu D-e odznaczały się pochlebstwem, przechodzącem wszelkie granice, ujętem w formę dziwaczną i napuszoną. Za wzór tego posłużyć może słynne „Wojsko affe-któw“, którego sam tytuł już jest dedykacyą pane-giryczną, brzmi bowiem w taki sposób: „Wojsko serdecznych noworekrutowanych na większątchwa-łę boską affektów, pod wodzą Jaśnieoświecone-go książęcia de primis principibus, bo Michała, w którego imieniu Bóg całej ojczyzny honor, sławę i całość konserwuje, bo Serwacego, Korybuta Wiśnio-wieckiego, Wojewody Wileńskiego, Wielkiego Księstwa Litewskiego Hetmana, ale jeszcze większego przed Bogiem, Niebem i całym Polskim światem wysokich zasług, prerogatyw, honorów wodza, ciągnie*. Bywały także dedykacye zwrócone ku osobom mitycznym albo świętym: Ronsard swoje „Amours“ dedykował Muzom; Heilerin, teolog schola-styczny, poświęcił swoje dzieło „Trójcy Przenajświętszej“; inni przypisywali Panu Jezusowi albo N. Pannie, pod której opiekę Albert Wielki oddał wiele ksiąg swoioh. W nowszych czasach dedykacye przybrały, równie w treści i w formie, jak i w swem przeznaczeniu, całkiem inny charakter: są zazwyczaj treściwe, krótkie, najczęściej poświęcone, czy to pamięci drogich osób, czy też towarzyszom zawodu, przyjaciołom, lub krewnym, co nie przeszkadza okraszać ich czy to dowcipem, czy uczuciem serdecznem, i przyoblekać w formę kunsztowną przy prostocie i naturalności.    *

Des, 1). D. rzeka w Anglii, ma źródła w Wa-lijskiem hrabstwie Merioneth, w paśmie wyniosłości Cambrian, między górami Rhobel i Aren-Mowd-dwy, przepływa następnie malownicze jezioro Bała, wkracza do hrabstwa Denbigh, które potem oddziela od hr. Chester, i poniżej miasta Chester skanalizowana, wpada szerokiem uściem do m. Irlandzkiego.—Długa 126 km., w dolnym biegu dla wielkich nawet statków dostępna, chociaż samo u-ście często się zapiaszcza.—2). D. rzeka w Szko-cyi południowej, w hrabstwie Kirkcudbright, powstaje z połączenia kilku strumieni, spływających z wyniosłości Cairns-Muir of Deugh, płynie ku południowi przez wydłużone jeziora Ken i szerokiem uściem wpada do zatoki Solway, ubiegłszy 62 km. —3). D. rzeka w Szkocyi środkowej, ma źródła w górach Grampian, gdzie w okolicy szczytu Ben Macdui powstaje z połąozenia kilku strumieni, zwraca się ku wschodowi i cały prawie bieg swój odbywa śród okolicy górzystej; dopiero w pobliżu Aberdeenu wydobywa się ua nadbrzeżną rów ninę i wpada do morza Północnego; długa 140 kilometrów.

Dee John Dr (Jan Devus), jeden z najgło-

śniejszych czarnoksiężników i astrologów XVI wieku (1527 — 1607). W kilkudziesięciu tomach rękopisów, przechowywanych w muzeum Brytańskiem, pozostawiła owa zagadkowa osobistość wyniki swoich badań, nietylko z dziedziny nauk okkultystycznych, lecz i umiejętności pozytywnych. Te ostatnie nie przyczyniły się do utrwalenia sławy mistrza w pamięci pokoleń, natomiast zapewniły mu rozgłos stosunki ze światem zaziemskich widziadeł, opisane w formie dyaryusza, ogłoszonego drukiem w Londynie w r. 1659 przez Merica Casau-bona pod tyt,: „ Prawdziwe i wierne przedstawienie tego, co zaszło między Dr Janem Dee a niektórymi duchami, a co dążyło, gdyby się było powiodło, do zmiany większej części krajów i królestw świata“. („4 true and faithful relation of what passed for many years between Dr John Dee.... and some spirits...“). Dzieło to należy do istotnych białych kruków bibliograficznych. Najbogatsze biblioteki publiczne nie posiadają e-gzemplarzy owego dzieła. Do szczęśliwych wyjątków należy biblioteka Ordynacyi hr. Zamoyskich w Warszawie, posiadająca piękny egzemplarz owej rzadkości bibliograficznej. Skorzystał z niego piszący te słowa w książce pod tjt: „Czary na dworze Batorego“ (Kraków 1888), w której opisano i czynnnośoi Johna D. w Polsce, dokąd astrologa sprowadził głośny wojewoda sieradzki—Olbracht Laski w r. 1584. Materyalny ślad bytności swej w Krakowie pozostawił John D. we własnoręcznym dopisku, uczynionym na księdze Beo-tiusa „De consolatione philosophiae“, ofiarowanej w d. 24 lißtopada 1584 r. bibliotece Jagiellońskiej w słowach: „hoo opusculum valde antiquum Ma-ximi Planudio monachi Constant, ex illustriss. illius Boethi consolatione philos, latina, Graeca versione conscriptum, ego, Joannes Dee, Anglus, philos, christ, et mathem. artium studiosus, eidem biblio-thecae in perpetuos studiosorum usus do, immo lubentissimo et humillime propria manu offero.“ (Rękop. 620 P. P. V 4, DD. VII, 7).—W lat pięć po wydaniu „Czarów na dworze Batorego“, niemiecki badacz, Karol Kiesewetter, wydał w Lipsku dzieło pod tyt: „John Dee ein Spiritist des 16 Jahrhunderts (1893), w którem podniósł zasługę własną w spożytkowaniu dyaryusza astrologa angielskiego. Historyk J. Caro, autor Geschichte Polens, w obszernej rozprawie: „Aus den Tagen der Königin Elisabeth von England“, zamieszczonej w czasopiśmie pod tyt : „Zeitschrift für Kulturgeschichte“ (Berlin 1894, str. 354 i nast.), pierwszeństwo w źródłowem opracowaniu żywota i spraw Johna D. przyznaje autorowi polskiemu. Jan D. urodził się d. 13 lipca 1527 r. w Londynie, gdzie ojciec jego, Roland D., zamożny kupiec, stale przemieszkiwał. W 16 roku życia udał się John na nauki do Cambridge, gdzie obok nauk filologicznych, z zapałem pracował nad matematyką. W r. 1547 D. dostąpiwszy baccalaureatu oddał się nauce astronomii, by, według pojęć swej epoki, zbadać wpływ gwiazd na losy ludzkości. Gdy Henryk VIII założył w tern mieście akademię, D. powołanym zoBtał na katedrę języka greckiego, w charakterze drugiego lektora. W Lovanium, dokąd się był następnie udał, uważanym był za wyrocznię. Przeniósłszy się do Paryża, wykładał publicznie Euklidesa. Powrócił po niedługim pobycie we Prancyi do Anglii, lecz tu, z rozkazu królowej Maryi Tudor, osadzonym został w więzieniu, jako podejrzany o spisek polityczny i odszczepieństwo. Ustanowiono specyalną komissyę dla zbadania tej sprawy. Po wyczerpującem śledztwie uznano go za niewinnego w zarzucie spisku. Co do kwestyi religijnej poddano Jana D. śledztwu, prowadzonemu przez biskupa Bannera, „krwawym“ zwanego; 29 sierpnia 1553 r. zapadł wyrok uwalniający D-go tymczasowo z więzienia. Wstąpienie na tron kró lowej Elżbiety otworzyło uczonemu szersze do odznaczeń pole. Cieszył się on względami monarchi-ni, która, oddana z zamiłowaniem okultystycznym naukom, przyjmowała często Jana D. na dworze, a nawet sama odwiedzała go w Mortlake, gdzie, oprócz bogatej biblioteki, D. założył muzeum fizyczne i zajmował się pracami naukowemi. Częste podróże, jakie John D. z polecenia królowej odbywał po Europie, nasuwają podejrzenie, iż po za obrębem swoich zajęć specyalnych musiał bawić się w politykę i pełnił rolę wywiadowcy przy boku królowej. Za takiem wyjaśnieniem powodu tajemniczych podróży Johna D. do Niemiec przemawia Dr Caro, w powołanej wyżej rozprawie. W epoce, gdy John D. najgorliwiej matematyką się zajmował, nastąpił w jego umysłowem życiu zwrot dziwny, objawiła się skłonność do mistycznych dociekań, które stanowczy w pracach uczonego wywołały przełom. Natężenie umysłu i cicha praca w odosobnieniu od ludzi i od wpływów światowych, nieustanne wreszcie rozmyślania, wprowadziły umysł mistrza w stan wyjątkowego podniecenia, w czasie którego, zdawało mu się, że duchy zaziemskie zstępują do jego pracowni i zawiązują z nim rozmowę. O pierwszem pojawieniu się „anioła Uryela“ opowiada D. w ten sposób, że kiedy w r. 1583 był pewnego razu zatopionym w rozmyślaniach i modlitwie, nagle okno jego pracowni dziwnym zajaśniało blaskiem, przed oczyma jego zjawiła się nadziemska jakaś istota i, wręczywszy mu kulę kryształową, dobrotliwie zapewniła go, że ilekroć zapragnie wejść w rozmowę z duchami, powinien silnie wpatrywać się w ową kulę, a nadziemskie istoty ukażą mu się i odsłonią tajemnicę przyszłości. Obdarzony owym talizmanem (obecnie przechowywanym w „British Museum“) oddał się D. gorliwie tajemniczym praktykom. Wieść o dziwnych właściwościach kryształowej tarczy szybko się rozpowszechniła między ludnością. Pośrednikiem (medium) Dra D. był czarnoksiężnik Edward Kelley. Obaj magowie odbywali swe praktyki w kaplicy „świętą“ zwanej, do której tylko nielicznych dopuszczano wybranych. Stała się ona celem pielgrzymki Anglików i cudzoziemców, żądnych niezwykłych wrażeń. Ona-to pociągnęła ku sobie, przybyłego w r. 1583 w odwiedziny do Anglii, Olbrachta Łaskiego, wojewodę sieradzkiego. Zachęcony namową Łaskiego wyruszył D. w d. 21 sierpnia 1583 r. w towarzystwie

r.), usunął się w zacisze domowe i oddał praktykom alchemicznym, do których zawsze, równie jak do astrologii, posiadał pociąg wielki. Podczas pobytu swego w Moskwie napisał dzieło: „Fasciculus chymicus, abstrusae Hermeticae scientiae in-gressum, progressum, coroniden explicans“ (Paryż 1631).—Por. Richter „Gesch. d. Med. in Russland“

Dr J. P.

And. S.

And, S.

gles.

żony i synka do Polski, gdzie wkrótce połączył się z nim wojewoda, i po paromiesięcznym pobycie w Krakowie, wyjechał do Pragi Czeskiej na dwór Rudolfa II. Wrócił stamtąd do Krakowa, gdzie tymczasem wojewoda Łaski znalazł sposobność przedstawienia królowi Batoremu cudownych praktyk cudzoziemca i jego Btosunków z duchami, co niewątpliwie skłoniło króla, iż w dniu 17 kwietnia 1585 r. zaprosił Johna D. do swego zamku Niepołomickiego. „Akcye“ czarnoksięzkie, odbyte w obec króla w Niepołomicach, przy pomocy D-ra D. i Kelleya, opisane są szczegółowo w „Czarach na dworze Batorego“. Wynagrodziwszy magów, król pozwolił im dalej prowadzić swe praktyki w Krakowie, skąd ponownie do Pragi się udali. W wydanej w r. 1891 w Pradze Czeskiej książce pod tyt.: „Obrazy z kulturnich dëjin cesfcych“ (str. 136 i nast.), kreśli autor Józef Svatek na podstawie źródeł zebranych w „Czarach“, dalsze opowiadanie o losach D. i jego towarzysza Kelleya w Czechach. Wezwany do Anglii, wróc:ł tam D. w r. 1597, lecz ludność okazała się niechętną jego praktykom. Zmarł w r. 1607 d. 7 września w ośm-dziesiątym pierwszym roku burzliwego żywota. Syn Johna D., Artur (ob.), został lekarzem nadwornym w Moskwie i tam w r. 1629 wydał alchemiczne dzieło: „Fasciculus chymicus“.—Opinie uczonych o charakterze Johna D. nie są jednolite. Jedni uważają go za szarlatana, inni, jak np. Meric Casaubon i głośny Leibniz, dobrą wiarę i uczonośó astrologa stawiają po za obrębem wszelkiej wątpliwości. Przypuszczenie, iż D. był wywiadowcą politycznym Elżbiety, wydaje się, jak już powiedziano, historykowi Caro bardzo zasadnem. Ojciec lorda Beaconsfield’a, d’Israeli, w dziele: „Amenities of literaturę“ (1842) czyni spostrzeżenie, że trudno dopuścić w człowieku o charakterze nieposzlakowanym i surowych zasadach moralności chęć pozostawienia po sobie pomnika głupoty. Wyłączając z góry przypuszczenie o obłąkaniu umysłu, którego nikt z piszących o Janie D. nie stawia, zasadnie twierdzi biograf, że w widzeniach owego czarnoksiężnika tkwiło ziarno filozofii sekty Rosenkreutzerów, k'óre odbiło się i w fantastycznym dramacie Szekspira: „Burza“, a następnie wybujało w rozłożysty kwiat pseudo-fi lozofii Emanuela Swedenborga.    A1 K

Dee Artur (* d. 14 lipca r. 1582 w Mort-lake [Surrey] —f we wrześniu roku 1651 w Nor-wich), lekarz i alchemik angielski, syn matematyka Jana D. Wykształcenie naukowe o-trzymał w szkole westminsterskiej w Londynie oraz w uniwersytecie Oskfordzkim, poczem wraz z ojcem podróżował długo po Francyi, Niemczech, Hollandyi, Polsce i Węgrzech, a w czasie tym kształcił się wciąż dalej i nabył znajomości wielu języków. Gdy powrócił do ojczyzny, król Jakób I, mianował go swym lekarzem przybocznym; takie samo stanowisko zajął w r. 1621 na dworze cara Michała Feodorowicza w Moskwie, i zajmował je, darzon łaskami panującego, do wiosny r. 1634. Wróciwszy do Londynu, został natychmiast lekarzem nadwornym Karola I i również cieszył się względami tego monarchy. Po ścięciu króla (1649

(T. II str. 30).

Deep, wioska na Pomorzu Pruskiem, w regen-cyi Szczecińskiej, powiecie Greifeuberskim, przy u-ściu Regi w Bałtyku, składa się z dwóch części: Wschodniego i Zachodniego D., przedzielonych rzeką; licznie uczęszczane kąpiele morskie, rybołówstwo, stacya ratunkowa.

Deer Lodge, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Półn., w terry tory um Montana, w górach Skalistych, przy drodze żelaznej, łączącej linię pół-nocną-Pacyficzną z linią centralną; leży w malowniczej dolinie, 1 418 m. nad p. m., nad rzeką t. im., było dawniej stolicą terrytoryum, dziś w u-padku; posiada szpital dla obłąkanych, więzienie, około 1 000 mieszkańców. W okolicy były dawniej zyskowne, dziś prawie zaniedbane, kopalnie złota.

Dees, Desz, rumuńskie De siu, miasto główne komitatu Szolnok Doboka w Siedmiogrodzie, w pięknej dolinie Szamosu, który tu powstaje z połączenia się Małego z Wielkim; przy drodze żelaznej do Klausenburga i Bystrzycy; 7 728 m-ców, w tej liczbie 5 661 Madiarów, 1 791 Rumunów,[ 203 Niemców. Siedlisko najwyższych władz administracyjnych, sądu okręgowego i ziemskiego, dyrek-cyi skarbowej, urzędu podatkowego.—Posiada urząd pocztowo-telegraficzny, gotycki kościół reformowany, z XV wieku, ratusz, kościół z klasztorem franciszkanów, cerkiew, szpital miejski, szkołę miejską, kilka szkół ludowych, pałac Tekelycb, ruiny dawnego zamku. Ludność trudni się głównie u-prawą wina, wyrobem płótna i naczyń glinianych, spławem drzewa i hodowlą bydła; prowadzi także handel zbożem, drzewem, winem i skórami.—W pobliżu saliny D. - Akna, dostarczające rocznie 170 000 cnt. metr. soli. D. był niegdyś siedzibą możnej rodziny Bethlenów; założenie swe zawdzięcza wychodźcom z nad Renu w drugiej połowie XII wieku i nazywał się przedtem Bur-

And S.

Defamacya, ob. Dyffamacya.

Defectiva W gramatyce, ob. Ułomne. Defekacya (Defaecatio) w med.=:oddawanie

stolca.

Defekt (po łacinie defectus). Defektem nazywa się wszelka wada, (stąd w mowie potocznej niektóre wady organiczne, lub choroby chroniczne), brak, niedostatek, ubytek (defectus lunae = ubywanie księżyca).    *

Defekt w liturgice jest to szczególniej wszelki niedostatek potrzebnych rzeczy do odprawienia bezzwłocznego Mszy świętej. We mszale na początku osobny tytuł rubryk ogólnych „De defec-tibus in genere”, a potem przypadki defektów i n specie. Z ogólnych reguł te przynajmniej wiedzieć potrzeba, że defekt we mszy może być dwo

E D.

Defenders (w języku angiel. znaczy obrońcy) był to potajemny związek irlandzki, założony r. 1690, po bitwie nad rzeką Boyne, a dążący do wyzwolenia Irlandyi z pod władzy Anglii w stosunkach kościelnych i politycznych. Po krwawem stłumieniu powstania z r. 1797—1798 imię tego związku przebrzmiało, ale myśl i cel jego odżyły w usiłowaniach patryotycznych 0’Connella—(Ob. 0’Con-n e 1 1).

jaki: istotny (subsłanłialis) i podrzędny (accidentalis). Pierwszy, gdy brak czegoś do ważności sakramentu; drugi, gdy nie można dochować porządku, ozdób, albo uszanowania. Pierwszy przytrafić się może, czy to w materyi powinnej, czy w wymówieniu formy z intencyą, czy też dla braku charakteru kapłańskiego w sprawującym; inne wszystkie defekty są tylko podrzędne. Pierwszych unikać trzeba pod grzechem śmiertelnym zawsze, drugich nie zawsze pod grzechem śmiertelnym. Dla uniknienia w tak ważnej materyi omyłek, radzą l.turgiści, i słusznie, wszystkie te rubryki mszału „Da defec-tibus“ pilnie odczytać, a potem: 1) nigdy się nie turbować i nie mieszać nagle w przypadku, bo błądzić rzecz ludzka, ale się zastanowić i wedle rozumienia i rubryk postąpić; 2) gdy się nie pamięta, czy się to lub owo mówiło, albo ziobiło, pójść dalej, bo gdzie s ę dużo mówi i robi, tam się nie wszystko pamięta; 3) gdzie trudność na tę i owę stronę, za radą święt. Tomasza tego się trzymać, w czem mniejsze niebezpieczeństwo grzechu. Po poprawieniu błędu idzie się dalej stąd, gdzie się stanęło, rubryka bowiem mówi: celebrans suppleto defectu, prosequatur ab eo loco, ubi desivit.— Ks. S. J. w „Encykl. kościeln.    „

Defekta (z francus. défectueux), nazwa przed miotów, posiadających pewne niedokładności wykończenia, jak również rzeczy, stanowiących przedmiot handlu, a nie posiadających warunków dobroci, od danego wyrobu wymaganych. Nie są to przedmioty złe, lub ze złego wyrobione materyału, ale nieznacznie uszkodzone w czasie samej produkcyi i z tego względu niżej cenione, niż wyborowy towar. W tkactwie po apreturze (ob.), w ceramice po wypaleniu przedmiotów, w garbarstwie po wyprawieniu skór i t. d. pojedyńcze sztuki przeglądają, czyli sortują, przy czem zepsute odrzucają, i te stanowią tak zwany aus szus (Ausschuss), cokolwiek zaś niedokładne w wykończeniu—deftkta. Handel D-ami stanowi odrębną specyalność kupiecką.

Defektowi ksifża. Nazywają defektowymi takich duchownych, którzy stali się niezdolnymi do pełnienia obowiązków, skutkiem jakiego niedostatku ciała lub ducha. Rozróżniają jeszcze pomiędzy nimi półdefektowych, t. j. takich, których niezdolność jest tylko czasowa, albo też rozciąga się tylko do jednego rodzaju czynności, np. nie mogący Mszy odprawiać (C. Presbyterum 2 de Cler. ae-grot. X. 3, 6), lub wreszcie których niezdolność polega na niemoralności. Posługę księży defektowych zastępują ich sąsiedzi, wikaiyusze, lub pomocnicy (C. de rectoribus 3 eod. tit.), a jeżeli niema już nadziei wyleczenia, przechodzą na emerytów, ich zaś miejsce inni zajmują. Tam, gdzie beneficya mają swoje stałe uposażenie, proboszczom defektowym, w miarę tego, o ile stali się niezdolnymi do pełnienia obowiązków, dodawani bywają albo wikaryusze, albo też kooperatorowie, lub administratorowie. Pierwsi dopomagają tylko proboszczowi, drudzy pełnią za niego obowiązki, pozostawiając mu zarząd funduszów, trzeci obejmują zarząd, tak duchownych rzeczy, jako i doczesnych, t. j. zarządzają parafia i funduszami beneficyalnemi. — Ks. S. w „Enc. kość/

Defensor (po łacinie znaczy obrońca), D. fi-dei był to tytuł, nadany przez papieża, Leona X, królowi angielskiemu, Henrykowi VIII (ob.). — D. matrimonii, obrońca małżeństwa, jest to kommisarz, ustanowiony przez władzę kościelną, ażeby w sprawach o unieważnienie małżeństwa wszelkiemi sposobami prawnemi bronił jego ważności. Według rozporządzenia papieża Benedykta XIV z r. 1741, przy każdym procesie o ważność lub nieważność małżeństwa musi być obecnym D., a wszelki akt sądowy, w nieobecności jego dokonany, nie może mieć żadnego znaczenia. W razie jeśli w pierwszej instancyi orzeczona będzie nieważność ślubu, to D. powinien odwołać się do drugiej. Ustawa ta ma na celu zapobieżenie, aby związki małżeńskie przez lekkomyślność lub złą wolę małżonków nie mogły być łatwo zrywane i unieważniane.    *

Defensorowie w Czechach, była to delegacya ewangielickich stanów czeskich, która miała na celu w drugiej połowie w. XVI i na początku XVII obronę interesów religijnych swojej ojczyzny. U-rząd D-ów ustanowiony był na mocy ustnego pozwolenia, danego stanom przez Maksymiliana II, d. 25 sierpnia 1575 r. na sejmie. Zależało wtedy królowi na dobrej woli stanów, gdyż chciał uzyskać od nich w nadzwyczajnych potrzebach swoich znaczniejszą pomoc pieniężną, a także i zgodzenie się na elekcyę królewicza Rudolfa. Luteranie, połączeni z braćmi czeskimi, umyślili skorzystać z tej sposobności, aby z jednej strony wyjednać zatwierdzenie konfessyi czeskiej, z drugiej odzyskać prawo ustanowienia konsystorza krajowego dla jednych i dla drugich, odjęte stanom przez Ferdynanda I 1562 r. Maksymilian, zagrożony usunięciem Rudolfa od elekcyi, uległ o tyle, że pozwolił, ażeby stany ustanowiły sobie D-ów, ku obronie swojego duchowieństwa od wszelkiej krzywdy. Stany, poprzestawszy i na tem, wybrały 15-u D-ów, po pięciu z każdego z trzech stanów: pańskiego, rycerskiego i mieszczańskiego, którym mieli podlegać wszyscy superintendenci i całe duchowieństwo ewangielickie. Kiedy wszakże zaraz po sejmie Maksymilian ogłosił, że pozwolenie jego nie rozciąga się ani do braci czeskich, ani do miast królewskich, D. złożyli swój urząd r. 1576. Dopiero cesarz Rudolf II r. 1609 swoim listem majestatowym (Majestätsbrief) pozwolił stanom konfessyi czeskiej ustanowić konsystorz, zarządzać uniwersytetem praskim i wznowić urząd D-ów dla czuwania nad wykonaniem praw sobie przyznanych oraz dla ich obrony. Z mocy tego postanowienia D. r. 1616 ujęli się za mieszczanami gminy w Braumowie i Hrobach, w których zwierzchność

katolicka nie chciała tolerować nowozbudowanych zborów ewangielickich; ale nie odnieśli żadnego skutku. Gdy zaś znowu r. 1618 z rozkazu cesarskiego zbór w Braumowie zamknięto, w Hrobach zaś zburzono, to D. zwołali stany ewangielickie na zjazd do Carolinum w Pradze, który, kiedy ce* sarz odmówił zadośćuczynienia słusznym żądaniom stanów, zakońozył się słynnem wyrzuceniem trzech radzców cesarskich z okien zamku praskiego, a o-braniem 30 dyrektorów, jako nowej władzy prowizorycznej (23 maja 1618 r.). Po bitwie Biało-górskiej dawni D. znaleźli się pomiędzy tymi, którzy dekretem zatwierdzonym przez cesarza 26 maja 1621, a wykonanym w sposób przerażający 21 czerwca tegoż roku, skazani zostali na pozbawienie czci, majętności i życia. (Ob. Czechy, Dzieje).— „Ott. Slovnlk naucnÿ“.    *

Deferowanie przysięgi, ob. Przysięga.

Deficyt (po łacinie=braknie) oznacza wszelki brak lub niedostatek w kasie, przewyżkę wydatków nad dochodami w etacie czyli budżecie państwa, i wogóle wszelki brak, znaleziony w magazynach i składach przy rewizyi.    *

Defilada (z francus. de fi 1er), jest to wystąpienie uroczyste i marsz wojska na miejscu oznaczonem. Piechota defiluje (przeciąga) kompaniami, batalionami, albo pułkami; jazda szwadronami, artylerya bateryami.

Definicya (od łao. finis, koniec, kres; zatem po polsku prawie określenie), wyraz przyjęty w nauce Logiki, oznaczający pewien sposób uogólniania, ograniczonego do jednej własności lub do szeregu własności, uważanych jako całość; zasadza się więc ona na wyrażeniu za pomocą mowy ścisłego znaczenia pewnych pojęć, przedstawianych w wyrazie, tak, aby wyrażenie całkowicie wyczerpywało pojęcie. Dla bliższego określenia D-yi dobrze jest zauważyć różnicę jej od zwykłego zdania. Powiadamy: „człowiek jest śmiertelny". Jest to zdanie, ale tylko zdanie; w którem orzeczenie stanowi prawdziwą, lecz nie wyczerpującą natury człowieka, czyli przedmiotu, własność. A teraz: »trójkąt jest to powierzchnia trzema liniami zamknięta“. To defiaicya: dlaczego? Bo zamknięcie trzema liniami wyczerpuje do dna naturę trójkąta, tak, iż możemy odwrócić porządek wyrazów, orzeczenie zrobić podmiotem i nawzajem, powiedzieć: „powierzchnia zamknięta trzema liniami, jest to trójkąt“, a rdzeń rzeczy się nie zmieni; gdy tymczasem z wyrażeniem „człowiek jest śmiertelny“ uczynić tego odwrotu nie możemy, bo znaczyłoby to jakbyśmy śmiertelność wszystkim innym istotom odejmowali, albo też w nim samym tę jedną tylko własność upatrywali. Żeby zatem dać D-ę człowieka, musieliśmy wymienić wszystkie wyróżniające go cechy, uogólnić je w gatunku, czyli streścić całą antropologię. W zdaniu więc orzeczenie jest zawsze mniejsze od podmiotu, w D*yi zachodzi obu wyrazów równość zupełna.

Zeszliśmy tu z porządku rzeczy na kwestyę niejako gramatyczną; ale też słusznie niektórzy logi-ści dzielą D-ę na słowną i rzeczową; trzeba nawet uczynić to odróżnienie, nastręozające się samo z siebie, naukowo, przy badaniu przedmiotu. Język nie jest zdolnym wyrazić wszystkich mody fika cyj pojęć, niektóre języki mają takich wyrazów wię-cej, drugie mniej, skąd wyradzają się blizkoznacz-niki, a że wyraz nie dość ściśle określa pojęcie, to i D. tego wyrazu może być nieścisłą, dowolną. U nas np. litość, miłosierdzie, współczucie, odcienie ogólnego pojęcia altruizmu, mogą być definiowane dowolnie, konwencyonalnie, bez sankcyi naukowej. W naukach znowu ścisłych D-e bywają apriory-styczne, narzucone z góry, i przez to samo wchodzą niejako w zakres definicyj słownych: na takich stoi cała matematyka. Punkt, linia, liczba, całość, część, wszystko to są tylko wyrazy, oznaczające rzeczy w naturze nieistniejące, oderwane, widma u-mysłowe. Na takich-to opiera się cały sławny wy wód Spinozy, Etyka, mająca za podstawę cztery definicye, niby cztery filary jego systematu, na których czele stoi określenie substancyi bardzo apriorystyczne: —„Przez substancyę rozumiem to, co istnieje w sobie i samo się w sobie pojmuje, czyli to, czego pojęcie utworzonem być może bez potrzeby pojęcia jakiejś rzeczy innej". Określenie dowolne, indywidualne; bo kto inny wyraz „substan-cya* może sobie pojmować inaczej. Takie więc określenia, czyli D-e,—w ruchu umysłowym uprawnione, mają charakter swoisty, ale pojęcia D-i nie wyczerpują.

Innym jest charakter D-yi, wynikających z dołu, czyli rzeczowych. Mamy przed sobą nie jakieś pojęcie naszego umysłu, gotowe, dla którego tylko w mowie szukamy odpowiedniego wyrazu (nomen), ażeby nim te pojęcia nasze oznaczyć, czyli popro-stu nazwać, ochrzcić, jak to czynią matematycy, jak to czynił Spinoza, także matematyk, w swej metodzie filozoficznej; ale mamy rzecz zewnętrzną, daną nam przez przyrodę, lub ze stosunków ludzkich moralnych, politycznych, religijnych, wynikłą (res), poznaniu naszemu dostarczoną i nawet nazwaną: tu D. jej musi odbywać inną drogę, wprost odwrotną. Jeżeli od D-i żądamy, jakeśmy to sobie zawarowali, aby w określeniu wyczerpała wszystkie cechy przedmiotu, toż oczywista musimy naprzód te cechy poznać: czyli, ażeby przejść do D-yi rzeczy, trzeba wprzód tę rzecz samą w sobie zgłębić, a do tego użyć należy wszystkich czynności umysłowych, jak: porównywanie, odrywanie, a zwłaszcza analiza, a D. rzeczy mieścić się powinna na końcu, jako wynik tych czynności, niby korona dzieła. Nauczyciele jednak zwykle mieszczą D-ę na czele. Nic nie szkodzi: cały następnie wykład służy do dowiedzenia tego, co się w D-yi, niby w twierdzeniu geometrycznem, założyło.

D, odpowiada na zapytanie: co to jest? Odpowiedź zależy częstokroć od celu i wymagań pytającego, który może nie żądać i nie być oiekawym cech wszystkich, ale tylko niektórych: odpowiedź taka, np. słoń jest to zwierzę zamiast warg opatrzone trąbą, nie będzie D-ą, tylko wymienieniem jednego charakterystycznego rysu, wskazówką. Odróżnić też trzeba D-ę od zwyczajnego opisu, mniej więcej dokładnego, ale służącego tylko dla infor-macyi; albo też od tych opisów, jakie rzeczom wy-

Grupy mogą być rozleglejsze lub

najdują poeci pod wpływem wyobraźni. D. trzyma się gruntu realnego i naukowego.

Niema na świecie rzeczy absolutnie pojedyń-czej (Wisła, Łomnica, Wilno— to tylko znowu nazwy), ale każdy przedmiot postrzegalny, niezależnie od swej jednostko wości jest tylko członkiem pewnej familii, posiadającym wszystkie ceohy wspólnego rodu. Nie podchodzi więc pod D-ę, w ści-słem znaczeniu logicznem, ani Piotr, ani Paweł, ani obłok, który w oczach mych przesuwa się po niebie, ani kwiatek, który podziwiam, ani żaden przedmiot oderwany od reszty, ale podchodzi pod nią tylko jako przedstawiciel pewnej grupy, uogólniający ją.

szczuplejsze, co zależy od ilości cech ściśle wspólnych, ale zawsze przy gatunkowaniu znajdzie się jakaś grupa, której jednostki mają wspólne wszystko, co do charakterystyki potrzebne: tylko, im bardziej która grupa wychodzi z zakresu abstrakcyi, tern bliższego potrzebuje określenia, z powodu znamion szczególnych, jakie w niej upatrujemy, tak, iż D. jej rozciąga się w stosunku odwrotnym do zakresu gatunkowego. I tak: jeżeli chcemy określić ptaka jako osobny rodzaj jestestw, dosyć, gdy w nim wskażemy cechy, odróżniające go od ssaków, owadów, płazów i t. p., gdy więc wskażemy kilka warunków swoistych. Dodając: ptak drapieżny, musimy znów uwzględnić ceohy wyróżniające go wśród innych, którym drapieżności nie przyznajemy; wymieniając wśród drapieżnych np. orła, mamy obowiązek w D-yi zaznaczyć jego wśród drapieżników znamiona odrębne, oprócz wszystkich, jakie go łączą z całym rodem ptasim, albo też przypuścić, że te ogólne cechy rodu już są przedtem znane. Możemy też postępować w kierunku odwrotnym, nie przez dodawanie znamion swoistych, lecz przez ich wyłączanie, pomijanie, a wyszukiwanie i notowanie cech wspólnych między grupami. Upatrujemy, na przykład, zupełną wspólność między pewną liczbą indywiduów, i na tej zasadzie podciągamy je pod jedną formę abstrakcyjną, którą, dla porozumienia się, nazwiemy, dajmy na to, klasą. Następnie porównamy ją z klasą indywiduów innych, również ocechowanych znamionami wspólnemi, różniącą się od pierwszej, ale jednak posiadającą z nią jeszcze wiele żywotnych cech wspólnych; pominiemy różnice, poświadczymy cechy wspólne, i na ich zasadzie połączymy obie klasy w jedność, pod nazwą np. gromady, rzędu, albo gatunku; i tak dalej postępując, dojdziemy do gatunku najwyższego, w którym drobne różnice się zatarły, cechy łączne najżywotniejsze pozostały, do gatunku, na którym już porównywanie ustaje, bo go różnica zbyt wielka od innego rodzaju jestestw oddziela, np. zwierzęta od roślin. Możemy, naturalnie, i tu jeszcze iść dalej, jeszcze wypatrzyć cechę wspólną, i dojść nareszcie do ogólnego pojęcia: Byt, pełnego rzeczywistości, ale nieokreślonego. Każda z grup takich musi mieć oczywiście swą D-ę, któraby ją odgraniczyła od innych, a stąd widzimy jasno, że definiowanie jest tylko odbiciem słownem tego, czego czynnie dokonywa sprawa umysłowa, zwana uogólnieniem, i że D. o tyle jest dobrą, o ile dokładaiej uczynionem będzie uogólnienie.—Tylko, w trudniejszych zwłaszcza wypadkach, wielkiej trzeba oględności, ażeby tę dokładność osiągnąć. Weźmy za przykład wyraz: „monarchia“, rozumie się wraz z pojęciem, jakie on przedstawia. Powierzchowny interpretator, polegając na źródłosłowie (państwo rządzone przez jednego), i mający na względzie tylko niektóre społeczeństwa, gotów powiedzieć: „Monarchia jest to społeczeństwo, rządzone przez jedynego władzcę, dziedzicznego, z tytułem króla, cesarza, księcia... którego prawu ulegają wszyscy obywatele“. I będzie to D. prawdziwa, tylko cząstkowa, a więc niedostateczna, której w wielu wypadkach kłam zadadzą fakta. Jakoż, na przykład, król włoski dziś panujący, Humbert, ma tytuł króla, nazywa się monarchą, państwo jego monarchią; a przecież praw on nie wydaje, on je tylko sankcyonuje i wykonywa: fun-kcya zaś prawodawcza stanowi prerogatywę narodu, który ku temu z łona swego wybiera delegatów. I takich to monarchij dziś, w Europie przynajmniej, jest najwięcej, ze starą Anglią na czele. Owa więc D. nie stosuje srę dzisiaj do większości państw europejskich, gdzie, pomimo monarchizmu, przeważają urządzenia republikańskie. Jak więc, w zastosowaniu do tych ostatnich państw pogodzić te przeciwieństwa w jednej D-i? Nie pozostaje nic, jak tylko rozważyć, co właściwie stanowi istotę monarchizmu i jego cechę najgłębszą, główną. Owoż powyższej D-yi żywiołami są wyrazy: rząd, jedynowładztwo, dziedziczność, tytuł monarszy, prawodawstwo. Co z nich pozostawić, co usunąć lub zmienić, ażeby obu stronom przedmiotu dogodzić? Po dobrem wpatrzeniu się w te żywioły widzimy, że do obu form monarchij zarówno dwa się z nich tylko stosują, t. j. dziedziczność i tytuł: zostawiamy je więc w D i. Ale, zważywszy ich doniosłość, widzimy, że są one bardzo małoważne. Tytuł, to tylko tytuł; a Prezydent respubliki, lubo nie dziedziczny, mało się różni co do władzy od króla konstytucyjnego. Rząd, zostaje wprawdzie w obu razach w ręku monarchy, ale, wobec konstytucyi, nie jest on dowolnym, tylko ma zakres uwarunkowany i wymierzony prawem. Moc zatem prawodawcza stanowi tu różnicę główną, a ta do niego nie należy. Po takiej eliminacyi musimy D-ę zmienić na: „Monarchia jest to ustrój społeczny, mający na czele głównego przedstawiciela dziedzicznego, z tytułem króla, cesarza, księcia... który, albo sam przepisuje prawa i rządzi, i wtedy jest to m. samowładna; albo je, ułożone przez mandataryuszów narodu, z pomocą wybranych przez się ministrów, wykonywa w granicach ustawy, i będzie to m. konstytucyjna“. Uogólniliśmy tu wypadki, ale przekonaliśmy się zarazem, iż między jednym wypadkiem a drugim tak wielka zachodzi różnica, że lepiej jest odrazu pojęcie „monarchii“ rozdzielić na dwa osobne, z osobnemi D-mi, tak, jak to czynią naturaliści, wprowadzając osobne rzędy przy tworzeniu klassyfikacyi jestestw o niektórych cechach jednakich a niektórych różnych; tembardziej, że w tym wypadku dla nauki o urządzeniach społecznych właściwiej jest porównywać monar. konstytucyjną z formami republi-kańskiemi, niż z m. samowładną.—Takie wyszukiwanie i nizanie cech wspólnych w przedmiotach, a wyłączanie odmiennych, dla dokonania D-yi, stanowi jej metodę pozytywną. Ale niektórzy logiści, między innymi Bain (ob. Logika; II, str. 188, przekład polski, z r. 1878), są tego zdania, że dla uzupełnienia D-yi potrzebną, a przynajmniej wielce przydatną, jest też metoda negatywna, dokonywana również zą pomocą uogólnienia. Czyli, że, ażeby lepiej objaśnić jakiś przedmiot dany, dobrze jest obok jego D-yi postawić D-ę przedmiotu wprost jemu przeciwnego; na podobieństwo tego, jak kiedybyśmy, chcąc poglądowo okazać np. linię prostą, tuż obok niej narysowali linię krzywą. Na przeciw D-yi: „Ciała stałe stawiają opór naciskowi, dążącemu do zmienienia ich kształtu“, wyrażamy więc inną: „Ciecze i gazy kształtów własnych nie posiadają, ale, ustępującpod na lżejszym naciskiem, przybierają kształt, nadany przez zamykające je naczynie“. Rzeczywiście, jak widać z tego przykładu, przez takie zestawienie przeciwieństw określenie przedmiotu zyskuje znakomitą pomoc, a w wypadkach natury subtelniejszej, np. w określeniach psychologicznych i socyologicznych, niemal konieczną, kiedy to łatwiej powiedzieć, czem coś nie jest, niżeli jest.

Ważną też rzecz w układaniu D-yi stanowi strona formalna. W brzmieniu jej nie powinien znajdować się ani jeden wyraz osobie objaśnianej co do znaozenia obcy; inaczej byłoby to objaśnia niem rzeczy nieznanej przez nieznaną. Warunek ten z łatwością i doskonale spełaiąją nauki dedukcyjne, jak matematyka; ale w naukach indukcyjnych trudność zachodzi nierównie większa i dlatego też D-e tam mogą być tylko następstwem wykładu bardzo oględnie postępującego od znanych do nieznanych Pierwszy w Logice prawodawca D-i, Arystoteles zaleca postępować w niej „per genus et different am“, to jest, odnieść przedmiot do rodzaju, w którym on mieści się wspólnie z wielu innemi, a jednocześnie dodać mu różnicę, odznaczającą go wśród tych innych. Naprzy-kład: „Żołnierzjest to obywatel, broniący kraju od nieprzyjaciela“. W zdaniu tern za rodzaj uważa się wyraz obywatel i przypuścić trzeba, że on już objaśnionym jest socyologicznie; różnicę zaś od innych obywateli stanowi obowiązek obro ny kraju od nieprzyjaciela, i to daje nam właściwe określenie żołnierza. Jest to prawidło bardzo trafne, i jak wszystko w Logice Arystotelesa, niezbite; tylko, jak wszystko, niewystarczające. Droga to, wiodąca od ogółu do szczegółów; ale kiedy badanie idzie odwrotnie, jak we wszystkich umiejętnościach indukcyjnych, to jest kiedy z rozglądania się w szczegółach powstawać mają dopiero gatunki i rodzaje, czyli uogólnienia, wtedy prawidło to nie wystarcza i D. różnice raczej zacierać musi a wyszukiwać wspólności. Po Arystotelesie (Ult. Anal, ks. II, Topica, ks. VI), z nowoczesnych filozofów zajmowali się D-ą wszyscy logiści, przeważnie: Pascal „Réflex. sur la Qóom.M Log. de Port-Royal, I, rozdz. 12, 13, 14; II rozdz. 16; Locke „Essay* ks. III, 2, 3, 4.; Leibniz „Nouv. Essais sur l’en-

tend. hum. III 3, 4 (oryginał franc, który zbija „Essay“ Locke’a); Kant „Logik“ § 99 sq.; Bain „Logika“ (tłom. pois.) I, str. 44, oraz 83 sq; II od str. 179 do 193.    K K-

Definitor dekanalny. Dawniej w każdym dekanacie, stosownie do jego wielkości, był jeden lub dwóch proboszczów, wybranych do obliczania i dzielenia dochodów probostw wakujących pomiędzy dawnego proboszcza lub jego sukcesorów i proboszcza nowego; do nich należało rozpoznać i ułożyć wzajemne stron pretensye. Nazywali się tacy proboszczowie definitorami. Z początku definitora biskup przeznaczał, później wybierała go kapituła wiejska, t. j. zgromadzenie proboszczów kondekanalnych. W wielu dyecezyach długo przechowała się nazwa definitora, ale częściej na zywano go administratorem. Obie te nazwy można więc brać za jeino, a oznaczają one dzisiaj w niektórych krajach jeiaego z proboszczów, wybranego przez swoich kolegów, proboszczów tegoż samego dekanatu, większością prostą głosów, na drugiego prezydującego dekanalnych zgromadzeń, czyli kapituł wiejskich, i mającego nieco większe attrybucye, niż dawny definitor. Taki administrator czy definitor jest zastępcą dziekana chorego, nieobecnego, czem innem zajętego, a gdy umrze dziekan, definitor donosi o tern biskupowi, a tymczasem pełni obowiązki dziekana. Jeżeli kapituła wiejska, czyli proboszczowie dekanatu mają udzieloną sobie władzę przez biskupa wybierania dziekana, definitor kapitułę zwołuje i na wyborze prezyduje. Jeżeli kapituła wiejska ma jaki oddzielny fundusz, administruje nim definitor, jako pełnomocnik kapituły. — Ks. S. w „Encyklopedyi kościelnej“.

Definitor zakonny. Zakony wskutek reform, jakim z biegiem czasu ulegały, rozmaite w sobie zawierały kongregacye; każda kongregacya dzieliła się na wiele prowincyj, które się zwały defi-nicyami, a każda z tych zawierała kilka opactw, lub przeorat w, podległych regule kongregacyi. W podobny sposób zakony żebrzące były podzielone na różne prowincye, każda prowincya na kilka definicyj, a z tych każda zawierała pewną liczbę klasztorów czyli domów. Miejscowi przełożeni tych domów (u benedyktynów opaci lub prałaci, u franciszkanów i kapucynów gwardyaui, a u dominikanów przeorowie), zostawali pod nadzorem przełożonych okręgowych, t. j. defini tor ó w, ci zaś zależeli od przełożonego prowincyi, czyli pro-wincyała, a nad prowincyałami miał władzę generalny przełożony całego zakonu, czyli generał. O interesach albo całego zakonu, albo prowincyi, albo też jednego klasztoru, radzono na zebraniach mniejszych lub większych, które kapitułami zwano. Urządzenie kapituł generalnych i prowin-cyonalnych zaprowadzone zostało w Cluny, a rozwinięto je w Citeaux. Papież Innocenty III nakazał na soborze laterańskim IV (1215), aby każdy zakon corocznie odbywał kapitułę prowincyonalną, a co lat trzy generalną. Jak na kapitułach generalnych prowincyałowie byli przedstawicielami prowincyj im podwładnych, zdawali sprawę o sta-

38

MV

nie klasztorów, zostających pod ich zarządem, bronili ich interesów i radą swą pomoc nieśli generałowi w sprawach, całego zakonu dotyczących, tak samo na kapitułach prowincyonalnych defini-torowie byli właściwymi z prawa deputatami klasztorów, pod ich nadzorem zostających, przedstawicielami ich interesów, pomocnikami i doradzcami prowincyała. Te stosunki przechowały się prawie aż do naszych czasów, z tą tylko różnicą, że gdzie prowincye miały małą liczbę klasztorów, tam nie dzielono ich na definicye, definitorów zaś wybierano tylko na pomocników i doradzców prowincyała, z głosem na kapitule, lub też nie wybierano wcale ich.—Ks. S. w „Encykl. kościel.“.

Deflegmator, część aparatu destylacyjnego (ob. Destylacya).

Defloracya (łaciń.=defl oratio, dosłownie od kwiecenie, pozbawienie kwiatu), wprawie rzymskiem znaczyło zhańbienie dziewicy lub szlachetnej wdowy. Zhańbiona zwała się Déflorât a, gwałciciel—Defl orator.    *

Def:e Daniel (* 1663 czy też 1661 w Londynie—f 1/31 tamże), polityk i pisarz angielski, syn rzeźnika londyńskiego, gorliwego dyssentera. Za młodu sposobił się do stanu duchownego, ale walki polityczne popchnęły go na inną drogę. Po stłumieniu powstania Monmoutha, w którem wziął udział, zmuszony był ratować się ucieczką za granicę i spęiził czas jakiś w Hisapanii, Francyi i Niemczech. Po powrocie do kraju oddał się zawodowi kupieckiemu, ale że jednocześnie zaprzątała go polityka i literatura, wpadł w bankructwo. Jednakże działalność jego publicystyczna i pisarska nie poszła na marne i zapewniła mu poważny głos w różuych spawach bieżących. Już w 1687 wydał „Letter on His Majesty’s Declaration for li-berty of conscience“, domagając się wolności sumienia dla różnowierców, a głównie dyssenterów, do których sam należał; w r. 1698 ogłosił drukiem „Essay on projects“, w którym przemawiał za utworzeniem banku narodowego, kas oszczędno soi, zabezpieczeń i t. p. instytucyj użyteczności publicznej Jaka stronnik Wilhelma III, wystąpił z jego obroną w satyrze „The true-born Englishman“ ( 1701 ) przeciw tym, którzy byli ma niechętni, jako cudzoziemcowi, i przypomniał Anglikom, że oni Ra mi są wiaściwie mieszańcami różnej krwi i temu właśnie zawdzięczają niektóre swoje przym oty i zdolności. Po śmierci Wilhelma, gdy wznowiły się repressye przeciw dyssenterom, D. ogłosił satyrę „The shortest way with the Dissenters“ (1702), za co został stawiony pod pręgierzem i wtrącony do więzienia. Odsiadując swoją karę, wydawał „The review“, czasopismo, poświęcone rozbiorowi spraw bieżących, bardzo chętnie czytane; jego-to powodzenie dało pochop do wydawania dzienników moralnych. Sam D. w r. 1714 wydawał podobny dziennik „The family instructor*, którego dal<zym ciągiem był „The religious courtship“ (1722). Około tego czasu zarzucił publicystykę, zrażony prześladowaniami, i zwrócił się do uprawy powieści. Pierwszem i najważniejszem jego dziełem w tym kierunku było „The life and stränge sur-

Encyklop. Fotriz. Iluitr. Zen. lit. T. XV.

prising adventures of Robinson Crusoe of York“ (1719), powieść, która szeroko rozsławiła nazwisko autora, doczekała się mnóstwa wydań, była tłóma-czona i naśladowana we wszystkich niemal językach europejskioh, jako zajmująca i pouczająca książka dla młodzieży, napisana z wielką prostotą i prawdą. Jakkolwiek wątku do tej powieści dostarczyły auturowi awanturnicze przygody szkockiego żeglarza, Selkirka, na wyspie Juan Fernandez, do pewnego przecież stopnia jest ona i autobiografią D-go; przynajmniej myśl przewodnia—wyrobienie się charakteru, zostawionego własnym siłom — znajduje pewną analogię w życiu autora. Inne powieści jego na tle podróżniczo-awanturniczem: „Cap-tain Singleton“ (1720), .Moll Flanders“ (1721), .Colonel Jackw (1/22) i t. d. nie doznały takiego przyjęcia, jak ₍ Robinson Crusoe“ i wprędce poszły w zapomnienie. Wogóle D. był pisarzem bardzo płodnym; pomimo to, często cierpiał niedostatek i umarł w nęd-iy. Wybór jego pism p. t. „Novels and miscellaneous works“ wydał C. Lewis (20 to-

SU

.-'i

Sn

Hk'

W/t ą'Wm

Fig. 65. Defoe Daniel.

mów, Oksford 1839—41); zupełniejsze jest wydmie W. Harlitta p. t. „Works“ (3 tomy, Lond., 1840 —184!).— Porówn. Wilson „Life and times of D.“ (3 tomy, t-że 1830); Lee „D. his life and re-c-mtly discovered wirtings“ (3 tomy, t-że, 1869); Minto „D. i) “ (2 wyd. t-że 1887; przekład niemiecki, Lipsk 1880). — Polski przekład „Robinsona“ wyszedł w Warszawie w 1769 r.

De Forest John William (* 1826 w Seymour), pisarz amerykański; w młodych latach wiele podróżował po Europie i Azyi Mniejszej; powróciwszy do kraju, zaczął pisać krótkie opowieści do dzienników. Podczas wojny domowej zrekrutował własny oddział i dobił się stopnia majora. Jego szkice z placu boju, drukowane w „Harper’s Mon-thly“, oieszyły się wielką poczytnością. Po zakończeniu walki osiadł w New - Haven. Z innych jego prac literackich zasługują na uwagę: „The history of the Indians of Connecticut from the earliest known period to 1850“ (1853); „Oriental

K. J.

.-W

⁵ : ■ SU

-St:

lip¹.

W. G.

aequaintance, a sketch of travels in Asia Minor“ (1856); „European acquaintance“ (1858), oraz powieści: „Seacliff“ (1859); „Miss Kavenel’s conversion“ (1867); „Kate Beaumont“ (1872); „The od-dest of courtship*“ (1881) i t. d.

Deformacja ciała (Deformati o) ~ oszpecenie, sztuczne przeinaczenie niektórych części ciała.

Deformacja, W matematyce i fizyce, ob. Prze-kszt ałcenie.

Defr., skrócenie Defrance.

Defrance Jakób Ludwik, przyrodnik francuski (* 1785 w Caen—f 1850 w Sceaux) wydał „Tableau des corps organisés fossiles“ (Paryż 1824 r.).    *

Defrancia Bronn (paleont.). Rodzaj żyjący i kopalny z gromady mszywiołów (Bryozoa), stanowiący drobne krążki, albo przez ich połączenie całe pnie o postaci nieforemnej. Strona dolna płaska, przytwierdzona, bez otworów komórkowych. Komórki długie, walcowate, wychodzą ze środkowego punktu promienisto ku górze i zrastają się w promieni ste wiązki, oddzielone od siebie promienistemi również wrębami. Otwory komórkowe na obwodzie krążka, rzadziej na górnej jego powierzchni. Rodzaj ten istnieje od okresu jurajskiego do dni dzisiejszych; bardzo obficie występuje w pokładach kredowych. D. diadema Gf. z najwyższych pokładów kredowych (piętro duńskie) Hollandyi i północnej Francyi.

DefraućUoya (z łacińskiego fraus = oszustwo) jest to zatajenie towarów lub produktów, podlegających podatkom pośrednim, t. j celnym, konsum-cyjnym i t. p. D-ą leśną nazywa się kradzież drzewa z lasów.    *

Defregger von, Franciszek, malarz niemiecki (* 1835 w Stronach w Tyrolu). Pomagając ojcu w gospodarstwie, od dzieciństwa miał zamiłowanie

si.

¹ ''i

Sjr

i. •

SU»

.. ••• ¹

Fig. t>6. Defregger Franciszek.

do malarstwa, wszakże w 1860 r. udał siędo Ins-bruku i został rzeźbiarzem. Malarz Stolz, poznawszy w nim skłonność do malarstwa, posłał go do Akademii mnichowskiejJ (1861 r.). Powróciwszy w r.

1865, D. malował tylko studya i portrety, a dopie* ro w r. 1867 wstąpił do pracowni Pilotego, w której rozwinęły się zdolności jego, czerpiąee zasób do prac w życiu codziennem Tyrolczyków. Pierwsze jego prace: „Powrót leśnikó vu, „Speckba-cher z synem*, „Dwaj bracia“ (L871) zrobiły mu już sławę, którą późniejsze obrazy znacznie rozszerzyły. Najwięcej przyczynił się do tego obraz powstania tyrolskiego w r. 1809, znajdujący się w Wiedniu, i parzysty z nim „Powrót zwycięzców" w galeryi narodowej w Berlinie; robił także mniejsze obrazki z życia codziennego Tyrolczyków. Próbował też D. malarstwa historycznego, ale ani siłą dramatyczności wyrazu, ani kolorytem, zadaniu podołać nie mógł. Do tego rodzaju należą „Andrzej Hofer w podróży“, „Dziewczęta czytające list“ (1879); „Przed burzą" i „Zdobycie czerwonej Bramy w Mniehowie“.—Większe powodzenie miały obrazy mniejsze i późniejsze D-a, jako to: „Modlitwa przed obiadem“, „W sali tańca“, „Rodzina tyrolska w szałasie“. D. należy do rzędu najlepszych współczesnych malarzy obyczajowych niemieckioh. Życie wiejskie zna i rozumie wybornie, a odtwarza je prawdziwie i po prostu, bez wymyślnych dodatków. Szczególnie powabne twarze kobiece dodają wdzięku jego obrazom. D. od r. 1871 jest profesorem akademii mnichowskiej.

Defrémerj Karol, oryentalista francuski (* 1822 w Cambrai—f 1883 w Saint-Valery-en Caux). Studyował jęz. wschodnie w Paryżu pod Renaud’em, Oaussinem de Perceval i Quatremère’em, zajmując się przeważnie perskim i arabskim; do tego też zakresu należą i dzieła jego, zarówno oryginalne jak i przekłady, odnoszące się głównie do historyi i geografii. Ważniejsze przekłady: z Mirchonda „Histoire des sultans ghourides“ (1844); z tegoż „Histoire des SaBsanides“ (1845); „Histoire des Khans mo-gols du Turkestan et de la Transoxanie“ z Chondemi-ra (1852); „Gulistan ou le Parterre des roses“ Sadi’ego (1853); „Voyages d’Ibn Batoutah dans la Perse, l’Asie centrale et l’Asie Mineure“ (wespół z d-rem Sanguinettim 1853 —1854, 4 tomy). Nadto jeszcze ogłosił tekst perski Historyi sułtanów Chorazanu Mirchonda (1842), oraz fragmenta nie-wydane historyków i geografów arabskich i perskich (1849). Oryginalne artykuły swoje umieszczał w „Journal asiatique“, a potem je wydał o-sobno p. t. „Mémoires d’histoire orientale“ (1854— 1862 w dwóch częściach). Pisywał także do „Correspondance littéraire“, „Revue critique“ i „Journal des Savants“. Był członkiem Akademii des inscriptions et belles - lettres, członkiem rady Towarzystwa Azyatyckiego, profesorem arabszczyzny w Collège de France i dyrektorem studyów wschodnich w l’Ecole pratique des hautes études. *

Defterdar. Defter po arabsku znaczy „lista, regestr, katalog, inwentarz“, stąd Defterdar dosłownie: prowadzący regestra, księgi (buchhalter). Niegdyś był to najwyższy urzędnik turecki, niby minister finansów, którego obowiązkiem było przyjmować i obliczać państwowe dochody i rozchody (między innemi i wypłacać żołd wojsku). Po zreformowaniu urzędników w Turcyi, kiedy zarząd finan-

8. K.

W. G.

sów powierzono osobnemu ministrowi (m a I i j a n e-ziri), D. został rządzcą fiaansów prowincyonalnym (wilajetu). Defter-emini zwie się archiwaryusz, Defter chane—archiwum.    *

Dog., skr. w zool. Degeer (entomolog XVIII w.).

Dega, ob. A bis syn i a (T. I, str. 50).

Dogen Jakób, wynalazca maszyny latającej (* 1756), był zegarmistrzem w Wiedniu, umarł w u-bóstwie, niewiadomo kiedy. Maszynę swoją opisał w dziele: „Beschreibung einer Flugmaschine von J. D., bürgerlichem Uhrmeister“ (180-5), a doświadczenia z nią wykonywał d. 13 i 15 listopada 1808 r. w Praterze w Wiedniu. Ob. Aeronau-tyka dynamiczna. Inny Degen August Fryderyk (* 1802—f 1850) był profesorem fizyki w Sztutgarcie i znany jest z doświadczeń nad za leżuością wilgocenia ciał od natury ich powierzchni

Degenfeld, ród niemiecki, pochodzenia szwajcarskiego (z Argowii), osiadł około 1280 r. w De genfeld nad rzeką Lauter, a w końcu w. XVII rozdzielił się na dwie gałęzie. Z pomiędzy jego członków wymieniamy ważniejszych: — D Krzyś z tof Marciu (* 1599 w Eybach w Würtembergii —f 1683 w Durnau), walczył w szeregach Wal lensteina i Tillego, potem Spinoli i Gustawa Adolfa; w 1635 zaciągnął się do służby francuskiej, gdzie otrzymał dowództwo nad kawaleryą cudzoziemską; w r. 1642 przeszedłszy do weneckiej, uczestniczył w wojnie z Turkami i papieżem; w r. 1645 został gubernatorem Dalmacyi, wreszcie wrócił do siebie. Córka jego, Marya Zuzanna Ludwika (Loysa), była zaślubiona morganatyeznie (1657) przez elektora palatyna, Karola Ludwika. Brat jej. D. Hannibal (* 1648—f 1691), służył w wojsku weneckiem i walczył z Turkami na Kan-dyi (1666), potem po kolei u księcia Waldeck (1671), w Hollandyi, w Danii, jako generał (1675), w Bawaryi jako feldmarszałek (1681), w Wenecyi (1685); uczestniczył w wojnie z Turkami na Morei i bronił tam Koryntu. — D. Krzysztof Marcin, hrabia Degenfeld Schömberg ożyli Schomburg (* 1689—f 1762), wnuk Krzysztofa Marcina I-go, służył w Brunświku, u cesarza, u palatyna, wre szcie w Prusiech, gdzie był ministrem wojny; za ślubiwszy w r. 1717 córkę i dziedziczkę księcia Schömberg, przyłączył jej herby do swoich i został w r. 1733 hrabią ceserstwa. Wnuk jego, August Franciszek Jan Krzysztof, hr. Degenfeld - Schomburg, generał austryacki (* 1798 w Nagi Kanisza na Węgrzech—f w Altmunster pod Gmunden r. 1876). W bardzo młodym wieku wstąpiwszy do armii austryackiej, uczestniczył w kampanii r 1815 i w piemonckiej 1821. W r. 1848 był generałem i znacznie się przyczynił do wygranej pod Novarą 1849 r; w tymże roku został feldmarszałkiem-lejtiantem oraz wice gubernatorem związkowej twierdzy w Moguncyi, a od 1841—58 spełniał wiele najwyższych obowiązków wojskowych. Podczas wybuchu wojny włoskiej r. 1859 D. dowodził ósmym korpusem, stojącym w Bolonii; po bitwie pod Magentą otrzymał na czelne dowództwo na wybrzeżu weneckiem, a po

pokoju w Villafranca w tymże stopniu objął komendę 2-go korpusu armii austryackiej. Wreszcie, zamianowany J/aldzeugmeistrem, w r. 1860 został ministrem wojny i piastował ten urząd do 1864.— Alfons Ludwik, baron Degenfeld, generał niemiecki (*1816 w Gersheim w Badeńskiem), 1870 dowodził drugą brygadą pieohoty badeńskiej, uczestniczył w oblężeniu Strassburga; 1-go października tegoż r. był odkomenderowany do wyparcia wolnych strzelców z Wogezów i walczył z nimi pod Raon-l’Etape i Nompatelize; połączył się z 14-tym korpusem, sformowanym w Saint-Dié pod dowództwem Werdera, który postawił go na czele straży przedniej; bił się z dywizyą (Jambriels’a nad Oignon (22 października), z Garybaldczykami pod Dijon (24 t. m.), z Cremerem pod Nuits. W bitwie pod Villersexel dowodził prawem skrzydłem i d. 16 stycznia 1871 został odparty do Chalonvillars. D. 18 października 1871 wziął dymissyę w stopniu gene-rała-lejtnanta.    *

Deganeraoya, ob. Zwyrodnienie.

Deger Ernest, malarz miemiecki (* 1839 r. w Bockeoau w Hanowerskiem —f 1885wDiisseltorfie). Był uczniem akademii berlińskiej, a potem Schado-wa w Dusseldorfie. Uznanie zjednał mu rychło obraz »Złożenie do grobu Chrystusa Pana“ z zaletami wytworności typów. Na zamówienie hr. Fürstenberga Stammheina ozdobił łącznie z Ittenbachem oraz Karolem i Jędrzejem Müllerami kościół św. Apolinarego w Remayen. Freski te, wykonane w latach 1849—51, należą do rzędu najlepszych dzieł D-a, a do najdoskonalszych współczesnej szkoły Düssel-dorskięj. Ozdobił też kaplicę w zamku Stolzenfels nad Renem i niemało wykonał obrazów ołtarzowych. Z późniejszych odznacza się szczególniej: „Zmartwychwstanie Chrystusa Pana“. Od r. 1867 był D. profesorem w akademii düsserdorfskiej. Postacie obrazów kościelnych D-a pełne są wyrazu religijnego, powagi, z głębokiego przekonania płynącej; sam sposób malowania, ascetyczny, oparty jest na pojęciu idealnem postaci.

Degérando Józef Marya, baron, filozof francuski (* 1772 w Lugdunie-f w Paryżu 1842 r.). Wychowany w zasadach religii katolickiej, D. zachował przez całe życie odcień konserwatywny i religijny, który przebija we wszystkich pracach jego, zarówno filozoficznych, jak pedagogicznych, w tych nawet, które za podstawę swą mają em-piryzm. (,,Des signes et de l’art de penser*⁴ Paryż 1804, 4 tomy. Praca konkursowa, nagrodzona, a zarazem pierwsza praca filozoficzna D-a). U-mysł bowiem D-a, podatny na wpływ współczesnych mu wybitniejszych myślicieli, przyjmował przytem w siebie i inne kierunki, prócz konserwatywnego. Stąd można nazwać D a pierwszym we Franoyi eklektykiem, i rzeczywiście, typowy późniejszy przedstawiciel eklektyzmu francuskiego, Cousin, niektóre pomysły swoje wzorował na D. Z prac D-a najdonioślejszą jest historya filozofii, a raczej szkic porównawczy systematów filozoficznych, wydany w Paryżu w 1804 r., w trzech tomach, pod tyt.: „Histoire comparée des systèmes de philosophie relativement aux principes de con-

s. s.

And S.

And. S.

naissances humaines“ (2-gie wyd. w 4-ch tomach w latach 1822 — 23). Jest to pierwsza we Fran-cyi historya filozofii, napisana z pewną myślą przewodnią i naukowo traktowana. W pracy tej przebija systematyczność, właściwa uczonym niemieckim, co D. zawdzięczać powinien obeznaniu się swemu z językiem i literaturą naukową niemiecką, którą studyował podczas chwilowego opuszczenia swego kraju, wywołanego stanowiskiem jego katolickiem, zaakcentowanem wybitnie w 1793 r., a które groziło mu odpowiedzialnością. Dzieło to dedykował D. akademii berlińskiej, przez wdzięczność za odznaczenie go nagrodą za pracę konkursową, w r. 1802 napisaną i w Berlinie wydaną: „De la génération des connaissances humaines“. Wspomniane dzieło posłużyło mu za punkt wyjścia do obrazu porównawczego różnych systematów filozo ficzDych, gdyż właśnie grupuje on je i charakteryzuje na mocy istotnej ich różnicy, stosownie do pojmowania zasad poznania ludzkiego. Słusznie też sam D. nazywa swoją historyę systemów filozoficznych dalszym ciągiem pracy o „zasadach (lepiej, istocie) poznania ludzkiego“. Historya porównawcza systematów filozoficznych D-a zyskała uznanie i w Niemczech, gdzie też wyszła niebawem (1806—7 r.), w tłómaczeniu W. G. Tenne-manna. Z pomiędzy licznych prac filozoficznych, jakie D. w trzeciem i czwartem dzies ęcioleciu w. b. ogłosił, zasługuje przedewszystkiem na uwagę praca jego, nagrodzona przez akademię francuską 1825 r. i tegoż roku w Paryżu wydana pod tyt.: „Da perfectionnement morale et de l’éducation de soi-même“. Dzieło to, przetłómaczone na język niemiecki (przez S. Schelle, 1829 r.), wyszło też i po polsku w przekładzie Michała Bohusza Szyszki pod tyt.: „O udoskonaleuiu moralnem czyli o ukształ-ceniu samego siebie“ (Mińsk 1855, 3 tomy). D. rozpatruje w tern dziele życie ludzkie, jako ciągły postępowy proces wychowawczy, którego celem jest doskonalenie się coraz wyższe, proces, obejmujący wszystkie zdolności człowieka i wszelkie jego stosunki życiowe. Za kardynalne środki, warunkujące ten rozwój wychowawczy człowieka, u-waża D zamiłowanie dobra i panowanie nad sobą. Ostatniemi czasy krytycy francuscy podnieśli też zasługę D-a we wskazaniu właściwszej drogi badaniom psychologicznym (w rozprawach o metodzie badań dzikich plemion i o głuchoniemych: „Considérations sur diverses méthodes d’observations des peuples sauvages“ Paryż 1801; „De l’éducation des sourds - muets“ Paryż 1832, 2 tomy). 1 tak paryskie Towarzystwo Antropologiczne wydrukowało, jako wzór dla innych, jego przepisy, odnoszące się do tych badań (1884 r.), a znany psycholog empirysta, Preyer, powołuje się na D-a w kwestyi powstania i rozwoju mowy dziecięcej. Działalność naukowa D-a była wszechstronną: prócz historyi filozofii, psychologii, etyki i pedagogiki, uprawiał on i prawo publiczne i admistracyjne. A mianowicie w latach 1819—22 i 1828 wykładał w uniwersytecie paryskim te przedmioty. Wykłady te wydane następnie zostały w czterech tomach p. t.: „Institutes du droit administratif“ (1830, 4 tomy). Jako mąż

stanu, D. zaznaczył swe zdolności i w praktyce życia publicznego, zwłaszcza jako zdolny administrator (w Katalonii) i zręczny dyplomata w mis-syach swoich dyplomatycznych we Florencyi i w Rzymie. D. piastował kolejno róźae wyższe urzędy państwowe we Francyi, był także wiceprezesem rady stanu, członkiem akademij francuskich, a od r. 1837 parem Francyi. Prócz ogłoszonych drukiem 25 tomów dzieł, D. pozostawił w rękopismach dotąd niewydanych: Traktat o istnieniu Boga oraz Krytykę filozofii Locke’a. —Por.: Damiron „Essai sur la phil. en France au XIX siècle“; Mignet „Notice sur D.“; Jourdain „D.“ art. w „Dictionnaire des sciences philosophiques“ (wyd. z 1875 roku); Ferraz „Histoire de la philo sophie en France au XIX *iöcln“ Tome III: „Spiritualisme et libéralisme“ (1887); „Lettres de la baronne de Géraudo, de 1800 à 1804, publiées par son fils“; F. Picavet „Degórando“ w „Grande Encyclopédie“ L’amirault’a.

Degeroit (minerai ). Pewna odmiana hisingerytu (wodaego krzemianu tlenku i tlenniku żelaza) z De-gero w 8zwecyi.    K- J-

Deggendorf, miasto w Bawaryi Dolnej, na lewym brzegu Duuaju przez który wiodą dwa mo< sty: drogi żelaznej i wozowy, ten ostatni z kamienia ciosowego, 370 m. długi. Leży nader malowniczo u stóp Lasu Bawarskiego; liczy 6 367 m-ców, prawie wyłącznie katolików, posiada 6 kościołów, między któremi „Gaaienkirche“ zgromadza na odpust jesienią do 30 000 pobożnych.—D. jest najważniejszym punktem wywozowym dla ludności, okolice Lasu Bawarskiego zamieszkującej; stąd wyprawiają statkami i koleją zboże, len, konopie, owoce, ohmiel.—Jest tu także sąd ziemiański, fabryka zapałek, papiernia i centralny zakład dla obłąkanych prowincyi Dolno-Bawarskiej. O godzinę drogi klasztor benedyktynów, Metten, (założony w r. 792 przez Karola W.) wraz z semi-naryum i gimnazyutn.—Na prawym brzegu Dunaju, na samotnem wzgórzu, zamek Natternberg. Rzeź żydów w 1337 r.

Dego, miasto główne kantonu we włoskim departamencie Geni, okręgu Sawouy, nad rz. Bormi-da i przy drodze żelaznej Savona-Alessaudria; jako leżące na najdogodniejszej drodze z niziny Lam-bardzkiej na wybrzeże Liguryjskie, miało ważne znaczenie strategiczne i z tego względu podczas wojny bywało częstokroć oblegane m.—W kampanii włoskiej 1796 zaszła tu bitwa 14 i 16 kwietnia, w której Francuzi porazili na głowę Austrya-ków, dowodzonych przez Beaulieu.

Degórski T. ksiądz (XIX w.), kapelan powązkowski, ogłosił broszurę p. t. „Dysertaoya czyli rozprawa o nieśmiertelności duszy człowieka“ (Warszawa 1850, str. 76).    p- Chnł-

Degradacya (z łacińskiego), znaczy w ogólności albo strącenie winowajcy z zajmowanego przezeń stanowiska na niższy stopień, albo też pozbawienie go wszelkich praw stanu. D. bywa cywilna, wojskowa i kościelna. D. cywilna jest to pozbawienie przestępcy wszelkich praw cywilnych i polityoznych, bywa zaś albo karą

główną, albo też dodatkową; jako kara główna, rzadko jest używaną, częściej jako dodatkowa, i zwykle towarzyszy karze kryminalnej. D. wojskowa bywa bądź prosta, bądź też hańbiąca: pierwsza polega na skazaniu oficera albo podoficera przez sąd wojskowy na służbę w stopniu szeregowca, bez prawa lub też z prawem awansu.

D. hańbiąca towarzyszy karze kryminalnej, odbywa się zaś w taki sposób: skazanego pod strażą zbrojną wyprowadzają przed front zgromadzonego wojska, po czem dowódzcs, przeczytawszy wyrok sądowy, głosem podniesionym oznajmia: nie go-dnyś nosić broni, masz być zdegradowanym. Wtedy skazanemu najoaęściej kat zdziera szlify, ordery, słowem wszelkie insygu a wojskowe, łamie jego szpadę czy pałasz i wszystko to ciska przed nim na ziemię.—W degradacyi kościelnej kanoniści rozróżniają dwa rodzaje: prostą (simplex) czyli słowną, równającąsię depozy cyi, i uroczystą (solemnis). Dawniej (przez cztery pierwsze wieki) obie były uważane za jedną karę, to jest za lowej. pozbawienie wszelkiego urzędu, obowiązku, benefi-cyum i przywileju duchownego oraz wytrącenie z grona duchownego do rzędu ludzi świeckich; rozróżniać je zaczęto dopiero wtedy, gdy papież Bonifacy VIII wydał prawo, ceremonie D-i szczegółowo przepisujące. Obie D-e to mają wspólnego, że obie powinny być wyrokiem sądowym orzeczone i prawnie wykonane, że obie pozbawiają skazanego prawa wykonywania władzy, przez święcenie otrzymanej, beneficyów i honorów duchownych, ale nie odejmują mu charakteru kapłańskiego i nie uwalniają od ślubów, przy święceniu złożonych. Różni się zaś D. ^słowna od degradacyi uroczystej tern, że pierwszej dokonywa biskup albo jego oficyał, drugiej może dopełnić tylko biskup w obecności sędziego świeckiego; że pierwsza może być wyrzeczona zaocznie, druga zaś tylko w obecności winnego; że dotknięty pierwszą może być przywrócony do urzędu przez biskupa lub wikaryusza kapitu-larnego, drugą — jedynie przez papieża; dalej, że pierwsza może pozbawić duchownego tylko pewnej części praw mu służących, druga wszystkie odbiera; wreszcie, że po degradacyi prostej przestępca powinien być zamknięty w klasztorze, po uroczystej — oddany w ręce władzy śv7ieckiej.

Przy D i uroczystej duchownego w Bzitach kościelnych, jak wychodzi do odprawienia mszy świętej, przyprowadzają przed biskupa, który zdejmuje z niego po kolei wszystkie insygnia kapłańskie, wymawiając formuły odpowiednie, pozbawia go wszelkich znaków stanu duchownego (tonsury, przez ostrzyżenie włosów na głowie przy samej skórze) i oddaje go w ręce sędziego świeckiego, prosząc tylko o zachowanie mu życia. Dawniej metropolita, sądzący, a zatem i degradujący biskupa, nie mógł tego inaczej dopełnić, jak w obecności 12 biskupów, a biskup, degradujący kapłana lub dyakona — wobec 6 lub 3 biskupów, stosownie do stopnia duchownego degradowanego; teraz sądzenie biskupa jest zarezerwowane papieżowi, a degradacya może się odbywać przez jednego biskupa, a nawet może być zastąpiona de-

gradacyą słowną, czyli prostą, wyrzeczoną przez niego wobec kapituły. Przestępstwa, za które prawo kanoniczne skazuje na degradacyę, są: 1) herezya i apostazya, 2) fałszowanie dekretów apostolskich, 3) spiskowanie przeciw swojemu biskupowi, albo zamach na jego życie, 4) mężobój-stwo, 5) grzech przeciwko naturze, często powtarzany, 6) „Sollicitatio ad turpia in confessione sa-cramentali", przy okolicznościach obciążających, 7) brak poprawy w kleryku po nałożeniu kar dyscyplinarnych, 8) odprawienie mszy św. przez duchownego, który nie ma święceń kapłańskich. 9) we Włoszech fałszowanie złotej, albo srebrne; monety, 10) ukradzenie eucharystyi św. razem z cyboryum lub bez niego. W wielu krajach oddawna zaniechano degradacyi uroczystej, w niektórych zatrzymano ją przy wypadkach skazania duchownego na śmierć. Ostatnia taka D. odbyła się r. 1852 w Hiszpanii na księdzu Marcinie Merino,

skazanym na śmierć za zamach na życie kró-

*

Do Grey, rzeka w Australii Zachodniej, zbadana przez Gregorego w 1861 r.; źródła jej, dotąd nieznane, leżą w okolicy wyniosłości Ripon - Hills; z obu stron przyjmuje kilka dopływów, z których najważniejszy Oakover. Zapas wody trwa w rzece tylko podczas pory dżdżystej, w suchej bowiem niema jej wcale; mimo to, wybrzeże jest urodzajne i obfituje w bujne pastwiska. Długość około 300 km., uście w ocanie Indyjskim pod 20° sz. pd.    Atd- s

De Crubernatis Angel o, ob. Gubernatis.

Dehli, ob. Delhi.

Dehn Zygfryd Wilhelm (* 25 lutego 1799 roku w Altonie — f 12 kwietnia 1858 w Berlinie), znakomity teoretyk muzyczny niemiecki. D. był synem bankiera, od 1819—23 bawił na uniwersytecie Lipskim (na wydziale prawnym), kształcąc się jednocześnie w teoryi muzycznej u Dröbsa. W 1823 otrzymał miejsce przy poselstwie szwedz-kiem; gdy jednak w 1829 r. stracił cały majątek otrzymany po ojcu, dla zdobycia Chleba poświęcił się wyłącznie muzyce i wkrótce zasłynął jako teoretyk, zwłaszcza jako kontrapunkcista wyborny. Z dzieł D-a największego rozgłosu dostąpiły: „Theoretisch-praktische Harmonielehre“ (1840), „Analyse dreier Fugen aus J. S. Bach Wohltemperiertem Klavier, und einer Vocaldoppelfuge G. M. Buonon-cinis“ (1858); „Lehre vom Kontrapunkt, dem Kanon und der Fuge“ (wydane w 1859 r. przez ß. Scholza z pozostałych po nim papierów; 2-ie wyd. 1883). Uczniami D-a byli: Glinka, Kiel, A. Rubinstein, T. Kullak, H. Hoffman i w. in. A 1>cL Dehna, Ob. Dahna.

Dehn Rothfelser Henryk, architekt niemiecki (* 1825 w Hanau — f 1885 w Berlinie). Ukończywszy studya w r. 1847, został konduktorem robót u elektora hessen-kasselskiego, a w 1865 starszym architektem nadwornym i profesorem akademii sztuk pięknych w Kassel, gdzie w latach 1872—77 wzniósł galeryę obrazów, W r. 1878 powołano go do Poczdamu na radzcę budownictwa i regencyjnego, w 1882 na konserwatora pomni-

And. S.

Dehydradaoyą. Wyraz ten dosłownie oznacza odjęcie wody, w umówionem wszakże znaczeniu odnosi się do takich tylko przypadków, w których owa odejmowana woda nie istnieje w stanie gotowym w danej materyi, ale dopiero tworzy się skutkiem przemiany chemicznej zawartego w niej wodoru i tlenu. W razie istnienia gotowej wody, jak to jest np. w ciałach wilgotnych, a nawet w związkach z wodą kryBtalizacyi, odjęcie jej nie bywa zwane D-yą, lecz wprost suszeniem. Następstwem suszenia jest otrzymanie pierwotnie wziętej materyi w stanie bezwodnym; następstwem D-yi—utworzenie się jednego lub więcej ciał nowych, a nadto pojawienie się

ków sztuki w państwie Pruskiem i zamianowano radzcą ministeryum wyznań. D. jest autorem dzieł następującycb:„Mittelalferliohe Baudenkmäler in Kurbessen“ (Kassel 1862—66); „Die Baudenkmäler im Regierungsbezirk Kassel“ (1870 z W. Lotzem); „Die Baukunst in der Ausstellung 1867 und die neueste Bauthätigkeit in Paris“ (1868) i „Das Ge mäHestaleriegebäude in Kassel⁴ (1879).    *

Dehodencq (czyt. Deodan) Edmund Aleksy malarz francuski (* 1822 r. w Paryżu—f 1842 tamże), był uczniem Leona Cogniefa i już w 1844 wystawił pierwsze swe obrazy w SaloDie („Św. Cecylia“, „Sierota“ i „Portret“). W r. 1849 udał się do Hiszpanii, gdzie długi czas przepędził i skąd robił wycieczki do Marokko, traktując w swoich malowidłach motywa hiszpańskie oraz północno a-frykańskie, które najbardziej pociągały jego fan-tazyę. W r. 1850 zyskał na wystawie wielkie u-znanie za swój obraz „Młode byki w Eskuryalu* (obecnie w Muzeum Luksnmburskiem); potem odmalował „Taniec Cyganów w Alkazarze“; „Koncert żydowski u Kaida“; „Modlitwa w meczecie“; „Święta żydowskie w Tetuanie”; „Jeńcy marokańscy“ i inne. Wróciwszy do Paryża r. 1869, wy konał tam jeszcze w tyra rodzaju: „Taniec mu rzyuów w Tangerze“ i „Bajarz marokański“. Po tem malował także obrazy historyczne i potoczne, z których tu wymieniamy: „Karolina Corday“; „Krzysztof Kolumb“; „Wskrzeszenie córki Jaira“; „Pochód gwardzistów“; „Poranek paźiziernikowy w ogrodzie Luksemburskim“ (1870), oraz mnóstwo portretów. D. był artystą prawdziwym i namiętnym, odznaczał się kolory emgorącym, rysuukiem śmiałym efektownym, i darem osobliwym chwytania rysów charakterystycznych ras i fizyognotnij. W sztuce romantycznej należy mu się miejsce odrębne, samodzielne.    *

Dehra-Dun, 1) D. miasto w Indostanie, stolica okręgu w dywizyi Meerut, w tak zw Prowiucyach Północno-Zachodnich u stóp gór Himalajskich, 700 m. nad p. m., siedlisko angielskiego urzędu mierniczego (Great Trigonometrical Survey); do 19 000 m-ców—2). D. okrąg u podnóża gór Himalajskich, między górnym Gangesem i górną Dżumną, przei-stawia krainę górzystą i lesistą, bardzo zdrowym klimatem obdarzoną, i urodzajną: główne produkta są: herbata, ryż, drzewo i węgiel kamienny; powierzchnia wynosi 3 089 km. □; ludność około 150 000 głów. — Do Anglików należy od 1815 roku.

wody, która nie istniała poprzednio. Alkohol etylowy, jeżeli jest zmieszauy z wodą, może być jej pozbawionym, jakkolwiek z trudem i za pomocą sposobów dosyć złożonych, a wtedy otrzymujemy alkohol bezwodny—możemy powiedzieć—Buohy. Ale wydzielając ze składu tegoż alkoholu (C₂H₆.OH) atom tlenu i dwa atomy wodoru, które utworzą cząsteczkę nieistniejącej przedtem wody, dokonamy D-yi, której owocem będzie otrzymanie węglowodoru etylenu (0₃H₄). Znamy wiele sposobów dokonywania D-yi, możemy jednak podzielić je na dwa szeregi, z których pierwszy zawrze działanie wysokiej temperatury, drugi zaś—działanie t. zw. środków odejmujących wodę, to znaczy ciał, które tak silnie dążą do łączenia się z wodą, że, przenośnie możnaby powiedzieć, starają się o jej wytworzenie zawsze, ilekroć po temu choćby najdalsza okazuje się sposobność. Przykładem D-yi pod wpływem wysokiej temperatury może być zachowanie się kwasu ortofosfornego H₃P0₄, który powyżej 50o° wytwarza wodę i przechodzi w kwas metafosforny, HP0₃. Ponieważ analogiczne przemiany olbywają się z pewnemi związkami w temperaturach daleko niższych, aniżeli z kwasem orto-fosfornym, przeto w praktyce pewne przypadki D-yi nie bywają odróżniane od suszenia. W celach naukowych rzadko kiedy posługujemy się tą, napozór prostą, metodą D-yi, a to dlatego, że najczęściej powstaje przy jej zastosowaiiu mieszanina produktów i rozkład nie może być zatrzymany na stopniu żądanym. — Co do ciał odejmujących wodę, liczba ich jest bardzo znaszna i okazują one liczue modyfikacye i stopniowania w działaniu. Typem ich jest kwas siarczany, za pomocą którego np. możemy urzeczywistnić wspomnianą powyżej D yę alkoholu. S luiej od niego jeszcze działa pięciotlenek fosforu (P₃G₅), nieco słabiej— chlorek cynku (ZnCl₃). W pe vnych razach pięcio-siarek fosforu (P₂S₅) i pięciochlorek tego pierwiastku (PC1₅), w iuuych chlorowodór (HC1) i różne chlorki lotne, w jeszcze innych alkalia gryzące i tlenki wapniowców mogą być użyte jako ciała o-dejmojące wodę, a wyborem naszym w tym względzie kierować zawsze musi przebieg reakcyi i działanie wziętego środka na jej produkty. Za-Dełiydrogsnacya, czyli odjęcie wodoru, w przeważnej części przypadków dokonywa się przez działanie tlenu, który z wodorem owym łączy się na wodę. Taki sposób postępowania ma np. znaczenie metody ogólnej otrzymywania pierwiastków z kwasów nieorganicznych beztlenowych: dość przypomnieć otrzymywanie chloru, 2HCi-j-0=3₂0-j-Cl₂. Stąd D. miesza się często w wykładich chemii z utlenieuiem. Istnieje wszakże pewna liczba przykładów, szczególniej w zakresie związków węglowych, w których odięcie wodoru nie może być dokonane za pomocą tlenu, i wtedy musimy uciekać się do dróg okolny3h, które wssystkie możnaby objąć nazwą D y i pośredniej. Drogi te polegają zawsze na zastąpieniu wodoru przez jakiś inny pierwiastek albo przez grupę atomów, które mogą być już łatwo odjęte za pomocą stosownego postępowania. Tak np. w wielu razach wodór zastę-

Zn.

metrów.

Deidamia, ob. Neoptolemos.

Deidesheim, miasto w Bawaryi Zachodniej (Pa-latynat), okręgu Neustadt a. H., u stóp wschodniego zbocza gór Haardt i przy drodze żelaznej Neustadt a. H Dürkheim; leży w bardzo żyznej okolicy (dolina Renu), posiada 3 kościoły, starożytuy szpital miejski, założony w 1494 r., i około 3 000 m-ców, którzy zajmują się głównie uprawą wina (słynny „Deidesheimer“), przyrządzaniem kou-serw owocowych i handlem. W r. 1794 zaszła tu zwycięska dla Francuzów potyczka z Prusa kami.

K K.

pujemy przez haloid, dajmy na to—chlor, a ten ostatni usuwamy działaniem srebra, alkalij gryzących, niekiedy wody w wyższej temperaturze. Równie często zastępujemy wodór grupą sulfonową (HS0₃), którą następnie usuwamy za pomocą stopienia z alkaliami. Przykłady D-yi pod wpływem wysokiej temperatury właściwiej może byłoby zaliczać do zjawisk dyssocyacyi.

Deichsel, Schnelle D., rzeka na Szląsku Pruskim wypływa z wyniosłości Kacbachskich, w okolicach wioski Schönwaldau, kieruje się ku północy śród malowniczej i pagórkami obstawionej doliny, pod Niderlangenwaldau łączy się ze strumieniem Schwarze D., zwanym po polsku Czarną, albo Czarną wodą, albo wreszcie Szwarcwasser; połączona rzeka wpada pod Lignicą z lewej strony do Kacbachy, a z nią razem do Odry; długa 5'i kilo-

And. S.

And. S.

Deifikacya (z łacińskiego^ubos twie nie), jest to oddawanie czöi boskiej ludziom, a nawet i zwierzętom, lub przedmiotom nieżywym, jak np. u E-gipcyan kotom, ibisom, roślinom lub kamieniom, albo też u ludów dzikich różnym fetyszom; nie jest więc bynajmniej tem samem, co apoteoza (ob),    *

Deifohe, jedno z kilku imion Sybilli, która sama mieniła się Heryfilą. ob. Sybilla.

Deifwbos, Arjupoßo^, syn Pryama i Hekaby, druh Eneasza i Parysa; po Hektorze, jako jeden z pierwszych bohaterów Troi często wspominany: „Trze cich prowadził Helenos.i równy niebianom Dcifob“. „Oto wystąpił z ich grona nadęty swem męstwem D.“ (Iliada 12, 94; 13, 156). Za pobytu Heleny Menelausowej w Troi kilkakrotnie go z nią spotykamy; oglądała z nim razem konia, mieszczącego rycerzy greckich, jak twierdzi Menelaus (Odys. 4, 276): „Przyszłaś; Deifob przyszedł, pomnę, z tobą społem; trzykroć naszą kryjówkę obeszliście kołem*. Stąd późniejsza legenda (Euryp. „Troad. 952) po śmierci Parysa łączy D-ba z Heleną związkiem małżeńskim. Ponieważ on uparcie głosował przeciwko wydaniu Heleny Grekom, przeto, po Parysie i Hektorze, wywołał ich największą nienawiść. Po zdobyciu miasta, dom jego przez Odysseusa i Menelausa nasamprzód zburzony został (Odyss. 8, 517); jt go zaś samego, jakoby wydanego przez Helenę, Menelaus sromotnie okaleczył. Wprawdzie o tem okaleczeniu dowiadujemy się dopiero z Wergiliusza (En. ks. VI, od wiersza 494 i dalej). Według tego poety, Eneasz spotyka D-ba okropnie okaleczonego w piekłach, ubolewa nad przyjacielem, oświadczając zarazem, że mu wystawił grobowiec na wybrzeżu Retyjskiem (ibid. 504). Można, z kommentatorem, zapytać: kiedy miał czas na to. Nie zdaje się, ażeby Wergiliusz rzecz o okaleczeniu oparł na podaniu greckiem: jest to zapewne, równie jak pomnik (tumulus ina-nis), jego osobista fikcya poetyczna.

Daifoates, syn heraklidy Antymacha, pojął był za żonę Hyrnetę, córkę heraklidy Temenosa, któremu przy podziale Peloponezu dostał się Argos. Syn jwie Temenosa, powziąwszy podejrzenie, że ojciec więcej niż im sprzyja córce i zięciowi, w o-bawie, aby D a nie zamianował swym dziedzicem, napadli go, kiedy się kąpał w rzece, i zamordowali. Wygnano ich za tę zbrodnię okropną, a D. został królem Argosu. Tak opowiada Ephoros. Według Pau-zaniasza, Byn najstarszy Temenosa, Keizos, utrzymał się przy Argos, a D. posiadł tron Epidauru; szwagrowie wszakże postanowili wydrzeć mu Eyruetę, która wśród walki poległa z ręki brata swego, Falkesa. Według podania, grób Hyrnety znajdował się w le-sie świętym, zwanym Hyrnethion. Pokazywano też dwa inne, jeden w Epidaurze, a drugi w Argos, a tu i tara znajdowało się plemię nie-doryc-kie, zwane Hyrnethia. Eurypides wziął z tej legendy przedmiot do swej tragedyi „Temenos”. * Dai gratiâ (łac. „Boga łaską“, z „Boga łaski“). Pod takiem wezwaniem już w V w. po Chr., na podstawie pierwszego listu do Koryotyan (XV 10) biskupi wydawali postanowienia na Boborauh, listy pasterskie do ludu, odezwy do duchowieństwa, nawet pisma odręczne. Formuła ta miała wyrażać ducha pobożuości i pokory przed Bogiem. Naj-pierwsi użyli jej biskupi na Soborze w Efezie, roku 431 przeciwko Nestoryuszowi. Orzeczenie pierwiastkowe wzbogacało się z czasem i przemieniało: w Dei misericordia („z miłosierdzia Boga“), Divina gratia („z bożej łaski“), Juvante albo Favente Deo („Pizy sprzyjającej pomocy bożej“) i i me. Papież używał D. gr. z dodatkiem et ecclesiae („i kościoła“), a jednocześnie uazywał się Servus Servorum Dei („Sługa sług Boga).“ Z czasem orzeczenie D. gr. jęli dodawać do nazwisk swoich i tytułów Opaci, ksienie na prawie opatów, nawet zwykli proboszczowie ; mnisi. Od XIII w. dla biekupów ustala się formuła Dei et Apostolicae Sedis Gratia („Z łaski Boga i Stolicy Apostolskiej“), stwierdzająca, kościelne wprawdzie, ale już ziemskie, pozytywne źródło władzy biskupiej. W świecie politycznym pierwszy zaczął się pisać „D. g r.“ Pipin Mały (752 — 768), a za jego przykładem poszli szybko wszyscy monarchowie i pomniejsi książęta chrześciaństwa: nadawało to boskość monarchii. Nowocześni monarchowie, nawet w państwach konstytucyjnych, trzymając się jeszcze tradycyi, używają formuły średniowiecznej w przekładzie na język państwowy, a Napoleon III po 2 grudnia 1852 r. na prawach i manifestach występował jako cesarz Francuzów „par la grâce de Dieu et la volonté de la nation [nationale]*, jednocząc tytuł niebieski z ziemskim.

Deiker, dwaj bracia malarze niemieccy: 1)

zu

Jan (* 1822 w Wetzlar), żyjący jeszcze syn nauczyciela rysunków w gimnazyum w Wetzlar, uczeń J. Bruckera we Frankfurcie n. M. Oddał się zra-malowaniu portretó w, ale później, znalazłszy poparcie księcia Solm3-Brauenfels i wzięty przezeń na zamek nad Lahnem, przerzucił się pod wpływem otoczenia do scen leśnych i polowań i w tym kierunku już wytrwał. W r. 1868 osiadł w Düsseldorf. Jest dobrym malarzem dzikiego zwierza i umie dobrze chwytać zjawiska natury krajobrazowej.—2) Karol Fryderyk (* 1836 w Wetzlar — -j- 1892 w Düsseldorf). Uczył się w akademii rysunkowej w Hanau pod Pólissierem, później u J. W. Schirmera w Karlsruhe. Od r. 1864 mieszkał w Düsseldorf. Uprawiał specyalność malarską swego brata, rozszerzając ją jeszcze do malowania sępów i sokołów w powietrzu, a lisów na ziemi. Zamiłowany był w walkach jeleni. Robił wiele dla illustracyj. Muzeum w Kolonii ma jego „Nagankę na dzika“ z r. 1870.—„Meyer’s Konv.-Lexikon“.

Deimann Jan Rodolf, lekarz w Amsterdamie (* 1743—f 1808), zajmował się gorliwie doświadczeniami fizyczne mi i chemicznemi. Przepuszczając iskry elektryczne przez wodę, dostrzegł w r. 1789, że wywiązuje się przytem powietrze, a woda natomiast niknie, ale przy dalszem przesyłaniu iskier powietrze to znów się na wodę zamienia. Było to znów właściwie odkrycie elektrolizy wody, ze spostrzeżenia tego wszakże D. skorzystać nie umiał.    s K-

Deimos i Fotos, dosłownie z greckiego 1 ę k i strach; dwa ucieleśnione przez starych poetów greckich wrażenia trwogi wojennej, istoty mistyczne, przerażające. Iliada zawsze łączy ich z sobą (11, 37; 4, 440; 15, 119), albo z jędzami Gorgouą i Eris, mieniąc ich służebnikami Aresa. Teogonia Hezyoda czyni ich synami tegoż boga wojny (wiersz 934).    K< K

Dsimos i Fobos, nazwa dwu drobnych księżyców Marsa, ob. Mars.

Deinhardtstóin Jan Ludwik, poeta dramatyczny (* 1794 w Wiedniu— f 1859 tamże). Na uniwersytecie studyował prawo, później filologię kiassyczną i estetykę; w r. 1827 mianowauy nauczycielem w Wiedniu. W r. 1830 został redaktorem „Jahrbücher d. Litteratur" i przez cały czas istnienia tego rocznika do r. 1861 redakcyę prowadził. Od r. 1832 przez iat 9 cenzurował sztuki oddawane do Burgu, z tytułem wice-dyrektora teatru. Jeszcze na uniwersytecie zaczął pisać sztuki dramatyczne z przeszłości i z życia potocznego; późniejsze mają zaletę wyrobionego języka i wprawy scenicznej, wszystkie odznaczają się pewną serdecznością, ale żadna nie wzbiła się na wyżyny. Najlepszą jest z r. 1829 „Hans Sachs“, barwny obraz życia niemieckiego w epoce przedreforma-cyjnej; tłómaczono ją na kilka języków. Cieszyła się również powodzeniem na scenach po za granicami Niemiec komedya „Garrick w Bristolu,“ dawana i w Warszawie, napisana w r. 1834. D. wprowadził do teatru pewnego rodzaju nowość, w całym szeregu dramatów ukazując poetów i artystów, jako główne osoby akcyi. W „Fürst-

u. Dichter" występuje Giethe po raz pierwszy na scenie, wkrótce po skonie; w „D. rothe Schleife“ — Voltaire, dośó szczęśliwie. Zbiór tych „Xüustler-dramen" wyszedł w Lipsku w r. 1845 w 2 tomach. Wszystkie swe dzieła ogłosił D. tże w latach 1848 — 57 p. t. „Gssammelte dramatische Werke“ w 7 tomach. Wydał nadto wybór lepszych dzieł dramatycznych literat, powszechnej w przekładach p. t. „Klassisches Theater d. Auslandes“ (Wiedeń 1855—6, 2 t ). Liryczne jego „Gedichte“ (Berlin 1844) i Gr-.ählungen u. Novellen“ (Peszt 1846) zalecają się wdziękiem uczucia. — „Meyer’s Konv Lex.“

Deinarchos (lac. Dinarchos), ostatni z gro-aa dziesięciu Miwców Attyckich (* ok. 360 przed Chr. w Koryncie—f po 291 w Atenach), uczeń Teo-frasta. Głośaa i majątkowo opłacająca się jego działalność w Atenach przypadła głównie na smutne czasy Demetryu sza Pal er yjskiego(ob.), który był jego protektorem i nawet doradzcą w retoryce. D. jako obcopaństwowiec (metoik) prawa osobistego wygłaszania mów, nawet sądowych, pozbawiony, chwycił się zyskownego zawodu logografa i pisał mowy dla innych, przeważnie w duchu oligarchii macedońskiej, którą wyobrażał Demetryusz. Po wygnaniu tego namiestnika Kassandrowego z Aten w r. 307, D., zagrożony prześladowaniem politycznem i utratą znacznej już wówczas fortuny, uciekł na Eubeję i osiadł w Chalkidzie, Daremnie kołatał do wrót ateńskich; dopiero po 15 leciech D. Poliorketes, na wstawienie się Teofra-sta, pozwol ł mu wrócić do Attyki. Wrócił tedy zupełnie prawie ociemniały, sędziwy już starzec, ale pełen jeszcze energii i ciętości retorycznej. Resztki znacznego majątku postradał wskutek kradzieży; jął się więc nowych zasobów i oskarżył przede-wszystkiem człowieka, który mu dał u siebie gościnę. Żył jeszcze w r. 291. Jako mówca starał się naśladować Denostenesa, ale płytki nie mógł wielkiemu mówcy dorównać; nazywano go wprawdzie Demostenesem — ale „jęczmienym” w przeciwstawieniu do pszennego. Jako człowiek, D. był bez charakteru, szedł zawsze za słońcem, za tłustym połciem, a nie mogło mu to do moral-uości dopomódz, że rozum swój i namiętność krasomówczą wynajmował za pieniądze, sam nigdy jako rzecznik w sprawach dobrych nie występując. Jego walka z Demostenesem jest wprost niegodziwą. Z licznych, na 59 — 160 oznaczanych mów, D-a, ocalały właśnie w zupełności tylko trzy, napisane w sprawie słynnego skarbaika Aleksandrowego, tfarpalosa, w którą niegodziwość uwikłała była i żarliwego patryotę helleńskiego; jedna z tych mów, sporządzona dla brata Demetryuszowego, Simeraiosa, wprost wymierzona jest przeciw De-mostmesowi. Pozostałość po D-u wyda wali różue-mi czasy w Niemczech: Mätzner (Beri. 1842), Thal-heim (Beri. 1887), Blass (wyd. 2-e Lipsk 1888). Ocena w Blassa „D. attische Beredsamkeit” ( wyd.

2-e Lipsk 1893 T. IV).“ Meyer’s Konv. Lex.“; „Grande Enc.“ Lam.

Deinokrates (łao. Di nocrates), Macedoû-

czyk, współczesny Filipowi i Aleksandrowi W., z powołania architekt. Prace jego architektoniczne, jeżeli były, przepadły; pozostał tylko plan, według którego założono Aleksandryę. On-to miał odbudo wać spaloną przez Herostrata świątynię w Efezie (356 przed Chr.). Głowa pomysłowa, żądna wielkości, przeznaczała go w sam raz na architekta podbójcy świata; D. podsunął Aleksandrowi myśl nadania górze HagionOros (Athos) w Chalkidice postaci ludzkiej: olbrzym trzymałby w lewej ręce miasto, a w prawej czaszę, z której wylewałyby się do morza wszystkie wody górskie,, umyślnie w nią wprowadzone. Plan podobał się ujarzmicitlowi Grecyi, ale wyprawa do Azyi, z której już nie miał powrócić, przeszkodziła wykonaniu. D. towarzyszył Aleksandrowi, zrobił plan pomnika w Babylonie dla Hefaistiona, oraz pięknego stosu, na którym 324 r. w Ekbatanie spłonęły zwłoki przyjaciela królewskiego. On też narysował wspaniały wóz, którym przewieziono ciało Aleksandra. Niewłaściwie przypisują mu niektóre budowle egipskie Ptolemeusza Fdadelfa.—Diodor Sic. „Bibi.“ XVII 117 i XVIII 26, 27; Brunu „Gesch. d. griech. Künstler“ (wyd. 2 e, T. II, str. 226). — „Ottuv Slov. nau.“; „Meyer’s Konv.-Lexik.“.

Deipnon, Asfîrva STjp.o'ceX'rj, u Rzymian E pula; uczty publiczne, święte.—Jeden z najosobliwszych, a zarazem powszechnie napotykanych obyczajów dawnych społeczeństw grecko-italijskich, które, w rozmaitych epokach zaznaczają: Homer, Pin-dar, Herodot, Teognis, Plutarch, Pauzaniasz, Ateneusz, po wszystkich większych miastach lądowych i wyspach, wchodzących w skład Hellady, nawet w Tessalii, w osadach jońskich i eolskich Azyi mn,, i aż do Naukratis w Egipcie. Tenże sam obyczaj wyraźnie ujawnia się w Italii i Rzymie. Wszędzie uozty publiczne odbywały się z charakterem jednakim. Nie były to zebrania przypadkowe, dla samej przyjemności, ani nakazane wolą prawodawcy w celach kommunis.; ale urządzenia, wchodzące w zakres religii. Początek obyczaju ukazuje się w najdawniejszych wierzeniach ludowych, a łączy z poszanowaniem, jakie zawsze mieli starożytni dla świętego ogniska, tak, iż wszelki posiłek był dla tych prastarych pokoleń pewnym aktem religijnym; boć to ognisko święte przygotowało strawę, przy ognisku ją spożywano, i bóg był przy tern obecnym. Sam nawet stół jadalny uważano za przedmiot święty; ispov u 7j rpansCa, mówiono jeszcze za czasów Plutarcha (Quaest. rom. 64); był on rodzajem ołtarza, i nieraz go też nazywano ara. Przed jedzeniem składano na ołtarzu lub w oguisku pierwsze kąski strawy, pierwsze rozlewano krople napoju: to dla boga, bo nikt nie wątpił o jego tam obecności, a człowiek mniemał, że przez dzielenie się z nim strawą wchodzi z nim w stosunek. Stare te pojęcia długo tkwiły w umyśle ludności greckich i italijskieb, a nawet schodząc z umysłów pozostawiały w obyczajach ś'ady prawie niezatarte.

Dzieje uczt publicznych te same są co i kultu ogniska. Ognisko święte bywało w rodzinie, kuryi lub fratryi, w tribus, wreszcie in civitate. Bywały też D. wspólne pomiędzy członkami składającymi te j

Enerkl. Foiru. niu*tr. Z»g*. 1)6 T. XV.

różne grupy. Deipnon stanowiło obrzęd, świadczący o ich jedności religijnej między sobą, tudzież o jedności z bóstwem opiekuńczem każdego stowarzyszenia. D. rodzinne odbywały się uroczyście w dniu urodzin, w różne dni świąteczne, podczas pogrzebów. Uczty kuryj ne wspomina Cycero (Orator I, 7); opisują je Owidyusz (Fastes II, 631), Dyoni-zyusz (II, 65). Miały swoje D-a fratrye w Atenach (Arystof. „Acham.“ 146; Ateneusz IV i Suidas s. v. ’Arcaroopta); autor żywota Homera, przypisywanego Herodotowi, widział je na wyspie Samos; Ateneusz twierdzi, że bywały po wszystkich miastach greckich (V, 2). O ucztach gminnych (tribus) w Rzymie nie słychać, za to napisy świadczą, że istniały po miastach greckich i trwały b. długo.

Co do uczt grodowych (całopaństwowych, czyli rządowych), istnieją one wszędzie i nader widoczną jest myśl, jaką do nich ludzie przywiązują. Za dawnymi pisarzami powtarzając, powiada Ateneusz, że od dopełnienia tych uczt zawisło zbawienie państwa: owr^pta twv noXétov aovôeîrcva (V,2). Polluks zalicza je do uroczystości religijnych (I, 1,34). To pewna, że, za dawnych mianowicie czasów, stanowiły one jeden z najważniejszych obrzędów kultu publicznego. Odysseja (początek pieśni

3), podaje opis jednej z takich uczt, a nie wszystkie tam szczegóły są wymysłem poety. Lud z Pylos odbywa obiatę, która zarazem stanowi D., kiedy przybywa tam Telemak z Mentorem.—„Właśnie lud dawał ofiarne, zabijane na brzegu morskim byki czarne, Posejdonowi. Dziewięć ław było zajętych, po pięćset w każdej; dziewięć byków też zarżniętych przed każdą. Bogu na cześć udźce podpalono i skosztowano trzewiów.” Zatem to u-czta na cześć boga, uczta gromadna, z królem na czele, i syn królewski, zapraszając gości, powiada do starszego:—„Módl się, gościu, do bóstwa nad 8łonemi wody; jemu gwoli, jak widzisz, sprawiamy te gody; gdy zaś spełnisz libacyę, jak obyczaj każe...“ i t. d. Uczta tedy święta, prawem religijnem i narodowem określona, to Deipnon.— Podobnyż obyczaj zaznaczają najdawniejsze podania Aten. Opowiadano, że matkobójca Orestes przybył tam w chwili, gdy gród, otaczając króla, miał dopełnić obrzędu, ale uczta nie mogła się odbyć, gdyż znieważyłaby ją obecność mordercy (Aten. X, 49). Znane są też D. Sparty, równie jak Krety; tylko błędnie widzą w nich niektórzy pomysł prawodawców doryckich, pomysł czysto polityczny, dążący ku zapiawieniu obywateli do życia kommunistycznego. Życie prywatne, jak i własność prywatna, zawsze istniało u Spartan, i wiadomo z dawnych tekstów, że często obiadowali u siebie w gronie rodzinnem (Aten IV, 17, 21; Kseń. „Memor. I, 2,61; Plutarch. „Kleom.“ 13). Obiady publiczne w Spareie nie były codzienne; odbywały się dwa razy na miesiąc, nie licząc dni świątecznych (Herod. VI, 56—7).—Były to obrzędy religijne tej samej natury, co podobneż w Atenach, w Argos i w całej Helladzie. Dyonizyusz z Halik. (II, 23) uważa, iż syssitia spartańskie podobne są do uczt kuryj nych u Rzymian

D-a ateńskie istniały odwiecznie i nieprzerwa-nie.—„Państwo—mówi Ksenofout (Resp. Ath. II, 9) liczne sprawia obiaty; lud urządza uczty i dzieli między siebie mięso poświęcane;“ udział w tych u-cztach przyjmowali tam tylko obywatele, zdaje się nawet, że obowiązkowo: związek między obywa telstwem a tym udziałem był tak ścisły, iż w niektórych miastach kto w D-ach nie uczestniczył, przestawał byó obywatelem (Aryst. „Polit.“ 6, 21). Oprócz tych gromadnych, wielotysięcznych uczt, odbywa nych przeto jedynie w dni uroczyste, przepis religijny wymagał, aby codziennie odbywało się choćby wyobrażenie uczty wspólnej na cześć bogów. W tym celu, w imieniu grodu, w obrębie prytauejonu, przed ogniskiem, musiało jadać razem kilku przed stawicieli państwa. Ustawa Solona nakazywała taki obiad codziennie, tak jakby opuszczenie jednego dnia groziło niełaską bogów. Do udziału oiąguiono losy; wskazany, pod karą surową, nie mógł udziału odmówić (Aten. VII, 26). Obywatele, w zastępstwie ogółu zasiadający przy stole świętym, a tern samem chwilowo przyobleczeni charakterem kapłańskim, zwali się parasites (rcapà anretv); a wyraz ten, później wzgardliwy, zaszczytnym był pierwo tnie. Urzędowymi przedstawicielami narodu na tych obiadach w grodzie Ateńskim byli zazwyczaj pry tonowie; w Tebach inni wyżsi dygnitarze (Cornel Nep. „Pelop.“ 2), a we wszystkich miastach i stniały w tym celu osobne izby, bogato strojne z ogniskami.—D-a nie były to zgoła uczty, w zna czeniu bankietów, z pohulanką; przeciwnie, to o biady skromne i święte, a odbywają się w namaszczeniu religijnem. Każdy biesiadnik na głowie ma wieniec z liści lub kwiatów, symbol religijny; bo „jeśli obiatę sprawiasz bez wieńca, bogowie od wracają się od ciebie“, — powiada poetka (Safo u Aten. XV, 16). Obiad, czy obiata, zaczyna się bezwarunkowo od modlitwy i libacyi; przewo dniczy kapłan z zawodu, lub jeden z tych urzędników, którzy na cały rok otrzymywali charakter ka płański. Wszystko też odbywało się według obrządków niewzruszonych. Religia określała: jak zabijać ofiary, jak przyrządzać mięsiwa; należało je piec w bezpośredniem zbliżeniu do płomienia z o gniska świętego (zatem na rożnach) i przed naso leniem ('Aten. XIV, 80). I kucharz też był rodzą jem ofiarnika, „który powinien być biegłym w sztu ce zabijania ofiar i znać wszystkie obrzędy, szczegó łowo do każdego rodzaju obiaty zastosowane, (Tenże, XIV, 78): był też to zawód zaszczytny, dziedziczny w rodzinach uświęconych, tak w Atenach, jak i w Spareie. Jedną z cech znamiennych jest równy dla każdego uczestnika udział jadła i napoju w o biedzie, co do miary i wagi: widać to u Homera tak dobize, jak u Plutarcha (Sympos. II, 10), do tego stopnia, że w Atenach byli nawet osobni urzędnicy od pilnowania tej równości: snadź tak chciała mKć religia, i nic się, według niej, w tym obrzędzie zmienić nie mogło. Ona wskazywała ga-tuuek potraw i wina, jaki dla jakiego grodu, któ ry przed bogami odpowiadał za wszelkie zboczenia od urządzeń ustanowionych przez przodków. Przepi-wała ona rodzaj] naczyń kuchennych i stołowych W jednem mieście chleb musiał leżeć w koszykach miedzianych, w innem w glinianych. Przytoczony przez Ateneusza pisarz, Chryzyp, opowiada, że gdy raz przy obiedzie ateńskim kucharz podał coś na półmisku nieodpowiednim, uczestnicy stłukli naczynie, jako zadające gwałt religii. Jednostaj-ność i wielka skromność tych uczt urzędowych do-, trwała do końca; po spożyciu D-u uczestnicy mogli sobie prywatnie poprawić według gustu, byle obiad religijny w rytualnym porządku był dokonanym. Grecy skrupulatnie przestrzegali swych miejscowych obrzędów: wiele z nich przecisnęło się do chrystyanizmu, tak, że i dziś jeszcze, u Greków spółczesnych, podczas świąt uroczystych turysta odnajduje obyczaj uczt świętobliwych.

Podobnyż obyczaj panował i w Italii, według Arystotelesa (Polit. IV, 9, 3) u Enotryanów, Osków, Auzonów; a Wergiliusz dwa razy daje o nim znać w Eneidzie ('VU, 174 sq.), wskazując w tym opisie, że obyczaj przeniósł się do Rzymu. Uczta święta nazywała się pierwotnie daps (Pestus s. v.), a e pul um oznaczało stół zwyczajny; ale później pod wyrazem tym stale rozumie Bię uczta religijna: epulum, sacrificium cum epulo, i stąd nawet korporacya kapłanów epulones (zob.), Odbywały się te uczty podczas wielkich uroczystości religijnych, przy poświęceniu nowych bożnic, igrzyskach świętych, lub pogrzebach, obchodzonych przez całe miasto. Obchód tryumfu koniecznie wymagał obiaty, połączonej z ucztą wspólną (Aten. IV, 38). Wszystek lud przyjmował w niej udział, a stoły ustawiano wzdłuż całego forum (Porów. 39, 46). Oprócz tych wielkich uroozystości, były Epulae pon-tyfexôw i senatorów (Livius XI, 9; Marcyal. XII, 48; Aul. Gel XII, 8; Dion. Hal. II, 23). Dowodem religijności tych uczt jest, że zrazu przewodniczyli im pontifices, póki nie ustanowiono osobnych Epu-lonów. Jednym z warunków było przy tych ucztach śpiewanie hymnów na cześć bogów, ale z dołączeniem opowiadań o czynach ludzkich z dawnych wieków, w odniesieniu do religii narodowej lub objawów łask bożych. W tyoh-to właśnie śpiewach, będących nie dziełem wyobraźni, lecz pobożności, wiernie, bez zmiany, przekazywanych pokoleniom, przechowało się nieco wspomnień z czasów starej Romy. Rytuał uczt był w Rzymie równie ścisły, jak w Grecyi, i równie przestrzegany, tak, że nie nadwerężyły go dni przewrotu, ani wieki, i za czasów Augusta uczty święte zachowały cały ustrój pierwotny.—„Widziałem,—mówi Dyonizyusz Hal. (II, 23; c. f. Aten. VI, 107)—ucztę, urządzoną w przybytkach świętych, wobec boga; stoły były drewniane, zwyczajem przodków, a przyrządy stołowe z gliny; posiłek stanowił chleb, placki i owoce. Widziałem libacye; nie spadały one z czar złotych lub srebrnych, ale z naczyń glinianych: i podziwiałem ludzi tegoczesnych, tak wiernie trzymających się obrządku przodków“.—Nie ulega wszakże wątpliwości, że z czasem zaszła zmiana w charakterze tych uczt. Przywiązana do nich myśl religijna powoli zacierała się, aż znikła, tak jak znikły stare wierzenia religijne. Lud rzymski, ostatecznie nabierany z niewolników rozmaitych krajów, tradycye swe utracił. Ubogi, bez środków i pracy, w ucztach

lowej.

chrześciańsikiego paszy Libanu.

Deisch Jan Andrzej (* w r. 1713 w Augsburgu—f tamże w późnym wieku), osławiony aku-szer niemiecki. Do nauk lekarskich przykładał się w Strassburgu i ukończył je w r. 1741 jako doktor med., po obronieniu rozprawy „D 3 necessa-

Deiśoi, ob Deizm.

Deister, część wyniosłości towarzyszącej prawemu brzegowi Wezery, w pruskiej prowincyi Hanowerskiej; grzbiet Doisteru przebiega w kierunku północno - zachodnim na długości przeszło 3 mil i dosięga największego wzniesienia w szczycie Höfeier, 403 m. Zbocza pokryte są gęstym borem bukowym i poc!ęte licznemi erozyjnemi wąwozami poprzecznemi; są tu obfite kopalnie węgla kamiennego, łomy piaskowca i sa-

And. S.

tych widział już tylko sposób obfitego pożywienia się na cały dzień, i trzeba było mnożyć je, aby go nakarmić. Wtedy uczta święta odbywała się tylko dla formy; niektórzy kapłani zbierali się po świątyniach dla pobożnego dopełnienia dawnych obrządków, ale po za niemi, ani bogaci zjadacze słowiczych języków i ryb morskich, ani ubodzy klienci pańscy nie myśleli skrupulizować: dla tłumów uczta święta zamieniła się na rozdział mięsa, chleba, wina i pieniędzy. Wszak i igrzyska cyrkowe były zrazu świętemi, a później stały Bię pospolitą i dziką zabawą: nie o religii myślał tłum wołający: panem et circenses. Z ucztami świę temi stało się tak, jak z większą częścią instytu-cyj przestarzałych: każda z nich rozłazi się raczej zwolna, niż znika.—Por. Fustel de Coulanges „Cite antique“; tegoż art. Epu la w „Diet. des autiq.“ Dah-remberga, (str. 736).

Deipnosoflści (Aei7rvoaocpiaTai) 1) Sofiści, którzy przy biesiadach prowadzili mądre rozprawy.

2) Tytuł dzieła Ateneusza (Athenaiosa). Ob. Ate-neusz.    *

De’pylos, syn króla trackiego, Polimestora, i Iliony, najstarszej ckórki Pryama, która po urodzeniu podstawiła go zamiast najmłodszego brata swego, Polidora. Po zburzeniu Troi, Agamemnon obiecał Polimestorowi rękę swojej córki, Elektry, z wiel-kiem wianem, za zabicie Polidora; król Tracyi, będąc nieświadomym zamiany dzieoi, zamiast szwagra, zamordował własnego syna. Prawdziwy zaś Po-lidor, któremu Iliona prawdę odkryła, za zbrodniczy przeciwko sobie zamiar, zabił Polimestora Podanie to posłużyło za temat do tragedyi Pa-cuvimowi.    *

Deir, Der=klasztor, arabska nazwa ruiny starożytnego zamku w dolnej Nubii, na prawym brzegu Nilu, o milę od Korosko; mieszkańcy tej osady po wprowadzeniu islamu w tych stronach pozostali chrześcianami aż do XIII. Dziś D. liczy około 1 000 mieszkańców, którzy na urodzajnej dolinie Nilowej trudnią się rolnictwem i hodowlą palmy dakty-

And. S.

Deïr el Kamr, t. j. klasztor księżycowy, miasto w Syryi na południo-zachód od Beirutu, śród zachodnich odrośli gór Libańskich, 900 m. nad p. m., wspaniale położone i zdrowym klimatem obdarzone, było dawniej głównem siedliskiem sekty mahometańskiej Druzów, dziś jest stolicą mutesa-ryfliku Dźebel-i-Libuan (Libańskiego), zamieszkaną przeważnie przez chrześciańskich Maronitów; Druzo wie i żydzi stanowią trzecią część ludności, dochodzącej do 8 000 głów i trudniącej się uprawą wina, hodowlą jedwabników, wyrobem tkanin jedwabnych oraz materyi przetykanych srebrem i zło tem,—W 1860 r. Druzowie wyrżnęli tu przeszło 1 000 Maronitów. O ¹/₂ mili na południo - wschód od D.-el K. leży zamek Bteddin, rezydeneya

And. S.

ria in partu praeternaturali instrumentorum appli-catione“; poczem osiadł w rodzinnem mieście Augsburgu i rozpoczął działalność, którą bez przesady nazwać można „rzeźnicką“. Narzędzi ostrych, których użyteczności bronił już w swej rozprawie doktorskiej, nadużywał stale przy porodach trudniejszych, do których go pomimo to wzywano, zwykle ze szkodą dla noworodka lub matki, albo też często dla obojga. Dość powiedzieć, że w r. 1753 przy 61 porodach użył 29 razy narzędzi ostrych, a owocem usiłowań jego była śmierć 10 położnic—ile noworodków w czasie tym padło ofiarą, sprawozdania zamilczają. Nareszcie sądy wystąpiły przeciwko niemu, uniwersytet Helmstaedzki w r. 1755 potępił stanowczo postępowanie jego, oraz publikacye, w których je usprawiedliwiał; lecz dopiero w r. 1761 wyrok sądowy zmusił go do złożenia przysięgi, że zastosuje się ściśle do przepisów, wydanych przez wydział lekarski w Helm-staedzie i że oitąd tylko w obecności drugiego jeszcze lekarza i pod kontrolą jego wykonywać będzie operacye porodowe. D. nie był jedynym okazem podobnego barbarzyństwa w Niemczech ówczesnych: Mittelhäuser w Weissenfels, chełpiący się tem, że na 10 rodzących dwie mu tylko umierały, dorównywał mu zupełnie —Por.

E. C. J v. Siebold .Versuch einer Geschichte der Geburt ihü’fe“ (Berlin 1839 —45, tom II, str. 426).    Dr- J- p-liny.

Deiters Herman, niemiecki pisarz muzyczny (* 1833 w Bonn), doktor prawa i filozofii, od r. 1878 dyrektor gimnazyum w Poznaniu. Z zanitowaniem oddawał się studyom nad historyą muzyki, których owocem były cenne dzieła i monografie, jak np. Beethovena; i Brachmsa „De Aristi-dis Q lintiliani doctrinae harmonicae fontibus“ (1870); według niewydanego oryginału angielskiego A-merykaniua Thayera opracowanie obszernej monografii o Beethowenie, dotychczas 3 tomy, Berlin), oraz inne studya biograficzne, jako też estetyczno-krytyczne, ogłaszane po czasopismach.    *

Deiters Henryk, pejzażysta niemiecki (* 1840 w Münster), kształcił się w Dü^seldorfie, potem w podróżach po Hollandyi, Belgii i Francyi. Z o-brazó v jego wymieniamy celniejsze: „Wioska westfalska“ (L864); „Młyn wodny“ (1876); „Dirdrecht“ (1866); „Krajobraz hollenderski“ (1767); „Wieczór na schyłku jesieni* (1877): „W lesie nad potokiem“ (1884 ; „W dąbrowie“ (1888); „Na pastwisku” (1890) „Wnczór zimowy“ (1892) i inne.    *

Deizm / Angielski. Nazwa dei stów i de izmu powstała w Anglii w XVII stuleoiu i oznaczała

W. Lutosławski.

Dej (Dei, Dey), był to tytuł, używany przez naczelników milicyi tureckiej, którzy z ramienia Porty ottomańskiej od 1600—1830 rządzili Algieryą, z razu wespół z paszą, wyznaczonym do tego przez sułtana. Było tak do roku 1670, w którym Baba-Ali, zostawszy D-em, odesłał paszę do Stambułu, zagroziwszy mu śmiercią w razie powrotu. Odtąd już rządzili sami D-owie, obierani do tego przez janczarów a zatwierdzani przez Portę. Wybory te bywały bardzo burzliwe, większość na mniejszość porywała się najczęściej do broni, a D. nowoobrany nieraz ginął w tem krwawem starciu. Nowy D., przyodziany w paradny kaftan i posadzony na tronie, przysięgał, że dbać będzie o dobro swych podwładnych, przedewszystkiem zaś regularnie żołd wypłacać janczarom. Mało który z D-ów panował długo i kończył śmiercią natu-raluą; każdy z nich musiał stosować się we wszyst-kiem do wymagań janczarów, od których zależała równie władza jego, jak życie, pomimo, że ta władza, z wyjątkiem spraw religijnych, była nieograniczona. Ostatniego D-a, Husseina, wygnali r. 1830 Francuzi.—Ob. Algieryą, dzieje.

grupę pisarzy, usiłujących ustanowić religię bez objawienia, tak zwaną religię naturalną. Deizm angielski rozwinął się pod wpływem tego samego ducha niezależności od tradycyi, który spowodował wypadki lat 1648—1660. Deiści nie wierzyli w objawienie, przeczyli możliwości cudów, a pomimo tego pragnęli zachować najważniejsze zasady reli gii, usiłując dowieść, że zasady te wskazuje nam sam rozum, niezależnie od objawienia. Za najdawniejsze źródło angielskiego deizmu bywa pow szechnie uważane dzieło „de veritate“, wydane w 1624-ym roku przez Edwarda Herberta (Lord of Cherbury, * L581—f 1648). Autor tego dzieła wskazuje pięć prawd, według jego mniemania wspólnych wszystkim religiom: 1). Jest jeden Bóg. 2). którego czcić należy. 3). czcimy Boga najlepiej cnotą i pobożnością. 4). powinniśmy odczuwać żal za nasze grzechy. 5). gdyż po śmierci czekają na nas kary lub nagrody za doczesne życie. Teo-rya deizmu, tak, jak ją pojmuje lord Herbert, nie ma w sobie nic oryginalnego, tylko powtarza to, co starożytni filozofowie, poczynając od Platona, dowodzili, również niezależnie od objawienia, jeśli wogóle mitologię grecką można poczytywać za ro dzaj objawienia. Historyczna doniosłość deizmu po lega zatem, nie na jego treści, tylko na jej popu-larnem rozpowszechnieniu w szeregu dzieł, szeroko czytanych, komentowanych i dyskutowanych. Biblią deizmu nazwano dzieło zatytułowane „Chri-stianity as old as création“ (Cbrześciaństwo tak dawne jak stworzenie świata), które wydał w 1730 r. Matthew Tindal (* 1656 — f- 1733). Dzieło to w przeciągu 3 lat doczekało się 4-ch wydań, a w r. 1741 zostało przetłómaczone na język niemiecki. Tindal twierdzi, że „prawdziwa religia powinna być wieczną, powszechną, prostą i doskona łą“. Wobec tego religia dlań składa się z niewielu prawd zasadniczych i polega głównie na moralnem życiu. Do ksiąg Starego i Nowego Testamentu Tindal zachowuje się bardzo krytycznie i odrzuca znaczną ilość tekstów biblijnych. W tym kierunku krytyki biblii pisali także Charles Blount (* 1654—f 1693) i John To land (* 1670—f 1722), jednak bez szczególnej oppozycyi do kościoła, podczas kiedy Thomas Woolston (* 1669 — f 1733) tak namiętnie na kościół napadał, że sam naraził się na prześladowanie i umarł w więzieniu, jako jedyny męczennik deizmu. Znakomity moralista, Antoni Ashley Cooper, więcej znany jako earl of Shaf tesbury (* 1671—f 1713) dziełem swem „Characteristics of men, manuers, opinions, times” (Chakterystyka ludzi, obyczajów, mniemań i czasów), wydanem w 1711-ym r., także wielce się przyczynił do rozpowszechnienia deizmu. Nareszcie wśród wielu innych deistów na wzmiankę zasługąją Thomas Chubb (* 1679 — f 1746), który w dzieie „The true gospel of Jesu Christ“ (Prawdziwa e-wangielia Jezusa Chrystusa), wydanem w 1739-ym r., podaje za istotę chrześciaństwa pewien sposób życia, nie zaś system prawd chrześciaństwa. — 2. Z Anglii deizm wkrótce przeszedł do innych narodów. We Francyi za głównych jego przestawicieli należy poczytywać Voltaire’a, Rousseau, Di-

derofa, Helwecyusza. W Niemczech przemawiali za nim Wolff, a szczególnie Lessing. Kant w krytyce czystego rozumu wprowadza o-kreślenie deizmu w przeciwstawieniu do teizmu, które nie zostało powszechnie przyjętem. Dla Kanta deistą jest ten, co wierząc w możliwość transcendentalnej teologii i uważając Boga za przyczynę istnienia świata, jednak istoty Boga bliżej nie określa. Teistą zaś ma być według Kanta ten, co w Bogu widzi stworzyciela świata. Definicya ta Kanta nie zgadza się z powszechnem używaniem wyrazów deizm i teizm. Deizm, równoznaczny z re-ligią naturalną, oznacza, w przeciwstawieniu do re-ligii pozytywnych, wiarę w Boga, niezależną ol objawienia, i stanowi jeden z gatunków teizmu, czyli wiary w Boga wogóle; do teizmu należy oprócz deizmu jeszcze monoteizm i politeizm w przeciwstawieniu do ateizmu czyli zaprzeczania istnieniu Boga. Deizm znajduje w naszym wieku licznych wyznawców, jak dowodzi rozpowszechnienie takich dzieł, jak J. Simon „La religion naturelle" (Paryż 1860); E. Car o „L’idée de Dieu et ses nouveaux critiques“ (6 e wyd., Paryż 1879). Bardzo nieśmiały deizm przedstawia John Stuart Millw najpóźniejszem swojem dziele, wydauem po śmierci autora w r. 1874-ym pod tytułem „Three essaye on religion*. Odważa się on zaledwie mieć pewną nadzieję, „dosyć prawdopodobną*, co do istnienia Boga i nie śmiertelności duszy. Taka nieśmiałość w najważniejszych dla człowieka kwestyach wynika stąd, że Mili zasadniczo fałszywy pogląd wyznawał co do pochodzenia pojęć ogólnych, widząc ich jedyne źro dło w doświadczeniu zmysłowem, przez co spaczył całą swoją logikę. O historyi deizmu pisali: Lechler „Geschichte des englischen Deismus“ (Stuttgart 1841); Bernhard Püajer „Geschichte der christlichen Religionsphilosophie seit der Reformation“ ( Brunświk 1880 ); Ch. de Remusat „ Lord Herbert de Cherbury “ (Paryż 1874).

K. K.

Dej, w naukach przyroda, skrócenie Dejean.

Dejanira, córka Eneusza (Oj n ej os), o której rękę ubiegał się strumień Achelous (ob.), w rozmaitych postaciach: oaprzói smoka, następnie tura. Od natręctw obmierzłego gacha uwolnił ją Herakles, który wszczął bój z Achelousem, zwyciężył go i w nagrodę sam rękę D-ry otrzymał. Zmuszony uchodzić z domu Eneusza, skitkiem zabójstwa w przystępie gniewu młodego dworzanina, Eunomosa, Herakles wraz z żoną wybrał się do Trachiny. Po drodze trzeba się było przeprawić przez rzekę Euenos, w miejscu, gdzie centaur Nes-sos stawał dla przenoszenia podróżnych, i zaraz też ofiarował się z tą posługą D-rze; tylko na drugim brzegu rzeki pozwolił sobie względem niej nieprzystojnej zaczepk¹, co spostrzegłszy, Herakles puścił na niego strzałę zatrutą jadem hydry Ler nejskiej. Umierający centaur doradził D-rze, ażeby zebrała krew z jego rany, zapewniając, że będzie to skuteczny oiczyunik na wypadek, gdyby mąż zakochał się w innej kobiecie. Jakoż, z licznych wypraw swoich, ostatnim razem, po zdobyciu Echalii, Herakles powrócił do domu, prowadząc z sobą śliczną brankę Ijolę, córkę zabitego króla Echalii, Eurytosa. Zgnębiona tym wypadkiem D. zwróciła się do rady Nessosa, i namaściła krwią jego, piomieszattą z wełną, tunikę Heraklesa, którą mu świeżo podarowała. Natychmiast tunika przylgnęła do ciała, niby druga skóra, i zaczęła piec wściekłym ogniem nieszczęśliwego, który, nie mogąc odedrzeć jej od siebie, w szalonych męczarniach skonał. I to jest owa przysłowiowa „szata Dejaniry“, dotąd używany symbol boleści bez ratunkowej, i zemsta Nessosa.—(Ob. Tra-ged. Sofokl: „Trachinki“).

Dajanira, nazwa plauetoidy 157, ob. Planety,

DŚjazst Paulina Wirginia, znakomita artystka dramatyczna (* 1797 w Paryżu — f 1875 tamże). Mając lat pięć zaledwie, już występowała na scenie w teatrzykach dziecinnych (Théâtre des Jeunes-Comédiens) i ogromny podziw wzbudziła w monologu Ponet’a „Fanchou toute seule“. Potem przeszła do teatru „des Jeunes Artistes“, stamtąd do „Jeunes-Elèves", a po zamknięciu jego w 1807 r. zaangażowaną została do „Vaudeville’u“ do ról dziecięcych. Tam wszakże nie umiano spożytkować właściwie jej talentu, przeniosła się zatem do „Variétés“, gdzie również nie znalazła właściwego pola dla siebie. Wyruszyła więc na prowincyę i lat kilka Bpędziła naprzód w Lionie, potem w Bor-deau. Wróciwszy w r. 1820 do Paryża, zaangażowała się do dowo założonego teatru „ Gymnase Dramatique" i tam rozpoczęła świetne swoje tryumfy, głównie w roli subretek, a zwłaszcza młodzieniaszków, których kostium umiała nosić ze swobodą i wdziękiem niezrównanym. Dowcip figlarny, głos zachwycający, którym wyśpiewywała i wypowiadała kuplety w sposób najwytworniejszy, dykcya nieposzlakowana, wesołość porywająca, niekiedy pełna werwy szalonej, nareszcie umiejętność mówienia rzeczy najdrażliwszych i strzelania żartami najryzykowniejszemi bez obrażenia smaku

najczystszego, taki - to był ogół przymiotów osobliwszych, dzięki którym Paulina D. blizko trzech ćwierci wieku była jedną z najpierwszych artystek komeiyii największą ulubienicą publiczności. W„Gy-mnase-Dramatiq ie“ D. przepędziła lat siedem, po ozem w r. 1828 przeniosła się do „Nouveautés“ na placu giełdowym, po zwinięciu zaś tego teatru weszła do „Palais Royal“, któr y jej sławę ostatecznie utwierdził, a w który m lat trzynaście swe tryumfy święciła. Jednakże w r. 1845 powróciła lo „Variétés“, a potem znów do „Vaudeville’u", i raz jeszcze na krótko do „Variétés" i do „Gaîté", a wreszcie wyruszyła w przydłuższą podróż artystyczną na prowincyę. Po powrocie, w r. 18o5 objęła wespół z synem swoim dyrekcyę teatru „Folies Nouvelles“, który przezwała „Théâtre Dójazet“, i pomimo lat 65. zdumiewającą, prawdziwie młodzieńczą świeżością i lekkością gry swojej w młodych rolach, ściągała cały Paryż na swe występy, szczególniej w pierwszych sztukach Sardou, które, odrzucane gdzieindziej, u niej znalazły najżyczliwszą gościnność. Potem, kiedy niedbalstwo syna przyprawiło jej teatr o upadek, puściła się powtórnie na pere-grynacyę po prowincyi, wreszcie r. 1874, licząc lat 76 wieku swojego, wystąpiła raz jeszcze wobec publiczności paryskiej w przedstawieniu urządzonem na jej benefis które przyniosło jej 60 000 fr., a grą swoją i śpiewem w zachwyt wprawiła natłoczoną publiczność. Była to prawdziwie fenomenalna artystka swego ozasu, której imię, okryte chwałą, nie zatrze się nigdy w rocznikach teatru francuskiego.—„Gr. Encycl.“ Lamiraulfa. * Dejean Piotr Franciszek August, hrabia, generał i entomolog francuski (* 1780 w Amiens— f 1845). Służył w armii Napoleońskiej, w której w końcu otrzymał stopień generała dywizyi; uczestniczył w wojnie hiszpańskiej, niemieckiej i rossyj-skiej; odznaczył się w bitwach pod Ligny i Waterloo, gdzie był adjutantem cesarza. Po upadku Napoleona do r. 1818 żył na wygnaniu, potem wszakże wrócił do kraju i odzyskał stopień dawniejszy. Obok służby wojskowej, oddawał się stu-dyom nad owadami, szczególniej nad chrząszczami, i zgromadziwszy bardzo wielkie ich zbiory, wydał „Catalogue des Coléoptères de la collection de M. le comte D.“ (Paryż 1821, 3-e wyd. 1837). Później opracował „Histoire generale des coléoptères" (1825—1839, 7 tomów), a wespół z Bois-duval’em, „Histoire naturelle et iconographie des Coléoptères de l’Europe“ (1829 — 1836, 5 tomów).    *

Dejma, Dejua, Deua, Dejnowa, niem. Dei-me, prawe ramię dolnej Pregoły (Pregel), uprowadzające trzecią część jej wód i wpadające do Hafu Kurońskiego, gdy tymczasem rzeka główna płynie na Królewiec do Hafu Fryskiego; oba te ramiona odgraniczają od wschodu i południa krainę, zwaną Satnlandyą.— D. oddziela się od Pregoły z prawej strony pod Tapiewem (Tapiau), zwraca się ku północy, mijając kilka wsi, na twardym, le vym, brzegu położonych, i poniżej Labiawy wpada do hafu Kurońskiego, do którego także, nieco dalej na północ, wlewa swe wody Niemen kilku

tę drogę w 14 godzin.

Dejoces (gr. Dejok, med. Daj au kk u), syn Fraortesa, pierwszy, wedle Herodota, samodzielny król Medów (699—646 przed Chr.), który, będąc za swą prawość charakteru i poczucie sprawiedliwości obranym sędzią, otoczył się strażą i ogłosił się wkrótce niezależnym panem Medyi; poczem uregulował stosunki wewnętrzne i zewnętrzne swego państwa i założył stolicę, Ekbatanę. Napisy asyryjskie świadczą, że D. jeszcze w r. 715 przed Chr. był już naczelnikiem Medów i walczył z Asy-ryjczykami, którzy wzięli go do niewoli; później wypuszczony na wolność, znów zajął swe poprzednie stanowisko; lecz też same napisy głoszą, że założycielem królestwa Medyjskiego był nie D., jak twierdzi Herodot, lecz Mamitiarses.

Dejopeja, nazwa planetoidy 184, ob. Pla-

uściami.—Tym sposobem ramię to stanowi naturalną drogę wodną między obydwona hafami i objaśnia nam, w jaki to sposób Mickiewiczowski Prusak Niemnem z wicinami „do Królewca chadzał”. —Ważność tej drogi pojmowali należycie Krzyżacy, którzy już w 1405 r. dokonali na D-e ważnych robót, udogodnienie żeglugi na celu mających. Z czasem okazało się, że statki, płynące z Niemna ku D-e, podlegają wielkiemu niebezpieczeństwu na burzliwym hafie Kurońskim: aby te-*mu zapobiedz, przekopano kanał, zwany Wielką Fryderykową Kopanicą (Grosser Friedrichs-Graben) od Labiawy nad D-ą, do Niemonina, a następnie przedłużono go, pod nazwą Sekeuburskiego Kanału, aż do Kryszun nad Gilią, ramieniem Niemna. Obecnie cała ta droga wodna jest należycie uporządkowana i żegludze miejscowej znaczne oddaje przysługi.—Statek parowy z Królewca przez Pregołę, Deimę i haf Kuroński do Kłajpeiy (Memel) odbywa

And. S.

N.

nety.

Dej(i)otarus, władzca Tolistobojów, wazyatyckiej Galacyi (* przed 100—f ok. 40 przed Car.), zwany tetrarchą (TSTpdtp/Yję), „czworo-“ a właściwiej „ć wierć-władzoą“, gdyż nad każdym z trzech na-rodków, na jakie rozpadali się osiedleni od 276 r. Celtowie w Galacyi, później Gallo-grecyą przezwanej (pomienionymi Tolistobojami, Tektosagami, o-siadłymi w granicach Frygii, i Trokmejami w Kapa-docyi), panowało jednocześnie czterech zwierzchników, których atrybucyj i tytułów prawnych jasno określić dziś już niepodobna. D. dziedzictwo swoje z miastami Gordiëum, Pessinus, Abrostola, w obszarze rzecznym Sangariusa, rozszerzył przez nabytki w Paflagonii aż do uścia Halysu (Kizil-Irmak) i podczas trzeciej wojny z Mitrydatem (r. 74—63) pomagał Rzymianom szczerze a dzielnie, chwalony przez wszystkich wodzów rzymskich w pierwotnej prowiucyi Azyi, w Kapadooyi, Poncie, Cylicyi, Syryi, zaszczycony wzmiankami w uchwałach senatu, po skończonej wojnie otrzymał wschodnią część państwa pontyjskiego z miastami nadmorskiemi Farna-kia (Cerasus) i Trapezus, wraz z częścią Armenii, zagarniętą przez Mitrydata pontyjskiego, tak, iż nowe jego państwo sięgało aż ku Kolchidzie. Po rozgromieniu Mitrydąta (r. 66 - 5) wszystkie te ziemie, pod istniejącą już przedtem nazwą „Małej

Armenii", Pompejusz oddał D-i wraz z władzą królewską, a senat rzymski nadanie to potwierdził. Sam D. następnie wypędził tetrarchów pobratymczych Trokmejów z ich posiadłości, i stał się na północy Azyi Mniejszej najpotężniejszym z władz-ców miejscowych. Szybko przylgnął do cywilizacyi greckiej i rzymskiej. W r. 54, przed klęską pod Car-rhae, podejmował Crassusa. Cyceron podczas swego prokonsulatu w Cylioyi (lata 61 i 50) i kampanii w Kapadooyi bawił u niego w gościnie i w kilka lat później wobec Cezara w/stawił mu świadectwo zaszczytne: „D-a zdobią wszystkie cnoty królewskie, a szczególniej podziw obudza-jąca skromność, chociaż, dodaje mówca, królowie nie zwykli odbierać poohwał w tem słowie; umysł wielki i wzniosły, nieugięty wobec nieprzyjaciół i samego nawet losu (Pro rege D o 9 (26), 13 (37)“. Katona utyceńskiego podejmował D. gościnnie, obdarzył go podarkami, wielką okazywał mu cześć (Plutarch). W bitwie poi Parsalos 9 ńerpnia 48 r. stał D. po stronie Pompejusza, prowadząc 600 jezdnych (Caesar). Zanim zdążył z niedobitkami wrócić do Azyi, już mu jego kraj, prawie całą Małą Armenię, zajechał syn Mitrydata, Farnakes bosforański, licząc na pewne już wyzucie z niej sprzymierzeńca republikanów rzymskich przez Cezara. Wojska D a walczyły nieszczęśliwie wraz z Rzymianami pod rozkazami namiestnika Cezarowego, Calvinusa, przeciw najeźdźcy, póki w r. 47 nie przybył sam Cezar i w bitwie pod Zielą nie rozbił Farnakesa (d. 2 sierpnia). Wtedy pan świata rzymskiego jął na nowo stosunki polityczne Azyi Mn. urządzać. Według powszechnie przyjmowanych świadectw, Dąjotar, pomimo gorącego wstawienia się Marcusa Brutusa, za karę utracił wszystko, co posiadał po za obrębem ojczystej Galaoyi, nawet i to, co wydarł był Trokmejom, i dostał tylko jakiś niewielki powiat w Armenii, Farnake-sowi odebrauej; Cezar pozostawił mu wszakże tytuł króla, pozwalając go jeszcze używać i jego synowi, całą zaś Małą Armenię oddać miał Aryobar-zanesowi, królowi Kapadooyi. Według D. Cassiusza (XLI 63), zwycięzca wprawdzie dał Aryobarzanesowi część Armenii Dejotarowej, ale za to wynagrodził starego króla, dzieląc między niego i Aryobarza-nesa zabór Farnakesowy. Wkażdym razie wymierzał Cezar karę bez gniewu i żądzy zemsty, nie odwołał dobrodziejstw („bénéficia“), nadanych D i dawniej przez senat; owszem, stosunek z nim osobisty zawiązał, w jego rezydencyi, Castellum Lucejum, przyjął od niego podarunki, biesiado wał i czas pewien przepędził. Na resztki pozostawione D-i rzucił się chciwie jego niegodny wnuk, Castor, z córki wydanej za Saoconda-ria, jednego z Celtów galackich: w r. 45 wysłał do Rzymu fałszywego oskarżyciela, medyka Dajotaro-wego, Filipa, przekupionego umyślnie w tym celu; może nawet i sam osobiście przybył (porówn. apostrofy kilkakrotne w mowie Cycerona: „tu“, „te“ „tuus“). Ażeby się Obronić, przysłał i swoich także posłów sędziwy już wówczas król: Hierusa, Blesa-miusa, Autigonusa i Dorylausa. Ci uderzyli do Cycerona: stary przyjaciel D-a nie odmówił mu pomocy; prywatnie, w czterech śoianach domu dykta-

S. K.

S. K.

F. R.

tora wyjednawszy posłom wprowadzenie przed oblicze, miał do Cezara mowę obrończą. Oskarżenie polegało na tern, że gdy Cezar podczas pobytu w Castrum Lucejum znajdował się w łaźni, D., z8 pośrednictwem owego Filipa, nasadzić miał na niego zbirów i chciał go z łaźni wprowadzić w zasadzkę. Obrona Cycerońska, a więcej może stawienie przed oczy mocarza tego samego Hierasa, który go podczas pobytu w tetrarcliii Dejotarowej nie odstępował, rozproszyło podejrzenia. Po śmierci Cezara, Dejotar, przekupiwszy Antoniusza dziesięciu milionami sesterców, odzyskał dawniejsze swe posiadłości, zapewne jednak nie wszystkie; w wojnie domowej, jak za Pompejusza, tak i te raz, stanął po stronie republikanów; Brutus i Cassius mieli jego posiłki pod Philippi (na jesieni 42 r.). Przed drugą bitwą, stoczoną już przez samego Brutusa, ;dowódzca tych wojsk, Amyntas, przeszedł do Oktawiana i Antoniusza. W jakie dwa lata później D. zmarł, a w 15 lat potem cała Ga-lacya była już tylko prowincyą rzymską.—Caesar „De bello civili“ III 4; „De Bello Alex.“ 34 squ Cicero: „Pro rege Dejotaro”; „Ad Atticum“ V 18, 20, 21; VI 1; XIV 1, 2 12, 16, 19; „Ad familiäres“ IX 12; XV 1, 2, 4; „De haruspicum responsis“ 13, (29), Brutus 5; „De Divinat.“ II 8, 36, 37; „Philip, (in. Ant.) II 37; XI 12; 13 (por. Nideckiego „Notae in duat

M. T. Ciceronis orationes, pro O. Ligario et pro rege D o“; Kraków 1583). Plutarch „Vitae“: Cato uticensis XV, XVIII. Appianus „H. Rom.“ Bellum Mithrid. 114. Dio Cassius „Hist. Rom.“ XLI 63; XLVII 24, 48. Mommsen „Rom. Gesch.“ (wyd 3 e) T III str. 141, 413, 428. Por. M. Konv.-Lex. ⁸

Deka, z grec, dziesięć, w terminologii miai metrycznych oznacza miarę, obejmującą dziesięć zasadniczych jednostek układu, a w szczególności: dekagram = 10 gramów, dekalitr= 10 li trów, dekaster=10 sterów.—(Ob. Metryczne miary).

Dekabryści, spiskowcy z d. 14 (26) grudnia 1825 r. Obacz Mikołaj I, cesarz rossyjski.

Dekada, W ogólności przeciąg czasu dziesięciu miesięcy, tygodni lub dni. W szczególności zaś w kalendarzu republikańskim francuskim, używa-wanym od 22 września 1792 do 1 stycznia 1806, dekada (decade) była nazwą dziesięciodniowego tygodnia republikańskiego, skąd też kalen darz ten w ogólności był zwanym déeadrier. Każdy z 12 miesięcy roku, obejmujączych po 30 dni, dzielił się na trzy D-y. Oddzielne dni D-y nazywały się: primidi, duodi, tri di, quartidi, quintidi, sextidi, septidi, octidi, nonidi i decadi. Dziesiąty czyli ostatni dzień D-y był niedzielą republikańską, czyli dniem odpoczynku, poświęconym, ponieważ rzeczpospolita żadnej religii pozytywnej nie uznawała, ćwiczeniu i zachęcie do cnoty. W 36 D-ach roku było dni tylko 360, pozostałe więc 5 (a w roku przestępnym 6) dni roku słonecznego stanowiły święto republikańskie i nie liczyły się do żadnego miesiąca ani żadnej dekady. Dni te dodatkowe (jours [complémentaires) przypadały w końcu roku, zatem przed porównaniem jesiennem, czyli dniem 22 września, który

był początkiem roku nowego. Dziesięciodniowy wszakże tydzień, z dziesiątym dopiero dniem spoczynku, okazał się zbyt długim; w praktyce więc republikanie D-ę dzielili na dwie częśoi i zwolna zaczęli się nazwyczaj« ć do świętowania każdego dnia piątego.

Dekada polska, pod tym tytułem w r. 1820 Wiktor Heltman wydawał w Warszawie dziennik polityczny i literacki, którego wyszło tylko 7 zeszytów.

Dekadenci, ob. Symboliścf.

Dekalkomania; tak się nazywa zdobienie rozmaitych przedmiotów przez odbijanie na nich wizerunków, wykonanych farbami, zastosowanemi do tego celu, na papierze, odpowiednio przygotowanym, od którego, gdy go zwilżymy, łatwo, pod prostem naciśnięciem, odstają. Robi się to w sposób następujący: trzeba arkusz papieru mocno naałunować z jednej strony, a potem powlec warstwą białka z dodaniem kilku kropel alkoholu 45°, oraz z odrobiny dragantu (ob.), albo też warstwą kleju, przyrządzonego z kazeiny z boraksem. Kiedy papier ten wyschnie, wykonać na nim, czy to ręcznie, czy mechanicznie, monoohromicznie lub polichromicznie, zamierzone obrazki: ptaszki, owady, kwiaty, wizerunki ludzkie albo zwierzęce i t. p. Chcąc je przenieść na jakikolwiek przedmiot, wyrobiony z jakiego bądź mąteryału—z drzewa, szkła, porcelany, kości słoniowej i t. p., odcina się upodobane, zwilża je lekko, nakłada się stroną malowaną na dany przedmiot, naciska mocno, potem się pociąga wodą stronę odwrotną i po niejakiej chwili trzeba już tylko podnieść papier, który, od obrazka łatwo odstawszy, pozostawi go na zdobionym przedmiocie. Dla utrwalenia tej de-koracyi potrzeba ją powlec werniksem.

Dekalog, Ob. Dziesięcioro Bożego przykazania.

Dekameron, dzieło Bokacyusza, ob. Bok ac y u s z.

Dekan Jan, budowniczy polski, był także obywatelem, radnym i geometrą miasta Leszna w pierwszej połowie XVII wieku i wsławił się budową wielu okazałych gmachów w Wielkopolsce, jak zamek w Zbąszynie w 1632 r. i inne. Przełożył z niemieckiego na język polski dzieło hiszpańskie Diega Ufana o artyleryi, i wydał pod tytułem „Archelia“, t. j. nauka i informacya o strzelbie i o rzeczach do niej należących, w Lesznie, u Daniela Vetterusa 1643. Tytuł ryty na miedzi, u góry popiersie Władysł. IV, a u dołu plan Smoleńska; dzieło w 3-ch częściach, z licznemi miedziorytami.

Dekan, Decan Deccan, Dekhan, sanskr. Da k lina, południowa część Indostanu, między odnogą Bengalską a m. Arabskiem, — ograniczona na północy niziną Indostańską. W ściślejszem pojęciu Deka nem nazywa się tylko wyżyna półwyspu, którą na wschodzie otaczają góry Wschodnie Ghats, na zachodzie—Zachodnie Ghats, na północy góry W indbya. Zachodnie góry opadają ku morzu nagle i stromo, wschodnie — łagodnie i powoli; tu przeto wybrzeże jest szerokie i nizinne, tam, prze*

chów. Względnie do różnorodnych materyałów, któ-remi się dachy pokrywa, różni rzemieślnicy zajmują się tern rzemiosłem. Dachy pokryte wszelkiego rodzaju metalem, jak blachą cynkową, żelazną, miedzianą i t. p., układają blacharze. Przy tego rodzaju robotach łacenie dachu (ob. Dach) jest z desek y₂—³/* cala grubych, nie szczelnie do siebie przystających, na które się układa i przymocowywa arkusze blaszane (ob. Blacha). Połączenia brzegów arkuszy w kierunku spadku dachu bywa na falc stojący lub leżący, wulst (ob.) lub pokrywę (fig. 1);

01

And. S.

Fig. 1.

ciwnie, wązkie i pagórkowate. Ogólne pochylenie wyżyny ma się ku wschodowi; stąd też i systema-ty rzeczne są na wschodzie liczne i obszerne (Mahanadi, Godavari, Kistna, Kaveri), gdy na zachodzie brak ich zupełny, — bowiem Nerbadda i Tapti są bardziej kontynentalnemi niż półwyspo-wemi rzekami. Grunt wogóle bardzo urodzajny, klimat gorący, miarkowany jednak we wnętrzu wzniesieniem, a na wybrzeżach obecnością morza.

Ziemia wydaje zboża wszelkiego rodzaju, ryż, kukurydzę, bawełnę, trzcinę cukrową, tytoń, palmy, drzewo sandałowe i tekowe, i t. p. Lasy dość znaczne, dawniej zaniedbane, dziś pod wpływem Anglików przyprowadzane są do porządku. Górnictwo słabo rozwinięte,—bardziej przemysł i handel.—Wyczerpująco opisany będzie D. pod wyrazem Indostan.

Dekan, węglowodór ze składem Cj₀H₂₂, istnieje w znacznej liczbie odmian izomerycznych, z których co najmniej siedem otrzymano syntetyćznie.

Znajduje się obok wielu innych węglowodorów z szeregu metanowego w nsfcie, a według niektórych badaczów — i w smole z węgla kamiennego.    ________

W stanie czystym ani technicznie, ani nawet teo-    (C) (ćj)

retycznie, nie budzi szczególniejszego zajęcia. Zł-

Dekantacya, zlewanie, jest to czynność, mająca na celu oddzielenie cieczy od zebranego na dnie naczynia osadu. W pracowniach naukowych naczyniem do D-yi bywa zwykle zlewka lub cylinder szklany, a sama czynność zlewania dokonywa się przez ujęcie w rękę i nachylanie naczynia, tak powolnie i ostrożnie, żeby nie poruszyć osadu. Często bardzo D. zastępuje powolniejsze od niej filtrowanie, szczególniej, kiedy mamy do czynienia z ciałami, trudno się filtrującemi. nie można jednak jej używać w robotach ilościowych.

W przemyśle chemicznym do D-yi służą wielkich rozmiarów naczynia gliniane, albo kadzie drewniane, w których na różnych wysokościach znajdują się otwory, zamykane korkami lub kranami, przez które można wypuszczać ciecz, w miarę jej ustawania się, z ponad osadu.

Dekapolis ( po grecku dziesięć miast), był to związek dziesięciu miast w Palestynie, leżących w stronie północno - wschodniej od Jordanu, zamieszkanych głównie przez pogan (Greków i Syryjczyków), a przez Rzymian nadanych wielkiemi przywilejami. Imiona ich rozmaicie historycy podają najprawdopodobniej były to: Scytopolis (dziś Bezan), Filadelfia (Amman), Pella (Tabakat Fabil),

Gadara (Mkes), Abila (Abil), Dion, Capitopolis (Bet-Ras), Hippos (Susie), Garaza (Dżeradż) i Kana-ta. Miasta te nie stanowiły wcale całości państwowej, lecz od r. 62 przed Chr., gdy Pompe-jusz uregulował stosunki administracyjne w Palestynie, utworzyły one jakoby związek polityczny w formie republikańskiej, całkiem innej niż w rozsianych pomiędzy niemi częściach kraju, zostających pod władzą tetrarchów, z ludnością żydowsko-syryjsko-arabską. Mieszkańcy D. byli bardzo przemyślni, a w języku swym, obyczajach, sztukach i religii mocno zhellenizowani.

Dekarstwo jest to umiejętność pokrywania da

Fig. 3.

Zn-

v*?-'    a⁷

mmÉMæÊï

ifg

Ą?;}

Fig. 2. Dach w łuskę.

t w kierunku zaś długości dachu arkusze zakłada ! się jeden na drugi i lutuje cyną. Dachy bogatych budynków i mansardowe (ob.), pokrywa się małemi arkuszami cynkowemi w tak zwaną łuskę (fig. 2). Mularze zajmują się pokrywaniem dachów dachówką (ob.). Łacenie w tym wypadku bywa z łat, 3X3 cale lub 3Xl7acala> Przybijanych do krokwi w odległości ²/₃ długości dachówki. Dachówka gąsiorkiem zahacza za łatę, w spojeniach zaś brzegi w kieranku spadku dachu zamazuje się wapnem. Układanie dachówek od-

E. D.

E. D.

bywa się szychtami od ścian budynku ku szczytowi dachu. Pokrycie dachówką holenderską bywa jednowarstwowe, karpiówką zaś jedno lub dwu warstwowe z przemianą połączeń. Papiarze zajmują się pokrywaniem dachów szyfrem i tekturą smołowcową. Układanie tafelek szyfrowych zbliżone jest do układania dachówek karpiowych, z tą różnicą, że łacenie jest z desek, do których tafelki szyfrowe przybija się gwoździami. Rozróżniają dwa rodzaje pokrycia] szyfrem: angielski, pojedynczy i podwójny, i niemiecki. Podobnie kryje się dachy przy użyciu skudły (ob.). Przy użyciu tektury smo-łowcowej (papytolu; ob.) łacenie bywa z desek, dość szczelnie z sobą spojonych, ³/₄—1 cala Sru* byoh. Arkusze tektury układa się w kierunku spadku dachu i przybija do łat specyalnetni gwoździami papowemi; w miejscach, gdzie arkusze schodzą się z sobą, zakłada się je jeden na drugi, a przy staranniejszem pokryciu w miejscach spojeń w kierunku dachu przybija się jeszcze trójkątne listwy drewniane, które okrywa się paskami z tektury smołowcowej. Dachy tego rodzaju co parę lat muszą być smarowane smołą i posypywane drobnym żwirem lub gruboziarnistym piaskiem. Krycie dachów deskami na budowlach tymczasowych lub gospodarskich, jak szopy (ob.), baraki (oh.), bywa dwojakie: na wpust i na zakładkę, (fig. 3). Czasami deski układa się w kierunku spadku w dwa rzędy na przewiąz. Na brzegach desek, przy pokryciu na wpust, wyżłabia się w kierunku spadku rowki, zabezpieczające od zacieku w same wpusty. Łacenie przy pokryciu deskami jest zbyteczne. Przy użyciu gontów (ob.), łacenie daje się w odległości 16—18 cali, tak, aby każdy gont 6—8 cali jeden na drugi zachodził. Gonty przybija się w dolnym końcu do łat oso-bnemi gwoździami, zwanemi gontalami, w górnym zaś końcu tylko co 5-y lub 6-y gont gwoździem się przybija. Dranicą (ob.) kryje się podobnie jak gontem. Dachy z desek, gontowe i z dranicy—zwykle bywają smarowane smołą. Przy dachach krytych słomą, łaty przybija się do krokiew co 12 cali, a dwie pierwsze od okapu (ob. Dach) w odległości 4 oali. Pęczki słomy przywiązuje się do łat Słomianem powrósłem. Dwa są sposoby krycia słomą: pod kłos i litewski, czyli pod łopatkę. W pierwszym sposobie pierwszy rząd snopków od dołu i każdy szereg po krawędzi dachu obraca się na dół grubszym końcem, wszystkie zaś inae grubszym końcem do góry. Przy kryciu sposobem litewskim wszystkie rzędy kładzie się kłoBem do góry. Kryjących strzechy słomą zowią u ludu strzecha-rzami. Często dachy pokryte słomą dla większej trwałości pokrywa się warstwą gliny lub mieszaniną z wapna, gnoju, gliny i piasku. Przy bardzo oszczędnych budowaoh, zamiast łat, przywiązuje się do krokiew żerdzie, drabiastem zwane, za pomocą witek z rokiciny i łozy; na to nakłada się chróst, przewiązuje się wiciną z drabiastem i pokrywa się gliną, mchem, lub zasypuje ziemią.

Dekarz, nazwa rzemieślnika, posiadającego u-miejętność pokrywania dachów. D-e nie stanowią u nas oddzielnego cechu (ob.), ale rekrutują się

Kocyki. r*ww. Diatr. Ztz. 116. T. XV.

z mularzy, blacharzy, papiarzy i zwykłyoh wiejskich robotników, stosownie do materyału, jakim dach jest pokryty (ob. Dekarstwo).

Dekatyzowanie sukna, ob. Apretura.

Deken Agata (* 174.1 w Arastelveen pod Amsterdamem—f 1804 w Haadze), powieściopisarka hollenderska, wychowana jako sierota w amsterdamskim przytułku, a później, gdy dała się poznać ze swych zdolności pisarskich, przez towarzystwo literackie Diligentiae omnia. Swoje powieści: „Historie van Sara Burgerhart“ (1782); „Historie van Willem Levend“ (1785); „Brieven van Abraham Blankaart“ (1787); „Historie van Cornelia Wildschut“ (1793), pisała D. do współki z Elżbietą Bekker (ob.), z którą żyła w blizkiej przyjaźni. Oprócz tego jest ona autorką pieśni lirycznych, których wydała kilka zbiorów: „Stich-telijke gezangen“ (wesp. z Maryą Bosch, Haaga 1775); „Kconomische Cjodjes“ (wesp. z E. Bekker; 1781); „Biederen voorden boerenstand“ (Leyda 1804) i „Jest voor oeuders en kinderen“ (t-że 1804). W r. 1884 we Vlissingen stanął jej pomnik.

Dekert Jan (f 4 października 1790), prezydent miasta Starej Warszawy. Syn kupca, wziął za żoną, z domu Marcinkowską, znaczny majątek, który powiększył pracą i oszczędnością. Należał do dyrekcyi, zawiązanej w r. 1766 „Kompanii manufaktur wełnianych“; w r. 1777 z Piotrem Blanc’em i Jędrzejem Rafałowiozem zawarł z Komissyą Skarbu koronnego układ o dzierżawę sześcioletnią dochodu tabaoznego. Utrzymała się taż sama spółka i na drugie sześciolecie aż do r. 1789, w którym Komissyą Skarbowa objęła interes na siebie. Zostawszy prezydentem miasta Starej Warszawy, w porozumieniu z Kołłątajem zamierzył D. ze wszystkich miast królewskich Rzeczypospolitej u-tworzyć związek w celu wywalczenia dla nich równouprawnienia ze szlachtą; 269-u przybyłych na wezwanie jego do Warszawy delegatów od 141 miast z Korony i Litwy 24 listopada r. 1789 podpisało na ratuszu „akt zjednoczenia“, zredagowany przez Kołłątaja. „Nadszedł czas (odwoływali się do sejmu), w którym znajomość sprawiedliwości i prawdy ośmiela nas mówić w otwartej szczerości, wynurzyć najrzetelniejsze dla ojczyzny przywiązanie, a na tak ważnych pobudkach odwołać się do praw nam służących, jako obywatelom miast wolnych, jako właścicielom ziemi, od wieków przez nas posiadanej; jako ludziom, którzy użytek praw swoich czują, nietylko dla siebie, lecz dla powszechnego ojczyzny dobra, a w świetle sprawiedliwości waszej zaufani, wątpić nie mogą, że im to zwrócić i zatwierdzić zechcecie, co prawo natury każdemu człowiekowi, a najdawniejsze przodków ustawy w czasie szczęścia i sławy polskiej stanowi miejskiemu zabezpieczały... Rwie gwałtownie okowy swoje niewolnik, gdzie panujący nad nim tłumi wszelkie prawa człowieka i obywatela. Lecz w Polsce król, senat, cały stan rycerski i każdy o tern jest przekonany, że wolność jest przyrodzoną człowiekowi, że prawa jej są świętemi; że podupadłe dźwignąć, osłabione wzmocnić należy, i na tak otwartej zasadzie wznieść gmach wolnego i

32

trwałego rządu“. Żądali bezpieczeństwa osobiste | dyskussyę. Dekert, zaczepiany przez zachowawców, go ludzi, podległych prawom miejskim, wolności nabywania dóbr ziemskich, możności dosługiwania się zaszczytów w stanie duchownym i w wojsku, wysyłania reprezentantów swoich na sejm, udziału przy zawieraniu traktatów handlowych i t. p. Dla usunięcia obaw zapewniali w rzeczonym akcie: .0-świadczamy przed Bogiem, skrytości serc ludzkich przenikającym, i całym światem, iż dla N. króla Imci Stan. Augusta, łaskawie nam panującego, i dla N. Stanów Rzeczyp. nieskażoną wierność i poszanowanie zachowujemy i nazawsze zachować pragniemy; że żadnego takiego kroku przedsiębrać nie chcemy, który • by spokojność wewnętrzną w czemkolwiek naru szał... a ręce i majątki nasze na obronę ojczyzny i jej całości z szczerą ofiarujemy chęcią“. Wieści o wypadkach paryskich i tryumfie stanu trzeciego nad królem, szlachtą i klerem, o zburzeniu Bastylii i ogłoszeniu praw człowieka; z drugiej znów strony widok tylu delegowanych i ton żądań ich,— wszystko to wywołało w Warszawie śród klasy u-przywilejowanej popłoch,—Spodziewano się rewo-lucyi,—25 listopada, w rocznicę koronacyi królewskiej, przewidywano wybuch jej. Delegowani, z De-kertem na czele, w czarnych szatach, ze szpadami u boku, otrzymali audyencyę prywatną u króla, któremu wręczyli swój memoryał; udali się nastę pnie do marszałka sejmowego, Stanisława Małachowskiego, później do bezpośredniego zwierzchnika swego, kanclerza, życzliwie przyjęci w zamku i u marszałka, przez kanclerza, upatrującego w za chowaniu się ich niesubordynacyę, odprawieni zostali z niczem. Niezrażeni, zachowywali się manifestacyjnie: wyprawili na ratuszu ucztę z tańcami, wywołali illuminacyę miasta, zakupili nabożeństwo w kościołach. Postawa .czarnej procesyij. mieszczańskiej“ obudziła ruch w publicystyce i sejmie.

w pracy nie ustawał; martwił go powolny bieg sprawy w sejmie; jakby przeczuwał, że rozwiązania jej nie doczeka. W istocie rzeczy prawo o miastach z 18 kwietnia r. 1791 jego było zasługą. Umiano działalność jego ocenić po śmierci. Na sejmikach miejskich w Warszawie w sierpniu r. 1791, na wniosek Oszelewskiego, zapadła rezoluoya, iżby fundusz, jaki pozostanie ze składek na armaty i wystawienie posągu dla Stanisława Augusta, obrócony był na korzyść wdowy po Dekercie i małoletniego syna (Dyaryusz zgromadzeń m. Warszawy). Pod koniec października tegoż roku w kościele kol-legiaty św. Jana odbył się uroczyście ceremoniał chrztu Jana Dekerta, pięcioletniego synka prezydenta z drugiej żony jego, Dembowskiej. Matką

*>

ffï —

«Ht

m-

.JÉL

ĘM.

A

W-/'

[:\m v ./■

Fig, 70. Dekert Jan.

(według oryg. w kość. Ś. Jana w Warszawie).

chrzestną była z książąt Sapiehów Sołtykowa, po-słowa krakowska, ojcem—marszałek, Stanisław Małachowski; assystowali podczas aktu reprezentanci miast. Sołtykowa zobowiązała się łożyć koszt na wychowanie chłopca do lat 16; każdy wydział reprezentantów municypalnych oświadczył gotowość przykładania eię do kształcenia dziecka. Plenipotent miasta Poznania, Józef Wybicki, złożył od siebie na rzecz małego Dekerta 3 000 złp., inni reprezentanci miast wręczyli małoletniemu różne bowiązania piśmienne (Gaz. nar. i ob z r. 1791, N. 88). Na 30 listopada r. 1791 urząd ławniczy m. Warszawy wyznaczył termin licytacyi majątku nieruchomego po Dekercie: folwarku z gruntem, ogrodu z sadzawkami na strudze Drazna, przy fabryce tabacznej na Faworach sytuowanego, wraz z pałacykiem (zw. Sans-gêne), młynem wodnym, dwoma wiatrakami, cegielnią i zabudowaniami, oraz części

zo-

Na posiedzeniu sejmowem 15 gruduia, Kublicki, po seł inflanoki, poparł życzenia memoryału Deker-towskiego, opponowali zaś kasztelanowie: Zieliński, bieeki, i Jezierski, łukowski. Zieliński ganił postępek prezydenta, że .ważył się mimo wiedzy pie-ozętarzów... listy okólne po miastach rozpisać, tymi kilkadziesiąt mieszczan do Warszawy sprowadzić, a potem nadto śmiały memoryał nieprzyzwoicie p3-dać“. Jezierski również karcił postępek D-a; radził żądania mieszczan odesłać do kanclerzów. Bronił za to prezydenta Małaszewicz brzesko-litewski, wstawiali się za mieszczaństwem na dalszych posiedzeniach podkanclerze: Chreptowicz i Garnysz. Po żywej dyskussyi 19 grudnia r. 1789 wyznaczona została deputacya sejmowa do rozstrząśnięcia praw stanu miejskiego, co stanowiło tryumf Dekerta. Przed deputacyą stawali przedstawiciele miast koronnych i litewskich, w towarzystwie prawników: Barssa,

Grabowskiego i Mędrzeokiego; na każde posiedzenie przynosili memoryały, redagowane gruntownie, z uwzględnieniem rozwoju historycznego każdej kwestyi, z argumentacyą prawną i poglądami poli-tycznemi. Wszczęła się polemika: Barss gromił Jezierskiego za mowę z 15 grudnia, kasztelan odcinał się; obozy: postępowy i zachowawczy, w licznych broszurach, prowadziły w sprawie miejskiej

kamienicy N. 19, przy ulicy św. Jańskiej (Gaz. wars. z r. 1791 N. 95 supl.). Oprócz Jana, pozostali po prezydencie synowie starsi, prawdopodobnie z Marcinkowskiej: Filip, porucznik w wojsku pruskiem, i Antoni, stick-juakier artyleryi litewskiej, nobilitowani 23 grudnia r. 1791 (Vol. leg. IX, 191). Piękny portret prezydenta znajduje się na filarze, w lewej nawie kościoła św. Jana w Warszawie.—Ob. Kitowicz , Pamiętniki do panowania St. Poniatowskiego; Korzona „Dzieje wewnętrzne“ (t. II); Kalinka „Sejm czteroletni“ (t. I), Smoleński «Kuźnica Kołłątajowska“.

Dekert Jan (* 6 grudnia 1786 r.—f 19 listopada 1861), biskup halikarnaski, sufragan warszawski, syn prezydenta Jana, poświęciwszy się stanowi duchownemu, przebył kurs teologii w Rzymie i wyświęcił się r. 1825. W trzy lata potem był juź kanonikiem metropolitalnym warszawskim.

P. Chm.

w. s.

f^rll w

j i- m S|hr "j ęg |

Fig. 71. Dekert Jan.

Został wkróce członkiem rady wychowania. Słynął z dobroczynności, był członkiem a od 1853 prezesem wydziału wsparcia w warsz. Towarzystwie dobroczynności; w r. 1857 zamianowany dziekanem metropolitalnym, a w 1858 sufraganem, otrzymawszy probostwo przy parafii św. Andrzeja w Warszawie. Ogłosił drukiem cztery kazania: r. 1826 „Kazanie przy obchodzie dorocznej uroczystości św. Wincentego a Paulo, założyciela zgromadzeń ks. missyonarzy i sióstr miłosierdzia“; r. 1846 «Dwa kazania miane w kościele św. Jana r. 1854 i 1846“; w 1847 «Przemowa na pogrzebie ś. p. Jana Roz-tworowskiego, dziedzica dóbr Mirowieo*.

Dekiel w broni palnej, ob. Broń (T. IX. str. 487).

Dekiel, podłużna rama żelazna u ręcznej pra-8y drukarskiej, przymocowana zawiasami do fundamentu, na którym narządza się formy, przeznaczone do druku. D. obciągnięty jest cienkiem płótnem albo jedwabną materyą. Na nim wykonywa się najdelikatniejsza i najtrudniejsza robota preserska, czyli tak zwane podkładanie i ryclito wanie.

Dekkan albo D e k h a u, ob. Dekan.

Dekker albo Decker (nawet Dekkar) Tomasz (* około 1550 w Londynie—f po r. 1637), dramaturg angielski. Szczegóły jego życia mało są znane. W ostatnich latach panowania Elżbiety napisał komedye: „Shoemakers holiday“ i «Old Fortunatus* (druk. 1600). Pisał przeważnie do współki; tak np. z Chettle’m i Houghtonem napisał «Patient Grissel“ (druk. 1603), z Middletonem „The honest whore“ (1604). Ben Jonson wyśmiał go w swojej komedyi „Poetaster“, za co D. odpłacił mu się, zresztą dośó powściągliwie, w komedyi „Satiromastix* (1602). Wkrótce jednak potem obaj napisali do współki komedyę maskową, żeby uczcić wstąpienie na tron Jakóba I. Oprócz tego D. przerobił niektóre sztuki teatralne dawniejsze. Jako prozaik malował, z wielką dosadnością i prawdą obyczaje współczesne, szczególniej w «The gull’s hornbook, or fashions to please ail sorts of gulls* (1609; nowe wyd. Brystol 1812). Jego „Dramatical works* wydał Shepherd (4 tomy, Londyn 1873); „Miscellaneous works* Grosart (5 tomów, t-że 1884—86); wybrane sztuki z uwagami, Rhys w «Best plays of old dramatists* (Londyn 1888).

Dekker Jeremiasz de (* 1606 w Dortrecht— f 1666 w Amsterdamie), poeta hollenierski, z zawodu kupiec. Celował wytwornością formy i jędrno-ścią stylu, co zawdzięczał gruntownej znajomości klasyków rzymskich. Oprócz przekładów Horacyu-sza, Juwenalisa i Persyuaza, oraz Buchanana „Bap-tistes“ i «Deklaagliedern van Jeremias“, napisał oryginalnie: epigramaty «Puntdichten“, „Goede vrij-dagu—poemat o męce Zbawiciela, satyrę „Lof der geldzucht* i pieśni. Zbiorowe wydanie jego utworów p. t. „Rijm - oeffeningen“ uskutecznił Brouerins van Nidek (2 tomy, Amsterdam, 1726); epigramaty wybrane ogłosił Geijsbeek (t-że 1827).

Dekker Edward Douwes (* 1820 w Amsterdamie — f 1887 w Niederingelheim), pisarz holenderski. Był dłuższy czas (1840—57) urzędnikiem na wyspie Jawie i po powrocie do kraju w jaskrawych barwach odmalował tameczne stosunki w powieści «Max Havelaar“ (1860), którą wydał pod pseudonimem «Multa tu li. W innych pismach swoich—a są one dość różnorodne—posługiwał się tym samym pseudonimem; traktował w nich o kwestyach politycznych, społecznych i filozoficznych ze stanowiska liberalnego. Ważniejsze z nich są: „Indrukken von den dag“ (Arnheim 1860); „Minnebrieven“ (Amsterdam 1861; 7 wyd. 1881); «Ideen“ (7 tomów, t-źe 1862—77); «Ovêr vrijen arbeid“ (t-źe 1862, 1871);—«Duizend en eenige hoofdstukken over specialiteiten“ (Delft,

1871); „Milioenen-studien“ (t że 1872) iU. d. Wiel-kiem powodzeniem cieszy się jego dramat «De bruid daarboven* (1862), a szczególniej «Vorsten-

Hchool" (1875).—Druga żona D-a ogłosiła drukiem jego korespondencyę (6 części, Amsterdam 1890—

wniosków do rozstrzygnięcia; 3-o Colores, okraszenie czynu występnego, lub raczej światło, w jakiem go przedstawia orator.—Nauczanie D-yi po szkołach należało właściwie do retorów, chociaż i profesorowie literatury posuwali się czasem do swazoryj. Nauczanie to odbywało się w taki sposób: retor dawał wszystkim swym uczniom ten sam przedmiot do traktowania (młodszym stosowny do swazoryi, starszym do kontrowersyi) i każdy z nich obrabiał go swoim sposobem. Napisawszy swą deklamacyę, naprzód czytał ją, siedząc w ławce, następnie zaś wygłaszał, stojąc, z wła-ściwemi gestami. Ćwiczeniom tym towarzyszyły nieraz sceny bardzo burzliwe, uczniowie bowiem mieli zwyczaj oklaskiwać swoich kolegów i nieraz przy udatoym okresie albo też świetnej myśli wpadali w niepomierny entuzyazm. Często też przy tych ćwiczeniach bywali obecni i rodzice, którzy z tryumfów szkolnych świetną przyszłość dzieciom swoim wróżyli, próżność ich podniecając. Sam Kwintylian, który zwyczajowi temu przyga-niał, upatrywał w synie swym, zmarłym w dziesiątym roku życia, najświetniejsze zdolności oratorskie.—D., jako ćwiczenie krasomówcze, za czasów rzeczypospolitej była uprawiana przez najprzedniejszych mówców (niezawodnie przez wszystkich), a przez niektórych w wyjątkowych okolicznościach (tak np. przez Pompejusza na początku wojny domowej); zawsze jednak ćwiczenie to zachowywało swój charakter właściwy. Za cesarstwa zaszły w niem zmiany radykalne. Od początku I-go wieku przed Chr. nauczyciele retoryki zwykli byli, wygłosiwszy, dla wzoru, mowę przed uczniami, zapraszać następnie publiczność na ich popisy. Potem za ich przykładem poszli i oratorowie z zawodu; zdaje się, że senator Ha-terius, współczesny Augusta i Tyberyusza, pierwszy wystąpił z deklamacyą publiczną; znalazł on wielu naśladowców, a między innymi Nerona. In-nowacya ta zeszła się ze zwyczajem czytań publicznych, z któremi się utożsamiła. Deklamator o-wie nie wydawali zrazu swoich produkcyj krasomówczych, poprzestając na poklaskach efemerycznych; lecz gdy retor Seneka, w sędziwym wieku swoim, spisał z pamięci i ogłosił deklamacye najpiękniejsze, jakie tylko słyszał w młodości, to większa część deklamatorów (według Swetoniusza), wzięła stąd pochop do oddawania krasomówczych swoich produkcyj pod sąd czytelników. Dzięki temu-to zwyczajowi, możemy i dziś jeszcze powziąć o de-klamacyach dość dokładne wyobrażenie, albowiem posiadamy część pomienionego zbioru Seneki, zbiór deklamacyj, ogłoszonych pob imieniem Kwintylia-na, oraz inny, jakoby to Ćalpurniusa. Mamy prócz tego deklamacye odosobnione, np. listy do Cezara, niesłusznie przyznawane Sallustyuszowi, a wreszcie deklamacyę przeciw Katylinie. Czy to ogłaszane, czy nie, D-e za cesarstwa cieszyły się wielkie m i stałem powodzeniem, które bynajmniej nie osłabło i w czasach chrześciaństwa, czego dowodem dostatecznym są dzieła biskupa pawijskiego,

92) i zbiorowe wydanie pism (10 tomów, t-że

1892).—Porówn. Swart Abrahamsz „Eduard Dou-wes Dekker“ (Amst. 1888).

Deklamacya (po łacinie declamatio od czasownika dęcia ma re=wywoływać, mówić głośno, krzyczeć), znaczy ćwiczenie się w mowie i wyćwiczone przemawianie (głośne, więc przedewszyst-kiem oratorskie i teatralne). Ćwiczenie się tego rodzaju, deklamowanie, było oddawna we zwyczaju w Grecyi i w Rzymie. Wiadomo, że Arystoteles kazał uczniom swoim rozwijać w mowie tema-ta, im przez siebie zadane; wiadomo, jak Demoste-nes pracował nad poprawieniem wadliwej swej wymowy; ale nie wiadomo, kto pierwszy z takich ćwiczeń uczynił podstawę zasadniczą kunsztu krasomówczego, kto pierwszy zaprowadził je w szkołach. Przypisywano to po kolei: Protagorasowi,

Democharesowi, Eschinesowi, lecz bez żadnych zgoła dowodów; dopiero w w. III przed Chr., za Demetryusza Faleryjskiego, spotykamy pewne świadectwa, że ćwiczenia te były już w użyciu po-wszechnem (Kwintylian „Inst. Orat.“ II, IV, 41).

Do Rzymu declamationes dostały się prawdopodobnie z retorami greckimi, o czem zdaje się świadczyć zwyczaj, częsty za czasów Cycerona, deklamowania jednocześnie po grecku i po łacinie (Cyceron „Brutus“ 90, „Ad. Famil.* XVI, XXI,

9; Swetoniusz „Reliq.“). Pierwszy okres rozwoju deklamacyi jest dosyć mroczny i trudno określić, jakim sposobem za czasów Cycerona uczono jej po szkołach. Z czasów Cesarstwa mamy już niejakie wskazówki, lecz zawsze jeszcze nie dość jasne i ścisłe. To tylko można twierdzić na pewno, że tak w jednej, jak i w drugiej epoce, D. była i nauką szkolną, i ćwiczeniem, po opuszczeniu szkoły stale prakty-kowanem. Rzymianie rozróżniali dwa rodzaje D-yi: suasoriae i controversiae. Suasoriae były to monologi deliberacyjne, wypowiadane przez osoby, niepewne, w jaki sposób w danym razie mają postąpić, lub też rozprawy, w których mówca usiłował mniemanych swych słuchaczy przekonać, że powinni się zdecydować na takie to a takie postanowienie. Osoby i sytuacye brano zwykle z hi-storyi lub poezyi. Juvenalis (Sat. I, 16) powiada, że często doradzał Sylli abdykacyę,; Persyusz (III,

44 i nast.), że wolał zachorować, niż powtarzać słowa Katona, wyrzeczone przed samobójstwem.

W innych swazoryach Hannibal mniemany deliberował, czy ma ciągnąć przeciw Rzymowi; Cycero, czy ma błagać Antoniusza, aby ratował swoje życie; Agamemnon, czy ma poświęcić na ofiarę Ifi-genię. Controversiae zbliżały się do rodzaju sądowniczego; roztrząsano w nich pewny artykuł prawa, z powodu wypadku istotnego lub imagina -cyjnego. Suasoriae i Controversiae, a według niektórych krytyków tylko Controversiae, składały się zwykle z trzech części; które były:

l-o Sententia, to jest zdanie, w jaki sposób do danego wypadku ma być zastosowane prawo, lub po prostu maksyma ogólna; 2-o divisio, to jest Ennodyusza i wierszowane D-e Drakoncyusza. Po-rozłożenie przedmiotu na wiele quaestiones, wodzenie to utrzymało się i w Wiekach Średnich

a „Gęsta Romanorum* noszą ślady niezaprzeczonego wpływu Seneki. W epoce odrodzenia uprawiano również D-e z wielkim zapałem. — Bibliogr. Hörber „Ueber den Rhetor Seneca und die römische Rhetorik seiner Zeit.“ (Kassel 1864); L. Friedländer „Darstellung aus der Sittengeschichte Roms in der Zeit von August bis zum Ausgang der Antoninę” (Lipsk 1870); Wittioh „De Rhetori-bos latinis eorumque scholio“ (Eisenach 1853); D. Nisard „Etudes... sur les poètes latins de la décadence“ (Paryż 1857); „Gr. Encycl. Lamirault’a.“ DziśD-ą nazywamy przedewszystkiem sztukę głośnego bądź czytania, bądź wypowiadania z pamięci, bądź też improwizowania, czy to prozy, czy wierszy, czy to na scenie, czy też na estradzie albo w salonie. Sztuka ta wszakże jest jednym z najważniejszych warunków powodzenia każdego mówcy, zarówno w parlamencie, w akademii, jak i w kościele, zarówno na pogrzebie, jak na uczcie publicznej, a wreszcie ma znaczenie niezmierne, nie tylko w śpiewie, lecz stosuje się także, na swój sposób, do wykonania kompozycyj muzycznych, w których wirtuoz dźwiękom instrumentu nadać powinien taką wyrazistość i życie, wlać w nie tyle uczucia, żeby się stały dla słuchacza tak zrozu-miałemi, jak słowa. O D-i scenicznej będzie mowa przy Sztuce dramatycznej, o parlamentarnej, akademickiej i kaznodziejskiej przy Retorach oraz Wymowie; tu się zajmiemy głównie D-ą w stosunku jej do wygłaszania publicznego utworów z zakresu literatury pięknej. Najpierw-szym warunkiem dobrej D-i jest należyte wymawianie, t. j. czyste, wyraźne i płynne, naturalnie bowiem, że szeplenienie, jąkanie się, bełkotanie, głos chrypiący, albo nosowy, rozlazły lub zbyt szybki, są to wady, przy których nikt nie może ani zamarzyć o deklamowaniu publicznie. Drugim, nie mniej ważnym warunkiem, jest dźwięczność (timbre), siła, skala i wytrwałość głosu, tak samo jak u śpiewaka. Wszystkie, wymienione wyżej przymioty są głównie darami natury; umiejętnem wszakże ćwiczeniem nie tylko można posiadane rozwinąć i udoskonalić, ale nawet nabyć brakną cych, a przezwyciężyć wady. Jednakże i wymowa nie pozostawiająca nic do życzenia, i głos dźwięczny, silny, wytrwały, —to dopiero tylko instrument, lecz instrument, choćby najdoskonalszy, na nie wiele przyda się temu, kto nie będzie umiał grać na nim, jak wirtuoz prawdziwy. I tutaj wiele znaczy umiejętne ćwiozenie, dobra szkoła, lecz obok tego potrzebna jeszcze intuicya, intelligeneya, smak estetyczny i uczucie. Deklamator powinien przedewszystkiem to, co ma mówić, dobrze zrozumieć, przeniknąć wszelkie intencye autora, przejąć się duchowym jego nastrojem; a dopiero wtedy odczuje, jak dany utwór deklamować potrzeba. Henryk Lewestam, który sam był dobrym deklamatorem i wydał w r. 1843 podręcznik deklamacyi pod tyt. „Deklamator polski“, tak pisze o tej sztuce: „Działanie D-i jest czysto muzyczne, a muzyczność ta nadaje mowie należytą akcentacyę, logiczną retoryczną, odróżnia bowiem niższą lub wyższą skalę tonów ważniejsze części zdania i już fern samem ich znaczenie, uwydatnia w wyrazach i okresach potrzebne dla zrozumienia członkowa-nie; nakoniec wykazuje treść całej mowy, już to łączne z sobą okresy utrzymując w jednostajności głosu, już też zbierając je w jedność wspólnem podnoszeniem, zniżaniem lub przytłumianiem, już nakoniec przeciwstawiając kontrasty wniosków, pytań i t. d., w modulacyach ozęsto stopniowych, częścią znów raptownych, albo ożywiając je to powolniejszym, to szybszym postępem całego wykładu. Zadaniem D-i jest również uzmysłowienie, za pomocą całej skali głosu ludzkiego, wszystkich zmian uozucia, usposobienia i charakteru w osobie recytującej; im tedy wyrazistość głosu deklama-tora jest większa, tern piękniejsze i silniejsze sprawić musi wrażenie. Wynika stąd, że jakkolwiek D. trzymać się powinna prawideł pewnej poniekąd architektoniki retorycznej, przecież nigdy jej odstępować się nie godzi od wzorów mowy naturalnej, żywej*. (Stąd też ważną jest rzeczą, aby deklamator nie czytał, ale mówił z pamięci, i to tak, ażeby nie znać było, że się nauczył rzeczy cudzej, lecz, że wypowiada ex prom tu własne swe uczucia i myśli). „D. więc może być także fałszywą, jeżeli zwłaszcza, dążąc jedynie do zabawienia i olśnienia słuchacza, igra rozmaitemi tonami mowy, lub rytmami wiersza, albo jeżeli zamiłuje się w manierze patetycznej, czy płaczliwej. Podobnie fałszywa jest, tak zwana, D. malownicza, w której naśladowanie głosem przedstawić się mającej rzeczy zbyt często doprowadza do przesady, choć w masach taki rodzaj D-i miewa zazwyczaj licznych zwolenników”. Błądzi deklamator, gdy mniema, że dla oddania silnych uczuć, głębokich wzruszeń, powinien głos podnosić do krzyku; wystawia się nieraz na śmiesraość, gdy go nastraja na ton mowy dziecka, kobiety lub starca zgrzybiałego; wszelkie odcienie w tym rodzaju u-wydatniaó powinien samym tylko akcentem, samą, że tak powiemy, duchową barwą głosu własnego, a nie podrzeźnianiem papuziem. Co ten akcent, co ta barwa duchowa znaczy, przekonywa cieszący się u nas wielką wziętością monolog estradowy Gawalewicza, gdzie Naiwna w rozmowie z młodym mężczyzną na wszystkie jego zalecanki odpowiada tylko „Ach, Panie“ i jedynie przez rozmaitość akcentu, każdy odcień swej myśli, każde wzruszenie najzrozumialej tern wyraża. Wszystkie nowoczesne piśmiennictwa europejskie obfitują w dzieła, traktujące o sztuce deklamacyi, poczynając od prawidłowego wymawiania i dobrego czytania, najbogatsi zaś pod tym względem są Francuzi i Niemcy. Wymienimy tu autorów celniejszych: we Francyi Legouvé „L’art de la lecture“ i „La lecture en action“; Artur Chervin: „Prononciation française. Méthode Chervin. Exercices de lecture et de recitation“ (1879); „La méthode Chervin pour corriger le bégayement et tous les autres défauts de prononciation". Tenże od r. 1891 wydaje czasopismo „La voix parlée et chantée“; Petit „La grammaire de la lecture a haute voix“. W Niemczech Falkmann „Deklamatorik" (2 tomy, Hannower 1836—39); „Gutmann „Gymnastik des

Stimme, gestüzt auf physiolog. Gesetze* (4 wyd. 1883); Benedix „Der mündliche Vortrag* (4 wyd. w trzech tomach 1889); Palleske „Die Kunst der Vortrags* (2 wyd. 1884). Rossyanie posiadają z tego zakresu prace: Akademika Grota, Boborykina, Ostrogorskiego, Brodowskiego i in. My, niestety, mimo, źe posiadamy coś w rodzaju szkoły dramatycznej przy Towarzystwie muzycznem (klasa dyk-cyi i deklamacyi), mimo, że i w Instytucie muzycznym przedmiot ten wykładają, i mimo, żeśmy mieli i mamy znakomitych deklamatorów i deklamatorki, oraz zdolnych nauczycieli deklamacyi, nie możemy pochwalić się bogactwem dzieł teoretycznych o niej traktujących. O ile wiemy, oprócz wspomnianego wyżej „Deklamatora“, który potrzebie rzeczywistej wcale nie odpowiada, cały nasz zasób ogranicza się do „Dramaturgii* Derynga (Lwów 1874), też niewielkiej książeczki, w której jednakże znaleźć można bardzo cenne wskazówki; Deryng bowiem był wybornym nauczycielem i w Bzkole swej wykształcił chlubnie znanych artystów.    *

Deklaracja (po łacinie D e cl a ratio = wy jaśnienie, oświadczenie, oznajmienie), w ogólności jeßt to    każde    publiczne    zeznanie,    bądź słowne,

bądź piśmienne, przed urzędem administracyjnym, lub sądowym. Procedura cywilna wymaga od osoby, u której położono areszt na fundusz trzeciego, aby w terminie, zakreślonym przez prawo, złożyła D-ę, że funduszów takich nie posiada, w przeciwnym bowiem    razie    uznaną    będzie

nika. W kancelaryi pisarza trybunału składać potrzeba D-ę przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza, albo zrzeczenia się onego- Przy licyta-cyach administracyjnych    licytanci    składają    swe

offerty w D-ach opieczętowanych.—D. pocztowa jest to    karta    opisująca    zawartość    i cenę    po

syłki, a ma na celu zapobieżenie oddawaniu Da pocztę posyłek z przedmiotami palnemi, kruchemi i t. p.—Deklaracyą: w ustawie celnej nazywa się oświadczenie o transportowanych towarach, składane na komorze morskiej, albo lądowej. Szyper, po wpłynięciu do portu, musi we 24 godziny stawić się osobiście w komorze i podać w dwóch egzemplarzach D-ę, ułożoną na podstawie deklaracyi ładunkowych (connaissement) oraz wykazów frachtu i napisaną według formy ustanowionej, na papierze stemplowym, w języku jego rodowitym, lub najlepiej mu znanym. D. ta powinna mieścić w sobie wiadomości l-o): jak się zowie okręt i jego szyper i jakiej jest narodowości, 2-ie) skąd przybywa, ile dni spędził w drodze i do kogo jest skierowany, 3-ie) ile zawiera ton i ile bierze wody (déplacement), 4-e) jakie towary stanowią ładunek okrętu, i komu mają być oddane, 5-o) ilu jest pasażerów i z jakiem mieniem, 6-e) jakie jest właBne mienie szypra i majtków, 7), jak się nazywają majtkowie i jakiej są narodowości, 8-e) Jaka jest liczba deklaracyj ładunkowych.—Do D-cyi powinny być dołączone konnosementy oraz inne papiery dotyczące ładunku, a także pasport, w razie zaś potrzeby i świadectwo kwarantanowe. Jeżeli przy rewizyi okrętu okaże się, źe jest na nim więcej, lub mniej towarów, niż wymieniono w D-y,

szyper płaci karę pieniężną. Dopóki D. nie podana i okręt nie zrewidowany, nie wolno nikomu do niego wchodzić, ani cobądź z niego wynosić. Analogiczne przepisy ustanowione są i dla komór lądowych. Od podawania D-i piśmiennej wolni są tylko mieszkańcy pograniczni, przewożący swe wyroby i produkta domowe, i to w razie, jeśli cło od nich przypadające nie przewyższa pewnej określonej kwoty (w Państwie RosByjskiem 5 rs,).    *

Deklaracyą również nazywają się układy międzynarodowe, odznaczające się krótkością oraz prostotą formy, i dla tego też dosyć często używane w ostatnich czasach. Jest to proste oświadczenie rządów o zawarciu między niemi pewnej ugody. Niektórzy mężowie Btanu nie przyznają D-om znaczenia aktu międzynarodowego tejże wagi, co traktat, utrzymując, że D. ogłasza tylko pewne zasady ogólne, których słuszność państwa ją wydające, albo do niej przystępujące, stwierdzają podpisami Bwojemi, ale się nie obowiązują bynajmniej do ich zachowywania; w istocie wszakże państwa przez deklaracye wzajemne ustanawiają takie same stosunki obowiązkowe, jako i przez zawarcie umów uroczystych, zwanych traktatami. Tak na przykład między innemi, żadne państwo nie zakwestyonowało dotychczas De-klaracyi morskiej, podpisanej r. 1856 w Paryżu. W liczbie 102 układów międzynarólowych, zawartych z Rossyą od r. 1880 do 1892, i opubli-za samodłuź- kowanych w zbiorze praw („Coöpame y3aK0Hemä“) 29 zwie się D-ami: (Dotyczą one głównie Btosun-ków pocztowo-telegraficznych i handlowych).

Deklaracya czeska. Kiedy r. 1867 w państwie austryackiem zwołano sejmy krajowe dla obioru posłów do rady państwa i gdy miano, według projektu Beusta, zatwierdzić ostateczną ugodę z Węgrami bez żadnych rozpraw, sejm czeski wysłał do cesarza adres z wyrażeniem przekonania, że tylko przez zapewnienie samorządu dla każdego zosobna kraju można osiągnąć całkowity spokój w państwie. Adres ten stał się przyczyną rozwiązania sejmu i rozpisania nowych wyborów, podczas których większość niemiecka wysłała ze swego grena posłów do rady państwa, a posłowie czescy, w liczbie 81, złożyli swe mandaty. W roku następnym na sejm się nie stawili, a natomiast d. 25 s erpnia podali prezydyum sejmowemu pamiętną D-ę, w której, powołując się na swój protest z d. 13 • kwietnia r. 1867, oświadczyli, że nie mogą zasiadać w sejmie, nie chcą bowiem zgodzić się na to, aby po zaprowadzeniu dualizmu utworzyło się w zachodniej połowie cesarstwa nowe państwo, w któ-remby królestwo czeskie utonąć miało. Odtąd, aż do r. 1870 posłowie czescy wcale już nie brali udziału w obradach sejmu.

Deklaracja gallikańska, ob. Ga lii kań ski kościół.

Deklaraoya praw człowieka, ob. Rewolu-cya francuska.

Deklaracja Toruńska (Declaratio Thoru-nensis) jest to wyznanie wiary, złożone przez teologów ewangielicko - reformowanych na Collo-

quium charitativum w Toruniu r. 1645.—Ob. Colloquium.    *

Deklinacja w gramatyce. Do zasadniczych właściwości języków indoeuropejskich albo arjoeuro-pejskich należy fleksja wyrazów czyli zdolność odmieniania imion i słów w celu wyrażania w mowie różnych stosunków pomiędzy temi wyrazami. Oprócz indoeuropejskich własność tę posiadają także języki semickie. Stąd też oba te szozepy językowe, ze względu na swoją budowę, uoszą nazwę języków odmieniających albo fleksyjnych. Właściwość ta wyróżnia jo stanowczo o t wszystkich innych grup językowych, t. j. od języków nieskła-niających czyli jednozgłoskowych (jak chiński, ty-becki...), od zlepiających albo aglutynacyjuych czyli przyczepkowycb, których pierwiastki zlepiają się w pewne połączenia wielozgłoskowe (np. jęz. fińsko węgierskie, turecki, japoński...) i od języków wcielających, które w słowo wcielają całe zdanie (np. liczne języki amerykańskie) (ob. W. Encykl. I, 276). Wyraz ‘fleksja’ w obszerniejszym znaczeniu oznacza naukę o odmianach i, łącznie z ety-mologją czyli słoworodem, stanowi część gramatyki, zwaną morfologją albo nauką o formaoh. Fleksja, jako nauka o odmianach wyrazów (inaczej odmienDia), obejmuje dwa działy: deklinację czyli skłanianie imion, i konjugację czyli czasowanie słów. Przez deklinację (od łać. declinare, zginać, skłaniać) rozumiemy w gramatyce odmianę albo skłanianie imion przez przypadki i liczby. Na taką odmianę wyrazów złożyły się dwa różne żywioły językowe z zupełnie róźnemi funkcjami: osnowy albo tematy imienne i przyrostki albo końcówki przypadkowe. Osnowa wyraża pewne zasadnicze pojęcie ogólne; przeznaczenie zaś przyrostka polegało na wyrażaniu stosunku pojęcia, zawartego w osnowie, do innego pojęcia, czyli—na bliższym określeniu owego pojęcia w przestrzeni i czasie. Łączenie ścisłe osnów imiennych z przyrostkami albo zakończeniami tworzy odmianę imion przez przypadki i liczby, czyli stanowi deklinację. Podstawa tworzenia się form deklinacyjnych jest taka sama jak i powstawania form konjugacyjnych czyli czasowania (ob. W. Encykl. XIV, 728). Ze strony formalnej zachodzi zupełne podobieństwo pomiędzy utworami imiennemi i słownemi. I w jednych i w drugich łączenie się przyrostków z osnowami stanowi istotę rzeczy. Dla tego też w epoce pierwotnego tworzenia się fleksji wszelka odmiana była deklinacją. Z czasem dopiero wyrobiły się dwie odrębne kategorje gramatyczne: u-tworów imiennych i utworów słownych, i ograniczono nazwę deklinacji do odmian rzeczowników, przymiotników, zaimków, oraz liczebników i imiesłowów, nazwę zaś konjugacji do odmian słów. Różnica między niemi polega na różnicy zakończeń: jedne, t. j. zakończenia przypadkowe, dodane do osnowy, czynią z niej imię z pojęciem przed-miotowości, czyli nazwę przedmiotu; drugie, zakoń. osobowe, dołączone do tejże osnowy, tworzą słowa, których pojęcie opiera się na stosunku podmiotowości (np. sansk. dä-s ‘da-w-ca’, da-m ‘dawcę’; ä-dä-m, dä-m *da-łem’; łać. ag-men ‘tłum, pochód’ i ag-o, agis,., ‘pędzę, prowadzę’; duc-s = dux, duc-em ‘wódz, wodza’i duco, ducere ‘wiodę’ i t. p.). Proces tworzenia się deklinacji czyli odmian przez przypadki i liczby odbył się w epoce bardzo odległej, bo jeszcze przed rozdzieleniem się ogólnej mowy aryjskiej na pojedyńcze języki. Deklinacja więc należy do właściwości języka aryjskiego. Tym samym każdy z oddzielnych języków fleksyjnych już na początku swego odrębnego życia posiadał pewne odmiany deklinacyjne, pewien zasób form przypadkowych, które w wiekach następnych nie pozostały nieruchome mi, ale dalszym ulegały przeobrażeniom. Dzieje każdego języka fleksyjnego uczą, że zarówno osnowy czyli tematy imienne lub słowne, jak i przyrostki ich deklinacyjne i konjugacyjne, oraz inne części wyrazów, a wskutek tego i całe postaci wyrazów i wszystko w języku doznaje zmian dwojakiego rodzaju; jedne z nich są czysto fonetyczne, głosowe, zgodne z naturą głosową każdego języka, z zasadami jego fonetyki; drugie zmiany dokonywane pod wpływem analogji czyli upodobnienia morfologicznego, wskutek czego następują przekształcania się jednych form na podobieństwo drugich. Wiadomo z gramatyki porównawczej, że tematy czyli osnowy pierwotne indoeuropejskie kończyły się, między innemi, na samogłoski -o, -a, i, -w; np. sansk. vrka-, lite w. vflka-, grec, łyko- (wilk), sansk. âvi-, lit. avi-, gr. o i-, łać. cvi- (owca), sskr. sünu-, lit. süuù-, słów. syn't- itp., i od nich mianownik rzeczownika tworzył się przez dodanie przyrostka s, t. j. sskr. vrka-s, lit. wił kas, gr. lyko-s (wilk), sskr. ńvi-ś, gr. of-s, łać. ovi-s, lit. avi-s (owca), sskr. sünü-s, lit. süuù-s, słów. syni,, (lub też osnowa zakończona na samogłoskę jest zarazem mianownikiem, nie przyjmując przyrostka; jak np. sskr. aśva (kobyła), gr. chora (kraj), stsłow. rąka, lit. rankà (ręka) i t. p.). Otóż wzmiankowane tu osnowy, które w mianowniku mają przyrostek-s, dzięki powyższym zmianom, w językach słowiańskich nie-tylko nie tworzą imion z przyrostkiem s, ale pozbyły się swoich samogłosek końcowych i przerodziły się w osnowy czysto spółgłoskowe, jak np. wilk, syn, i t. p. (i są zarazem formami mianownika); dźwięki zaś, które miejsce tych końcowych samogłosek zajęły, w połączeniu z pierwotnemi końcówkami przypadkowemi (również zmienionemi) utworzyły w językach słowiańskich, jak i w innych indoeuropejskich, owe cząstki, zwykle zwane zakończeniami, albo końcówkami, które wyrażają rozmaite stosunki deklinacyjne (np. w stsłow. celownik 1. p. sym*-i=syn-ov?; biernik 1. p. rąka-m =*rąk-ą (poi. rękę), lit. ranka -m= rank - ą i t. p.). Co się tyczy pierwotnych przyrostków przypadkowych, są one pochodzenia przeważnie zaimkowego. Znaczenie ich pierwotne było określone: one wyraźnie ograniczały ogólne pojęcie, tkwiące bądź w pierwiastku, bądź w osnowie wyrazu i bliżej oznaczały właściwości tego ogólnego pojęcia. Z biegiem jednak czasu, wskutek przemian głosowych zacierało się stopniowo to poczucie łączności pomiędzy stroną formalną a wewnętrzną przyrostka, wkońcu z wytworzeniem się gotowych form językowych, pierwotne zna-ozenie przyrostków zamarło; natomiast ustalił się zwyozaj, którym się kierujemy przy użyciu form gramatycznych z właściwemi im przyrostkami. W gramatykach języków fleksyjnych nazwą deklinacji oznaczają się pewne klasy rzeczowników i przymiotników, ułożone w pewien system podług ich zakończeń; liczba tych deklinacji jest różną zależnie od samych języków, t. j. stosownie do natury rzeczowników i ich zakończeń. Pierwotnie, w dobie języka ogólno - aryjskiego, jakość deklinacji zależała od budowy samej osnowy: każdy gatunek osnów miał właściwą sobie deklinację. W epoce poaryjskiej, w oddzielnych językach in-doeuropejskich, odmiany deklinacyjne utrzymują się przez szeregi stuleci, zmieniając się i widocznie ubożejąc. Liczba przypadków z 8-u, pierwotnie odziedziczonych, stopniowo się zmniejsza: język sanskrycki ma ich 8: mianownik (nomin.), wołacz (voc.), biernik (acc.), dopełniacz (genet), pochodnik (ablat.), celownik (dat.), miejscownik (loeat.) i na-rzędnik (instrum.) i 3 liczby: pojedyńczą, podwójną i mnogą; łaciński ma 6 przypadków i dwie liczby; grecki 5 przyp. i 3 liczby, słowiańskie i litewskie po 7 przyp. i 3 liczby; jęz. gocki 5 przyp. i 2 liczby i t. d. Oto np. deklinacja rzeczownika aryjskiego ulqo-s (wilk) z osnową na -o, i rzeczow. sunu-s i innych z osnową na -u w kilku językach arjoeuropejskich:

Polega on na tym, że funkoje dwuch lub więcej przypadków jedną wyrażano formą. Tak np. w wielu osnowach imiennych jedna forma dekli-nacyjna służy dla dopełniacza (genet.) i pochodni-ka (ablat.) licz. pojed. (np. sauskr. nav-âs, grec, ne-ós, ‘okrętu’ i ‘z okrętu’); we wszystkich zaś osnowach jedna forma spełnia funkcje celownika i pochodnika licz. mnogiej (np. näu-bhjas, łać. navi-bus, ‘okrętom’ i ‘z okrętów’ i t. p,). I w czasach nowszych w językach indoeuropejskich ciągnie zię ten sam proces łączenia w jednej formie deklinacyjnej kilku znaczeń różnych form przypadkowych; np. przypadek, oznaczany w gramatykach greckich jako ‘dativus’ (celownik), jednoczy w sobie znaczenia celownika, miejscownika (locativ.) i narzędnika (instrum.), tak, że formy greckie, zwane formami dativu, właściwie są częścią dawnemi formami celownika (np. oiko, ‘domowi’), częścią formami miejscownika (jak né-î ‘na okręcie’, nav-si ‘na okrętach’) częścią też formami narzędnika (jak o i koi s ‘domami’). Podobnie w jęz. łacińskim przypadek, zwany ablativus (pochodnik) 1. poj. łączy w sobie znaczenie pochodnika (np. equó[d] ‘od konia’), miejscownika i narzędnika (np. homine). To samo mamy w jęz. słowiańskich; w nowszej np. polszczyźnie dopełniacz licz. poj. imion żywotnych r. męsk. (pana, lwa) wszedł w użycie zamiast właśoiwej formy

8 a n s k r.

grec.

łać.

goc.

1 i t e w.

s t s ł o w. } p o 1 s.

L. poj. mian. woł. bier. dop. poch.

cel.

miej.

narz.

vrka-B (wilk) lyko-s vrka vrka-m vrka-sja vrka-d vrkäja    lÿkôi

vrkë vrkâ

Ke

lyko-n

lykoio,-ou

lupU-8

lupę

lupu-m

łupi

lupo(d)

lupo

vulf-s

vulf

vulf

vulfi-s

vulfa(?)

viłka-s

vilkè

viłką

viłko

yłbki,

vfoce

vlbkb

yłbka

wilk wilku wilk,-a wilka

viłkui

vilkè

viłkń

wilk-owi

wilku

vłbku vtace vkbko-mB wilkiem

i t. d.

L. poj. mian. woł. bier. dop. poch.

cel.

sönü'S (syn) pëchy-s (łokieć) manu-s (ręka) sunu-s pechy pechy-u pëcheos (pëcheos) pëchei

sńn5

(manu-s)

miej.

narz.

sunń-m

sünô-s

SUDÓ-Ś

sünâv-e

Bünâü

eünv-â

manu-m

manü-s

manö(d)

manu-ï

manu

manû

sunu

sunu

sunau-s

sünù-s

sûnaû

SÜUUn

8üaaü-s

syni»

synu

synt

synu

syn

synu

suną

syna

i t. d.

sunâ-u

(suna-u)

sünui

sünujè

sünu-mi

synov-i

synu

synomb

synowi

synu

synem

Widać tu rozmaitość zakończeń, ale są i niektóre znamiona trwalszej ich jednostajności, jak np. w bierniku rzeczowników męskich i żeńskich zakończenie nosowe m, lub jak w greckim n, a w słowiańskim i litewskim samogłoski nosowe; np stsłow. rąką, poi. rękę, lit, ranką (lecz już wsłowiań?. po samogłosce osnownej krótkiej zakończenie nosowe zginęło; np. biern. stsł. ył-bk-b, synb, litew. viłką, sunun itp.). Liczebne zmniejszanie się form przypadkowych jest procesem bardzo dawnym, najstarszej epoki aryjskiej sięgającym.

biernika; w liczbie mnogiej zjawisko to powtarza się w zakresie szczuplejszym, t. j. form dopełniacza używamy zarazem dla wyrażenia biernika, lecz tylko w rzeczownikach osobowych (panów, synów), nazwy zaś zwierząt zatrzymały dawną formę biernika (np. lwy, wilki i t p., którą, nawiasowo dodamy, przejął i przyswoił sobie mianownik 1. m. i posługuje się nią ogólnie zamiast dawniejszej swojej: lwi, wiloy i t. p.). Powody tworzenia się w każdym niemal języku takich przypadków złożonych, albo raczej mieszanych, są natury składniowej. Procesy takie prowadzą w następstwie do zaniku pewnej lub pewnych form de klinacyjnycb. Wszelako, gdy forma jakiego przypadku wyszła z użycia, nie można orzec, Ż9 przypadek ten materjalnie znikł całkowicie, on bowiem część swojej treści przekazał innym przypadkom, które go przeżyły. Stopniowe ubywanie form de-klinacyjnych sprowadziło już w niejednym z nowszych języków fleksyjnych zatratę deklinacyl. Jęz romańskie: francuski, włoski, hiszpański, portug. pozbyły się deklinacji całkowicie. Z giermańskich niektóre, jak niemiecki, w części ją posiadają, w innych zaś, jak w angielskim, duńskim i in. deklinacja zanikła prawie zupełnie i nieznaczne tylko jej 'szczątki dotąd pozostały. Z pomiędzy słowiańskich utratą deklinacji wyróżnia się jeden tylko bułgarski. Języki te, t. j. bułgarski, romańskie i w części giermańskie dawną deklinację zastępują dziś sposobami opisowemi, posiłkując się w tym celu osobnemi wyrazami, jak przyimkami, przedimkami, lub innemi cząstkami pomocniczemi; niekiedy też samo położenie wyrazu w zdaniu określa dostatecznie jego stosunek do innych części zdania. Z utratą fleksji budowa każdego z tych języków ulega zasadniczym przeobrażeniom: z ję zyków syntetycznych stają się one analitycznemi (Ob. W. Encykl. III, 61). Zaznaczyć jeszcze należy główne rodzaje deklinacji. Bywa ona: i mien na lub też zaimkowa, a w językach słowiań skich i litewskich deki. mieszana, z obu poprzednich rodzajów złożona czyli ściągnięta. O deki. imiennej, która jest właściwością imion (t. j. rzeczowników i przymiotników), mówiliśmy dotychczas. D. zaimkowa jest właściwa zaimkom, które zarówno w swojej budowie jak i we fleksji przedstawiają wiele odrębnych właściwości. Zaimki bywają rodzajowe (wskazujące, względne, dzierżawcze) i osobowe. Deklinacja zsimków rodzajowych (formy na 3 rodzaje) pierwotnie była zupełnie różną od deklinacji imiennej, jak to widzimy w językach aryjskich, litewskich i słowiańskich; w jęz. greckim już ją wyparła w znacznym stopniu deklinacja imienna. I). zaimków osobowych ulega w rozmaitych językach najbardziej wpływom analogji. D. złożona albo ściągnięta, zwana także o kr e ś ln ą, w językach słowiańskich i litewskich należąca do późniejszych właściwości aryjskiego okresu językowego, obejmuje przymiotniki, imiesłowy i pewne liczebniki. Forma każdego przypadku tej deklinacji powstała z zestawienia, a następnie połączenia ze sobą dwu form: imiennej, t. j. formy przymiotnika, odmienianego jak rzeczownik (formy nieo-kreślnej) z odpowiednią formą zaimka rodzajowego (wskazującego) ji, ja, je. W starosłow. np. mianownik tej odmiany tak się przedstawia: dobr-n-f ji=dobryj; dobra-j-ja = dobraja; dobrc-f je = do-broje; dopełniacz: dobra + jego =jdobraago = dobra* go, itd. W jęz. polskim: mian. dóbr +ji = dobry; dobra+ja = dobraja = dobra = dobra = dobra; do-bro+je = dobroje = dobre =:dobie = dobre; dopeł. dobra -j-jego — dobrejego = dobrego= dobrego = dobrego itd. Wskutek takiego połączenia form zaimkowych z formami przymiotnika imiennemi, otrzy-

Encyklop. Powsz II»»*- Zesz 117. T XV.

mał przymiotnik nową odmianę złożoną, albo określną, zwaną też zaimkową ze względu że zakończenia jej powstały z zakończeń przypadkowych zaimka ji, ja, je. Dawniejsza deklinacja przymiotników imienna albo rzeczowna utrzymała s’ę w języku w wielu formach, które w jęz. słowiańskich stały się przysłówkami, lub też zakres ich użycia ograniczony został pewnemi warunkami składniowemi.

Deklinacja polska. Język polski w liczbie wła-ściwośćci, odziedziczonych przy swoim oddzieleniu się od języka prasłowiańskiego, podobnie jak język starosłowiański (st. bułgarski) i inne słowiańskie, otrzymał także pewną gotową deklinację czyli skłanianie imion przez przypadki i liczby. Zasadzała się oua, tak samo jak i odmiana w innych jęz. arjoeuropejskich, na łączeniu tematów czyli osnów imiennych, albo też zaimkowych z przyrostkami czyli zakończeniami przypadkowemi. Sposób ten skłaniania w ciągu szeregu stuleci samoistnego życia języka pols. podlegał licznym przeobrażeniom, stosownie do praw jego głosowni i pod wpływem analogji czyli upodobniania form jednych do drugich. Deklinacja więc owej doby przedwiekowej różnić Bię musiała znacznie od deklinacji języka nam spółczesnego. Język polski zachował do dziś siedem przypadków: 1-y mianownik, 2-i dopełuiacz, 3-i celownik, 4 y biernik, 5 y wołacz,

6-y narzędnik, 7-y miejscownik; dwie liczby: poje-dyńczą i mnogą i trzy rodzaje. W dawnej pol-saczyźnie istniała nadto liczba podwójna, w której, podobnie jak w innych językach słowiańskich, rozróżniały się tylko 3 formy przypadkowe: jedna dla mianownika, biernika i wołacza (np. dwa szczyta, oba miecza; dwie słowie, dwie sercy; dwie rybie, dwie szablicy), druga dla dopełniacza i miejscownika (np. dwu królu, na obudwu łanu; w oczu naszu; obu uszu; z obu stronu, we dwu ziemiu), trzecia dla celownika i narzędnika (dwiema ławni-koma, obiema brzegoma; dwiema stoma, obiema wojskoma; rękoma własny ma, z czterema wieźo-ma itp.). W liczbie mnogiej w imionach wszystkich trzech rodzajów forma mianownika służy zarazem jako wołacz (mężowie, czyny, głowy, słowa itp.). W rodzaju nijakim jedną zawsze mają formę: mianownik, biernik i wołacz wszystkich trzech liczb. W rzeczownikach żeńskich na a z poprzedzającą spółgł. twardą, jako też w męBkich nieosobowych na spółgł. twardą forma biernika licz. mn. (na -y: głowy, ryby, orły, ludy, dęby...) zastępuje również mianownik. W rzeczownikach zaś żeńskich zakończonych w mianow. na spółgł. zmiękczoną, t. j. z osnową pierwotną na -i (np. kość, rzecz...) mamy aż w 8-u przypadkach na 14-e jednaką formę na -i lub •y (kości, rzeczy...). I w polskim więc, podobnie jak w innych arjoeu-ropejskicb, jedna forma deklinacyjna spełnia nieraz funkcje dwu lub więcej przypadków,—Podział ogólny deklinacji na imienną i zaimkową, podobnie zależny jest od różnicy przyrostków, jak i w innych językach arjoeuropejskich. Deklinacja imienna albo rzeczowna obejmowała rzeczowniki, przymiotniki, pewne liczebniki i imiesłowy; zaimkowa

33

>*"î

odmianę zaimków rodzajowych i osobowych; z połączenia zaś tych dwu rodzajów deklinacji powstała nadto deklinacja złożona, właściwa przymiotnikom, zwana także określną, albo od charakterystycznych zakończeń — zaimkową. Podział deklinacji imiennej na pewne klasy opierać się winien na różnicy osnów pierwotnych, a więc zależeć od końcowych brzmień tychże osnów; brzmienia te są dwojakie: jedne samogłoskowe, drugie spółgłoskowe. Stąd też i deklinacja pierwotna imion dzieli się na: deklinację samogłoskową i spółgłoskową. Deklinacja samogłoskowa obejmuje osnowy pierwotne na: -a, -i, -u; spółgłoskowa zaś osnowy na: -w, -r, -nt, -s i w (np. imiona o osn. na a: pan, sąd, jarzmo, zło; głowa; osn. na ja: ociec, wódz, jednacz; imienie, miejsce; dusza, wieża; o osnowie na i: część, młódź, pięć; osn. na u: syn, dom, miód...). Typowe postaci osnów z temi zakończeniami, zmieniając się kolejno w epoce aryjskiej, baltycko-słowiańskiej, ogólno-słowiańskiej i w czasach późniejszych, na gruncie polszczyzny przedstawiają oblicza do pierwotnych najczęściej wcale niepodobne. Tak np. osnowy na -a (przyjmujące pierwotnie w mianowniku -s), wskutek ogólnej zasady głosowej jęz. polskiego, utraciły tę samogło skę i prżedstawiają się dziś w postaci z końcową spółgłoską, jak np. imiona: pan, sąd, grzech, rozum, początk, plastr, wizerunk (nowopol. początek, plaster, wizerunek..,), podobnie przymiotniki: żyw, opłwit, czyst, mądr...; osnowy zaś pierwotne na -ja mają dziś w zakończeniu spółgłoskę zmiękczoną, jak: mąż, koń, sąpierz, jednacz itp. Osnowy te stały się zarazem formami mianownika imion męskich; osnowne zaś -a tych imion zjawia się dopiero jako zakończenie ich dopełniacza 1. p., zwykłe w staropolszczyźnie; np. pana, sąda, grze-cha, gniewa, rozuma itd. Obok tego jednak już w najdawniejszej epoce jęz. polskiego (jak i innych słowiańs.) te same rzeczowniki w dopełniaczu przedstawiają się z zakończeniem -u; t. j. sądu, grzechu, gniewu, rozumu i tym podobne, do dziś używane, a powstałe drogą upodobnienia do form dopełniacza imion innej kategorji, mianowicie z pierwotną osnową na -u (takich jak: synu-, domu-, sadu- i t. p.), które również końcowe u u-traciły i przedstawiają dziś osnowy z końcową spółgłoską: syn, dom, sad, wół, miód itd. Nawzajem też w tym procesie stopniowego zlewania się dwu kategorji imion i równania się dwu deklinacji, dopełniacz grupy rzeczowników z pierwotną osnową na -u, wskutek upodobnienia morfologicznego do form dopełniacza imion na -a, przybierał postać z zakończeniem a, tak, że z form pierwotnych: synu, domu, stanu, sadu... powstały i czas jakiś istniały w języku takie jak: syna, doma, stana..., z których do dziś w wyłącznym użyciu pozostała forma ‘syna’, inne zaś, w niewielkiej liczbie powróciły do swoich zakończeń na -u. To wzajemne działanie analogji, jako siły upodabniającej jedne formy do drugich, miało ten skutek, że pierwotna gienetyczna różnica końcówek dopełniacza a i u, oparta na różnicy osnów na -a i osnów na -u, z czasem w poczuciu mówiących

zatarła się zupełnie, a język w wyborze jednego z tych dwu zakończeń dopełniacza powodował się innemi, już nie etymologiczne mi względami, lecz wytworzył co do tego zasady nowe, przeważnie na wewnętrznym znaczeniu wyrazu oparte. (Określają je bliżej podręczniki do nauki praktycznej języka). Z kategorji osnów na -a utrzymały pierwotną postać rzeczowniki przeważnie żeńskie, których końcowe a osnowy stało się zakończeniem mianownika (np. głowa, ręka..., oraz takie męskie jak: wojewoda, mężczyzna itp.). Język polBki i wogó-le słowiańskie zgadzają się tu z innemi arjoeuro-pej8kiemi, w których te same osnowy są zarazem mianownikami 1. p. (bez spółgłoski końcowej -s). Co się tyczy pierwotnych OBnów spółgłoskowych na -n, -r, -nt, -s, -w, i one również nie utrzymały swoich odrębnych znamion starej deklinacji, ale straciły na zasadzie ogólnej końcową spółgłoskę i upodobniły się do deklinacji samogłoskowej. Tak np. osnowy na -n męskie, jak: kamień-, płomień-, stopień-,... przeszły do deklinacji osnów pierwotnych na -ja (kamień, kamień-a itp.); osnowy zaś rodzaju nijakiego, jak: imien-, znamien-, wrzemien-, plemien-,.,. wytworzyły w mianowniku formę z nosowym ę (imię, znamię, wrzemię, plemię ..., właściwie przejętą z biernika), w dalszej zaś odmianie w liczbie pojed. przyłączyły się do osnów pierwotnych na -ja (imień-a, znamień-a...), w liczbie zaś mnogiej do osnów na -a (imion a, znamion-a...). Osnowy pierwotne na -s, jak: niebios-, cieles-, koleś-..., wszystkie rodź. nijakiego, po utracie końcowego s przeszły do deklinacji osnów na -a i utworzyły formy mianownika na -o, analogiczne takimże imionom nijakim; stąd wynikły postaci: niebo, ciało, koło, słowo... i odmiana ich ta sama co i wyrazów: okno, siodło, jezioro itp. Postaci osnów pierwotnych na -s zachowały się jeszcze w liczbie mnogiej: niebiosa, niebios tudzież w innych utworach, jak: niebies-ki, cielesny, kolasa (z kolesa). To samo ma miejsce i w innych jęz: słowiańskich (porów. stsł. nebes-, tëles-, sloves-, ćudes- itd.). Osnowy spółgłoskowe na •nt, straciwszy końcowe t, utworzyły z n i poprzedniej samogłoski nosowe ę (będące końcówką biernika, mianownika i wołacza), np. źrebię, dziecię, pisklę,...; w dalszej zaś dekliuacji poszły za wzorem osnów na -n (jak: imię, imień-a,..., w 1. m. imion-a,...), tj. źrebięć-a,... w 1. m. źrebięt-a, itd. Wobec tak rdzennych przekształceń osnów pierwotnych i jednoczesnego zacierania się różnic pomiędzy różno-rodnemi klasami odmian, wytworzyły się nowe kategorje deklinacyjne imion, a przy ich grupowaniu podług jednakich zakończeń przypadkowych wielki wpływ wywierał rodzaj rzeczownika i jego zakończenie mianownika. Opierając się na tych zasadach, możemy ująć wszystkie rzeczowniki polskie w cztery oddzielne klasy odmian czyli deklinacje, różniące się od siebie stafemi znamionami. Deklinacja I*sza, męska, obejmuje rzeczowniki rodzaju męskiego, zakończone w mianowniku 1. poj. na spółgłoskę twardą lub miękką; np. syn, rolnik, lew, dom, obłok; mąż, król, pasterz, koń, deszcz, zdrój itd. Deki. II-a, nijaka, do której należą wszystkie rzeczowniki rodzaju nijakiego, zakończone w mianow. 1. p. na o, e i ę; np. miasto, pismo, słowo; pole, zboże, pytanie; imię, ramię; cielę, jagnię, źrebię itp. Deki. IU-a, żeńska, obejmująca rzeczowniki rodzaju żeń skiego, zakończone w mianow. 1. poj. aa a i i; np. matka, głowa, szkoła; wieża, suknia; lilja, misja, historją; pani, bogini, itp.; oraz w liczbie pojedyńczej rzeczowniki męskie, zakończone w mianow. na a i o, jak np. rządca, poeta, woźnica, niemowa; Kmita, Zawisza, Fredro, Matejko itp., w liczbie mnogiej odmieniające się podług deklinacji 1-szej, męskiej. Deki. IV a, żeńska, obejmująca rzeczowniki rodź. żeńskiego zakończone w mianowniku 1. poj. na spółgłoskę miękką, np. kość, gałąź, dłoń, sól, wieś, kolej, moc, rzecz, młodzież itp. Jak deklinacja I-sza obejmuje wszystkie rzeczowniki męskie bez względu na ich osnowy pierwotne ( a. -ja, -u,...), tak i w deklinacji Ii-ej mieścimy również wszystkie nijakie, pomimo różnicy ich osnów: zakończenia bowiem przypadkowe są we wszystkich jednakie. Nadto deklinację nijaką nazywamy drugą, gdyż pomiędzy nią a I-szą blizkie zachodzi podobieństwo w innych zakończeniach. Deki. III i IV-a mieszczą w sobie dwie wielkie grupy rzeczowników żeńskich, rozróżnione z powodu znacznych różnic w zakończeniach odmiany jednych i drugich. D.

3-a ma w bierniku zakończenie nosowe ę i ą (matkę; panią), w 4-ej biernik jest równy mianownikowi; nadto w deklinacji 4-ej jedna forma służy kilku przypadkom (np. ‘kości’ itp. w 8-u przypadkach).—Zaznaczyliśmy wyżej, że w życiu każdego języka na zmiany i przekształcenia fleksyjne jego wyrazów silny wpływ wywiera analogja czyli u-podobnianie form jednej gromady wyrazów do form gromady drugiej. Działanie tego czynnika psychicznego widoczne jest na każdym kroku w historji form deklinacyjnych jęz. polskiego. Przedstawiliśmy działanie to przy kształtowaniu się form męskich dopełniacza 1. p. na -ai u (ob. wyżej str. 258). Tak samo wynik upodobnienia morfologicznego mamy we wszystkich formach żeńskich celownika 1. ma; matkom, głowom, duszom, i t. d., które weszły w użycie od wieku XVI-go zamiast dawniejszych właściwych form żeńskich na -am: matkam, głowam, duszam itd., pod wpływem form celownika męskich i nijakich, nierównie liczniejszych w języku i częściej niż żeńskie używanych. Dawne też formy na -am zostały przez nie z języka polskiego zupełnie wyparte. W innych jęz. słowiańskich przeciwnie formy na -urn stały się ogóluemi dla wszystkich rzeczowników (jak w wiel.-i małoruskim, w łużyckich), lub pozostały tylko przy imionach żeńskich (jak w czeskim na a i słoweńskim). Wiadomo również że rzeczowniki żeńskie na a z poprzedzającą spółgłoską twardą: matka, głowa, cnota,... i w dawnym języku i dzisiaj kończą się w bierniku na ę (matkę, głowę, cnotę...); wszystkie zaś żeńskie na a z poprzedzającą spółgł. miękką (t. j. z a pochylonym) miały w dawnej polszozyźnie w bierniku 1. p. zakończenie ą, t. j. mówiono: mieć wolą, władzą, jeść wieczerzą, stroić lutaią, mieć racją, pisać historją, witać panią, mistrzynią, zwiedzać Francją, Anglją i t. p. Otóż z biegiem czasu formy te pod wpływem liczebnej przewagi wyrazów grupy pierwszej (matkę, głowę...) zaczęły się używać również z końcówką ę, i najwcześniej (wiek XVIII) ustaliły się nowe formy takie jak: władzę, pracę, wieżę, zorzę i t. p. Z kolei za niemi, już za dni naszyok, tejże sile upodabniającej poddały się i inne gatunki rzeczowników tej gromady, i obecnie mówimy i piszemy z zakończeniem ę w bierniku : wolę, lutnię, łaźnię, suknię, rację, bistorję, Francję, Anglję, Marję, boginię; jeden wyraz ‘pani’ pozostał przy dawnej formie ‘panią’ i zawdzięcza to częstym, w codziennej mowie używanym wyrażeniom takim, jak: witam panią, żegnam panią itp.—W deklinacji zaimkowej, właściwej zaimkom OBobo-wym i rodzajowym zasługuje, na uwagę zaimek wskazujący ji, ja, je, którego odmiana dała początek deklinacji przymiotników złożonej, albo określnej. Pierwotnie, w dobie wspólności językowej i w okresie poaryjskim przymiotniki miały tę samą odmianę, co i rzeczowniki, jak to widzimy w sanskrycie, greckim, w łacinie i in. Tak było we wszystkich językach słowiańskich, tak samo i w polskim (np. mian. dóbr, syt, pełen...; do-peł. dobra, syta [do syta], pełna; cel. dobru, sytu, pełnu itd ). Deklinacja taka przymiotników zowie się rzeczowną albo nieokreślną. Z ozasem formy zaimka wskazującego, dodawane po przymiotnika jako bliższe jego określenie, zrastały się z nim razem, nadając jego formom własne zakończenia (np. dobry, syty; dobrego, sytego, itd. (Ob, wyżej str. 527). Wszelkie zmiany fleksyjne, jakim podlegała odmiana powyższego zaimka w ciągu dziejów języka, uwydatniały się też i w deklinacji złożonej przymiotników. Tak np. wiadomo, że zaimek jit ja, je w dawnej polszozyźnie do wieku XV-go miał formy miejscownika 1. p : jem, jej, jem oraz: (w) wiew», niej, niem (gdzie n oderwane zostało od przyimka wzn w zestawienin wzn jem i przyłączone do osnowy zaimka j-). Podobne też zakończenia miały w tym przypadku i przymiotniki (np. w dobrem, -ej, -em, w wielkiem, -ej, -em itp.). Narzędnik zaś przedstawiał postaci: jim, ją, jim, obok: nim, nią, nim, i te do dziś się utrzymały. Tak samo w przymiotnikach (np. dobrym, dobrą, dobrym; wielkim, wielką, wielkim itp.). Lecz formy miejscownika w rodzaju męs. i nij.: jem oraz niem nie pozostały bez zmiany; już w końcu w. XV-go pod wpływem form narzędnika jim i nim, wskutek pewnego między niemi podobieństwa dźwiękowego, przyjmują postać tego narzędnika i od w. XVI-go używają się zamiast dawnych, tj, w na-rzęd. mamy: nim, nią, nim, a w miejsc, w nim, w niej, w nim. To samo w przymiotnikach. Wskutek takiego upodobnienia hekzyjnego, od wieku XVI-go mamy w narzędniku i miejscowniku zaimków rodzajowych i przymiotników jedną formę z zakończeniem -ym lub -im na oba rodzaje, męs. i nij. (np. dobrym czynem, dobrym dziełem i w dobrym czynie, w dobrym dziele). Przepis Kopczyńskiego, odróżniający rodzaje w tych dwu przypad-

Warszawa r. 1887 i 1888).

R. M.

R. M.

kach, t. j. przeznaczający zakończenie -im, -ym dla rodzaju męskiego, a *ém dla nijakiego, jest osobistym pomysłem jednostki, nie opartym na faktach żywego języka, lecz wysnutym z fantazji. Jako prawidło usprawiedliwić się nie da ani etymologją ani historją języka. Analogicznego odróżniania rodzajów nie zna żaden z języków słowiańskich, ani żaden z języków fleksyjnych i wogóle żaden z języków, znanych na obu półkulach ziemi. Stoi ono w odosobnieniu, jako anomalja w jednej tylko gramatyce polskiej, obce żywej mowie, narzucone językowi piśmiennemu gramatycznym dekretem jednego człowieka i na wiarę powtarzane przez jego naśladowców. —Jednym z charakterystycznych objawów siły uogólniającej zjawiska języka jest w 0-brębie deklinacji przekształcenie się biernika rodź. żeńs. zaimków z końcówką ę: moję, twoję, swoję, naszę, waszę, sarnę,... na odpowiednie formy z zakończeniem ą (np. moją książkę, twoją sławę, naszą wieś i t. p.). Stało się to pod wpływem form tego przypadku przymiotników (jak: dobrą, wielką, piękną itp.), używanych stale z zakończeniem ą. Tym sposobem formy biernika pewnych zaimków i rzeczowników r. ż , właściwe staropolszczyźnie, jak np.: swoję wolą, twoję fantazją, naszę religją, tę sarnę historją i t. p. (ob. wyżej str. 259), wskutek dwojakiego działania analogji, w nowszym języku uległy stanowczej zmianie na inne, i dziś na ich miejscu mamy: swoją wolę, twoją fantazję, naszą religję, tę samą historję itp. Są to fakty językowe, zaszłe w najnowszym, spółczesnym nam okresie Dokonały się one, nie jakimś sposobem sztucznym, ale drogą zwykłego, przyrodzonego rozwoju języka. I one, jak tyle innych, dowodzą wyraźnej w języku dążności do ciągłego umniejszania form różnorodnych i stopniowego ich ujednostajniania. Literatura: K, Brugmann „Grundriss der vergl. Grammatik der indogerm. Sprachen“ (t. II, str. 510 nst., Strassburg, 1890); tamż^ bibljogra-fja. Whithney „General considérations on the Indo - European Case-system“ (w „Transactions of American Philological Association“ tom XIII 1882).

K. Penka „Die Nominalflex'on der indogerm. Sprachen“ (Wiedeń 1878). Tamże historyczno-krytyczny przegląd prac o formach przypadkowych indoeur. str. 1—110, od Boppa (1826) do Hübschmanna „Zur Casuslehre“ (Monach. 1875); G. Meyer „Zur Geschichte der indogerm. Stammbildung u. Déclination“ 1875. Le ski en „Die Déclination im Slavisch - litauischen und Germanischen* (Lipsk 1876). Mi kłosi ch „Vergl. Grammatik der slav. Sprachen“ (t. III, wyd. 2 e Wiedeń 1876); Przy borowski „Vetustissima adjec-tivôrum linguae Polonae declinatio“ (Poznań 1861); Baudouin de Courtenay „Einige fälle der Wirkung der analogie in der polnischen déclination“ (w Kuhna i Scbleichera „Beiträge zur vergl. Sprachforschung“ 1868 t. VI, 19—88), praca pierwszorzędnej w nauce wartości; A. Kalina „Historją języka pois. I. Formy gramatyczne“ (Lwów 1883). J. Hanusz „Szkic gramatyczny na podstawie języków indoeurop.“ (Warszawa 1887 w „Pracach filolog.“ t. I i II, i w osob. odbitce); A. A. Kryń-ski „O deklinacji polskiej“ („Przegl. pedagogicz.“

Ą. A. Er.

Deklinacja, w astronomii, zboczenie (ob.), w fizyce, zboczenie magnetyczne, ob. Magne tyzm ziem ski.

Deklinator, declinatorium, toż co bussola zboczeń, ob. Bussola.

Deklinograf, samopisząca bussDla zboczeń, ob. Bussola.

Dekokcja, jest to metoda odwarowa (dekok-cyjna), stosowana przy zacierach browarnych. Słód szrutowaDy wsypuje się do kadzi zaciernej, do zimnej wody, a część utworzonej przez mieszanie kaszy przelewa się do kotła zaciernego dla zagotowania. Po odgotowaniu, ilość ta wraca do kadzi zaciernej i podnosi temperaturę całego zacieru. Manipulacyę podobną powtarza się kilka razy; zacier dochodzi stopniowo do-p28⁰R, -t-42°R, -j-53°R, +60°R, t. j. do temperatury cukrowania się krochmalu przy współdziałaniu diastazu. Jeżeli po zatarciu gotuje się, zamiast części kaszy, odcedzony z grubego gęsty płyn, zwie się to gotowaniem mętów. Dekokeyi, czyli metodzie dekokcyjnej, przeciwstawia się infuzya, czyli metoda infuzyjna, zwana także n al e wo w ą, przy której kaszę, czyli masę, zacierną, doprowadza się do temperatury cukrowania się (-|-60⁰R), jedynie przez dolewanie gorącej wody bez częściowego gotowania zacieru. Tego sposobu używają przeważnie browary angielskie, francuskie, belgijskie i amerykańskie.

Dekokt (łacińs. de coc tum), odwar, lekarstwo przyrządzane przez wygotowanie ziół lub innych organicznych substancyj. Do wyciągu tego rodzaju przechodzą składniki garbnikowe, gorzkie, klej-kie, sole itp., olejki eteryczne ulatniają się, a włókna drzewnikowe pozostają nie wygotowane. Dekoloracya, ob. Odbarwienie.

Dekolorymetr, przyrząd, obmyślony przez Paye-na, używany w cukrownictwie i t. p., do oceniania wartości odbarwiającej węgla. D. składa się z rury, zakończonej dwiema tafelkami szklanemi, w którą wprowadza się oznaczone ilości węgla i cieczy danej do odbarwienia; płyn odbarwiony porównywa się z płynem stałym, przyjętym do oceny: porównanie to daje wartość przybliżoną odbarwiającej siły użytego węgla.

Dekompozycya, ob. Rozkład.

Dekoracya (po łacinie De coratio=ozdob a) w szerszeni rozumieniu oznacza wszelkie przyozdobienie artystyczne, czy to jakiej budowli, placu, czy też jakiego bądź przedmiotu. W architekturze nazwa ta stosuje się do tego tylko, co nie stanowi żywiołu koniecznego konstrukcyi, co nie jest zawarowane przez wymagania mechaniki i cele praktyczne, ale służy jedynie do nadania gmachowi piękniejszego wyglądu. D. taka powinna nieodbicie odpowiadać charakterowi i stylowi budowli, nie naruszać jej form zasadniczych, lecz, przeciwnie, uwydatniać je i podnosić ich piękność. Rozróżniają dwa jej rodzaje: jedna jest czysto architektoniczna i zasadza się na kunsztownem obmy-śleuiu koniecznych części gmachu, jak gzymsy, fryzy, kapitele, bazy i t. p.; druga — czysto orna-mentacyjna, która, dla ożywienia i urozmaicenia ścian, sufitów i t. p., posługuje się plastyką i malarstwem. Już w czasach starożytnych bardzo ważne znaczenie miało malarstwo dekoracyjne, stanowiące osobną gałąź sztuki, w której historyi rozwój jego postępował w ślad za rozwojem malarstwa obrazowego. Niekiedy też do tej gałęzi zaliczają i takie dzieła, jakie tworzy to drugie, jeśli tylko są wykonane na sufitach lub ścianach gmachu głównie w celu dekoracyjnym (freski). Przedewazystkiem jednakże malarstwo dekoracyjne zasadza się na ornamentach, w ścisłem tego słowa znaczeniu, to jest na kombinacyi kunsztownej figur i linij geometrycznych, a także rozmaitych okazów ze świata roślinnego i zwierzęcego, często fantastycznie poprzekształcanych i pomieszanych (np. malowidła w domach pompejańskich, arabeski maurytańskie w Alhambrze, groteski Rafaela w loggiach watykańskich i t. p.) Od niedawnego czasu sztuką dekoracyjną (l'art décoratif), za przykładem Francuzów, zaczęto też i u nas nazywać zdobienie, stosowane do rozmaitych wyrobów rzemieślniczych (inacz. sztuka stosowana), stolarskich, szklanych, ceramicznych, bron-zowniczych, złotniczych i t. p.; — w ogólności do wszelkich przedmiotów zbytku i komfortu. — D-ą zowie się także przyozdabianie na czas pewien, w pewnych okolicznościach, podczas festynów, pochodów uroczystych, wesel, pogrzebów, chrzcin i t. p., nie tylko wnętrza świątyń albo pałaców, ale także placów i ulic. Niegdyś Włochy odznaczały się świetnem urządzaniem takich obchodów, któremi kierowali słynni malarze, architekci i pirotechnicy; często bowiem łączyły się z niemi il-luminacye i sztuczne ognie.—Wyraz Dekoracye najczęściej oznacza przybory teatralne, tak obmyślone, ażeby sprawiały złudzenie tego miejsca, na którem s:ę odbywa akcya, odgrywająca się na scenie. Dla tego D-e teatralne przedstawiają zazwyczaj bądź krajobrazy, bądź widoki prespekty-wiczne ulic, placów i wnętrz budowli. Malują je zazwyczaj farbami klejowemi, na płótnie, grunto-wanem klejem z blejwasem. Główne części składowe D-i teatralnej są: tło, kulisy oraz sklepie nie. Tło zawiesza się w głębi sceny przez całą jej szerokość i przedstawia to wszystko, co w odtwarzanym krajobrazie lub perspektywie znajduje się na dalszym planie; kulisy zaś są to płachty płótna węższe od tła, rozpięte na drewnianych lub żelaznych ramach i porozstawiane po bokach sceny, w dwa, trzy, lub klka rzędów jedna za drugą, z wyobrażonemi na nich przedmiotami bliższemi, jak np: drzewa, skały, domy, pilastry i inne części sceny. Sklepienie składa się z płócien, rozciągniętych w górze nad całą sceną i przedstawiających bądź części sklepienia niebios, bądź górne gałęzie drzew, bądź też sufit zwyczajny. Uzupełnienie D-yi stanowią malowane na płótnie, rozpiętem na urobionych w odpowiednie kształty ■wiązadłach z drzewa, rozmaite przedmioty, rozstawione na samej scenie, jak np. kamienie, mosty,

złomy skał, wiszące galorye i t. p.—Artysta, zajmujący się wykonaniem D-j teatralnych, zwąny Dekoratorem, powinien, przy zwyczajnym kunszcie malarskim, posiadać pewne wiadomości specy-alne: musi on znać gruntownie zasady perspektywy wykreślnej i powietrznej, wprawić się w traktowanie szerokie, umieć zastosować kolor>t do sztucznego światła i wogóle starać się o to, żeby wynikiem jego pracy widownia malownicza sztuki przedstawianej, nie tylko nie szkodziła jej zbytnią prostotą lub przesadą, lecz, przeciwnie, podnosiła wrażenie, łudząc widza pozorami rzeczywistości. Zabierając się do roboty, Dekorator, wykonywa najpierw szkic sceny, a potem według niego mały model jej tekturowy, z którego może powziąć wyobrażenie o efekcie, jaki sprawią dekoracye projektowane. Następnie, na podłodze pracowni rozpina płótno, przenosi na nie węglem, lub odpowiednio przyrządzoną czarną farbą, rysunek owego szkicu, a wreszcie przystępuje do malowania. Za paletę służy mu zwykle skrzynka ze słojami farb klejowych, do malowania — duże pędzle ze szczeciny, o długich rączkach. Często przytem robotę swą przerywa, aby wejść na galeryę, urządzoną w pewnej wysokości od podłogi w pracowni, i spojrzeć stamtąd na swe malowidło dla zmiarkowania, jakie sprawia wrażenie. Naturalnie, że przy pracy tej musi m eó pomocników, którym powierza wykonanie części podrzędnych.—Dekoracye do widowisk scenicznych były już używane u Greków starożytnych. Jednym z najdawniejszych dekoratorów, o którym coś wiemy z historyi, był Agatarchos, który żył około 460—420 przed Chr. W czasach nowożytnych, malarstwo dekoracyjne rozwinęło się najpierw we Włoszech, które i innym krajom dość długo dostarczały zdolnyoh wykonawców robót tego rodzaju. Z włoskich dekoratorów najsłynniejszym był w w. XVIII J. Ser-vandonî, który malował D-e Opery królewskiej w Paryżu. Potem pierwszeństwo w tym zakresie dostało się Francuzom, w pośród których w końcu wieku przeszłego odznaczył się Boqué, a tacy zaakomici malarze, jak Watteau i Boucher, nie uważali sobie wcale za ujmę, obok prac swoich artystycznych, uprawiać i malarstwo dekoracyjne. W nowszych czasach we Francyi cieszyli się wielką wziętością: Degotti, Sicery i kilku uczniów jego, oraz Chaperon, Thierry, Rubó i Chóre. Wybitniejszymi dekoratorami w Niemczech byli: [De Pian, Schinkel, Gropius, Neefe, Quaglio, J. Hoffmann, Brückner, Brioschi, Lechner, Rittermeyer i inni. W Rossyi w czasach dawniejszych dekoratorami teatrów cesarskich bywali Włosi, za panowania cesarza Mikołaja pierwszego — Niemoy (Rotier, Wagner i inni); dopiero w drugiej połowie w. b. wystąpili na tern polu artyści krajowi, tacy, jak Boczarow i Szyszkow, i powstała przy Akademii sztuk pięknych osobua klasa malarstwa dekoracyjnego. * — Warszawski teatr wielki, którego maszynerye i część dekoracyjna są pod kierunkiem zdolnego krajobrazisty, p. Stanisława Jasińskiego, nie ustępuje pod względami dekoracyjnemi scenom zagranicznym. Po wielce utalentowanych

w. o.

dekoratorach, jakimi byli Sachetti (ob.) i Józef Głowacki (ob.) potem Józef Groński, obecnie z wielkiem powodzeniem zaopatruje Teatry warszawskie w dekoracye zdolny krajobrazista, Karol Klopfert, i perspektywista Guranowsfci. — Deko-racye teatralne, jako malowane na płótnie, łatwo przeto zapalne, potrzebują zabezpieczenia od ognia, w nowszych więc czasach (około r. 1860) usiłowano grożącemu im niebezpieczeństwu za-pobiedz, pociągając tak płótna, jak i rusztowania drewniane, rozczynem, zwanym Bzkłem wodnem, czyli krzemionką potassu: później wszakze zaniechano tego sposobu, skutkiem bowiem zaprowadzenia rusztowań żelaznych, zamiast drewnianych, oraz oświetlenia elektrycznego, znacznie się niebezpieczeństwo zmniejszyło. Wielki też postęp uczyniono i pod względem doprowadzenia D-j do tego, aby sprawiały jak najzupełniejsze wrażenie rzeczywistości: we wnętrzach pokojów i salonów wprowadzono sufity płaskie, zamiast szeregu firanek z góry się zwieszających; w krajobrazach zaś na siatkach wyciaane gałęzie naśladują gałęziste zasklepienia leśne i ogrodowe. Efekty oświetleń, naśladujących słońce i księżyc, stały się natural-nemi przy pomocy światła elektrycznego, złudzenie światła do czaru fantazyjnego doprowadzając. (Ob. Teatr).

Dekoracją, jest także odznaka honorowa, order.

Dekrepitacya, prask ot, zowie się trzeszczenie i rozpryskiwanie soli kuchennej i innych ciał, pod działaniem ognia; przyczyną D-y jest to, że znajdująca się między blaszkami kryształów woda, zamieniając się w parę, z trzaskiem je rozsadza. Dekret, ob. Wyrok.

Dekreta kondiktowe, w dawnem prawodawstwie poiskiem były prawie rodzajem sądownict wa. Wyraz kondikt (pisze Jędrzej Moraczewski w „Starożytnościach polskich"), oznaczał zmówienie się, zmowę. Kiedy się stronom spornym podobało u-łożyć, ale chciały, ażeby ich ugoda miała moc zupełną wyroku, natenczas pisały same sobie wyroki, podawały je sądowi przez illacyę, na trzeci dzień tę illacyę powtarzały; ich wyroki wpisywano w sentencyonarz i dekretarz, a dekret stawał się zupełnie prawomocnym. Te D. k. zostały pozwolono dopiero konstytucyą z roku 1768. Zastrzegło przy nich prawo, iż jeżeli trzeci ma być do nich przyzwany, wolno mu się poddać lub też żądać sądowego rozstrzygnięcia względem swego interesu. Mogły też strony tylko niektóre punkta między Bobą ułożyć, a inne zostawić sądowemu rozstrzygnięciu. Te D. k. były tylko w Koronie, w Litwie zaś wyraźnie nawet zabronione, i to przez konstytucyę r. 1764.—„Encykl, Orgelb.”.

Dekreta papieskie. Jest to ogólna nazwa pism, w których papież wydaje rozporządzenie swoje, zdanie, sąd, lub wolę objawia. W miarę tego, jak przedmiotem ich jest dogmat wiary i moralności, lub przepis karności kościelnej, dekreta przybierają nazwę doktrynalnych, lub dyscyplinarnych. W doktrynalnych albo dogmatycznych podaje papież, jako nieomylny tłómacz Objawienia Bożego, maukę dotyczącą jakiego artykułu wiary, lub prze

pisu moralności chrześciańakiej, i takie dekreta nigdy zmianie nie ulegają. W dyscyplinarnych, jako traktujących przedmiot, dotyczący karności kościelnej, może być zaprowadzona zm.aua, czy przez tegoż samego papieża, który je wydał, czy przez następców jego, czy wreszcie przez następne sobory powszechne, w miarę tego, jak zmiana czasów, rzeczy i osób będzie wymagała. Jeżeli dekret papieski jest rozporządzeniem stałem, dla całego kościoła wydanem, przybiera nazwę konstytucyi, constitutio. Jeżeli nie żądano od papieża wydania jakiego postanowienia, ale on sam, uznawszy potrzebę, z własnego je popędu wydaje, dekret wtedy przybiera nazwę mot u proprio. Jeżeli papież odpisuje na prośbę, żądającą objaśnienia i wskazówek, dekret przybiera nazwę decretalis epistoła, albo responsum. Jeżeli dekret wydany jest do wszystkich patryarchów, prymasów, arcybiskupów i biskupów całego katolickiego świata, nazywa się listem okolnym, epistoła en-cyclica. Jeżeli wreszcie papież rozstrzyga interes prywatny jakich osób, lub łaski im udziela, pismo jego zowie się wtedy reskryptem, re scriptum, który będzie rescriptum justitiae, jeśli jest w materyi, prawa i sprawiedliwości dotyczącej, a rescriptum gratiae, jeżeli jest wyświadczeniem tylko łaski proszącemu.—„Euc. kość.“

Dekretarz; była w dawnej Polsce księga sądowa. Zapisywano do niej wyrok z całemi motywami i w tej formie, jak go pisarz oddawał stronie (ob. Sentencyonarz). Dekretarz trybunalski, po zamknięciu kadencyi piotrkowskiej, repo-nował pisarz trybunału u pisarza ziemskiego sieradzkiego, a dekretarz kadencyi lubelskiej u pisarza ziemskiego w Lublinie.—.Encykl. Org.“.

Dekstroza, ob. Cukier (t. XIII str. 435).

Dekstryna, C₆H₁₀O₅, należy do gromady wodanów węgla i okazuje w słabym stopniu charakter aldehydu, ponieważ może być przeprowadzona z jednej strony w alkohol dekstryt, z drugiej zaś w odpowiedni kwas dekstrynowy. Powstaje z mączki pod działaniem pewnych fermentów diastaty-cznych, rozcieńczonych kwasów oraz długiego o-grzewania do niezbyt wysokiej temperatury. Zupełnie czysta D. jest bezbarwna i na pozór niczem nie różni się od mączki, jest jednak łatwo rozpuszczalna w wodzie, już w zwykłej temperaturze, i wydaje roztwory bezbarwne, lub zlekka tylko na żółtawo zabarwione. W takich roztworach występuje szczególnie wyraźnie jej własność, od której poszła nazwa, zwracania w bardzo silaym stopniu płaszczyzny światła spolaryzowanego na prawo. Roztwory Dekstryny są bardzo lepkie i służą powszechnie jako ciała klejące do najrozmaitszych użytków. D. zastępuje we wszelkich potrzebach droższą od niej gumę arabską i używa się w introligatorstwie, fabrykacyi obić papierowych, w tkactwie, farbierstwie i t. p. przemysłach. Nadto bywa używana w piwowarstwie, piekarstwie, fabrykacyi win, zwłaszcza owocowych. W tych razach, kiedy barwa otrzymanego produktu nie ma znaczenia w jego użyciu, D-ę otrzymują przez prażenie mąki pszennej lub ziemniaczanej. Przy-

Zn.

17).

K. J.

Dr J. B.

Iiml

rządy używane w tym celu mają postać wielkich piecyków do palenia kawy; albo też są to piece specyalnie w tym celu obmyślone, składające się z rodzaju szafki z półkami blaszanemi, na których cienką warstwą rozpościera się mączka. Bardziej udoskonalonym przyrządem jest kocieł o ścianach podwójnych, między któremi przestrzeń jest napełniona olejem, pozwalającym utrzymywać temperaturę na żądanej wysokości 225 do 260°. W kotle tym porusza się bez przerwy mieszadło zaopatrzone w szczotki, które nagarniają coraz nową i-lość mąki na ściany kotła. Daleko jednak pewniejszy rezultat i daleko czystszy przetwór otrzymuje się przez działanie kwasów: 1 000 kg. mąki zarabia się na ciasto roztworem 2 kilogramów kwasu azotnego o c. wł. 1.4 w 300 kg. wody. Ciasto takie suszy się w powietrzu, ogrzewa do 80° w celu wydalenia kw. azotnego, miele na proszek i wreszcie proszek ten ogrzewa do 100—110° w ciągu 1 do ¹/₂ godziny. Podobnież, choć z mniej pomyślnym rezultatem, można przygotowywać D-ę, używając kw. siarczanego lub solnego. W ostatnich czasach do wyrobu D-y zastosowano prąd elektryczny. Szczegóły postępowania są trzymane w tajemnicy, produkt jednak odznacza się wyjąt-kowemi zaletami. Roztwór D-y po odparowaniu zostawia to ciało w postaci masy, niczem prawie nie-różniącej się od gumy arabskiej i nazywanej le-jokomem. W tej postaci D. jest najdogodniejszą do przechowywania i transportu. Jeżeli idzie o natychmiastowe użycie po przygotowaniu, posługujemy się często inną jeszcze metodą przygotowania, to jest wytwarzamy D-ę w roztworze za pomocą działania wyciągu słodowego (diastazy), na rzadkie ciasto, utworzone z wody i mąki. Powstający w taki sposób roztwór nazywamy syropem dekstryno wy m.

Dekuryon, 1) Dowódzca 10 ludzi w oddziale jazdy rzymskiej; trzech ich więc zawierała turmą, czyli trzydziestka, na której czele stał D. pierwszy, z tytułu starszeństwa (Festus, s. v. Ve-get. „Mil.“ II, 14). — 2) Senator po municypiach lub osadach, stanowiskiem i urzędem zajmowanym w mieście odpowiadający senatorom samego Rzymu.—3) Za cesarstwa, dygnitarz pałacowy, dość podobny do dzisiejszego szamfcelana i zwał się też decurio cubicul ari orum (Swetonius „Dom.“

K K.

Del,, w korrekcie drukarskiej = deleatur, wymazać, w miedziorytnictwier=delineavit, narysował; w botanice=Delil; w geografii=r Delaware (stan).

De la Bêche (sir Henry Thomas), geolog angielski (* 1796 w Londynie—f 13 kwietnia 1855 r.). W podróży swej po Szwajcaryi czynił spostrzeżenia nad temperaturą jeziora Genewskiego, które ogłosił w 1820 r., w edynburskim „Philosophical Journal“.—Wraz z Conybeare’m badał skały wiel-kobrytańskie i odkrył szczątki wielkiego, zaginionego jaszczura, któremu dał nazwę plesiozaura. Udawszy się do majętności swoich na Jamajce, dokonał tamże pewnych spostrzeżeń geologicznych, które przesłał w 1825 r. Towarzystwu geologicznemu londyńskiemu.—Następnie ukazały się na wi

dok publiczny jego „Geological notes“ (Londyn 1830)* „Sections and views of geological phaenomena“ (tamże 1830) i „Geological manuał“ (tamże 1831 — przekład niemiecki Dcchena, Berlin 1832). Od 1832 r. dokonywał opisu geologicznego Anglii w części własnym, w części kosztem rządu, który mu nadał tytuł dyrektora badań geologicznych i baroneta. Pod jego kierunkiem wydany został cały szereg doskonałych kart geognostycznych i założone muzeum geologii praktycznej, w którem D. sam wykładał. Z pism innych jego zasługują jeszcze na za-znacznie: „Researches in theoretical geology“ (Lou-dyn 1834); „Report on the geology of Cornwall* Devon and West-Sommeret“ (tamże, 1839) a szczególniej wyborny podręcznik „Geological observer“ (tamże 1851).

Delaborde Jan Józef, finansista francuski (* 1721 w Jacca w Hiszpaoi—f 16 kwietnia 1794 w Paryżu). W Bajonnie na handlu z zachodniemi Indyami dorobiwszy się ogromnego majątku, przez Ludwika XV powołany został na nadwornego bankiera. Gdy w czasie wybuchu amerykańskiej wojny o wolność, rząd francuski znalazł się w trudnem położeniu pientężnem, D., dzięki swemu osobistemu kredytowi, w krótkim czasie zgromadził 12 milionów liwrów w złocie i umożliwił przez to wysłanie ekspedycyi pod dowództwem Rochambeau. Wzniósł on później mnóstwo wielkich i wspaniałych budowli i rozwinął znaczną dobroczynność. Pomimo, że w czasie późniejszego terroryzmu rewolucyjnego w ciszy przebywał na swoim zamku Me-reville, za swoje bogactwo posądzony o stosunki z lichwiarzami, pociągnięty został przed sąd rewolucyjny, skazany i ścięty.

Delaborde Henryk Franciszek hr., generał francuski (* 21 grudnia 1764 r. w Dijon—f 3 lutego 1833 w Paryżu). Był synem piekarza. Po wybuchu rewolucyi francuskiej zaciągnął się (r. 1791) w szeregi ochotników Côte-d’Or’u i już w roku następnym awansował na dowódzcę batalionu; 17 maja 1793 odznaczył się w bitwie pod Rhein-Zabern i został mianowany generałem brygady. Brał udział w oblężeniu Tulonu jako szef sztabu generalnego w armii Dugommier’a, następnie dowodził dywizyą wojsk franc, na półwyspie pyrenejskim. Po zawarciu pokoju z Hiszpanią (1795) wysłany został za Ren, gdzie zajął Bryzgo-wię. Mianowany w r. 1804 oficerem legii honorowej, sprawował przez pewien czas (1807) urząd gubernatora Lizbony. W r. 1808 otrzymał od Napoleona tytuł hrabiego. Kampanię rossyjską odbył w stopniu generała dywizyi pod rozkazami marszałka Mortier’a, poczem został gubernatorem zamku Compïègne (1813). Podczas Stu Dni zaciągnął się ponownie pod chorągwie Napoleońskie, skutkiem czego przez rząd Restauracyi został u-więziony i stawiony przed trybunał wojenny (we wrześniu 1816 r.). Ponieważ jednak w akcie oskarżenia nazwisko D-a brzmiało de Laborde, Bąd przeto, znajdując wątpliwość co do tożsamości o-soby, uwolnił go od odpowiedzialności. Resztę życia Bpędził D. w zaciszu domowem.

Delaborde Aleksander Ludwik Józef., markiz, mąż stanu i pisarz francuski (* 1774 w Paryżu — f 1842 r.), walczył, jako emigrant, w wojsku austryackiem, później wszakże uznał Napoleona i należał do jego poselstwa, starającego się w Wiedniu o rękę Maryi Ludwiki; za re-stauracyi był członkiem parlamentu. Napisał: „Itinéraire descriptif de l’Espagne” (Paryż 1805, 5 t.); „Voyage pittoresque et historique en Espagne“ (t. 1807—3815); „Versaille ancien et moderne.“ Najważniejszem z dzieł jego jest „Les monuments de la France classés chronologiquement“ (1815 — 1836).

Delaborde Ludwik Juliusz, hrabia, syn Henryka Franciszka (* w Paryżu 1806 — + w Cham-pitet-sous-Lausanne w Szwajcaryi 1889). Studyo-wał prawo i był naprzód adwokatem sądu kassa-cyjnego, potem radzcą trybunału paryskiego. W r. 1876 wziąwszy dymissyę, oddał się całkowicie badaniu kwestyj historycznych i religijnych, które zawsze go mocno pociągały. Urodzony w wierze katolickiej, z przekonania przeszedł na protestantyzm i przejął się zasadą oddzielenia kościoła od państwa. Założył wespół z Kellerem i Lutterothem kaplicę Taitbout i najgorliwiej uczestniczył w pracach ewangelickiego Towarzystwa missyjnego, którego został prezesem. Wsze-lakoż sprawy religijne nie przeszkadzały mu zaj mować się badaniami historycznemu Jako członek

1    prezes komitetu w Towarzystwie historyi protestantyzmu francuskiego, ogłosił cały szereg prac ważnych o najwybitniejszych działaczach reforma-cyi, bądź w Bulletynach pomienionego Towarzystwa, bądź też w „Encyclopédie des sciences religieuses“, jako to: „Madame 1’amirale de Coli-gny après la Saint-Barthélemy* (1867); “ „Gaspard de Coligny, amiral de France“ (1879, 1881 — 82

2    t.), dzieło uwieńczone przez Akademię; „Les protestants à la court de Saint-Germain, lors du Colloque de Poissy* (1873): „E’éonore de Roye, princesse de Condé 1536—64“ (1876); „Charlotte de Bourbon, princesse d’Orange”, i wiele życiorysów rozmaitych członków rodziny admirała Coligny. Najgłówniejsze jego dzieła z zakresu prawa są: „Traité des avaries sur marchandises“ (1838); „Liberté religieuse“ (1840)

Delaborde (de Laborde) Leon, markiz, archeolog franc. (* 1807 w Paryżu—f 1869 t ), podróżował po Wschodzie, należał do rozmaitych poselstw, w r. 1842 został członkiem Akademii, w 1848 konserwatorem w Luwrze, a w 1853 dyrektorem generalnym archiwów. Napisał: „Voyage de 1’ Arabie Pétrée“ (Paryż 1830—33); „Recherches sur la découverte de l’imprimerie" (t 1836); „Histoire de la gravure en manière noire“ (1839); „Voyage en Orient, Asie Mineure et Syrie“ (t. 1837 — 62, 2 t. ze 180 tabl); „Le palais Mazarin* (1847); „Les anciens monuments de Paris“ (1846); „Les ducs de Bourgogne“ (1849—51); Catalogue raisonné des émaux“ (1853, 2 t.); „Le Parthenon“ (1854:« z 30 tabl.), „La Renaissance des arts à la cour de France“ (1855) i in.

•Delaborde Henryk, hrabia, brat Ludwika Juliusza, malarz i pisarz francuski, sekretarz doży-

wotni Akademii sztuk pięknych (* w Renne, 1811 roku). Sposobił Bię z razu do zawodu dyplomatycznego, lecz się wyrzekł tej karyery, ażeby się oddać malarstwu pod kierunkiem Pawła Delaro-che'a. Pierwszy raz wystąpił w Salonie r. 1836 z obrazem biblijnym „Hagar na puszczy“; w 1837 wystawił „Spowiedź św. Augustyna“; w 1841 r. „Zdobycie Damietly“, w 1845 „Kawalerowie św. Jana Jerozolimskiego“. Potem odmalował: „Śmie ć św. Moniki“ i „Ukrzyżowanie Chrystusa“. W roku 1837 D. otrzymał medal klasy drugiej, w 1847 r. klasy pierwszej, w r. 1855 został pomocnikiem konserwatora gabinetu rycin, potem zaś konserwatorem naczelnym, a nie poprzestając na samem wykonawstwie malarskiem, pracował także piórem i napisał wiele studyów krytycznych, które roku 1866 razem ogłosił p. t. „Mélanges sur Part contemporain“. W „Revue des Deux Mondes“ i w „Gazette des Beaux-Arts“ umieścił wiele rozpraw bardzo poważnych, odznaczających się podniosłym kierunkiem estetycznym, które się ukazały potem w 2 tomsch p. t. „Etudes sur les Beaux-Arts en France et en Italie“. W r. 1868 zamianowany członkiem Akademii sztuk pięknych, zajął w niej potem miejsce Beulégo, jako sekretarz dożywotni. W 1870 wydał „Ingres, sa vie et sa doctrine“; w 1874 r. „Eloge de Beu’é“; w 1875 „Le Departament des Estampes“; w 1875 „Des Oeuvres et de la manière de Masaccio“;w 1882 „La gravure, précis élémentaire des ses origines des ses procédés et de son histoire“; 1883 „La gravure en Italie avant Marc - Antoine“; 1886 „Gerard Edelinck* w „Collection der Artistes célèbres“; 1887 „Marc-Antoine Raimondi“, „L’insitut de France“ (1891). Nadto wydał „Lettres et Pensées” Hipolita Flandrin’a (1865), opracował wiele artykułów do „Histoire des Peintres* Karola Blanc’a i wygłosił wiele pochwał akademickich.    *

Delacroix Ferdynand Wiktor Eugeniusz, znakomity malarz francuski (* w Cbarenton-Saint-Maurice 1798 — f 1863). W leciech dziecięcych nie okazywał wcale ani zdolności, ani pociągu do sztuk pięknych; dopiero gdy ukończył nauki w liceum Ludwika W., rozbudził się w nim zmysł artystyczny ogólny. Naprzód namiętnie muzyką się zajmował, potem mu przyszła chętka do malarstwa i oddał się pod kierunek Guerin’a, ucznia Davida, nie przejął się jednakże pseudoklasycyzmem tej szkoły, lecz przeciwnie, od pierwszego kroku na polu sztuki dał się poznać jako stanowczy, śmiały i żarliwy zwolennik rodzącego się romantyzmu i stanął niezadługo na czele jego przedstawicieli. Źródłem twórczości jego było życie i natura, celem—przedstawienie scen niezwykłych, o nastroju lirycznym, czułym, wstrząsającym, często nawet przerażającym. Dla osiągnięcia tego celu, śmiało korzystał ze wszelkich środków kolorytu, w którym mało kto mu dorównał, a nie dbał o poprawność i szlachetność rysunku, starając się prze-dewszystkiem o wyrazistość. Dążność tę nowatorską D. dał poznać już w swym pierwszym obrazie „Dante i Wergili, przepływający w łodzi przez jezioro piekielne“ (z Boskiej komedyi), wystawio-

Dr J. P.

3 tomy).

nym w Salonie, wbrew życzeniu Guerin’a, i przyjętym przez jednych z nadzwyczajnym entuzyaz-mem, przez innych z krytyką najsurowszą. Do jeszcze gwałtowniejszych sporów dał powód drugi jego obraz „Rzeź na wyspie Chios* z roku 1824, a „Sardanapal“ z r. 1828 najstraszniejszą burzę wywołał,—między innymi Vitet nazwał go skandalem wystawy. Mimo to, ministeryum spraw wewnętrznych zamówiło u D. tegoż roku „Śmierć Karola Zuchwałego*, a Ludwik Filip, książę Orle ańeki, „Mszę Richelieugo“. Powoli też i większość krytyków artystycznych stanęła po jego stronie, i publiczność wybitny talent jego uznała. Treść do swoich obrazów czerpał D. ze źródeł najrozmaitszych: z Pisma św. Starego i Nowego Testamentu, z mitologii, z historyi starożytnej, średniowiecznej i nowożytnej, ze stosunków etnograficznych i natury Algieryi, Marokka i Hiszpanii, które zwiedził w r. 1831, z utworów Dantego, Szekspira, Bajrona

ï>!

OT

Fig. 72. Delacroix Ferdynand Eugeniusz.

i Goethego; malował także bitwy, łowy, zwierzęta, a nawet i martwą naturę. W pośród mnóstwa jego obrazów, oprócz wymienionych powyżej, uchodzą za celniejsze: „Marino Faliero* (1827); „Chrystus w Ogrodzie Oliwnym* (1827); „Grecya na ruinach Missolongi* (1827); „Wolność na barykadach* (1830); „Zabójstwo biskupa leodyjskiego“ (1831); „Medea* (1838); „Fanatycy religijni w Tan-gerze* (1838); „Kobiety algierskie u siebie w domu“; „Wesele żydowskie w Marokko“ (1841); „Pożegnanie Romea z Julią“ (1846); „Chrystus ukrzyżowany” (1847); „Zdjęcie z krzyża“ (1848); „Po umęczeniu św. Sebastyana“ (1853) i inne. Niedostateczna znajomość i lekceważenie rysunku widoczniej niźli w zwykłych obrazach D. uwydatnia się w jego pracach monumentalnych, mimo bla sku i wytworności kolorytu. Z robót tego rodzaju wspomnieć wypada malowidła w sali tronowej pałacu Burbońskiego; w bibliotece pałacu luksemburskiego; plafon w galeryi Apollina w Luwrze,

Sn-ykl Potts*. Ilustr. Zoil. 117. T. XV.

i jedną z kaplic w kościele św. Sulpicyusza w Paryżu. D. odznaczał się nie tylko jako malarz znakomity, ale także jako rytownik, litograf i illustra-tor; wykonał on 23 ryciny akwafortą i akwatintą; 107 litografij, przedstawiających portrety, kostiumy, zwierzęta, sceny z „Goetza von Berlichingen“, z „Fausta“, z „Hamleta*, karykatury, oraz 17 rysunków do drzeworytów. Napastowany z zaciętością przez zwolenników starej szkoły, musiał nieraz występować z nimi do walki i uzbrajać się piórem dla obrony estetycznych swoich przekonań. Jego artykuły polemiczne w dziennikach, równie jak listy, dają piękne o charakterze swego autora wyobrażenie i stanowią bardzo szacowny i ciekawy materyał do oceny współczesnego mu ruchu w sztuce francuskiej.—Ernest Chesneau „Eugène Delacroix“ (1861); Piron „E. Delacroix, sa vie et ses oeuvres“ (1865); H. Delaborde „Eloge d’ E. Delacroix*; H. Guet „Delacroix* (1885).    *

Delacya (po łacinie Delatio), ob. Delator.

De Laet, pisarz flamandzki, ob. L a e t. Delafond O. (* okolo r. 1808—f w r. 1881), weterynarz francuski. Był profesorem, a następnie od r. 1860 dyrektorem słynnej szkoły weterynaryi w Alfort, oraz członkiem Akademii med. w Paryżu. Z licznych prac jego na wzmiankę zasługują następne: „De la morve chez les solipèdes“ (Paryż 1837), „Traité de thérapeutique générale vétérinaire* (tamże 1838—1844, 2 tomy), oraz wydane razem z Andralem „Traité sur la police sanitaire des animaux domestiques* (tamże 1838).

Delafosse Gabryel, mineralog francuski (* w Saint-Quen in 24 kwietnia 1796 r.—f w Paryżu 14 października 1878). Był profesorem mineralogii na fakultecie przyrodniczym w Paryżu, w szkole normalnej, w Muzeum historyi naturalnej, a od 1857 r., członkiem akademii nauk. Z licznych dzieł jego elementarnych z zakresu historyi naturalnej zasługują mianowicie na uwagę: „Leçon d’histoire naturelle“ (Paryż 1876; edyc. nowa 1863); „Nouveau cours de minéralogie“ (Paryż 1858—1862,

K. J.

Delagoa, portug. Bahia de la Goa, zatoka na wschodniem wybrzeżu Afryki, pod 26° sz. pd., śród afrykańskich posiadłości Portugalii, najbardziej na południe położonych. Dwie większe wyBpy z południa i kilka mniejszych z północy zamykają zatokę, oddzielając ją od wód oceanu Indyjskiego, tak jednak, że dostęp do jej wnętrza jest dogodny i dla największych nawet statków możliwy. Wo-góle jest to jedna z najlepszych przystani na ziemi i mogłaby pomieścić w sobie wszystkie floty Europy. Lecz za to wybrzeża jej należą do rzędu naj-niezdrowszych: nizkie, wilgotne, lasami mangrawio-wemi pokryte, wytwarzają zabójcze gorączki i dla Europejczyka czynią dłuższy pobyt niebezpiecznym. Do zatoki wpada kilka strumieni, po większej czę-śei zdatnych do żeglugi w dolnym biegu; są to; Maputa, Tembe, Umbelosi i Komati - Manhissa. W głębi zatoki leży osada Lourenço-Marquez, założona w 1545 r. i rozwijająca się obecnie dość szybko, dzięki rozpoczętej drodze żelaznej do Preto-ryi, stolicy rzeczypospolitej Południowo - Afrykań-

34

And. S.

S. K.

!P *

' W

iw*

SB

marmurowa

skiej; z jej ukończeniem rozwój tej osady postąpi szybkim krokiem. O posiadanie zatoki D. toczył się spór między Anglią i Portugalią od r. 1823; zakończył go dopiero wyrok polubowny francuskiego prezydenta Mac Mahona w 1875 r., przyznający zatokę Portugalii. — Wprawdziè na mocy układu w Louranço-Marquez służyło Anglii prawo nabycia tej zatoki drogą kupna, gdy atoli Kortezy w r. 1880 przyzwolenia swego nt tę operacyę odmówiły, układ rzeczony pozostał bez skutku.— D. odkrytą została przez Vasco de Gamę w 1498 roku.

Delambre Jan Chrzciciel Józef, astronom francuski (* 1749 w Amiens f 1822 w Paryżu). Pierwsze wykształcenie naukowe otrzymał od jezuitów i przybył do Paryża dla study ów filozoficznych, za radą jeduak Lalande’a zwrócił się do astronomii. Po odkryciu Urana przez Herschla obliczył pierwszy tablice tej planety 1781, poczem opracował na nowo tablice słońca, Jowisza, Saturna i księżyców Jowiszowych. Większy rozgłos zyskał jako geodeta, gdy wraz z Méchain’em rozpoczął wielki pomiar łuku południka od Dunkierki do Barcelony, który miał być podstawą układu miar metrycznych. Pod panowaniem terroryzmu prace te wszakże uległy przerwie. D., dla umiarkowanych swych zasad, usunięty z komissyi nowych miar, wrócił do niej dopiero po dwu latach i otrzymał pozwolenie dalszego prowadzenia pomiarów południka, które nkończono 1799 r. Następnie został członkiem akademii, w r. 1802 inspektorem generalnym nauczania, w r. 1803 sekretarzem stałym instytutu, a po śmierci Lalande’a 1807 r., profesorem astronomii w Collège de France. Ogłosił: „Tables de Jupiter, et de Saturne, d’Uranus et des satellites de Jupiter“ w „Astronomie“ Lalande’a (1792); „Méthodes analytiques pour la détermination d’un arc du méridien“ (1799) „Base du système métrique,“ wielkie dzieło w trzech tomach o przytoczonym powyżej pomiarze południka (1806—1810); „Traité d'astronomie* (3 t., 1814, wydanie 2 przez Mattieu 1827); „Astronomie théoretfque et pratique“ (2 t. 1817). Największy wszakże rozgłos z dzieł jego miała wiel ka historya astronomii „Histoire de l’astronomie,“ w sześciu tomach, z których 2 tomy obejmują astronomię starożytną (1817), 1 tom astr. wieków średnich (1819), 2 t. astr. nowożytną (1821), 1 t. astronomię wieku osiemnastego (1827). Dzieło to zawiera mnóstwo szczegółów i wiadomości bibliograficznych, świadczy o wielkiej erudycyi autora; ale jest stronne i często wyraża sądy niesprawiedliwe.

Delamettrie, ob. L a m e 11 r i e.

Delandine Antoni Franciszek, literat i eru-dyt francuski (* w Lionie 1756—f 1820 r.). Był adwokatem parlamentu w Dijon, potem w Paryżu, lecz opuścił to slanowisko, ażeby się oddać literaturze. Z licznych dzieł jego, po większej części poświęconych stosunkom miasta rodzinnego, znaczenie ogólniejsze mają: „L’enfer des peuples anciens, ou histoire des dieux infernaux de leur culte, de leurs temples, de leurs attributs“ (2 tomy),

za które r. 1780 został obrany członkiem korespondentem akademii napisów, oraz „Histoire des états généraux de France“ (Paryż 1788), które było bardzo dobrze przyjęte i utorowało mu drogę do stanów generalnych. Po zwołaniu konstytuanty usunął się do rodzinnego miasta, gdzie go zamianowano bibliotekarzem akademii, lecz za protestacyę przeciw wypadkom 20 czerwca 1792 nie tylko stracił tę posadę, ale się nawet dostał do więzienia (1793) i dopiero po upadku Robes-pierre’a wolność odzyskał. Za dyrektoryatu otrzymał katedrę prawa w szkole centralnej w Rhone, a potem znowu objął zarząd biblioteki w Lionie, której zbiory bogate uporządkował i ułożył ich katalog ośmiotomowy, na nieszczęście, bezkrytyczny i błędny. Prócz tego opracował ósmą edycyę Dykcyonarza historycznego („Nouveau Dictionnaire historique“) i wydawał wespół z J. B. Dumas’em »Journal de Lyon et de Midi*.    *

Delaplanche Eugeniusz, rzeźbiarz francuski (* 1836 w Paryżu —f tamże 1891). Był uczniem Deligand’a i Darefa. W r. 1858 otrzymał drugą wielką nagrodę rzymską za model posągu „Achillesa, porywającego się do broni“, a w 1864 roku pierwszą za takiż model „Achillesa naciągającego łuk“. Od r. 1861 rzeźby jego ukazywały się ledwie nie na każdej wystawie w Salonie; wymieniamy główniejsze: „Dziecię na żółwiu” (z gipsu 1861);

Ił

mmm

" A\

mĘm

Fig. 73. Delaplanche Eugeniusz.

„Ewa” (z marmuru 1870); „Św. Agnieszka“ (1873 z marmuru); „Poseł miłości“ (z marmuru 1874); „Wychowanie macierzyńskie“ (grupa

1875); „Muzyka* (posąg marmurowy 1878); „Auber“ (posąg marmurowy 1881); „Aurora“ (posąg marmurowy 1885); „Taniec“ (posąg marmurowy 1888). Wiele też dzieł D-a zdobi gmachy i świątynie w Paryżu, jak np. posąg kamienny św. Agnieszki w kościele św. Eustachego w Paryżu; św. Józefa i N. Panny z Dzieciątkiem Jezus, w kościele św. Józefa; „Afryka* (posąg bronzowy, przy kaskadzie

■ 'V *

najważniejszego dzieła swojego, którem był kolosalny obraz ścienny (15 m. długi, 4 l/₂ szeroki, w sali, przeznaczonej na akta uroczyste, w szkole sztuk pięknych, zajmujący w niej lożę półokrągłą i ztąd nazwany Hemicyklem. Przedstawił w nim artysta postacie allegoryczne sztuk plastycznych, rozdających wieńce swoim adeptom wobec rzeszy najznakomitszych mistrzów ze wszystkich narodów i czasów, od najdawniejszych, aż do końca w. XVIII. Nad tern dziełem monumentalnem, doskonale har-monizującem z architekturą sali, a odznaczającem się pięknością i rozmaitością ugrupowania, świetnością kolorytu, oraz mistrzowstwem wykonania, D. pracował przez cztery lata; nie wyczerpał jednak przy niem sił Swoich i tworzył coraz obrazy, coraz się doskonaląc. W owym czasie brał najczęściej przedmioty z Pisma św.; po drugiej podróży do Włoch (1844) malował także ny z życia tamecznego, a odkąd żona mu umarła, (1845) nabrał szczególnego pociągu do tematów tragicznych, takich zwłaszcza, gdzie wielkie cha

na Trocadero); „Francya, rozdająca*wieńce“, posąg kolosalny na kopule środkowej pałacu na Polu Marsowem. Z rzeźb znajdujących Bię na pro-wincyi trzeba wymienić: [grupę marmurową «Notre Dame des Brebières“ w kościele w Albert (dep. Somme) i pomnik Monsignora Donnet w kościele katedralnym w Bordeaux.    *

Delaporte Michał (* 1806 w Paryżu—f 1872 tamże), dramaturg francuski. Początkowo oddawał się malarstwu i pozyskał rozgłos jako karykaturzysta; gdy jednak został zagrożony utratą wzroku, oddał się (1835) dramaturgii, Z lioznych sztuk jego większem cieszyły się powodzeniem: «Les quenouilles de verre* (188), «Les reines des balles publiques“ (1852), «Les trois fils de Cadet Roussel“ (1860), «Ah, que l’amour est agréable* (1862), «Une femme qui bat son gendre* (1864), „Le sommeil de l’innocence“ (1865) «La bande noire“ (1866) i t. d.

Delaroche Paweł, malarz francuski (* w Paryżu 1797—f tamże 1856). Prawdziwe jego imię było Hipolit, a Paweł (po francusku: Paul „Pol“), to tylko pieszczotliwe skrócenie, z którem się wsławił i które pozostało przy nim na zawsze, imię chrzestne zatarłszy. Ojciec jego był znawcą obrazów, brat starszy, Juliusz Hipolit (*1795—1849), kształcił się u öros’a i Davida, lecz się rychło wyrzekł malarstwa; stryj był konserwatorem gabinetu rycin w Bibliotece; Paul więc od dziecięctwa oddychał atmosferą artystyczną, która sprzyjała rozwojowi przyrodzonych skłonności. Zaczął swe studya od peizażu u Watelefa i brał udział w konkursie r. 1817, potem przeniósł się do De-portes'a, a wreszcie cztery lata spędził u Gros’a. Pierwszy utwór, z którym wystąpił na wystawie w Salonie r. 1823, był to obraz biblijny „Joza-ba, ukrywająca Joasa“; zanadto znać w nim było napuszoną manierę Gros’a, musiał mieć wszakże i zalety nie małe, skoro ściągnął uwagę Góri-cault’a. W r. 1824 wystawił „Joannę d’Arc wwiezieniu" i „Ów. Wincentego a Paulo, każącego przed dworem Ludwika XIII“ które pozyskały uznanie, dzięki zastosowaniu idei nowożytnych, wygłaszanych przez Delacroix, ale bez tej jego zapędliwo-ści, która przerażała publiczność. Pod wpływem tych idei, nie wpadając wszakże w rutynę, rozwijając je z powściągliwością, bez przesadnego dramatyzmu, bez jaskrawych efektów, z refleksyą głęboką i z delikatnem poczuciem estetycznem, przy technice wybornie wyrobionej, D. zajął wkrótce miejsce zaszczytne wśród „dobrych* malarzy francuskich. Wymienionemi wyżej zaletami już się odznaczały jedne z pierwszych jego obrazów, jak np.: „Śmierć prezydenta Durauti“; „Miss Macdonald, niosąca pomoc ostatuiemu pretendentowi“ i „Zgon królowej angielskiej Elżbiety* dzisiaj rażący zbytnią troskliwością o akcesorya, ale w swoim czasie wielce chwalony (1827)]. Za rewolucyi 1830 imię D a było już głośnem, a od owego czasu, w miarę, jak się rozwijało zamiłowanie literatury historycznej, powodzenie jego wzmagało się, rzec można, z każdym nowym obrazem. „Dzieci Edwardą IV w wieży londyńskiej;* „Kardynał Richelieu, prowadzący za sobą jeńców swoich: Cinq-Marsa i de Thou;“ „Zgon Mazariniego, w otoczeniu kawalerów dworskich i dam“; „Kromwel nad zwłokami Karola Stuarta*; „Ścięcie Joanny Grey“; „Śmierć księcia de Guise* i inne obrazy historyczne witane były jednogłośnemi pochwałami krytyki i wkrótce stawały się popularnemi, dzięki sztychom i litografiom. W r. 1832 D. został członkiem instytutu, w następnym —profesorem w szkole sztuk pięknych; w 1834 |wyjechał do Włoch, gdzie zaślubił córkę jedyną Horacyusza Vernet’a i przepędził trzy lata. Wróciwszy do Paryża, wystawił: „Lorda Strafford, prowadzonego na stracenie“; „Karola I, znieważanego przez synów Crom-wela* i „Św. Cecylię*. Odtąd już swych obrazów na wystawy nie dawał, pozwalając je tylko we własnej swej pracowni, po wykończeniu, miłośnikom sztuki oglądać. W r. 1837 zabrał się do

'"i

Wm

Fig. 74. Delaroche Paweł.

nowe sce-

Matka Boska

raktery walczą z fatum nieubłaganem. Do najcelniejszych dzieł D-a z ostatniego okresu zaliczyć można: „Zdjęcie z Krzyża“; „Bogarodzica towarzysząca Chrystusowi na Golgotę;“ „ pod Krzyżem;“ „Powrót z Golgoty“; „Męczennica z czasów Dyoklecyana“; „Marya Antonina po wyroku śmierci“; „Ostatnie pożegnanie Żyrondystów“; „Napoleon w Fontainebleau“; i nieskończona „Skała św. Heleny.* D. nadto jeszcze był doskonałym portrecistą i przekazał czasom potomnym r^sy wielu znakomitości: „Grzegorza XVI, Guizofa, Thiers’a, Changarnier’a, RémuBat’a, Pourtales'a, śpiewaczki Sontag i in. Najlepsi ze współczesnych z nim rytowników, jak Reinolds, Prudon, Girard, Henriquel-Dupont, François, Girardet, Ca-lamatta, uważali sobie za zaszczyt odtwarzanie jego obrazów.—Bibl.: —De Domenie „Delaroche* (1844) Juliusz Goddé „L’oeuvre de Paul Delaroche” (Pa ryż 1858); Karol Blanc, „Histoire des peintres* (Paryż 1865, tom III).    *

Delata, W dawnej skarbowości polskiej nazywał się tak wykaz podatków, nie wniesionych w terminie właściwym do skarbu.

Delatio, cb. Delator.

Delator. Wyraz ten w Rzymie starożytnym miał trojakie znaczenie: 1-e D-em nazywał się poszukiwacz wakujących, t. j. bezdziedzicznych majątków, które stawały się własnością skarbu, a za których wykrycie on część pewną otrzymywał w nagrodę; 2-e prosty donosiciel, denuncyant i 3 o występujący z oskarżeniem publicznem przed trybunałem. Ten trzeci był najważniejszym i o nim też mówić będziemy. Wyraz Delator pojawia się dopiero w pierwszych czasach cesarstwa i wiąże się, naturalnie, z wyrazem d elatio, oznaczającym akt proceduralny, przez który oskarżyciel wykazywał przed sądem winę oskarżonego. Za czasów rzeczypospolitej, każdy obywatel rzymski miał prawo i niejako powinność ścigać i oskarżać zbrodniarzy, a szczególniej za zdradę stanu (per duel* li o); wielu też mężów znakomitych występowało w charakterze oskarżyciela (accusator). Kato Starszy za daleko w tej mierze swą gorliwość posuwał; Caesar, Caelius zawód swój polityczny rozpoczęli jako oskarżyciele; oskarżał i Hortensyusz, i Cycero naśladował swoich współczesnych (Quint. „Instit.” XII, vu, 3 i nast.), choć na starość tego żałował („De off.* II, iv). Za cesarstwa uczciwy Pliniusz pełnił obowiązek oskarżyciela. Prawo to oskarżania, wykonywane bezinteresownie, z poczucia obowiązku obywatelskiego, musiało mieć zapewne skutki zbawienne; lecz na nieszczęście, z czasem, gdy żarliwość oskarżycieli dobrowolnych nieco ostygła, zaczęto ją podniecać nagrodami. W r 122 przed Chr., ustawa A ci li a repetun-tadrum ofiarowała prawo obywatelstwa każdemu, kto oskarży urzędnika za zdzierstwo i winę jego udowodni; senator, który przez oskarżenie o intrygi ściągał karę na drugiego senatora, zajmował jego miejsce; można też było dostać za to czwartą część grzywien, z winowajcy ściągniętych, lub też czwartą część jego mienia. Była to tak wiel ka pokusa, iż, mimo hańby, jaką rychło oskarży-oieli z professyi napiętnowano (Plaut „Pers* I, II, 10), wielu jej, nawet i za czasów rzeczypospolitej, uległo. Za cesarstwa, gdy się zrodziło prawo o obrazie majestatu, dla oskarżycieli błogie czasy nastały, bo korzystając z niego, nie tylko zyskiwali łaskę cesarzy, ale i szybko zdobywali wielkie bogactwa. Tu dopiero jaskrawo wystąpiła różnica pomiędzy oskarżycielem z czasów rzeczypospolitej a delatorem, i nowy ten wyraz stał się potrzebnym, dla oznaczenia człowieka oskarżającego, nie w interesie dobra publicznego, nie z miłości ojczyzny, lecz czyniącego z oskarźycielstwa rzemiosło rozbójnicze dla zysku. Delatorowie tacy, zjawiwszy się za pierwszych lat cesarstwa, grasowali aż do czasów Teodozyusza, jeśli nie dłużej. Pierwszą ich ofiarą był za Augusta Cornelius Gallus; pierwszym D-em, znanym z imienia—Coepio Crispinus za Tyberyusza (Tac. „Ann.“ I, 74). Liczba D-ów zmniejszała się albo zwiększała, odpowiednio do usposobienia cesarza,—najwięcej ich było w czasach Tyberyusza. Dostarczały ich wszelkie klasy społeczne: patrycyusze, wojskowi, wyzwoleńcy, niewolnicy, filozofowie, uczeni i adwokaci ubiegali się o haniebną zasługę sprowadzenia zguby na obywatela; adwokaci byli w tern najżarliwsi i najliczniejsi. Rzucali się oni szczególniej na bogatych, na wszystkich, których postępowanie było jakby przyganą obyczajów cesarza; byli postrachem w ogólności ludzi uczciwych. Oskarżali bądź z rozkazu cesarza, bądź przez ambicyę albo nienawiść osobistą, lecz najczęściej przez chciwość. Regulus za czasów Domicyana miał 60 milionów sesterców, ale mało mu tego było, chciał mieć dwa razy tyle (Plin. „Epis.“ II, XX, 13). Vibius Crispus, którego bogactwo weszło w przysłowie (Martial. IV, LIV, 7), posiadał aż 200 milionów, a Epurius Marcellus—300. Ogromne te fortuny powstawały niezmiernie szybko, bo cesarze D-om hojnie płacili: Neron Regulusowi dał od-razu 7 milionów sester.; a dwaj oskarżyciele Tra-zei otrzymali każdy po 5 miilonów. Jednak rzemiosło D-ów nie zupełnie było bezpiecznem, w razie bowiem, gdy który przegrał sprawę, albo cofnął swe oskarżenie, to ponosił tę samą karę, jakiej się na oskarżonego domagał; po śmierci zaś okrutnych cesarzy, w czasie reakcyi, groziła im zemsta nie chybna, bądź ze strony wygnańców, wracających do Rzymu, bądź ze strony krewnych ich ofiar; a zresztą nieraz gubili ich ciż sami cesarze, którym najgorliwiej służyli. Tyberyusz często przez śmierć albo wygnanie zwykł był pozbywać ^się tych swych narzędzi, kiedy je uznawał za niepotrzebne. Mimo to wszystko, D-ów nigdy nie brakło, a niektórzy z nich pozyskali rozgłos ogromny, nie tylko przez swe niegodziwe rzemiosło, lecz i przez świetny talent oratorski. Kwinty lian przytacza, jako krasomówców wzorowych z czasów Tyberyusza i Nerona: Domicyusza Afra, Vibiusa Crispusa i Juliusza Africanusa. Nie doszedł do nas zgoła żaden urywek tej psiej wymowy, jak ją zowie Kwintylian (Canina eloquentia „lust, or.“ XII, ix, 9), lecz nie mamy czego żałować, bo nuż by się znaleźli tacy miłośnicy pięknego stylu,

A. A. K.

And. S.

coby nim pociągnięci, szukali okoliczności łagodzących, na obronę tych ludzi, którzy, jak mówi Tacyt, zrodzili się na zgubę państwa, a których kodeks Teodozyusza słusznie zowie plagą przeklętą, zdrajcami i wrogami ludzkości. —Bibliog.: Rein „Das Criminalrecht der Römer von Romulus bis auf Ju-stinianus“ (Lipsk 1844); Labuulaye «Essai sur les lois criminelles des Romains“ (Paryż 1845); „Dubois Gauchan «Tacite et son siècle“ (Paryż 1861); Th. Froment «L’éloquence des délateurs“ w «Annales de la Faculté des lettres de Bordeaux“ (1880); «Grande Encycl.* Lamirault’a.    *

Delator Grzegorz albo Jerzy, poseł cesarza niemieckiego, Maksymiliana, do wielkiego księcia moskiewskiego, Iwana Wasilewicza III, przybył do Moskwy z powracającym posłem russkim, Jerzym Trachaniotem, w czerwcu 1490 r. dla zawarcia zo-juszu pomiędzy tymi dwoma monarchami przeciwko królowi polskiemu, Kazimierzowi Jagiellończykowi; zarówno bowiem Iwan III, który chciał podbić południową Ruś litewską, jak i Maksymilian, zamyślający opanować Węgry, widzieli w Kazimierzu wspólnego wroga. Dla pewniejszego powodzenia swej missyi, D. oświadczył W. Księciu, że cesarz pragnie córkę jego zaślubić, on więc chce ją widzieć oraz powziąć wiadomość o wysokości jej posagu. Odmówiono mu, a ponieważ prócz tego W. Książę wymagał piśmiennego zobowiązania, że córka jego będzie miała grecki kościół i księży, do czego D. nie był umocowany; przeto zaniechano kwestyi małżeństwa, sojusz jednak zawarto, a poseł od I-wana otrzymał złoty krzyż na złotym łańcuchu, szubę gronostajową oraz srebrne ostrogi i w sierpniu tegoż roku wyjechał z Moskwy wraz z posłami rus-skimi, Trachaniotem i Kuleszynem. W r. 1491 D. po raz wtóry przybył do Moskwy, aby być świadkiem zaprzysiężenia przez Iwana zawartego sojuszu, przyczem starał się usprawiedliwić Maksy-liana z jego zaręczenia się z księżniczką angielską i przemawiał za Szwecyą. Tym razem D. pięć miesięcy w Moskwie przepędził. — „0hd,hkji. Cjio-Baps“ Arsenjewa.

Delatre Ludwik-Michał-Jakób Lacour, literat francuski i językoznawca, ur. w Paryżu 9 maja 1815. Zawód pisarski rozpoczął od poe-zyi i ogłosił: «Chants d’un voyageur“ (Lozanna 1840, w 8-ce), «Chants de l’exil“ (Paryż 1843, w 12-e), oraz komedyę «Timon d’Athènes“ w 3-ch aktach wierszem (Gienewa 1844, w 8-e), naśladowanie Szekspira. Następnie oddał się nauce ję zyków: hebrajskiego, niemieckiego i innych gier-mańskich, oraz języków romańskich. Wynikiem tej pracy były dzieła jego następujące: «La langue hébraïque est-elle un dialecte du sanscrit“? (1845 w 8-e); «Dictionnaire des racines allemandes“ (Gienewa, 1846 w 8 e); „Les cinq conjugaisons de la langue française“ (1851 w 12-e); „La langue française dans ses rapports avec le sanscrit et avec les autres langues indo-européennes“ (Paryż 1854, w 8-e), jedna z ważniejszych prac autora. Wydał nadto: «L’Exposition de Genève de 1845“ (Gienewa 1845, w 8-e); „Genève, Chamonix et le mont Blanc“ (Paryż 1846, w 4-e); «l’Acropole d’Athènes” (1853, w 8-e) i in. Prócz tego był spółpracownikiem pism: „l’Artiste“, «Journal des savants“ i innych i tłumaczył z włoskiego, niemieckiego, holenderskiego, agielskiego i z hiszpańskiego. («Gr. Encyd.“ Lamirault’a).

Delattre Alfons, orjentalista belgijski, ur. 1841 w Templeuve. Wstąpiwszy do zakonu jezuitów, poświęcił się badaniom pisma ś-go i assyrjo-logji. Prace też przez niego ogłoszone dotyczą jedne egzegiezy biblijnej, inne archeologji i historji starożytnego wschodu. Główne z nich są: „De l’Authenticité du livre de Daniel“ (Louvain 1876, w 8-e); „Les Chaldóens jusqu’à la foimation de l’empire de Nabuchodonosor“ (Le Mans, 1877 w 8-e); «Les Inscriptions historiques de Ninive et de Babylone“ (Louvain 1879, w 8 e); «Histoire de l’empire des Mèdes“ (Bruksella 1883, w 4-e).— „Gr. Encycl.* Lamirault’a.

Delattre AlfredLudwik (* 1850 wDéville-les-Rouan), archeolog francuski. Bawiąc w Algieryi, jako misyonarz, oddał się badaniu starożytności kar-tagińskich i wielkie na tern polu oddał nauce usługi. Rezultaty swoich badań zawarł w dziełach: „Carthage et la Tunisie au point de vue archéologique“ (1883); «Inscriptions de Carthage“ (2 tomy 1884—85), «Archéologie chrétienne de Carthage“ (1886), „Les tombeaux puniques de Carthage“ (1890) i wielu innych.

Delatycze, niewielkie miasteczko w gubernii Mińskiej, powiecie Nowogrodzkim, na lewym brzegu Niemna, w pobliżu uścia Isłoczy, na samej granicy z gubernią Wileńską; jako miasto wspomniane po raz pierwszy w 1652 r., należało pierwotnie do Radziwiłłów, później do WittgensteiDÓw; ma około 600 m-ców, cerkiew prawosławną, bożnicę, przystań na Niemnie.

Delatyn, miasto w Galicyi wschodniej, powiecie Nadwormańskim, nad Prutem, który z ciasnej doliny górskiej wstępuje tu na obszerniejszą równinę i staje się spławnym. Grunta ^miejskie zajmują przestrzeń 29.69 km. □ i na nich przócz właściwego miasta leżą jeszcze i osady Horysz, Lubi-źna, Pohrebnycz i Szebelówka. Wszystkie te nomenklatury tworzą gminę D., mają 871 domów i 5 195 m-ców (1890); samo zaś miasto liczy 431 domów, i 2 890 m-ców; w tej liczbie 1 423 mężczyzn i 1 467 kobiet; 369 katolików, 538 unitów 1 979 żydów, 14 in ; a podług narodowości: 1 249 Polaków, 1 262 Rusinów, 339 Niemców, 40 in. D. jest siedzibą sądu powiatowego; posiada parafię katolicką, parafię unicką, szkołę ludową, pocztę, telegraf, urząd notaryalny, zarząd salinarny, zarząd lasów i domen, kąpiele słone, zakład leczniczy żętyczny i t. d. Położenie miasta nader malownicze, klimat zdrowy i łatwość komunikacyi (dobre gościńce bite do Stanisławowa, Kołomyi i przez Mikuli-czyn na Węgry) sprawiły, że kąpiele tutejsze bywają licznie uczęszczane. Grunt mało urodzajny, ludność przeto utrzymuje się głównie z hodowli bydła i owiec, z rybołówstwa, spławu drzewa Prutem i z gości. Tutejsza warzelnia rządowa dostarczyła w i860 przeszło 80 000 cnt. soli.—Parafia

And. S.

S. K

1879, str. 344).

Delaveaux Ludwik, (* około 1850 |r.), syn poprzedniego, pedagog w kierunku historycznym, napisał: „Przysięga czyli pierwsze kroki w świat szeroki, poezye“, (Krak. 1868); „Zaburzenia w Rzymie spowodowane przez Gracchów" (Stanisławów 1875); „Historya kraju rodzinnego dla klas niższych c. k. szkół średnich galicyjskich“ (Kraków

P. Chm.

W. G.

katolicka należy do dekanatu stanisławowskiego, a unicka do Nadworniańskiego.

Delaunay Karol Eugeniusz, astronom francuski (* 1816 w Lusigny, w departamencie Aube — f 1872). Był synem nauczyciela matematyki; kształcił się w kollegium w Troyes, potem wstąpił (r. 1834) do szkoły politechnicznej, którą jako pierwszy uczeń ukończył w r. 1836 i przeszedł do szkoły górniczej (Ecole des Mines). Jeszcze studentem będąc, otrzymał stanowisko nauczyciela geodezyi w szkole politechnicznej, a następnie w tejże szkole i zarazem w szkole górniczej został profesorem geometryi, mechaniki i nauk inżynierskich; w r. 1850 porzucił zajęcia w pierwszej z tych szkół i został w drugiej inżynierem naczelnym. Od r. 1855 był członkiem akademii nauk, a w r. 1870, po ustąpieniu Leverriera, objąwszy miejsce dyrektora obserwatoryum paryskiego, przetrwał na niem w trudnych okolicznościach podczas oblężenia Paryża i rządów kommu-ny, starając się utrzymać obserwatoryum pod każdym względem na wysokości, jaką za poprzedników jego osiągnęło. W lecie r. 1872, skutkiem nieszczęśliwego wypadku, utonął podczas przejażdżki łodzią w pobliżu Cherbourga. — Jako wybitny matematyk, oddał D. astronomii teoretycznej usługi bardzo ważne, najdonioślejszą zaś pracą jego, którą za zadanie główne życia swego uważał i od r. 1846 bezustannie się nią zajmował, jest teorya ruchów księżyca, wyłożona w dziele „Théorie de la lune“, którego dwa tomy wyszły w Pamiętnikach instytutu francuskiego (1860 i 1867), inne zaś, z kwe-styą tą wiążące się badania, zwłaszcza nad przyśpieszeniem wiekowem biegu księżyca, ukazały się w oddzielnych rozprawach. Trudne zadanie ruchów księżyca opracował D. w sposób zupełnie oryginalny i analitycznie prawie do zupełnego rozwiązania doprowadził. Badania te zjednały mu złoty medal towarzystwa królewskiego w Londynie Ogłosił też kilka podręczników, jak „Cours élémentaire de mécanique“ „Cours élémentaire d’astronomie“, „Traité de mécanique rationelle,“ które miały znaczną liczbę wydań.

Delaunay Juliusz Eliasz, malarz francuski (* w Nantes 1826—f w Paryżu 1891), uczeń Hip. Flandrin’a. R. 1»56 otrzymał wielką nagrodę rzymską i w Rzymie wykształcenie swe uzupełnił. Odbiciem studyów starych mistrzów był obraz jego „Zgromadzenie Apostołów“ (1865, obecnie w pałacu Luksemburskim), dzieło w wielkim stylu klasycznym, o kolorycie nieco przyćmionym. Z obrazów jego historycznych, mitologicznych i in. zasługują na wyróżnienie: „Zaraza morowa w Rzymie“; „Śmierć Nessusa* (1869); „Kalwarya“ (1870); „Dyana* (1872); „Tryumf Dawida* (1874); „Iksyon strącony do piekła“ (1876). D, odznaczył się także jako portrecista i świetnie uwydatnił swój talent na tern polu w wizerunkach: Gounod’a, Meilhac’a, Legouvé’go, Chaplin’a i in. Wreszcie brał udział w wykonaniu dekoracyj opery paryskiej, gdzie malowidła jego odznaczają się maje-statycanością, jędrnością kolorytu, szlachetnością idealną i pewnym rodzajem archaizmu Dantejskiego; są to: „Muza historyi, zapisująca imiona wielkich kompozytorów“; „Orfeusz i Eurydyka“; „Apollo otrzymujący lirę od Amfiona“ i „Amfion“. — Marius Vachou: „Elie Delaunay, Galerie Contemporaine*: J. Claretie „ L’art et les artistes français. * Delaveaux Ludwik (* 1784—f 23 września 1780), rodem z Krakowa, prżyrodnik i etnograf, jest autorem następujących dziełek: „Obraz piękności natury czyli listy Władysława do Celestyny, dziełko płci pięknej poświęcone w celu zachęcenia tejże do nauki dziejów przyrodzenia“ (Krak. 1828); „Górale bieskidowi zachodniego pasma Karpat, rys etnograficzny zwyczajów i obyczajów włościan okolic Żywca* (z r. 1851); „Uwagi nad życiorysem Szymona de Cortecella“ (w „Bibliotece warszawskiej“ r. 1854, zeszyt marcowy); „Pamiętniki* (Kraków

P. Chm.

1875).

De Laveaux Ludwik, malarz polski, (* w r. 1869—f w maju 1894 w Paryżu). Uczył się malarstwa początkowo w Krakowie, a następnie przebywał jjW Mnichowie i Paryżu; zaczął wystawiać w Warszawie w Towarzystwie Sztuk Pięknych w r. 1889. Pierwsze prace D-a były: „Szyb górniczy w lesie“, motyw z Dąbrowy górniczej, następnie studya głów naturalnej wielkości: „Kacper“, „Portret damy“, „Ofiara zimy“, „Pielgrzym“, „Głowa starca“. Jedną z najlepszych prac D. była głowa charakterystyczna kobieca, wyobrażająca przestrach (Trwoga) podczas pożaru. Ostatnią wystawioną pracą w Warszawie w 1892 r, był „Widok Paryża w nocy“ o światłach promienisto wyrobionych, z niejaką przesadą. Zdolność malarską D posiadał pierwszorzędną, w malowaniu siły dużo i energii, przy poprawności rysnnku.

Delavigne Kazimierz (* 4 kwietnia 1793 w Le Havre—f 11 grudnia 1843 w Lionie), wybitny poeta francuski. Talent poetycki okazał już w szkołach (Lycée Napoléon), gdzie między innemi zwrócił na siebie uwagę dytyrambem na urodziny króla rzymskiego (1811). W r. 1815 pozyskał odznaczenie akademii za wiersz „La decouverte de la vaccine¹*, ale szerszą popularność] zdobył dopiero swojemi patryotycznemi elegiami „Messóniennes“ (1818), za które otrzymał posadę bibliotekarza na dwornego. Wkrótce potem D. wystąpił jako dramaturg z tragedyą „Les vêpres siciliennes“ (1819), która doznała wielkiego powodzenia; również przychylnie zostały przyjęte i następne: komedya „Les commédiens“ (1820), tragedya z chórami „Paria“ (1821) i komedya „L’école des vieillards“ (1823); która utorowała mu wstęp do akademii (1823). Ale już w r. 1822 D. utracił posadę bibliotekarza, gdy ogłosił nowe „Messeniennes“, w których opiewał powstanie Greków i w ogóle okazał się zwolennikiem haseł liberalnych; stratę tę jednak wynagrodził mu książę Orleański, czyniąc go bibloteka-rzem swojego prywatnego księgozbioru w Palais Royal. Wycieczka do Włoch i niepowodzenie ko-medyi „La princesse Aurélie“ (1829) skłoniły go do uwzględnienia haseł nowego romantyzmu, które usiłował pogodzić z dotychczasowym klasycyzmem. Zwrot ten zainaugurował dramatem „Marino Falie-ro“ (1829). W r. 1830, po wybuchu rewolucyi lipcowej, napisał kilka pieśni rewolucyjnych, jak np. „La Parisienne“ (muzykę dorobił Auber), „La Bruxelloise“ i t.d., do życia wszakże politycznego wciągnąć się nie dał i poprzestawał aż do śmierci na u prawie literatury, głównie zaś niwy dramatycznej. Owocem tej jego pracy były: tragedye „Louis XI (1832) i „Les enfants d’Edouard“ (1833), komedya „Don Juan d’Autriche“ (1835), tragedya „Une familie au temps de Luther“ (1836), komedya „Popularité" (1838), komedya „La Alle du Cid“ (1839) i komedya „Le conseiller - rapporteur“ (1840). Ostatnią jego pracą, dokonaną na współkę z bratem, Germainem, było libretto do opery „Charles VI“ (1843) z muzyką Halévy’ego. D. umarł w Lio-nie w czasie podróży na południe, dokąd udawał się dla poratowania zdrowia. Obok Bérangera był on najwybitniejszym i najpopularniejszym przedstawicielem liberalnego kierunku w ówczesnej literaturze francuskiej. Najodpowiedniejszem polem dla jego talentu była liryka; w dramacie, lubo dostąpił wielkiej popularności, był słabszy, chociaż tech uiką dramatyczną posługiwał się z wielką umiejętnością; w dykcyi poetyckiej, z nielicznemi wyjątkami, starał się o klasyczną poprawność. Jego „Oeuvres complètes“ wydał brat Germain z przedmową Sainte-Beuve’a (8 tomów, Paryż 1845): późniejsze wydania ukazały się w 1851, 1856 i o-statnio w 1885.—W polskim przekładzie wyszły: „Do Napoleona“ (jedna z „Messóniennes“), przez W. Niemojewskiego (Warsz. 1830); „Nieszpory sycylijskie“, przez D. Lisieckiego (Warsz. 1820) i K. Majeranowskiego (Kraków 1820).

Delaware, 1). D- rzeka w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, powstaje z połąoze-nia kilku strumieni, które spływają z zachodnich stoków wyniosłości Catskill (do 1160 m. wzniesiona nad p. m.), w stanie N. Jorku, w hrabstwie Green. Strumienie te, z których najznaczniejsze Popacton i Oquago, mają przeważnie zachodni kierunek biegu i zlewają się razem w pobliżu granicy Pensylwanii, poczem D. zwraca się ku połu-dnio-wSchodowi, oddziela Pensylwanię od Btanu No-wojorckiego i w pobliżu miasta Port-Jervis przebija się przez systemat wyniosłości Broad M-ts. Odtąd rzeka kieruje się ku południo-zachodowi, mając po lewej stronie wyniosłość Blue M-ts, przez którą przebija się znowu pod Portlandem. — W dalszym ciągu bieg rzeki staje się krętym, jej zaś kierunek zwraca się ku południo-wschodowi aż do miasta Trenton, gdzie D., przerżnąwszy się wprzód przez Blue Ridge i South M-ts, wydostaje się na nad atlantycką równinę nadbrzeżną. Jako szeroka i głęboka rzeka toczy D. swe wody śród uprawnych i gęsto zaludnionych brzegów, mija Filadelfię, rozszerza coraz bardziej swe koryto i poniżej Wil-mingtonu wpada do odnogi D.—Na całej przestrzeni od Port-Jervis aż do uścia tworzy D. granicę między stanami New Jersey i Pensylwanią.—Ogólna długość rzeki wynosi 520 km.; z dopływów najważniejsze: Newersink z lewej, a Lehigh i Shuylkill z prawej strony. Od uścia aż do Filadelfii dostępna jest dla największych statków morskich, w górę aż do Trentonu chodzą po niej parowce. Z sąsiedniemi systemami rzecznemi, Susąuehauną i Hudsonem, połączona jest D. za pomocą kanałów. Odnogę D. i uście rzeki D. odkrył w r. 1609 Hudson i nazwał ją od lorda Tomasza De la Ware, gubernatora Wirginii. Rzeka ta należy do szeregu wyłomowych (podobnie jak Potomac, Hudson, Sus-quehanna, James R.), które po erozyjnem wyżłobieniu sobie łożysk przez liczne pasma górskie, do łańcucha Aleganów należące, torują sobie drogę do Atlantyku, ułatwiając stosunki wybrzeża z bogatem wnętrzem Pansylwanii.---Dzięki temu, można było bez wielkich trudności technicznych zbudować kanały wzdłuż dolin i umożliwić połączenie wielkich przystani morskich z niewyczerpanemi kopalniami węgla, żelaza i nafty. — 2). D. Odnoga oceanu Atlantyckiego na wschodniem wybrzeżu Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, wrzynająca się głęboko między stany New Jersey i Delaware. W głębi jej leży uście rzeki D., od oceanu zaś oddziela ją linia, łącząca przylądki May i Henlopen. Długość jej największa wynosi 10 km., szerokość 50 km,; głębokość odpowiednia dla największych statków morskich, choć liczne mielizny wymagają wielkiej czujności; wysp nie posiada wcale, ani też ważniejszych osad na wybrzeżu. — 3). D- w skróceniu u-rzędowem Del. stan w Stanach Ziednoczonych A-m ery ki Północnej, oddzielony na wschodzie przez rzekę i odnogę Delaware od stanu New Jersey i graniczący na północy z Pensylwanią, a na wschodzie i połuduiu z Marylandem. Należy do liczby najmniejszych w Unii, gdyż ma zaledwie 5 310 km. □ powierzchni (=połowie gub. Płockiej), przedstawia kraj równy, na północy niewielkiemi pagórkami sfałdowany, na południu bagnisty (Cypress-Swamp), u wybrzeża płaski, wilgotny i dobrych przystani pozbawiony. Grunt na północy składa się z glinki i marglów i należy do urodzajnych; na południu przemagają piaski, wszakże w pobliżu bagnisk we-getacya na torfiastym pokładzie jest bardzo bujna, choć kryje w sobie mnóstwo jadowitych gadów i płazów; spotkać tu także można słone marsze, nadające się na dobre pastwiska. Klimat łagodny i wogóle zdrowy, zwłaszcza na północy, na południu bowiem w okolicy bagien panują czasami złośliwe febry. Główną rzeką kraju jest pograniczna D., oraz wpadające do niej i do odnogi D. strumienie, z których kilka w dolnym biegu podatnych jest do żeglugi; prócz tego kanał D. łączy rzekę D. z odnogą Chesapeake (24 km. długi). —Z ogólnej przestrzeni kraju przeszło 60% w kulturze, 22% zajmują lasy, resztę nieużytki wszelkiego rodzaju. — Głównemi produktami stanu są kukurydza, pszenica, kartofle i bataty; głośną jest także i uprawa poziomek, truskawek i drzew owocowych, zwłaszcza brzoskwiń; nadała ona nawet

krajowi przydomek ,the Peach State“.—W r. 1887 1 wielkiego szczepu Algonkinów, którego było naj-stan liczył 22 000 koni, 4 000 mułów, 56 0Q0 sztuk ważniejszą gałęzią. Z ich tradycyj widać, że przy-bydła rogatego, 22 000 owiec, 43 000 świń. Pro- szli z dalekiego zachodu i, osiedliwszy się między dukcya sera i masła jest bardzo znaczna, również Algonkinami, częste z nimi prowadzili walki, zwłasz-jak i hodowla ostryg,—Ludność w r. 1800 wynosiła cza z Irokezami, których zwykle pokonywali, aż 168 493 głów, tj. 32 na 1 km. □; przyrost jej za wreszcie, doznawszy od nich stanowczej porażki, dziesięciolecie 1880—1890 wyraża się stosunkiem powrócili na zachód między 1740 i 1750 rokiem; 14.9 na 100.; z ogólnej ludności przypadło na a gdy w r. 1778 zawarto z nimi układ, cofnęli Negrów 29 022 głów; liczba ich stosunkowo zmniej- się jeszcze dalej. Dziś mieszkają w „Terrytoryum sza się, gdy bowiem w 1880 r. na 1 000 białych Indyan” i są na „wymarciu“; liczbę ich oceniano przypadało 220 Negrów, to w r. 1890 było ich w początkach bieżącego stulecia na 6 000 głów, tylko 208.—Przemysł dość ożywiony i wzrasta obecnie niema ich nawet tysiąca. Byli oni zaw-z każdym rokiem; głównemi jego przedstawiciela- sze wrogami białych i wielokrotnie dawali im się mi są fabryki wyrobów żelaznych, machin, wago- we znaki. Gramatykę ich języka napisał Zeisber-nów, powozów, lokomotyw i warsztaty okrętowe; ger i wydał w Filadelfii (1827 r.). wartość wyprodukowanych towarów dosięgała w 1880 Delboef Józef Remigiusz Leopold, filozof 207₂ mil. dolarów.—Handel zewnętrzny, dla braku belgijski, członek akademii królewskiej (* 1831 w Le-odpowiećnich portów, mało się rozwija; własnych odyum), kształcił się w mieście rodzinnem i w Bonn; statków morskich, głównie dla żeglugi nadbrzeżnej, 1860 został nauczycielem w Leodyum, 1863 pro-posiada stan 182, objętości około 20 000 t.—Oświa- fesorem w Gandawie, a od r. 1886 zajmuje kate-ta stoi stosunkowo na nizkim stopniu, chociaż drę filologii klassycznej w Uniwersytecie i w Ecole w ostatnich czasach zdziałano wiele pod tym wzglę- normale des humanités w Leodyum. Znany on dem przez zakładanie szkół średnich i niższych; jest głównie z pism swoich, traktujących o filozofii kollegiów liczy stan 6, liczba analfabetów w 1890 natury i psychologii, z których wymieniamy ważniej -wynosiła 17.5°/₀-—Finanse w dobrym stanie. Stolicą sze: «Prolégomènes philosophiques de la géométrie jest Dower, niewielkie miasteczko, w niezdrowej o- et solution des postulats“ (Leodyum 1860); «Essai kolicy położone; największem jednak i najważniej- d’une logique scientifique“ (t-że 1856)*; «Essai d’une szem miastem jest Wilmington, liczące przeszło théorie psychophysique sur la manière dont l'oeil 60 000 m-ców, tj. 36°/₀ ogółu ludności. — Stan D. apprécie les distances et les angles“ (Bruksella 1865, jest jednym z owych trzynastu, które pierwotnie 2 t.); «Recherches théoriques et expérimentales sur tworzyły Unię Północno-amerykańską; obecna jego la mesure des sensations et spécialement des sen-ustawa pochodzi z 1831 r. Do kongresu wysyła sations de lumière et de fatigue* (Bruksella 1873); iednego deputowanego i dwóch senatorów; sejm «Théorie générale de la sensibilité“ (t-źe 1875); stanu składa się z 21 deputowanych i 9 senato- «La psychologie considérée comme science natu-rów, pierwszych wybieranych na dwa, drugich na relie* (t-źe 1875); «La liberté et ses effets méca-4 lata; gubernatora stanu wybiera lud również na niques“ (t-że 1881) «Déterminisme et liberté“ 4 lata, ten jednak ponownie wybranym być nie (t-że 1882); „Le sommeil et les rêves considérés może. Prawo wyboru służy każdemu, kto skoń- principalement dans leurs rapports avec les thé-czył 22 lata życia.—Kara pręgierza i chłosty do    ories de la certitude et de la mémoire* (Paryż

And. S.

tąd jeBt stosowaną.—Dzieje. Pierwsze kolonie 1885); „La Matière brute et la Matière vivante“ założyli tu wychodźcy szwedzcy i norwescy w r. (Paryż 1887); «De l’origine et des effets curatifs 1627, lecz je wkrótce, bo już w 1655 r., odstąpili de l’hypnotisme“ (Bruksella 1887). D. jest czyn-Hollendrom z Nowego Yorku.—W r. 1664 D. wraz nym współpracownikiem paryskiego Przeglądu filo-z N. Jorkiem wpadła w ręce Anglików i w roku zoficznego, Przeglądu hipnotycznego i «Journal de 1681, przez Karola ii, została wraz z Pensylwanią Liège“; odznacza się on znakomitym talentem pozostawiona Wilhelmowi Pennowi, lecz już w r. ekspozycyi i oryginalnością umysłu, ale zarzucają 170 L oddzielono ją od Pensylwanii pod nazwą „Lo- mu, że śmiałość w swych wywodach posuwa nie-wer countries of the Delaware“ i nadano jej usta- raz do ^zuchwalstwa. «Grande Encyclop.* Lami-wę w 1703 r.—Na pierwszym kongresie w N.-Jor- raulfa    *

Delbrück, miasto w pruskiej prowincyi Westfalskiej, regenoyi Mindeńskiej, powiecie Paderborn, nad Haustenbachem, śród równiny Senner - Heide, pamiętne zwycięstwem, jakie Wilhelm, biskup Paderbornu, łącznie z mieszczanami, odniósł nad wojskami księcia Kliwii, Adolfa, i arcybiskupa Kotońskiego, Fryderyka, d. 18 grudnia 1410 r.

Delbrück Marcin Fryderyk Rudolf, mąż Btauu niemiecki (* w Berlinie 1817). Był synem Jana Fryderyka Gottloba, nauczyciela (od 1800 do 1809) dwóch synów Fryderyka Wilhelma III (Fryderyka Wilhelma IV i WilhelmaI, cesarza); w r. 1837 wstąpił do służby administracyjnej w Prusieoh, później przeszedł do wydziału finansów i w r. 1848

ku, odbyt) m w 1765, D. była już reprezentowaną.—

Był to pierwszy stan, który zasadniczą ustawę Stanów Zjednoczonych ratyfikował (1787). W wojnie domowej przyłączył się do stanów północnych.—

And. S.

And. S.

4). D. nazwa kilku hrabstw w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, jak np. w stanach Indya-na, Jowa, New York, Ohio (ze stolicą D.; uniwersytet Ohio - Weslyan, szkoła wyższa żeńska, źródła mineralne, 7 000 mieszkańców), w Pensylwanii i t. d.

Delawarowie, potężne niegdyś plemię Indyan Ameryki Północnej; mieszkało pierwotnie po obu stronach dolnej Delawary do Hudsonu na wschodzie i do Susquelanny na zachodzie i należało do

A. A. K.

został dyrektorem handlu. Odnowił Zollverein na lat 12, znegocyował traktaty handlowe z Francyą, Belgią, Włochami i Austryą. Posiadał całe zaufanie Bismarcka, który pozwalał mu na politykę liberalną; w r. 1867 został zamianowany prezydentem kancelaryi związkowej, w 1868 ministrem pruskim bez teki, był przedstawicielem kanclerza w radzie związkowej i na sejmach, zwano go też żwykle „prawą ręką“ Bismarcka. Ważną odegrał rolę w jesieni r. 1870 w pertraktacyach z południowemi państwami niemieckiemi, naprzód w Monachium, potem w Wersalu o utworzenie cesarstwa niemieckiego, a w grudniu dzielnie popierał na sejmie państw północno - niemieckich układy wersalskie. W nagrodę za swe wielkie zasługi w sprawie zjednoczenia Niemiec otrzymał wr. 1871 dotacyę 200 000 ^marek. W nowem państwie cały swój wpływ dawny utrzymał aż do czasu, kiedy powstała sprzeczność pomiędzy poglądami jego a kanclerza w sprawach ekonomicznych, mianowicie zaś co do ceł i skupu dróg żelaznych; to stało się przyczyną jego dymissyi r. 1876. Na sejmie roku 1879 walczył jeszcze przeciwko cłom protekcyjnym. D. napisał: „Der Artikel 40 der Reichsverfassung“ (1882) i broszurę „Deutschlands Getreideverkehr mit dem Auslande“ (1879) przeciw projektowanemu cłu zbożowemu * Delbrück Bertold, znakomity językoznawca niemiecki, synowiec Marcina-Fryder.-Rudolfa, ur. 26 czerw. 1842 w miasteczku Putbus na wys. Rugji. — Filologję i gramatykę porównawczą stu-djował w Halli u Aug. Fr. Potta i sanskryt u Albrechta Webera w Berlinie. Został następnie nauczycielem gimnazjalnym i habilitował się na docenta prywatnego w uniwersytecie w Halli. Po ogłoszeniu prac: „De inünitivo graeco“ (Halla 1863), „Ablativ, localis, instrumentalis im Altindischen, Lateinischen, Griechischen und Deutschen“ (Berlin

1867) i „De usu dativi in carminibus Rigvedae“ (Halla 1867), otrzymał w r. 1869 profesurę zwyczajną sanskrytu i językoznawstwa porównawczego w Jenie i na tym stanowisku dotąd pozostaje. W ciągu 25-lecia, obok pożytecznej działalności profesorskiej, wydał szereg prac językoznawczych pierwszorzędnej wartości. Prace te obejmują prze-dewszystkim badania w zakresie składni sanskry-okiej i składni porównawczej, oraz badania sanskrytu i literatury wedyjskiej. Tu należą: „Syntaktische Forschungen" w 5-ciu tomach (Halla 1871—

1888), wydawane przy spółpracownictwie E. Win-disoha, obejmujące opracowanie szczegółowe pewnych działów składni, jak: użycie trybu łączącego i życzącego w sanskrycie i w greckim (w tomie 1-szym); nauka o czasach w jęz. staroindyjskim (w t. 2-im); o porządku wyrazów w staroind. (t. 3-ci), oraz wykład systematyczny całkowitej Bkładni staroindyjskiej (t. 5-ty o 634 str.), dzieło oryginalne, niepospolitego znaczenia w nauce. (Ob. „Prace filolog.“ 1890, III, 503—548). Od badań tych w dziedzinie sanskrytu przeszedł D. na szersze pole składni porównawczej języków indoeuropejskich i wydał część 1-szą pomnikowej pracy „Vergleichende Syntax der indogermanischen Spra-

Kncykl. Fowsz lllustr Ztisz 117 I. XV

chea“ (Sztrasburg 1893, str. 795 w 8-oe), stanowiącej tom 3-ci dzieła „Grundriss der vergleich. Grammatik der indogerman. Sprachen” Brugmanna i D-a (ob. „Wiel. Encykl.“ X, 539). Wydana część I dzieła D-a, obejmująca rys historyczny badań nad tym przedmiotem, oraz szczegółową składnię przypadków, użycie przymiotników, zaimków i t. d. (do słowa wyłącznie), obfitością nowych spostrzeżeń i myśli oryginalnych nowe w nauce odkrywająca widoki, )03t pierwszą i jedyną dotąd składnią porównawczą języków indoeuropejskich. Do prac niezaprzeczonego pożytku D-a należy też jego „Einleitung in das Sprachstudium, ein Beitrag zur Geschichte uni Methodik der vergleichenden Sprachforschung“ (Lipsk 1880, wyd. 3-e 1893 str. 144 w 8-ce; przekład angielski 1882), dzieło niezbędne, zarówno dla obierającego zawód językoznawcy, jako też dla każdego, kto chce się zapoznać, chociaż w krótkości, z historją językoznawstwa porównawczego. W r. 1885, wskutek wystąpienia Jerzego Curtiusa (»Zur Kritik der neuesten Sprachforschung“) przeciwko nowemu prądowi w zakresie teorji gramatycznych (ob. Wielk. Encykl. XIII, 483), odpowiedział D. broszurą, „Die neueste Sprachforschung.“ (Lipsk, dwa wydania 1885), w której wyjaśnia, że nowsze teorje Leskiena, Brugmanna, Osthoffa i innych są wynikiem stopniowego rozwijania się nauki Schleichera i Curtiusa, podobnie jak ta znowu była dalszym rozwojem nauki Boppa, Potta i Benfeya; poczym rozbiera szczegółowo poruszone przez Curtiusa pytania i odpowiada jasno na ich krytykę. Niezależnie od D-a na pismo Curtiusa w tymże roku i w takim-że duchu ogłosił odpowiedź i Brugmannp. n. „Zum heutigen Stand der Sprachwissenschaft“ (ob. „Wiel. Encykl.“ X, 539 i „Prace filol.“ I, 249; 727—733). Niemniej ważne i cenne są prace D-a w zakresie badań sanskrytu, szczególnie zaś nad językiem Wed; a m: „Vedische Chrestomathie mit Anmerkungen und Glossar“ (Halla 1874); „Das altindische Verbum aus den Hymnen des Rigveda seinem Baue nach dargestellt“ (Halla 1874); „Ueber den indogermanischen, speciell vedischen dativ.“ (w Kuhn’a Zeitschr. für vergl. Sprachfng. XVIII) i in. Dia porównawczej nauki starożytności cennym przyczynkiem jest D-a „Ueber die indogermanischen Verwandtschaftsnamen” (w „Abhandlungen der Sachs. Gesellsch. der Wissensch.“ Lipsk 1889). — Ciągle czynny na stanowiska profesora, pracuje D. obecnie nad drugą częścią pomnikowej Składni porównawczej.

Delbrück Hans (* 1848 w Bergen, na wyspie Rugii), historyk niemiecki. Po ukończeniu stu-dyów w Heidelburgu, Gryfli i Bonn i odbyciu kampanii francuskiej (1870—71), został w r. ₄1874 wychowawcą księcia Waldemara pruskiego i obowiązki te spełniał aż do śmierci księcia (1879). W r. 1885 został profesorem nadzwyozajnym uniwersytetu berlińskiego na katedrze historyi. Jako członek parlamentu niemieckiego (1884—90), należał do stronnictwa wolno-konserwatywnego. W 1883 r. wszedł do redakcyi miesięcznika „Preussische Jahrbücher“, a od r. 1889 jest jego redaktorem

35

<D

g:

«2.

CD

(W

o

o3

>»

nadto od r. 1885 wydaje „Europäischer Geschichtskalender“, założony przez Schulthessa (w 1860). Większe jego prace historyczne są: dokończenie (tom IV i V) dzieła Pertza „Leben des Feldmar-schalls Grafen Neithardt von Gneisenau“ (Berlin 1880); treściwsza całość pod tymże tytułem (2 tomy t-że, 1882); „Die römische Manipulartaktik" (t-że 18ö3); „Die Perserkriege und die Burgunder-kriegb“ (t-że 1887); „Die Strategie des Perikies erläutert durch die Strategie Friedrichs des Grossen“ (t-że 1890) i t. d.; wybór drobniejszych prac swoich treści historycznej i publicystycznej wydał D. p. t. „Historische und politische Aufsätze“ (t-że 1887).

Deleau jeune, Mikołaj (* d. 21 kwietnia r. 1797—f d. 30 listopada 1862), zasłużony otyatra francuski. Początkowo zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Commercy (Meuse), następnie przeniósł się do Paryża i został lekarzem Przytułku sierot, w który m mu powierzono dzieci chore na u-szy. D. jest wynalazcą przedmuchywania jamy bębenkowej ucha przez trąbkę Eustachiusza, oraz zastosowania auskultacyi do rozpoznawania zmian chorobowych w uchu średniem, przez co oddał niezmierne usługi otyatryi nowoczesnej. Sposoby przez siebie stosowane opisał najszczegółowiej w dziele: „Recherches pratiques sur les maladies de l’oreille etc. Première partie. Traité du cathétérisme de la trompe d’Eustache, et de l’emploi de l’air atmosphérique dans les maladies de l’oreille moyenne“ (Paryż 1838; wyd. II, 1863); chociaż je już w r. 1829 po raz pierwszy ogłosił.—Por. Dechambre „Diction, encyclop. des soieuces méd. t. XXVI”, str. 202.

Delecluse Stefan Jan, malarz i pisarz fran-cuski w Paryżu 1781 r. — f w Wersalu 1863), był synem budowniczego i jednym z najdawniejszych uczniów Davida. Od r.r 1804 do 1814 wystawiał po kolei w Salonie: „Smieić Astyanaksa“; „Porwanie Europy"; „Porwanie Heleny“; „Ofiara składana Cererze“; „Herminia i Tankred“; „August i Cynna“. W r. 1808 otrzymał medal pierwszej klasy, i wogóle miał niezłe powodzenie; wziął jednakże rozbrat z malarstwem, aby wyłącznie poświęcić się literaturze. Najpierw był współpracownikiem przeglądu, założonego 1819 roku przez Loysona p. t. „Lycée“, potem pisywał sprawozdania z Salonu w „Moniteur“ i „Journal des Débats“, gdzie oprócz tego zdawał sprawę z przedstawień w „Théâtre Italien*. Bronił on uparcie zasad klasycznych i walczył przeciw nowemu kierunkowi w sztuce i literaturze, a mimo to żył w najlepszych stosunkach z przedstawicielami tego kierunku, jak Beyle i Merimee, oraz obrońca najżarliwszy gotycyzmu, własny jego siostrzeniec, Eugeniusz Violet-le-Duc. Mając byt niezależny, czas przydłuższy przepędził w Anglii i we Włoszech, i z dwoma siostrzeńcami swoimi, wyżej już wspomnianym Eugeniuszem i Adolfem Violet - le - Duc, zwiedził pieszo niektóre prowincye Francyi. Ze stu-dyów jego historycznc-estetycznych godne są wspomnienia: „Florence et ses vicissitudes 1215-—1799“ (1837 2 t.); „Grégoire VII, saint François d’Assise,

Dr J. P.

sejmowe i sejmy delegacyjnë.

saint Thomas d’Aquin“ (1834, 2 t.); „Roland ou la Chevalerie" (1845 2 t.); „Dante Alighieri ou la Poésie amoureuse* (1848); dalej liczne artykuły, umieszczane po czasopismach, traktujące o takich osobistościach, jak Rabelais, Roger Bacon, B. Palissy, Marco Polo, Vesale i t. p. Ze sprawozdań, drukowanych przez lat 14 w „Journal des Débats“ dwa tylko wyszły w edyoyi książkowej: „Exposition des artistes vivant 1850“ (1851) i „Les Beaux Arts dans les deux mondes en 1855“ (1856); zbiór zaś ogólny, ułożony przez autora, jest własnością biblioteki paryskiej. Na szczególne zaznaczenie zasługują dwie prace D-a, dające mu największe prawo do sławy, mianowicie: „Louis David, son école et son temps“ (1858) i „Souvenirs des soixante années" (1862), w części zredagowane przez Pawła Cottin, według poufnego dziennika autora. D. pisał także powieści: „Mademoiselle Justine de Linon“ (1732); „La première Communion" (1836); „Le lis d’eau de Yog-li“ nowel-la chińska (1839) i „Donna Olympia" (1842),—których wydanie zbiorowe wyszło r. 1843 p. t. „Romans, Contes et Nouvelles“.    *

Delegacja jest to zlecenie czyli upoważnienie, dane bądź przez pewną osobę wybranemu przez siebie zastępcy, bądź przez jakieś ciało zbiorowe, stan społeczny, towarzystwo lub instytucyę swemu przedstawicielowi, do wykonania oznaczonej czynności, czy to wchodzącej w zakres attrybucyj upoważniającego, czy też z jego interesami związanej. Zastępca ten nazywa się delegatem, spełnia zaś to jedynie, do czego jest delegowanym, i nie może mieć nigdy wyższych prerogatyw, niż jego mocodawca. Jeżeli do odbyoia pewnego aktu wyznacza się nie jednego delegata, lecz wielu, to natenczas całe ich grono zowie się także Delegacyą.    *

Delegacye, pospolita nazwa prowincyj czyli o-kręgów w dawnem państwie Kościelnem, które od r. 1832 dzieliło się na 21 okręgów. Z tych Rzym nosił nazwę „Comąrca* Loreto „Commissariato”, pozostałe zaś okręgi zwano „Delegacyami“ z „delegatami" papieskimi na czele; jeśli jednak delegatem, czyli najwyższym zarządzcą okręgu, był kardynał, wówczas okrąg nosił nazwę „legacyi“ a kardynał „legata". Legacyami były okręgi: Ve-letri, Urbino - e - Pesaro, Forli, Rawenna, Bolonia i Ferrara, delegacyami zaś: Frosinone, Benewent, Civita - Vecchia, Viterbo, Orvieto, Rieti, Spoleto, Perugia, Camerino, Macéra ta, Fermo, Ascoli i An-kona. Delegacya Beneweuta było enklawą w pro-wincyi Principato - Ulteriore ówczesnego królestwa Obojga Sycylij.— Delegacye były także w dawnem królestwie Lombardzko-Weneekiem.

Delegacye sejmowe i sejmy deiegacyjne w dziejach Polski ukazują się dwukrotnie: w r. 1767— 8 i 1773—5, lubo tylko ten ostatni sejm powszechnie znany jest pod nazwą delegacyjnego. Była wyznaczana delegacya jeszcze w 1793 r., ale ta podpisała tylko przedłożone przez ambasadorów ros-syjskiego i pruskiego traktaty drugiego rozbioru, nie sprawując żadnej innej czynności: więc miała znaczenie zwykłego komitetu parlamentarnego,^żyli deputacyi (ob.) sejmowej. I. Konfederacya

Ànd. S.

radomska, zawiązana pod laskami marszałków: koronnego, księcia Karola Radziwiłła, i litewskiego, Michała Brzostowskiego, przeniósłszy się do Warszawy, miała przeprowadzić na sejmie extraor-dynaryjnym dwie sprawy: równouprawnienie dys-sydentów i traktat wieczysty między RzeCząpo-spolitą Polską a Imperium całej Rossyi z warunkiem gwarancyi. Dnia 5 października roku 1767 złożony i zaczęty został ów sejm, lecz już na pierwszej sesyi książę Repnin, wielki poseł rossyj-ski, usłyszał mowę biskupa krak. Sołtyka, „wielce przeciwną interesom i życzeniom swoim“, tudzież «niepożyteczny głos Rzewuskiego, wojewody krak. i hetmana poln. kor.“ Nazajutrz dały się słyszeć inne głosy oppozyoyjne; potem odbywały się narady poza izbą sejmową, na sesyach prowincyonalnych, a z toku ich widocznem było, że uchwały żądane nie dadzą się na zwykłej drodze przeprowadzić. Więc z jedDej strony ks. Repnin użył postrachu przez wprowadzenie dwóch tysięcy wojska rossyj-Bkiego do Warszawy i przez wywiezienie (dnia 14 października), biskupów Sołtyka i Załuskiego, oraz hetmana Rzewuskiego z synem Wacławem do Kaługi; z drugiej—przyjął projekt zastąpienia sejmu przez delegacyę, składać się mającą z senatorów, ministrów i posłów ziemskich. Kto był pierwotnym autorem tego projektu? Nie wiadomo z pewnością. Ks. Repnin miewał częste konferencye w gabinecie samego króla, Stanisława Augusta, z prymasem Podoskim, podkomorzym w. k , Kazimierzem Poniatowskim, księdzem Michałem Poniatowskim, wówczas opatem czerwińskim, późniejszym prymasem, Ksawer. Branickim, łowczym kor., Wesslem, podskarbim w. k., i obu marszałkami sejmu skon-federowanego. W tern gronie wyróżniał się znajomością praw krajowych i usłużnością prymas Po-doski: jemu więc z największem prawdopodobieństwem autorstwo projektu przyznać wypada. W jego pałacu odbywały się też narady niejednokrotnie (Dyaryusz w Ms. Wł. Górskiego z Kociuźan). Stosowne dokumenty były spisane i podpisane przez króla, marszałków sejmowych i sekretarza, Marcina Matuszewicza, w d. 23 października 1767 roku, mianowicie: 1) Akt Limity następnej treści: «Stany Koronne i W. x. L„ zjednoczywszy się węzłem Konfederacyi Generalnej dla utrzymania wolności narodowej, jako i dla naprawy defektów et abusuum, lub ulepszenia wszelkiego, któreby się w ojczyźnie naszej potrzebnem okazało; a postępek takowy patryotyczny będąc wsparty od Najjaśn. Imperatorowej Imci całej Rossyi, szczerej Alliantki i Przyjaciółki naszej... więc też Skonf. Stany obojga narodów, tak nieobojętnemi przenikniona będąc przyjaźni i dobrego sąsiedztwa dowodami, solenne do Najjaśn. Imperatorowej Jej Mci wysłały poselstwo dla oświadczenia szczerego podziękowania i upraszania przez tychże posłów o konty-nuacyę pomooy przyjacielskiej i o wysoką Najjaśn. Imperatorowej gwarancyę dla niewzruszonej i wiecz ■ nej konserwacyi praw, wolności, prerogatyw każdego i legalnej formy rządów Rzeczypospolitej. Upewniły oraz Skonf. Stany Najjaśn. Imperatorową Jejmość, że Grekom Nieunitom i dyssydentom współbraci będzie uczyniona sprawiedliwość i satysfak-cya... zatym... My Król z drugiemi Stanami Skon-federowanemi, na ten sejm zgromadzonemu,. de-nominujemy dla tego Delegatów niżej wyrażonych, dając im wszystkim wspólnie moc zupełną nego-cyowania, konkludowania i podpisania traktatu, przez który życzę my sobie, aby wszelkie abusus według potrzeby Rzpltej naprawione były, tudzież, aby prawa, forma rządów i wolność narodowa przez wysoką Najjaśn. Imperatorowej Jmci, szczerej Przyjaciółki i Alliantki naszej, gwarancyą na zawsze utwierdzonemi były. Żądamy przytem, aby się pod tą wysoką gwarancyą Grekom Nieunitom i dys-sydentom... zupełna stała satysfakoya według traktatów i według sprawiedliwości onymże winnej, sine praeiudicio religii Rzymsko - katolickiej panującej et ad tenorem deklaracyi Najjaśn. Imperatorowej Jejmci całej Rossyi... Co takim ułożywszy sposobem, sądziemy rzeczą być pożyteczną i ustanawiamy, ażeby... sejm teraźniejszy był ad diem 1 Pebruarii roku blisko następującego 1768 limitowany; wszystkie dla tego członki sejmu teraźniejszego na ten termin przybyć będą obowią-ne*... Załączono przytem listę 19 delegatów ex Senatu et Ministerio, a 48 ex equestri ordine, razem tedy z prezydującym prymasem Podoskim wypada 68 osób; lecz komplet niezbędny do prawomocności działań był oznaczony na 24 osoby oprócz prymasa, jako prezydującego; 2) Plenipo-teneya dla tychże osób «wchodzić w wszelkie rozmowy i umowy (z księciem Imcią posłem lub z temi, którzyby byli od Najjaśn. Imperatorowej Jej Moi mianowani i umocowani), przekłady i wykłady, czynności i negocyaoye... układać, stanowić, konkludować i podpisywać... obiecując i przyrzekając to słowem naszem królewskiem, za zezwoleniem wszystkich Stanów, iż cokolwiek mianowani plenipotenci nasi uczynią i postanowią, to My nie tylko przyjąć i ratyfikować, ale też i do skutku przywieść obowiązujemy się“. Nastąpiła później prorogacya sejmu jeszcze do d. 5 marca r. 1768 («Vol. Leg.“ VII, fol. 551 — 559). Chociaż widzimy na plenipotenóyi datę 23 października, jednakże długo jeszcze trwały spory i zatargi o akt limity; dopiero d. 10 listopada zgodzili się delegaci na rozpoczęcie układów z dyzunitami i dys-sydentami, których reprezentować miało 9 osób: arcybiskup mohylowski, Jerzy Koniski, Goltz, marszałek konfederacyi toruńskiej, Grabowski, marszałek konfederacyi słuckiej i t. d. Sessye odbywały się często w obecności ks. Repnina, czasem w jego pokojach, szły jednakże tak opornie, że podpisanie traktatu wieczystego z dwoma aktami OBob-nemi (actus separatus I, II), odbyło się zaledwo d. 24 lutego 1768 r. W tych aktach zawierała się sprawa dyssydencka i forma rządów gwarantowana z prawami kardynalnemi i materyami status, które miały być zaleźnemi od «jednomyślnego zezwolenia Stanów“, t. j. naraźanemi na liberum veto pojedyńczego posła. Oprócz tego opraoowa-ła delegacya różnych ustaw i konstytucyj, poświęconych sprawom wewnętrznym, deklaracyj, decy-zyj liczbę znaczną, zajmują one bowiem kart druku 263 w edycyi pijarskiej. Dla nadania całemu temu dziełu mocy prawnej zebrał się sejm w całkowitym składzie obu izb, a król zasiadł na tronie d. 5 marca 1768; cały operat miał być przyjęty bez rozpraw en bloc, na tern jednem, ostatniem posiedzeniu, i to się stało mimo domagania się głosu przez kilkunastu posłów i protestacyi Wybickiego. Szczegółowe wiadomości o przebiegu obrad tak sejmu, jak delegacyi, zebrać można tylko z prywatnych dyaryu-szów,—z których jeden został wydrukowany przez Ant. Sozańskiego we Lwowie 1856, drugi, o wiele dokładniejszy, spoczywa w rękopiśmiennym zbiorze, będącym własnością Wł. Górskiego z Kociuźan, a zatytułowanym: „ Papiery z kauce-laryi króla Stanisława Augusta; pochodzą z archi-vum Marcina Badeniego, ministra za księstwa Warszawskiego“,—oraz z papierów rossyjskiego ge-nereła Kreczetnikowa, ogłoszonych w wydawnictwie Moskiewskiego Towarzystwa Historycznego „HTeHin BT» oÓmecTBh HCTopia h jpeBHOCTeä pocciäcKHXT.“ 1863, t. III, p. t. „KpeueTHHKOBa jKypHajrb“ i „HepeiiHCKa“; przetłómaczone na polski przez P. K., stolnikowicza chełmskiego p. t. „Radom i Bar 1767 — 1768 dziennik wojennych działań* (Poznań 1884). Do pomocy służyć mogą pamiętniki Wybickiego, korespondencya Katarzyny z Potockich Kossakowskiej, kasztelanowej kamieńskiej etc. — II. Trzy dwory, zawarłszy pomiędzy sobą traktat pod d. 5 sierpnia 1772 r. względem objęcia w swoje posiadanie pewnych ziem polskich (pierwszy rozbiór) i obwieściwszy o tern postanowieniu jednosłownemi deklaraoyami, zażądały, aby się zebrał sejm dla zawarcia odpowiednich traktatów z każdem mocarstwem rozbior-czem zosobna. Żądanie to było poparte wysłaniem wojsk w sumie ogólnej 100 000 żołnierza i utworzeniem t. zw. kasy ministeryalnej składkowej po 2 000 dukatów, a więc razem 81 000 dukatów = 1 458 000 złotych polskich, do dyspozy-cyi trzech ambasadorów. Skład sejmu miał być uszczuplonym o całą liczbę tych posłów i senatorów, którzy reprezentowali zajętą część prowincyj: Małopolskiej, Prus i W. Księstwa Litewskiego. Nadto województwo podolskie z własnej woli posłów obrać nie chciało. Stanisław August, spełniając żądanie ambasadorów, wydał uniwersały przedsejmowe; sejmiki odbyły się w assystencyi wojsk cudzoziemskich; dla groźby sejmowi wprowadzone zostały do Warszawy oddziały armii austryackiej, pruskiej i rossyjskiej. Celem usunięcia liberum veto, które było przywrócone prawami kardynalnemi 1768.r., ale które obeouie mogło być dla ambasadorów niedogodnem, sejmowi nadano formę konfederacyi, upoważniającą do stanowieuia uchwał prostą większością głosów. Zawiązanie konfederacyi i obiór marszałka Ponińskiego odbyły się w mieszkaniu prywatnem biskupa Massalskiego w kole

7-u osób, d. 16 kwietnia 1773 r., lecz wejście tego marszałka do izby sejmowej wywołało protestacye (Rejtana i in.), które tamowały otwarcie urzędowe sejmu aż do d. 19 kwietnia. I potem przez miesiąc prawie sejm ten opierał się deklaracyom trzech dworów; więc ambasadorowie postanowi-

li użyć sposobu, wypróbowanego już przez ks. Repuina, t. j. załatwienie sprawy przez delegacyę. D. 18 maja sporządzony został „akt limity* według: dawniejszego wzoru, tylko z innemi motywami: „Zawiłe i ostatniem niebezpieczeństwem grożące okoliczności, w których Rzeczpospolita z sąsiedzkiemu Potencyami zostaje... wyciągnęły po Nas, żebyśmy za pierwszą sejmowych obrad materyę wzięli tychże Dworów sąsiedzkich, toje3t: wiedeń., petersburskiego i berlińskiego, w deklaracyach je-dnosłownych sub die 18 et 26 septembris w roku przeszłym względem pretensyi do zagarnionych pod panowanie swoje krajów każde respective wyrażone żądania; dla tego My Król z drugiemi Stanami, wraz z Nami, pierwszym Stanem Rzeczypospolitej. w jeden węzeł konfederacyi generalnej ze branemi, chcąc od obywatelów i poddanych naszych odwrócić coraz większe uciski i jak najprędzej obmyślić powszechne całego królestwa uspokojenie, ustanowić formę rządu, któraby ubezpieczała fortunę i honor każdego obywatela, umyśliliśmy w nieba-wne z pomienionemi Dworami wniść pomiarkowa-nie .. Że zaś to przedsięwzięcie... tylko przez traktowanie z pełnomocnemi ministrami wzmiankowanych sąsiedzkich Potencyj dopełnione być może: więc do tego traktowania wyznaczamy z senatu i ze stanu rycerskiego niżej wyrażone osoby, dając wszystkim wspólnie moc zupełną, podług której mają oni traktować względem pretensyi do zagarnionych krajów z każdym osobno i pod gwarancyą dwóch drugich. Względem zaś formy rządu i interesów wewnętrznych Rzeczypospolitej, wspólnie z W W. baronem Rewytzkim wiedeńskim, baronem Sta-ckelbergiem petersburskim, Beuoit berlińskim pełnomocnemi ministrami... mają oni przełożyć wszystkie prawa, które mogą być po stronie Rzeczypospolitej; będą się starać bezpieczeństwo jej, spokojność od sąsiadów i z nimi sąsiedzką przyjaźń opatrzyć i ugruntować;,, ustanowią pod gwarancyą wzmiankowanych Potencyj rząd wewnętrzny i zewnętrzny, żadną nie uciśniony niewolą, Rzeczypospolitej; uczynią sprawiedliwość Grekom-Nieuni-tom i dyssydentom, współ-braciom i współ-oby-watelom naszym jakiegokolwiekbądź stanu i kondy-cyi, i o wzajemną się dopomną; pokój krajowi jak najprędzej powrócą i od wojsk cudzoziemskich całe królestwo uwolnią... Co takim ułożywszy sposobem i dogadzając tym działaniom, czasu potrzebującym, sejm teraźniejszy do d. 15 września limitujemy.“ Dołączona lista delegatów obejmuje nazwiska 7-u ministrów, 28-u senatorów, i 63 posłów ziemskich, ale do czynienia i stanowienia wystarczał mniejszy komplet 30-tu osób (3 biskupów, 5 senatorów świeckich, 2 ministrów i 20-tu posłów), rządzący się przy głosowaniu zasadą prostej większości. Prezesem został biskup kujawski, Antoni Ostrowski,późniejszy prymas, obok niego wszakże czynnym był wciąż Adam Poniński, jako marszałek konfederacyi gen. i sejmowy; oba-dwaj byli wykonawcami zleceń bar. Stackelberga, który częstokroć sam zasiadał i brał czynny udział w obradach. Przy układach traktatowych ukazywali się też dwaj inni ambasadorowie. Delegacya ta-

T K.

ka urzędowała blizko dwa lata, ostatnią bowiem, szóstą prorogacyą termin zebrania się sejmu był odroczony do d. 20 marca 1775 r. (Vol. Leg. VIII fol. 2—12). Posiedzenia odbywały się w pałacu Radziwiłłowskim na Krakowskiem Przedmieściu (dziś nr. 5). Oprócz spisania trzech żądanych traktatów rozbiorowych z aktami dodatkowemi „osobnymi* (actes séparés), dotyczącemi handlu. Dele-gacya uchwaliła ustanowienie Rady Nieustającej z 5-u Departamentami, nowy system podatkowy, ustawę o wekslach, przepisy dotyczące liczby i u-rządzenia wojska i t. d. „Aprobaoya i ratyfikacya dzieła Delegacyi jako też actorum Generalnej Kon-fodoracyi Obojga Narodów i jej rozwiązanie“ dokonała się krótkim aktem (Vol. Leg. fol. 830), podpisanym przez króla, Adama Ponińskiego i Michała Hieronima Radziwiłła jako marszałków, Floryana Drewnowskiego i Andrzeja Malczewskiego jako sekretarzy konfederacyj sejmowych koronnych i litewskich. Zapewne odbyło się w d. 20 marca zapowiedziane prorogacyą posiedzenie sejmu, lecz o liczbie członków zgromadzonych, ani o sposobie wykonania tej formalności nic nie wiemy, ponieważ urzędowy dyaryusz tego sejmu nie był ogłoszony drukiem, a podobno nie znalazł się dotychczas i w rękopiśmie. Wiadomość o oierwszych nawet posiedzeniach historycy czerpać muszą z ko-respondencyj prywatnych; komplet najobfitszy ze zbioru Gwalberta Pawlikowskiego został już zużytkowany przez Henryka Szraitta w pozostałym po śmierci jego, leoz niewydanym jeszcze, IV-ym tomie „Panowania Stanisława Augusta“; wielu wyjaśnień dostarcza „Odpowiedź ze strony UJJ. Ins ty gato rów Ob. Nar. i ich donoszącego W.

A. Ponińskiego przeciwko Wojciechowi Turskiemu“ etc. oraz „Summaryusz dowodów dołączonych do delacyi Turskiego“ w sądzie sejmowym 1789—1790 (druki). Obrady zaś Delegacyi były drukiem ogłoszone p. t. „Protokół, albo opisanie zaszłych czynności na Delegacyi od Stanów Rzeczypospolitej na sejmie extraordy-naryjnym warszawskim do zawarcia traktatów z dworami wiedeńskim, petersburskim i berlińskim d. 19 maja 1773 wyznaczonej, a d. 19 marca 1775 zakończonej z umieszczeniem wszystkich w rozmaitych materyach mianych mów... w Warszawie w drukarni JKMci Nadwornej 1775“ w 7-u częściach, zwanych „Zagajeniami“; zagajenie VI składa się z dwóch działów, mających oddzielną pagi-naovę.

Delegacyeaustryackc-wfgierskie [sejmów Przed i Zalitawii], instytucya prawa polityczuego monarchii habsburskiej do rozstrzygania spraw wspólnych i obmyśliwania środków na wspólne potrzeby w granicach przyznawanych ciałom prawodawczym w monarchiach konstytucyjnych. Powstała podczaB urządzania wewnętrznych stosunków monarchii w roku 1867 i układów między koroną austryacką a Węgrami, narzuciła zaś ją obu stronom uznana przez nie konieczność rozszerzenia dawniejszej unii osobistej z przed roku 1848 między monarchą austryackim a narodem węgierskim w unię rzeczywistą pomiędzy przedlitawską a za-litawską częścią monarchii austryacko-węgierskiej. Myśl takiego stałego związania się z krajami, sta-nowiąc8mi Przedlitawię, z oporem wrastała w u-mysły Węgrów. W r. 1861, kiedy po patencie październikowym rozpoczynała się era życia konstytucyjnego, Deâk, późniejszy przewódzca narodu, nie ośmielił się przekroczyć poza obręb pojęcia przygodnych tylko, w razie potrzeby, „von Pall zu Fall“, układów z zachodnią częścią monarchii habsburskiej; stopniowo jednak głębsze wejrzenie w nieuchrouną konieczność, podsycane wrażeniami wielkich wypadków zewnętrznych, porywających Austryę w swe wiry, wyrabiając przeświadczenie o niemożliwości całkowicie odrębnego istnienia, u-kazało politykom węgierskim te sprawy, które stale wspólnemi być musiały, a potrzebowały dla siebie stałego też, prawidłowo działającego, organu. Deâk już w roku 1861 (List do Osterhubera z d. 9 stycznia) wydzielał trzy zakresy życia państwowego: politykę zagraniczną, wojskowość i skar-bowość, jako wspólne; ale wówczas jeszcze nie rysowała mu się w wyraźnych kształtach wspólna dla t/ch zakresów instytucya. Dopiero podczas nowych zawodów i nowych wyczekiwań, od lata 1861 do początków r. 1865, pojęcia wielkiego pa-tryoty nabrały jasności. W historycznej wagi artykule swoim w „Pesti Naplo“ z Wielkanocy 1865 roku wprowadził już nietylko pojęcie, ale i samą nazwę D-yj i chciał z nich mieć instytucye stale, prawidłowo, co pewien czas działające. Poglądy jego przemogły opór patryotów, którzy chcieli jak najmniej słyszeć oAustryi, jakkolwiek niestali radykalnie na gruncie Kossutowskim. Jego też wymowie w sejmie i wpływowi osobistemu na wybitniejsze jednostki wiele zawdzięcza ugoda między koroną habsburską a Węgrami, w której pierwszorzędną wagę miało przyjęcie D-j, jako instytucyi organicznej. Dokonał tego sejm węgierski 29 maja 1867 r., na 10 dni przed koronacyą króla Franciszka Józefa (prawo XII z r. 1867). Od listopada t. r., kiedy przyszła kolej i na radę państwa w Wiedniu, umowy uzupełniające, t. z. „Ausgleich“, zwłaszcza też u-kład o podział długów, wywoływały w Peszcie żywy opór; ale i tym razem jeszcze umiał go przełamać Deâk swoim rozsądkiem, uczuciem sprawiedliwości, umiarkowaniem i wreszcie powagą już wówczas powszechną. Doniosłą tu pozostanie jego mowa z d. 14 grudnia t. r. Instytut delegacyj stał się prawnie obowiązującym, gdy go uchwaliła wiedeńska rada państwa, a cesarz podpisał d. 21 grudnia 1867. Nazajutrz ogłoszono odpowiednie prawo jednocześnie z prawami kon-stytucyjnemi Przedlitawii, ale odrębnie od nich, jako osobną całość, p. n. „Gesetz v. 21 December 1867, betreffend die allen Ländern der oesterrei-chischen Monarchie gemeinsamen Angelegenheiten und d. Art. ihrer Behandlung“ (Reichsgesetzblatt

N. 146). Zasadniczym paragrafem tego prawa jest szósty, stanowiący, że wszelkie uprawnienia ciał przedstawienniczych obu części monarchii w zakresie spraw wspólnych przechodzą na delegacye, przez nie wybrane. Jako sprawy wspólne § 1, ograniczony przez § § 2 i 5 tego prawa, wymienia:

a) sprawy zagraniczne wraz z reprezentacyą dy-plomatyczno-handlową i traktatami; b) wojskowość na lądzie i morzu, z wyjątkiem nowych zaciągów, (rekrutacyi), sposobów spełniania służby wojskowej, żywienia i rozmieszczania wojska, wreszcie całej strony dotyczącej stosunków żołnierza jako obywatela,—a nadto cesarz w § 5 zachowuje wyłącznie dla siebie stanowienie względem kierunku, dowództwa i wewnętrznej organizacyi wojska—tak, iż jedyną tu rdzenną attrybucyą D-j jest przyznawanie funduszów na wojsko i odbieranie z nich rachunków; c) skarbowość, mianowicie budżet i rachunki z dochodów i wydatków wspólnych.— Charakter spraw wspólnych, chociaż stale nie prowadzonych jako wspólne, mają nadto: dl) sprawy handlowe, a w szczególności wszelkie dotyczące taryf celnych; e) opodatkowanie pośrednie; f) bicie monety i oznaczanie stopy monetarnej; g) budowanie dróg żelaznych, obchodzących obie połowy monarchii; K) ustanawianie systematu wojskowości (Wehrsystem) (§ 2). Stały stosunek nakładów na wydatki na pewien przeciąg czasu oznaczają zgodnie ciała przedstawiennicze obu części monarchii, a w braku zgody—sam cesarz, najdłużej na rok. Pierwszego oznaczenia dokonano w końcu 1868 r. na lat 10 do końca 1877, drugiego w dniu 27 czerwca 1878, trzeciego w d. 21 maja 1887 roku; to ostatnie obowiązuje do 31 grudnia 1897 r. W r. 1867 stosunek nakładów określono w ten sposób, że po strąceniu dochodu z ceł, pobieranych na rzecz ogółu monarchii, brakującą kwotę włożono w 7 częściach na Przedlitawię, w 3 na Węgry. Od 8 cz. 1871, po włączeniu Pogranicza do Węgier, królestwo Węgierskie płaciło przedewszystkiem 2°/₀ kwoty brakującej na wspólne wydatki, a 98°/₀ dopiero szło do podziału według powyższej zasady. Tym sposobem Przedlitawia dopłacała do ceł 686, Węgry 314 tysiącznych. Stosunek ten, odnowiony, j. w., w roku 1878, obowiązuje i w bieżącem 10-leeiu. Każda część dostarcza potrzebnego nakładu w sposób dla siebie najdogodniejszy; obie zgodnie mogą zaciągnąć pożyczkę, ale musi się na nią zgodzić z osobna tak sejm węgierski, jak i rada państwa w Wiedniu (§ 3). Zasadę tę zastosował § 4 i do podziału długów ówczesnych, t. j. ciężarów na procent i umorzenie. Dług 20 czerwca 1868 ujednostajniono, a na procenta i umorzenie już w r. 1867 (Przedlitawskie prawo z d. 24 grudn'¹») nakazano Przedlitawii płacić corocznie tyle, ile pozostanie po strąceniu wnoszonej przez Węgrów stałej kwoty corocznej 29 188 000 fi. W październiku 1868 stanął ogólny układ finansowy, obejmujący ugodę o stosunki handlowe i cła; przedłużano go wraz z głównym po upływie każdego dziesięciolecia. Ait. XXII traktatu celno handlowego z 27 cz. 1878, zawartego na lat 10, postawił na przyszłość zasadę, że umowa do końca dziewiątego roku niewymówiona obowiązuje na następne dziesięciolecie. W tej samej dacie (27 oz. 1878) stanęła umowa o wspólny bank austryacko-węgierski, również na lat 10, i również odnowiono ją w r. 1887 wraz z inDemi urzą-dzającemi wzajemne stosunki. — Każda delegacya składa się z 60 wybranych członków obu Izb sejmo-wych. Dla delegacyi austryackiej § 7 przypisuje jednę trzecią (20) z Izby Panów, dwie trzecie (40) z Izby Deputowanych, a § 9 wskazuje liczby o połowę mniejsze na zastępców. Wybory mają być dokonywane większością „absolutną“, a właściwie prostą większością obecnych. Izba Dep. wybiera delegatów i zastępców krajami, według rozkładu w § 8, przyczem na Czechy przypada 10, na Galicyę 7, na oba arcyksięstwa 5 i t. d. Do 1873 delega-cyom pojedynczych krajów wolno było wybierać albo z własnego łona. albo z ogółu posłów. W Izbie wyższej zasada krajowości nie miała i nie ma znaczenia. Nowa ordynacya wyborcza z dnia 2 kwietnia 1873 i nowy regulamiu Izby Dep. z d. 12 maja t. r., zmieniając sam rodzaj przedstawien-nictwa krajów przedlitawskich, które do owego czasu było delegacyjnem i wychodziło z łona sejmów krajowych, powyższą zasadę wybierania deputowanych krajami pozostawiły nietkniętą; tylko grupy posłów bezpośrednio przez kraje wybieranych zastąpiły dawniejsze delegacye sejmowe. Według § 11 cesarz sam zwołuje D. córocznie; dotychczas działo się to najczęściej na jesieni od września do listopada; zbierano się jednakże i wcześniej, w maju i czerwcu. Delegacye nie mają prawa zbierać się z własnego popędu. Cesarz zagaja je osobiście mową tronową, odpowiadając na powitanie prezydentów; nie było jeszcze dotychczas wypadku, aby która delegacya wystąpiła z adresem. Węgrzy wybierają delegatów na czas trwania mandatu poselskiego (do 1887 3 lata, odtąd 5), Przedli-tawczycy na rok (§ 10). Oznaczenie miejsca zebrań prawo zostawiło cesarzowi (§ 11), ale życie na przemiany wprowadziło Wiedeń i Peszt. Każda D-a obraduje osobno (§ 19), w zasadzio publicznie (§ 29), każda wybiera sobie prezydenta, wiceprezydenta i sekretarzy, każda z osobna ma prawo występować z własnemi wnioskami do rządu, Czynić interpela-cye, stawiać ministrów w stanie oskarżenia, wyznaczać komissye badawcze, którym ministrowie obowiązani są udzielać wszelkich objaśnień (§ 28 ; ale tylko obie łącznie, przy zupełnej jednomyślności i wobec arbitrów (§ 29), mogą wydawać u-chwały, po zatwierdzeniu przez cesarza nabierające mocy praw (§§ 15 i 16). Uchwały te jedna drugiej przesyła na piśmie: przedlitawska po niemiecku, zalitawska po węgiersku, ale z przekładem na język tej, którą o uchwale swej zawiadamia (§ 30). Prawo zachęca do przesyłania i motywów (§ 30). Po trzykrotnej wymianie odezw, dla których praktyka ustaliła nazwę nuntia (niem. „Nuntien“), każda delegacya ma prawo żądać posiedzenia wspólnego (§ 31). Prezydenci porozumiewają się i wyznaczają czas i miejsce. Prezydują kolejno; pierwszeństwo daje los. Posiedzenie musi być publicz-nem, protokół w dwóch językach (§ 34); do pra-womocnuści potrzebna jest obecność przynajmniej 80-u delegatów (§ 32), po 40 z każdej strony; liczby muszą być równe; los usuwa nadliczbowyoh (§ 33). Uchwały zapadają „absolutną“ większością głosów obecnych (§ 33). Zwyczaj dotychczasowy uświęcił głosowanie bez wszelkich rozpraw.—Do prawomocności uchwały delegacyi przedlitawskiej po-

o.

©'

sa

©

And.

W. G.

Délemont —- î

trzebna jest większość „absolutna“ obecnych, których liczba, prócz prezydującego, nie może być mniejszą od 30-u (§ 20). Prawo zabrania przyjmowania instrukcyi od wyborców i nakazuje mandat dele-gacyjny wypełniać osobiście (§§ 21 i 22). W razie śmierci lub usunięcia Bię Izba Deput. musi wybrać nowego delegata, a zastępca wchodzi tylko wtedy, jeżeli Izba nie odbywa posiedzeń (§ 25). Wraz z rozwiązaniem Izby Dep. ustaje i mandat delegatów.—Podobne przepisy obowiązują i w de-legacyi węgierskiej. Delegacye nie mogą z własnej woli przedłużać swych posiedzeń: z chwilą ukończenia czynności (bliżej nie określonych; § 27), albo prezydent za zezwoleniem cesarza, albo sam cesarz rozporządza zamknięcie posiedzeń. — Paragraf 35 pozostawił samej delegacyi przedlitawskiej ułożenie sobie porządku czynności; ale z możności takiej ani ta delegacya, ani z podobnej jej de-leg. węgierska dotychczas nie skorzystała. Do prowadzenia spraw wspólnych istnieje osobne ministe-ryum odpowiedzialne (Reichsministerium), któremu nie wolno jest zajmować się sprawami wyłąezne-mi jednej z dwóch części monarchii. Ustalił się zwyczaj, żeby w liczbie ministrów wspólnych jeden przynajmniej był Węgrem. Ministrowie mają wolny wstęp na wszystkie posiedzenia obu delegacyj, Btawać mogą osobiście lub przez umocowanych urzędników i żądać zawsze głosu, którego im prezydent odmówić nie może (§ 28).—Z prawa oskarżania ministrów, zapewnionego w § 16, dotychczas D. ani razu nie skorzystały, bo im ministrowie wspólni nie dali do tego powodu; instytucya wszakże odpowiedzialności ministeryalnej, na Węgrzech, zarówno jak w Przedlitawii (przez prawo z dnia 25 lipca 1867), prawnie istniejąca, znajduje swe uzupełnienie w zorganizowanej już zasadniczo odpowiedzialności ministrów wspólnych. W myśl § 17 - go wyłuszczanego tu prawa, w razie potrzeby złożenia sądu na ministra, każda delegacya układa listę 24 sędziów, byle nie z własnego łona, a z nich połowę ma prawo odrzucić oskarżony (lub oskarżeni), tak jednak, aby liczba wyrzuconych z jednej i z drugiej listy była zupełnie równą. Zapowiedzianego w § 18 szczegółowego regulaminu dotychczas, dla Przedlitawii przynajmniej, nie wydano. Pomimo niewykończenia wewnętrznych porządków D. wraz z min. wspólnem działają spokojnie, bez starć, z dobrym skutkiem: dualizm, zaprowadzony w roku 1867, znajduje w nich odpowiedni dla siebie organ. Nie przeszkadza to jednak skrajnym po obu stronach żywić ku D-m niechęci: patryoci-radykaliści węgierscy uważają je za wspólny parlament, uwłaczający niepodległości Węgier; żarliwcy znowu niemieccy z przekąsem odzywają się o monarchii, którą można wypowiadać jakby mieszkanie („auf Kündigung“), a mają przytem na myśli 10-letnie układy o ponoszenie wspólnych ciężarów. Dodać tu potrzeba, że po faktycznem przyłączeniu Bośnii i Hercegowiny zarząd ich przeszedł na wspólne ministeryum, a nadzór nad zarządem na wspólne delegacye. D. 22 lutego 1882 r. wyszło prawo, w § 1 nadające, w granicach ogólnych attrybucyj, gabinetowi przedlitawskiemu możność

wywierania wpływu na zarząd. Tymczasowość w u-rządzeniu stosunku nowonabytych krain do całej monarchii trwa jeszcze w obecnej chwili (wrzesień 1895 r.).—Do załatwiania spraw wspólnych drugiej kategoryi (d—h) delegacye nie są powołane. Paragraf 36 wyłuszczanego tu prawa wskazuje dla nich dwojaką drogę: albo ministerya odpowiedzialne obu części monarchii przeprowadzają jednobrzmiące projekta przez Izby i jednobrzmiące też uchwały przedstawiają do sankcyi cesarza i króla; albo też oba sejmy, każdy z osobna, wybierają deputacye z równej liczby członków, które, przy współdziałaniu ministrów, opracowują jednobrzmiący projekt i oddają go ministrom do przeprowadzenia przez Izby. Tej drugiej drogi trzymać się należy, ilekroć idzie o rozkład ciężarów na wspólne potrzeby. — Okolski A. „Ustrój państw Europejskich“ (Warszawa b. r.); „Die Staatsgrundgesetze etc.“ (Wiedeń 1884, str, 72—80). Ob. Deńk.    *■

Delémont, niem. Delsberg, miasto okręgowe w szwajcarskim kantonie Berneńskim, w górach Jura, przy zbiegu dolin Sorne, Birs i la Scheulte, 436 m. nad p. m., przeszło 3 000 m-ców (katolików i Francuzów). D. leży w bardzo pięknej okolicy, na granicy etnograficznej francusko - niemieckiej, połączony drogami żelaznemi z Porrentruy, Biel i Bazyleą, posiada progimnazyum, seminaryum nauczycielskie, zamek, zbudowany w 1719 roku i służący niegdyś za letnią rezydencyę dawnych biskupów Bazylejskich, ruiny łaźni starorzymskich; przemysł żelazny, rozwinięty niegdyś w okolicy, u-padł prawie zupełnie.

Delen (Deelen) van Dirck malarz holenderski (* około 1605 w Heusden— f 1671 w Ar-nemuyden). Był uczniem Franza Halsa, malował przeważnie widoki architektoniczne, wnętrza starych domów, kościołów, w których postacie dorabiali mu Palamedes, Dick Hals, Codde i inni. Prace jego są w Luwrze i w wielu miastach holenderskich, a także w Berlinie, Wiedniu, w Brunświ-ku i w petersburskim Ermitażu. Rysunek jego poprawny, koloryt pBtry, ale jasny i lekki.

Delepierre Józef Oktawiusz(* 1804 w Bruges—f 1879 w Londynie), pisarz belgijski, z zawodu adwokat, wychowaniec uniwersytetu gandaw-skiego. W r. 1849 mianowany generalnym konsulem i generalnym sekretarzem ambasady belgijskiej w Londynie, pełnił te obowiązki aż do śmierci. Jest on autorem licznych prac, traktujących o dziejach i literaturze ojczystej i obcej. Ważniejsze z nich są: „Les traditions et légendes de Flandre* (Lille 1834); „Précis des annales de Bruges* (1835); „Le roman du Renard“ (Bruksella 1838); „Galerie des artistes brugeois“ (Bruges 1840); „Piécis analitique des documents que renferme le dépôt des archives de la Flaudie occidentale à Bruges“ (5 tomów, 1840—43); „De l’origine des Flamands“ (t-źe 1841); „La Belgique illustrée* (t że 1841); „Examen de ce, que renferme la bibliothèque de Mutée britannique* (Bruksella 1846); „Macaronéana, ou mélanges de littérature macaroni-que“ (Paryż 1852); „Histoire littéraire des fous“

Delert J. B. — Delessert Stefan.

2 80

P. Cüm.

Ed. W.

HmL

K. J.

K. J.

Delessert Stefan, bankier francuski (* 1735 r. w Lionie, gdzie ojciec jego, mieszczanin genewski, posiadał dom handlowy — f 1816 r. w Paryżu). Osiedliwszy się w 1777 w Paryżu, otworzył tam kantor gazy jedwabnej, przyczynił się do założenia banku dyskontowego i założył pierwsze we Prancyi towarzystwo ubezpieczeń od ognia (1782 r.). Po upadku dyktatury Robespierre’a, podczas której był więziony, skierował całą swą działalność na podźwignięcie rolnictwa francuskiego, sprowadzał do Prancyi merynosy hiszpańskie, udoskonalał maszyny i narzędzia rolnicze oraz metody u-prawy. Swoją narodowość szwajcarską zachował do końca życia; z małżeństwa z Magdaleną Katarzyną Roy de Latour pozostawił trzech synów: Ben-jamina,Gabryela i Pranciszka-Maryę,którzy

(Londyn 1860); „Historical 'difficultés and conte-sted events" (t-że 1868); „Revue des ouvrages écrits en centon“ (t-że 1868); „Essai historique et bibliographique sur les rebus“ (tamże 1870); „La parodie chez les Grecs, chez les Romains, chez les modernes” (t-że 1870; »Supercheries littéraires“ (t-źe 1872); »Tableau de la littérature du centon“ (t-że 1875); »L’Enfer, essai philosophique et historique“ (t-że 1877). Oprócz tego wspólnie z G. Brunetem opracował „Bibliothèque bibliophilo-facóti-euse“ (3 tomy, Londyn 1852—56).

Delert J. B., ksiądz, kaznodzieja archikatedral-ny w Poznaniu, assesor konsystorza generalnego, jest autorem dość licznych dziełek treści religijnej, a mianowicie: »Historya kościoła św. katolickiego“, (drugie wyd. r. 1865 t-że); „Kazanie na uroczystość różańca św.“ (1858 t-że) „Małżeństwo według nauki kościoła św. katolickiego, poprzedzone przedmową o ślubach cywilnych“ (1860); „Modlitwa jako wielki środek zbawienia, czyli o modlitwie ustnej, o rozmyślaniu i rekolekcyach“ (I-e wyd. 1862); „Teologia dla użytku wiernych, pragnących gruntowniej szej nauki w rzeczach zbawienia“ (2 tomy, 1863 w Poznaniu); „Liturgika, czyli nabożeństwo i rok kościelny“ (1869 t-że, jest to wyciąg z dzieła poprzedniego t. j. „Teologii“).

Delerue Emil, inżynier francuski (* 4 kwietnia 1808 w Lille — f 20 stycznia 1888 w Paryżu). Ukończył w r. 1828 szkołę politechniczną jako inżynier dróg i mostów. Znakomitemi zdolnościami zwracał na siebie uwagę i w 1838 powierzono mu study a przedwstępne jednej z pierwszych dróg żelaznych z Paryża do Lionu. W r. 1844 został inżynierem, a w r. 1846 naczelnym inżynierem tejże drogi. W r. 1863 przy połączeniu kilku dróg, które obecnie tworzą związek Paris-Lyon-Móditer-ranóe, został mianowany naczelnym inżynierem drogi śródziemnomorskiej, na którem-to stanowisku pozostawał do r. 1877, poczem przeszedł w stan spoczynku.

Delescluze Ludwik Karol, publicysta francuski (* 2 październ. 1809 r. w Dreux—f 25 maja 1871 w Paryżu). Przejąwszy się wcześnie, bo będąc jeszcze słuchaczem praw w Paryżu, ówcze-snemi teoryami radykalizmu demokratycznego, rzucił się z zapałem młodzieńczym w wir agitacyi politycznej i wziął czynny udział w wypadkach 1830 r. Ścigany za należenie do tajnego stowarzyszenia Praw człowieka, zbiegł w r. 1836 do Belgii, skąd w r. 1840 wrócił do Prancyi i objął redakcyę gazety „Impartial du Nord“ w Valenciennes. Po wybuchu rewolucyi 1848 r. został zamianowany komisarzem rządowym w departamentach Nord i Pas-de Calais, niebawem wszakże podał się do dymissyi i założył w Paryżu dziennik „La Révolution démocratique et sociale“, gdzie prowadził gwałtowną kampanię przeciw Cavaignac’owi i Ludwikowi Napoleonowi. Zasądzony przez trybunał w Wersalu na więzienie i deportacyę (r. 1849), schronił się do Anglii, gdzie w Londynie wydawał „Le Proscrit“, „La voix du peuple“ i „Le peuple“. W r. 1853 przybył potajemnie do Paryża, lecz tu został aresztowany, skazany na czteroletnie więzienie i wywieziony do Kajenny. Amnestya r. 1859 pozwoliła mu wrócić do kraju, wówczas D., doczekawszy się złagodzenia ustawy prasowej, zaczął wydawać w Paryżu w r. 1868 tygodnik (zamieniony następnie aa pismo codzienne) „Le Réveil“. W r. 1870 pismo to zostało zawieszone i D. zmuszony był znowu szukać schronienia w Belgii. Wróciwszy do Paryża po ogłoszeniu rzeczy pospolitej (4 września), był jednym z organizatorów demonstracyi ludowej 31 paźdz. 1h70 r. W tymże czasie wybrano go na mera XXI okręgu w Paryżu, 8 zaś lutego 1871 na posła z departamentu Sekwany do Zgromadzenia Narodowego. D. 26 marca 1871 r. został członkiem kommuny paryskiej, otrzymawszy 20 264 głosów. Stanowczy i energiczny, wywierał on wielki wpływ na rząd insurrekcyjny i zajmował w nim najważniejsze stanowisko. Był członkiem wydziału spraw zagranicznych (30 marca), członkiem ko-missyi wykonawczej (4 kwietnia), prezesem wydziału pomyślności publicznej (10 maja), wreszcie został ministrem wojny (11 maja). Stary, schorzały, walczył do ostatka z niezłomną wytrwałością* widząc upadek kommuny, szukał śmierci na jednej z barykad bulwaru Voltaire’a, gdzie też padł d. 25 maja. Oprócz mnóstwa artykułów dziennikarskich, D. ogłosił drukiem: „De Paris à Cayenne, Journal d’un transporté” (Paryż, 1869).

jDelesseria Lamour. (paleont.). Rodzaj żyjącego i kopalnego wodorostu, z gromady krasnoro-stów (Florideaej, odznaczającego się plechą płaską, blaszkowatą, niekiedy nieprawidłowo wyszczerbioną, delikatną, za życia pięknie czerwoną, z gru-bem środkowem rozgałęzionem żeberkiem. Kilka kopalnych jego gatunków znaleziono w pokładach trzeciorzędowych dawniejszych, szczególniej w łupku wapienno - marglowym góry Monte Bolce we Włoszech.

Delesserites Ludw. (paleont.). Pod nazwą D. sinnosus, D. gradlis i D. foliosus, opisał Ludwig pewne szczątki kopalne wodorostów z grupy sznurowatych (Ghordophyceae), z pokładów górnego dewonu (a może wapienia węglowego ?) w Turyngii i z nad Renu, o grubych, czarnych, blaszko-watych wyrostkach, jajowato zaostrzonych, pokrywających się dachówkowato i przypominających do pewnego stopnia niektóre gatunki rodzaju ^Cau-lerpa.

Hml.

Hml.

Hml.

Hml.

dites“ (Paryż 1855).

Delessyt (Chloryt żelazisty Delesse)—mineral. Minerał mikrokrystaliczny, występujący z łuszczko-watych i krótko - włóknistyoh osobnikach, tworzących w melafirach bądź lite, współśrodkowo-czere-powate, migdały, bądź powłoki tylko na innych migdałach i geodach, mające budowę łuszczkową lub promiemisto włóknistą. C. wł. 2.89; tw. 2—2,5; barwy oliwkowej do ciemno-zielonej, rysa jasna sza rawo-zielona. Skład chemiczny odmiany z Woge-zów, według Dalesse’a: 31.70 krzemionki, 15.47 glinki, 17.54 tlenniku żelaza, 4.07 tlenku żelaza, 19.14 magnezyi, 0.46 wapna, 11.55 wody; skład minerałów z innych miejscowości (Saksonia, Szko-cya), zgadza się dosyć z powyższym, tylko żelazo wszystko jest w nich w postaci tlenku. Wzór dla niego przyjmują: R₄(R₂)Si₃0₁₃-j-5H₂0. Wkolb-ce ogrzewany wydziela wodę i brunatnieje, pod dmuchawką stapia się z trudnością i tylko na krawędziach kwasy łatwo go rozkładają z wydzieleniem krzemionki. Występuje dosyć obficie w migdałowcach melafirowycb, jako wypełnienie ja-mek.

wszyscy, podobnie jak ojciec, oddali Franoyi dość ważne usługi.

Delessert Benjamin, baron, syn poprzedniego, bankier i przemysłowiec francuski (* 1773 r. w Lionie — f 1 marca 1847 w Paryżu). Otrzymawszy nader staranne wychowanie, udał się dla uzupełnienia swych studyów do Anglii, gdzie poznał wielu uczonych ludzi, jak Smitha, Watta i Hume’a. Gdy wybuchła rewolucya, pośpieszył do Francyi i zaciągnął się jako ochotnik do gwardyi narodowej Paryża. W stopniu kapitana odbył kampanię belgijską i był przez pewien czas komendantem cytadeli antwerpskiej. W r. 1795 opuścił służbę i objął zarząd interesów ojca. Ruchliwy i przedsiębiorczy nad wyraz, założył w Passy (1801) przędzalnie bawełny oraz rozpoczął pierwszy we Francyi produkcyę cukru buraczanego na wielką skalę, zakładająo podczas wojny z Anglią liczne rafinerye. Za zasługi około podniesienia przemysłu francuskiego otrzymał w r. 1812 tytuł barona. W r. 1814 dowodził legią gwardyi narodowej. Obrany za rządów Restauracyi posłem do izby deputowanych (w r. 1817), należał do niej niemal bez przerwy aż do r. 1842. Zasiadał na ławach oppozycyi konstytucyjnej i zabierał głos w najżywotniejszych kwestyach owego czasu. Przemawiał za zniesieniem kary śmierci i ulepszeniem systemu penitencyarnego, przeprowadził zniesienie we Francyi loteryi i domów gry. Niezależnie od czynności parlamentarnych, sprawował z pożytkiem liczne urzędy publiczne, między inne-mi był od r. 1802 regentem Banku Francuskiego. Wiele in8tytucyj filantropijnych zawdzięcza mu swój byt i rozwój, zwłaszcza imię jego powszechnie jest znanem we Francyi jako założyciela i gorliwego krzewiciela kas oszczędności. Czynny przyjaciel i protektor sztuk pięknych i nauk, sam rozmiłowany w naukach przyrodniczych, a zwłaszcza w botanice, posiadał Benjamin D. zielnik, obejmujący 87 000 gatunków roślin, kolekcyę 100 000 muszli, a nadto wspaniałą galeryę obrazów oraz zbiór o-sobliwości wszelkiego rodzaju. Jego biblioteka o-bejmowała 30 000 dzieł z zakresu botaniki, których katalog wydał on p. t. »Musée botanique de M. Delessert“ (Paryż 1845). Benjamin D. ogłosił drukiem kilka rozpraw oraz prac naukowych, z których wymieniamy: „Notices sur les soupes à la Rumford“ (Paryż 1800); „Des Avantages de la caisse d’épargne et de prévoyance“ (1835); „Le Guide du Bonheur“; „Icônes selectae plantarum quas des-cripsit A. de Candôlle“ (Paryż 1820—39, 5 tomów —każdy tom ozdobiony 100 miedziorytami, wspaniałe wydawnictwo, podjęte własnym kosztem autora); „Recueil de coquilles décrites par Lamarck“ (1841-42).

Delessert Franciszek Mary a, brat poprzedniego (* 1780 w Paryżu—f 1868 w Passy). Zajmował się wyłącznie kierownictwem banku rodzinnego. Był prezydentem izby handlowej paryskiej oraz kasy oszczędności. Za Ludwika Filipa wybierano go kilkakrotnie do izby deputowanych, gdzie należał do centrum. Syn jego, Franciszek Benjamin Marya, również bankier (* 1817—f 1868),

Eacyklop. Pow»i. Ilusli "Lan 117 T. IV.

ogłaszał liczne artykuły ekonomiczne w „Revue nouvelle“, „Revue des Deux Mondes“ etc,

Delessert Gabryel (* 1786 r. w Paryżu — f 1858 w Passy). Do r. 1830 prowadził zarząd interesów domu familijnego Delesserfów. W r. 1830 mianowany pułkownikiem gwardyi narodowej, w której się liczył od r. 1814, został powołany do komissyi wyznaczonej do zreorganizowania gwar-dyj narodowych królestwa Francyi. Posunięty niebawem na stopień generała brygady, brał czynny udział w stłumieniu rozruchów czerwcowych 1834, poczem przez dwa lata pełnił urząd prefekta departamentu. W r. 1836 powołany został na prefekta policyi departamentu Sekwany, które to obowiązki sprawował do rewolucyi lutowêj 1848 r. W r. 1844 wyniesiony do godności para Francyi. Ogłosił drukiem: „Collection officielle des ordonnances de police de 1830 à 1844” (Paryż 1844, 2 tomy).

Delessert Aleksander Henryk Edward, syn poprzedzającego, pisarz francuski (* 1828 w Paryżu), jest założycielem znauego tygodnika francuskiego, poświęconego sztuce i krytyce: „L’Athé-ueum français“. Wydał między innemi opis podróży do Palestyny, pod tyt. „Voyages aux villes mau-

Hml.

K. J.

Deleurye Franciszek Anioł (* d. 21 sierpnia 1737 w Paryżu—f tamże d. 21 sierpnia r. 1780), akuszer i pediatra francuski. Kształcił się w Paryżu i w r. 1758 po obronieniu rozprawy: „De u-tero inverso “ został magistrem chirurgii (Maître en chir.), umarł przedwcześnie, jako chirurg nadworny królewski. Akuszerya zawdzięcza mu wiele u-lepszeń, dotąd będących w użyciu, równie zajmuje pierwszorzędne stanowisko między lekarzami chorób dziecinnych w. XVIII. Jest autorem w swoim czasie bardzo cenionego podręcznika p. n. „Traité des accouchemens etc.“ (Paryż 1770; tłom. niem. Wrocław, 1778); nadto wydał jeszcze: „Observations sur l’opération césarienne à la ligne blanche, et sur l’usage du forceps a tête arrêtée au détroit

oc

te

Delff Hugo — Delfin.

supérieur“ (tamże7]1779) i ,Traité sur les maladies des enfans“ (tamże 1772; tłóm. niem. Norymberga 1774).—Por. Dechambre »Diction, encycl.

Dr J. P.

des sc. méd,” (XXVI str. 294).

Delff Hugo, piBarz filozoficzny (* 1840 w Husum w Salezwigu); od r. 1857 do 1861 studyował filozofię i teologię na uniwersytetach w Tybindze i Monachium, a wreszcie w Kielu, gdzie stopień naukowy otrzymał; ale, skutkiem ciężkiej i długiej choroby nerwowej, nie mógł się o katedrę ubiegać. Później został wspólnikiem brata swego w handlu księgarskim, który w r. 1889 objął na własność. Oprócz studyum nad Dantem („Divina Commedia“, którą według mistyków średniowiecznych wyjaśniał) i rozprawy „Dante und seine Meister“, jest on autorem dzieł filozoficznych i teologicznych, z których na szczególną zasługują uwagę: „Ideen zu einer philosophischen Wissenschaft des Geistes und der Natur“; (Husum 1865); j »Welt nnd Weltzeiten. Eine Philosophie des Le-bendigen und der That“ (Lipsk 1872); »Grundzüge    _Ç"'

der Entwikelungsgeschichte der Religion“ (t-źe 1883); »Die Hauptprobleme der Philosophie und -Religion“ (t-że 1886); »Das vierte Evangelium“ (Husum 1890).    *

dające szczęki wydłużone i uzbrojone zębami stoź-kowatemi, jednakowemi w obu szczękach, nozdrza zamienione w jeden otwór półksięźycowaty. Głowę mają proporeyonalnej wielkości. Zwykle posiadają płetwę grzbietową. Wogóle są to zwierzęta żwawe, żyjące towarzysko, drapieżne, zamieszkujące wszystkie morza. Karmią się rybami, mięczakami i skorupiakami. — D, wyróżnia się głową przedłużoną w długi dziobiasty pysk, szczególniej od czoła ostro oddzielony. W obu szczękach liczne bardzo, stożkowate zęby. Po środku ciała na grzbiecie wyraźna płetwa grzbietowa. Znanych jest kilka gatunków. D. dziobiasty D. rostratus Cuv. Ciało ma z wierzchu czarne, od spodu czer-

Fig. 76. Delfin (DelphinuaJ

Delficka wyrocznia i igrzyska, ob. Delfy.

Delfika (łacińs. delphica, dom. mensa), stół marmurowy ........................ lub bronzowy, wyrobiony na podobieństwo trójnoga używanego w wyroczniach. Służył on w mieszkaniach rzymskich przy piciu jako sprzęt zbytkowy, wiel-kopański. Figura zdjęta z okazu marmurowego, białego (Rich. »Diet. of Ant.“).

Delfin (dauphin), początkowo, a mianowicie od r. 1140, tytuł władzców Delfinatu (ob.); później, odkąd Humbert II ustąpił Delfinat Karolowi Wale-zyuszowi, wnukowi Filipa IV (1349 roku), tytuł najstarszego syna króla Francyi. Ostatnim delfinem Francyi był książę Angoulême, najstarszy syn Karola X. W historyi francuskiej wyróżniani są: Wielki Delfin, najstarszy syn Ludwika XIV (* 3661 r. f 1711 r.) i syn jego, Drugi Delfin (* 1682 r., f 1712 r.). Ludwik XIV polecił Bossuetowi, Huetowi i księciu Mantausier, nauczycielom tego »wielkiego“ delfina, opracować dla jego nauki (ad u sum Delphi ni) wydanie klas-syków greckich i rzymskich z wykreśleniem miejsc nieprzyzwoitych; wydanie to, opatrzone komentarzami, obejmuje 64 tomy (1674 — 1730) kosztowało 100 000 liwrów i znane jest pod nazwą delfinów.—Małżonka delfina nosiła tytuł delfiny (dauphine).

mm

im

iSlPCflCOlinDD-CTODlligż’

Æ.

K. K.

Fig. 75. Delfika.

Hml.

Delfin (Delphinus Cuv.). Jeden z licznych rodzajów rodziny Delfinowatych (Delphinidae), rzędu Wielorybów (Getacea). Delfinowate są to wieloryby uzębione (Denticetae), posia-

wonawo-białe. W każdej Bzczęce, z jednej strony 22—26 zębów. \ Szczęki nie oddzielone od czoła, długość ciała 2.5 metr. Mieszka w Oceanie Atlantyckim.—D. zwyczajny (D. delphis L.). Szczęka dolna i górna jednakowej długości, uzbrojone 25— 50 małemi, stoźkowatemi, ostremi zębami. Pysk średniej długości, poprzecznem zagłębieniem oddzielony od czoła. Ogon opatrzony płetwą symme-tryczną. Jest on z wierzchu szary lub zielonawo-czarny, od spodu biały. Długi na 2 metry. We wszystkich morzach pospolity.    A- s*

Delfin (D e 1 p h i n u s), gwiazdozbiór półkuli północnej, obok drogi mlecznej, w sąsiedztwie Orła, na południe Łabędzia, rozciągający się między 305° i 310° wznoszenia prostego i od równika aż do 15° zboczenia północnego. Obejmuje według Heisa 31 gwiazd aż do 6—7 wielkości, między któremi 5 jest 3-ej wielkości; z tych ostatnich cztery tworzą skośny czworobok, piąta znajduje się na południe względem nich. Gwiazdozbiór ten wyobraża delfina, który szczęśliwie poetę Ary on a (ob.) po morzu przeniósł i dla tego przez Jowisza na niebie umieszczony został. s- K-Delfin, delphinorum columnae (Juv. VI, 589). Były to kolumny, stawiane w cyrku na spinie (ob. Cyrk), które podtrzymy walili    *y pewną liczbę z marmuru

wyrobionych delfinów, wy-

- niesionych tak wysoko, aze-

* by z łatwością mogli ich dostrzegać widzowie. Służyły

Fig. 77.

K. K.

te D-ny do wskazywania liczby obiegów wozowych, dokonanych na torze cyrkowym. Siedm obiegów stanowiło całkowity wyścig; po każdym więc obiegu umieszczano na znak jednego D-a na kolumnach w jednym końcu toru, a w drugim końcu jajo, co stanowiło niejako kontrollę, tak, iżby nie mogło być z tego powodu ani pomyłki, ani sporu. D-a wybierano na cześć Neptuna, a jajo na cześć Kastora i Pol-luksa. Figura zdjęta z płaskorzeźby grobowca, wyobrażającego tor wyścigowy, podana w „Diet. antiq.“ Rich’a.

Delflnat (Da uphin é), dawna prowincya franc., położona pomiędzy Rodanem, Alpami i Druencyą (Durance), a która graniczyła na półnoo z Bresse i Bu-gey, na wschód z Sabaudyą i Piemontem, na południe z Prowancyą i hrabstwem Aweniońskiem, na zachód z Vivarais i Lyonnais. Takie przynaj miej były jej granice w r. 1790, albowiem w rozmaityoh okresach swej historyi D. obejmował nadto: na północy część Bresse’y, Bugey i Valremey wraz z Faucigny; na wschodzie—doliny rodańskie i margrabstwo Saluzzo; na zachodzie—część Vivarais, która należała do hrabstwa Valentinois. Nazwę swą oraz herb otrzymał D. od swych władz-ców, którzy, począwszy od Gwidona IV (r. 1110), używali zagadkowego tytułu delfina; znaczenie tego tytułu zostało dotychczas niewyjaśnionem. D. 4 marca 1790 utworzono z D-u trzy departamenty: Izery, Dromy i Alp Wyższych.—Przed podbiciem przez Rzymian Delfinat zamieszkiwały trzy wielkie szczepy gallijskie: na północy Allobrogowie, których stolicą była Vienna; na południo-wschodzie, pomiędzy Izerą a Durance, Wokońcowie (Vocon-tii), którzy posiadali dwa główne miasta: Vaison i Luc oraz centrum religijne, Die; na zachodzie, na lewym brzegu Rodanu, pomiędzy Durance a I-zerą, Kawarowie ( Cavari ), tworzący związek trzech plemion: Segallaunów czyli Segovellaunôw (z głównem miastem Valence), Trikastinów (z gł. m. St.-Paul-Trois-Châteaux) i Meminów (z gł. m. Carpentras). Podczas przemarszu Hannibala przez terrytoryum Allobrogów ci zaoiągają się dobrowolnie do jego wojska, by walczyć z Rzymianami. W sto lat później konsulowie: Q. Opimius i Fulvius Flaccus, odparłszy plemiona liguryjskie, zapędzają się aż do brzegu Durance, a w 122 przed N. Chr. konsul Domitius Ahenobarbus wypowiada Allobro-gom wojnę pod pozorem, że pustoszyli ziemie Bduów, sprzymierzeńców narodu rzymskiego, i pod Vindalium zadaje im straszliwą klęskę: konnica gallijska, przestraszona widokiem słoni, które się znajdowały w wojsku rzymskiem, ratuje się u-cieczką, zostawiwszy na polu bitwy 20 tysięcy poległych i 3 tysiące jeńców (r. 121 przed Nar. Chr.). Zwycięstwo to utrwaliło panowanie Rzymian w ziemi Allobrogów. Kilkakrotnie czynione wysiłki celem obalenia rządów wszechpotężnych pro-konsulów i kwestorów nie odniosły skutku i Al-lobrogia, ujarzmiona^ i przyprowadzona do zupełnej niemocy, nie bierze żadnego udziału w wojnach Cezara. Niemniej jednak pod względem cywilizacyjnym kraj ten, dzięki Rzymianom, poczynił szybkie postępy i osiągnął rychło znaczny stopień pornyśl-ności. Pomiędzy 47 a 45 r. przed N. Chr. Tybe-ryusz Klaudyusz Neron założył w Vienne kolonię rzymską. Atoli w kilka lat później Allobrogowie, stanowiący zawsze większość w tern mieście, wypędzili przybyszów, którzy następnie utworzyli przy zbiegu Rodanu i Saony kolonię Lugdunum. Odtąd Vienne była tylko nominalną kolonią, korzystającą wszelako w całej pełni z prawa łacińskiego; wyniesiona przez Augusta do godności miasta rzymskiego, otrzymała w r. 43 potwierdzenie swoich prerogatyw od cesarza Klaudyusza. Szybkością i świetnością swojego rozwoju zadziwiło niebawem to miasto świat rzymski. Na gruntach jego powstały wspaniałe świątynie, pałace, forum, termy, oyrk i amfiteatr. Ruiny wzniesionej tam świątyni Augusta i Livii dziś jeszcze wzbudzają podziw turystów. Sześć wielkich dróg prowadziło z Vienne’y, kierując się na Lugdun, Valence, Alpy i Helwecyę. Około połowy II stulecia począł się krzewić w dzielnicy delfinackiej chrystyanizm, zaniesiony tu przez missyonarzy ze Smyrny, na czele których stali św. Pothinus i Ireneusz. Założone zostały kościoły w Vienne i Valence; ku końcowi IV wieku każde z miast, wyszczególnionych w „No-ticia provinciarum“, było stolicą biskupią. Podczas Wielkiej Wędrówki Ludów Burgundowie (ob.), wyparci ze swych siedzib przez Hunnów, a następnie rozbici przez Aecyusza (r. 435), wtargnęli do południowej Gallii i zajęli Sabaudyę i ziemie Delfina -tu (439). Usadowienie się Burgundów w tej dzielnicy nie napotkało, zdaje się, oporu, albowiem współczesne napisy świadczą o spokoju, jakim się cieszyła ta ziemia w ciągu V stulecia. W r. 534 królestwo Burgundzkie przeszło całkowicie pod władzę Franków. W pierwszej połowie VIII wieku prowincya Wienneńska wpadła chwilowo pod władzę Arabów, których wygnał Karol Martel. Niedołęstwo Karolingów pozwoliło prowin-cyom południowo-wschodniej Gallii w końcu IX stulecia oderwać się całkowicie od Francyi i utworzyć niezależne Królestwo Burgundzkie, drugie. Dnia 15 października 879 r. 23 prałatów, pomiędzy którymi znajdowali się arcybiskup Vienne’y, biskupi z Valence, Grenobli, Die i Gap, oraz pewna liczba panów, zgromadzili się w pałacu Montaille, położonym w odległości kilku kilometrów od Vienne’y nad brzegiem Rodanu, i uznawszy, że od śmierci ostatniego króla, biskupi, panowie i lud, pozbawieni wszelkiej pociechy i obrony, zdani są na łaskę łupieskich nieprzyjaciół, obwołali królem byłego ministra Karola Łysego i Ludwika Zajękliwego, hrabiego Bozona, gubernatora Vienne’y, którego związek małżeński z Hermengardą, córką cesarza Ludwika II, zdawało się, najbardziej uprawniał do objęcia tronu. Bozon umarł w Vienne 11 stycznia 887 r., pozostawiwszy dwoje dzieci: córkę Ingelbergę i syna Ludwika, który na zgromadzeniu w Valence został obrany królem Bur-gundyi Cisjurańskiej (890 r.). Obrany w dziesięć lat później w Pawii królem włoskim, otrzymał on w lutym 901 r. z rąk papieża Benedykta IV koronę cesarską. Pojmany w Weronie w r. 905 przez swojego współzawodnika, króla Berengaryu-

Bza, który kazał mu wyłupió oczy, Ludwik, zwany odtąd Ślepym, powrócił w smutku do Prowancyi, gdzie umarł w r. 929, pozostawiwszy syna, Ka rola Konstantyna. Karol Konstantyn odzyskał od Ludwika Zamorskiego hrabstwo Vienne, natomiast oddał Burgundyę Cisjurańską Rudolfowi II, królowi Burgundyi Transjurańskiej w zamian za prawa do korony włoskiej. Rudolf II umarł w r. 937, zostawiwszy swym następcą syna, Konrada, zwanego Spokojnym. Ten zmarł w r. 993, przekazując swe państwo synowi, Rudolfowi III. Rudolf III prowadził całe życie walkę z panami feudalnymi, którym własne jego niedołęstwo pozwoliło urosnąć w potęgę. Niezdolny sam do obrony swojej powagi, używał pomocy cesarza Henryka II, który poskramiał przez pewien czas buntowników. W r. 1024 Rudolf ustanowił swym spadkobiercą Konrada Salickiego, ożenionego z siostrzenicą jego, Gizellą, córką jego siostry Gerbergi i Hermana II, księcia Szwabii. Umarł w r. 1032, i wraz z nim znika z widowni historycznej to drugie niepodległe królestwo Burgundzkie, przechodzi bowiem pod berło oesarzów niemieckich. — Pierwsza dynasiya Delfinów. Przez niedołęstwo Rudolfa III panowie świeccy i duchowni w tak wielką urośli potęgę, że po śmierci jego królestwo rozpadło się na mnóstwo państewek, które cesarz musiał uznać i zatwierdzić, pod jedynym tylko warunkiem, że mu hołd złożą. Istniała już władza świecka arcybiskupów Vienne’y oraz biskupów Grenobli, Valence, Die, Gap i Embrun; istniały też hrabstwa Valentinois, Maurenienne oraz Delfinat. Pomiędzy hrabiami, grupującymi się około spadkobierców Bozona, figuruje pewien hrabia Gwido, który w r. 889 zasiadał na zgromadzeniu w Varennes. Drugi Gwido żył około 940 r. i posiadał dość rozległe włości w wyższym Delfinacie. Z żony swojej, Fredeburgi, miał on dwóch synów: Humberta, biskupa Greno bli, i Gwidona. Ten ostatni umarł przed r. 1009, zostawiwszy trzech synów: Humberta, biskupa Valence, Wilhelma i Gwidona. Gwido asystował w r. 1027 wraz z bratem swoim, biskupem, i królem Burgundyi, Rudolfem III, koronacyices. Konrada Salickiego. Umarł w r. 1034. Syn jego, zrodzony z Gotaleny, Gwido, zwany Starym, jest założycielem pierwszej dynastyi Delfinów na Viennois. Po śmierci Rudolfa III on i biskup Mallenus podzielili między siebie hrabstwo Grenobli, podobnie jak Wilhelm Bertrand w Gap podzielił się w kilka lat później z biskupem Rudolfem zwierzchnictwem nad Gapenęais. Gwido Stary doczekał się późnego wieku; ku końcowi swojego życia przywdział habit zakonny w klasztorze Cluny, gdzie umarł około r. 1063. Syn jego, Gwido II, zwany Otyłym, jest pierwszym, który przyjął tytuł hrabiego Albonu, od nazwy włości, posiadanej w Viennois. Założył on w r. 1060 klasztor św. Roberta z Cornillonu, gdzie prawdopodobnie spędził swe ostatnie lata i umarł około 1080 r. Gwido III, zwany Hrabią, znanym jest z długich zatargów z biskupem Grenobli, św. Hugonem, o beneficya kościelne, które odziedziczył po ostatnim królu Burgundyi, a które biskup rewindykował sobie jako część dóbr biskupich. Po licznych sporach, w ciągu których hrabia wypędził św. Hugona z jego stolicy biskupiej, Gwido zrzekł się wreszcie swych uroszczeń na korzyść współzawodnika. Odpowiedni traktat, zawarty w r. 1116, został w r. 1119 ratyfikowany bullą papieża Kali-ksta II. Za panowania Gwidona III św. Brunon założył w r. 1084 w górach w pobliżu Grenobli słynny klasztor Kartuzów (Grande Chartreuse). Zburzony w r. 1132 przez lawinę śnieżną, klasztor ów został w tymże roku odbudowany nanowo staraniem Gwidona, drugiego jego przeora. Hrabia Gwido był ożeniony z księżniczką angielską, Matyldą; pozostawił kilkoro dzieci, z których Gwido IV odziedziczył tron ojca; on pierwszy, 1140, przybrał tytuł delfina (tu zaznaczymy, że emblemat delfina u-kazuje się znacznie później w herbie władzców Delfinatu). Ożenił się jeszcze za życia ojca z Małgorzatą, córką Stefana, hr. Burgundyi, a synowicą papieża Kaliksta II. Dochodząc praw swojej żony, jako spadkobierczyni ostatniego króla Burgundyi, wydał wojnę arcybiskupowi Vienne’y, spustoszył Viennois i spalił zamek rzymski (1133). W roku 1142, z powodu sporu granicznego, przedsięwziął wyprawę na hrabiego Sabaudyi, lecz został raniony pod murami Montmóliauu i umarł w kilka lat później w La Buissière. Zostawił trzy córki i małoletniego syna, Gwidona V, który objął rządy pod opieką swej matki, Małgorzaty. Mszcząc się za swego ojca, młody książę spustoszył granice Sabaudyi, wszakże dzięki interwencyi arcybiskupa Vienne’y zawarty został pokój między dwoma sąsiadami. W tym samym czasie Fryderyk Barbarossa, usiłując przywiązać do cesarstwa prowineye dawnego królestwa Burgundzkiego, szczodrze rozdawał przywileje biskupom i hrabiom tej dzielnicy. Gwido V odwiedził go w r. 1155 we Włoszech, złożył mu hołd lenniczy i ofiarował pomoo swojego oręża. W zamian za to Fryderyk potwierdził delfinowi wszystkie przywileje, które on i jego poprzednicy posiadali od cesarzy, a nadto obdarzył go kopalnią srebra w Rame oraz prawem bicia monety w Césanne. Było to uznanie regaliów, udzielonych niegdyś Gwidonowi Staremu. Jednocześnie od Bertholda Zähringen, gubernatora obu Burgundyj, odzyskał delfin wszystkie swoje prawa do hrabstwa Vienne. W r. 1162 Gwido V umarł na zamku Vizille, zostawiwszy ze związku swojego z Beatryczą montferraeką jedyną córkę, także Beatryczę. Na nim wygasła pierwsza dyna-stya delfinów.—Druga dynasiya delfinów. Po śmierci Gwidona V matka jego, Małgorzata, ujęła powtórnie w swe ręce ster rządów. Swą wnuczkę, Beatryczę, zaręczyła (1163) z Alberykiem Tailleferem, synem Rajmunda V, hrabiego Tuluzy, i siostrzeńcem króla francuskiego, Ludwika VII. Ponieważ oboje małżonkowie nie mieli więcej nad 5—6 lat, gdy umarła Małgorzata, przeto regeneya D-u powierzoną została Alfonsowi, bratu Rajmunda V. Alberyk Taillefer zmarł bezpotomnie około r. 1183. Beatrycza w r. 1184 zaślubiła powtórnie Hugona III, księcia Burgundyi, który odepchnął swą żonę Alicyę Lotaryńską, siostrzenicę cesarza Fryderyka I. Hugo towarzyszył Filipowi-Augusto-wi w wyprawie do Ziemi Świętej i tam umarł w r. 1192. Miał troje dzieci: Andrzeja, protoplastę drugiej dynastyi delfinów; Matyldę, wydaną za mąż za Jana II, syna Stefana II, hrabiego Bur-gundyi; oraz Małgorzatę, małżonkę hrabiego Sa-baudyi, Amadeusza IV. Po śmierci swego ojca młody Andrzej miał zaledwie 8 lat, więc podczas jego małoletności matka Beatrycza sprawowała rządy. W r. 1202 ożenił się z Beatryczą Claustral, wnuczką Wilhelma IV, hrabiego Forcalquier, króra przyniosła mu w posagu hrabstwa Embrun i Gap. Z żoną tą rozwiódł się następnie, mając już z nią córkę, Beatryczę, która, zaślubiwszy w r. 1214 Amalaryka (Amaury) V, hrabiego Mont-fort, sprzedała ojcu swe prawa do hrabstw Embrun i Gap. W r. 1219 straszliwa powódź spustoszyła miasto Grenoblę; 1226—1227 delfin Andrzej funduje w Grenobli kapitułę św. Andrzeja. Umiera 14 marca 1237 r. Następcą jego został Gwido VI, zrodzony z trzeciej żony Andrzeja, Beatryczy, córki Wilhelma IV, margrabiego Montferratu, zaślubionej 1219 r. Podozas małoletności Gwidona VI, sterem rządu kierowała delfinowa Beatrycza, przy pomocy doradzców Bwego męża: Odona Allemana i marszałka Delfinatu, Huberta Auruce. W lutym 1238 regenci jeździli do Turynu, do cesarza Fryderyka II, i uzyskali tam potwierdzenie przywileju bicia monety, udzielonego (r. 1155) Gwidonowi V przez Fryderyka Barbarossę, oraz prawa bezpośredniej zależności od cesarza i jego legatów w Bur-gundyi. Wszakże, czyniąc nadania, wymagał Fryderyk od wasalów cesarstwa pomocy zbrojnej. Biskup Grenobli, Piotr II, któremu cesarz zatwierdził również przywileje, otrzymał od niego w tymże (1238; r. wezwanie, aby mu dostarczył posiłków ze swojej dyecezyi na wyprawę, jaką zamierzył był przeciw miastom lombardzkim; delfin, hrabia Wilhelm genewski i inni baronowie Graisivaudanu winni byli przyłożyć się do poniesienia kosztów wojny. Ale ci ostatni nie uczynili zadość tej powinności feudalnej, a po klęsce pod Brescią i eksko-munikowaniu cesarza Fryderyka delfin odłączył się jawnie od stronnictwa cesarskiego. Wszelako w kilka lat później szukał znowu zbliżenia z cesarzem, który aktem z czerwca 1247 zatwierdził wszystkie jego nabytki w hrabstwach Gap i Embrun oraz przelał na niego prawa zwierzchnicze nad allodya mi, położonemi w hrabstwach Gap, Embrun, Vienne, Albon i Grenobli. W listopadzie 1248 cesarz wyznaczył mu pensyę roczną w wysokości 300 uncyj złota. Gwido VI miał z arcybiskupem Em-brunu, biskupem Gapu oraz Karolem Anjou dość długie zatargi z powodu posiadłości w Embrunois i Gapenęais, zatargi, zakończone traktatami z lat 1247, 1257 i 1262. Umarł w r. 1269, zostawiając troje dzieci: Jana, który po nim objął rządy, Annę, zaślubioną Humbertowi I, i Katarzynę, zmarłą w panieństwie. Gwido VI przyjął pierwszy do swego herbu emblemat delfina. Jan I umarł, licząc niespełna lat 20, d. 24 września 1283 roku. Na nim wygasła druga dynastya delfinów.—Trzecia dynastya. Na mocy zastrzeżenia, uczynionego w testamencie Gwidona VI, D. po śmierci Jana I przeszedł do rąk Anny, siostry tego ostatniego. Księżniczka ta zaślubioną była (r. 1273) Humbertowi de La Tour, synowi Alberta III de La Tour i Beatryczy Coligny. Związek ten przyniósł D-owi znaczną część Viennois, Bresse i Bugey i posunął jego granicę aż za Rodan. Takie rozszerzenie ter-rytoryum delfinackiego przyczyniło nowemu delfinowi licznych zatargów z Sabaudyą, której ziemie były opasane jego włościami. Z drugiej zaś strony, książę burgundzki, Robert II, wystąpił jako prawowity spadkobierca Jana I. Kiedy więc między dwoma tymi jednakowo zazdrosnymi sąsiadami stanęło przymierze, Humbert pośpieszył zawrzeć w Paryżu pokój z księciem burgundzkim (1285). Ten ostatni zrzekł się swoich pretensyj do D-u, wzamian za co Humbert odstąpił mu wszystkie swe ziemie, położone za rzeką Ain. Traktat ten nie dotyczył hrabiego Sabaudyi; to też w roku następnym wojna wybuchła na nowo, zakończona klęską Sabaudczyków pod La Côte - Saint - André. W r. 1288, za pośrednictwem arcybiskupa Vienne’y, zawarty został pokój, lecz w kilka lat później kroki nieprzyjacielskie rozpoczęły się znowu. Gdy w r. 1300 hrabia sabaudzki sprzymierzył się przeciwko delfinowi z księciem Oranii, Karol Wale-zyusz, brat króla francuskiego, ofiarował swoje pośrednictwo, które zostało przyjętem. Pomimo to nieporozumienia terrytoryalne ciągnęły się dalej, a w r. 1306, skutkiem interwencyi papieża Klemensa V, był podpisany nowy traktat. Humbert w r. 1294 udał się do Paryża, gdzie otrzymał pensyę od króla Filipa Pięknego i uznał siebie jego lennikiem. Po klęsce pod Courtrai posłał mu dwóch swoich synów, Jana i Hugona, którzy walczyli we Fian-dryi w szeregach wojska francuskiego. W roku 1299 założył klasztor kartuski Salettes, w pobliżu La Balme. Umarł w klasztorze Val-Sainte-Marie w r. 1307. Jeszcze za swego życia Humbert I i żona jego Anna synowi swojemu, Janowi, ustąpili D-u wraz z baronią La Tour. Nadto w roku 1305 Humbert wystarał się u cesarza Alberta Austryackiego o zatwierdzenie unii pomiędzy D-em a rzeczoną baronią. Roztropny polityk, wyciągał Jan II korzyści ze stosunków, nawiązanych przez ojca z dworem francuskim. Filip Piękny obiecał mu rękę jednej ze swych wnuczek dla jego syna, Gwidona, a Ludwik Swarliwy wyznaczył mu w r. 1318 rentę w wysokości 2 000 liwrów. Wielka liczba miast zawdzięcza mu swe przywileje i swobody. Z królami Sycylii i Węgier utrzymywał przyjazne stosunki. Jedynie wojna z Sabaudyą, zakończona w r. 1314 traktatem granicznym, zamąciła spokój jego panowania. Dzięki zręcznym negocyacyom, rozciągnął swe zwierzchnictwo nad włościami familii de Villars, w Bugey, a także nad włościami w Viennois, które należały, jako grunta wolne, do Godfryda z Clermont (1317), przyjął hołd lenniczy od hrabiego Genewy (1316), przyłączył do swych ziem baronię Meuillon (1317) i zapewnił swym dzieciom spadkobierstwo po baronach Faucigny i Montauban, swych braciach. U-marł 5 marca 1319, w wieku lat 38, pod Awenio-nem, dokąd pojechał był, ażeby odwiedzić papieża

Jana XXII. Był ożeniony z Beatryczą, córką Karola Martela, króla Węgier, z której miał dwóch synów, Gwidona VII i Humberta II, oraz córkę Katarzynę. Gwido VII (1318 — 1333) nie miał jeszcze lat dziewięciu, gdy odziedziczył rządy po ojcu. Regencya kraju powierzoną została jego stryjowi, Henrykowi, mianowanemu świeżo biskupem Metzu. Ku końcowi 1318 r. obadwaj udali się do Paryża dla uregulowania warunków małżeństwa pomiędzy młodym delfinem a córką Filipa V, Izabellą. Związek pobłogosławionym został 17 maja 1323 przez arcybiskupa Besanęonu w m. Dole, gdzie zamieszkiwała wdowa po Filipie V. W r. 1325 wybuchła wojna z hrabią sabaudzkim, Edwardem, będącym podówczas w zatargu z baronem Faucigny i hrabią Genewy. Gwido pośpieszył na pomoc swym sprzymierzeńcom i pomimo, że wojsko jego było mniej licz-nem od wojska jego przeciwnika, odniósł nad nim na równinie St.-Jean-le-Vieux, pod murami zamku Varey, świetne zwycięstwo. Sukces ten, otrzymany przez 16-letniego delfina, rozniósł daleko sławę jego i zjednał mu nowych sprzymierzeńców. Węzły lennicze, które łączyły Gwidona VII z Francyą, włożyły na niego obowiązek udania się z oddziałem wojsk delfinackich do Flandryi (roku 1328), podczas wojny Filipa VI z Flamandczykami. Mianowany dowódzcą korpusu, przyczynił się dzielnie do zwycięstwa pod Cassel; to też król, chcąc zaświadczyć mu swoją wdzięczność, obdarował go domem w Paryżu, zwanym Piliers (na placu Grève). Regent Henryk, który towarzyszył delfinowi w wyprawie do Flandryi, zmarł niebawem, mianując Gwidona uuiwersalnym spadkobiercą. W roku następnym Hugo de Faucigny, umierając, przekazał swe włości bratu delfina, Humbertowi. Nie bacząc na starania dworu francuskiego, ażeby ustanowić pokój pomiędzy D-em a Sabaudyą, dwa te państwa pozostawały wciąż na stopie wojennej. W r. 1333 hrabia sabaudzki, Aimon, następca Edwarda, opanował w zdradziecki sposób zamek Paladru, należący do delfina, co dało powód do nowej wojny. Zdobywając zamek La Perrière, waleczny delfin został śmiertelnie raniony i umarł nazajutrz, 23 lip. 1333, mając zaledwie lat 24. — Gwido VII, umierając, przekazał rządy 21-letnie-mu bratu swemu, Humbertowi, który znajdował się podówczas w Neapolu u wuja swojego, Roberta, króla Sycylii. Na krótko przedtem Humbert zaślubił Maryę, córkę Bertranda Baux i Beatryczy Anjou; owocem tego związku był syn, Andrzej, zmarły w r. 1335. Ponieważ Humbert przybył do Grenobli dopiero na początku 1334 r., przeto pieczę nad sprawami kraju podczas nieobecności księcia miała Beatrycza, córka Humberta I, która, dzięki interwencyi papieża, zawarła pokój z Sabaudyą. Panowanie Humberta II zaznaczyło się ważnemi reformami administracyjnemu, do których natchnął księcia uczony prawnik, Âmblard de Beaumont, mianowany przez niego pierwszym ministrem z tytułem protonotaryusza. Humbert zreorganizował sądownictwo w swoim kraju i postawił na czele magistratury wielką radę, którą ustanowił w Saint-Marcellinie (1337) pod nazwą rady delfinackiej (conseil delphinal), a która w r. 1320 przeniesioną została do Grenobli. Do rady tej wcielił izbę obrachunkową (chambre de comptes), ustanowioną przez Humberta I. Otoczył siebie dworem, urządzonym na podobieństwo dworu króla Roberta neapolitańskiego (1336). Wymógł od papieża Benedykta XII utworzenie uniwersytetu w Grenobli, instytucyi zresztą efemerycznej, która nie przeżyła swojego założyciela (1339). Ofiarowany sobie przez Ludwika Bawarskiego tytuł królewski odrzucił (1335), natomiast nabył od Wilhelma, hrabiego Vienne, prawa, które ten ostatni rościł do hrabstwa Vienne, jako potomek Karola Konstantyna, syna Ludwika Ślepego. Wmieszawszy się do zatargu, jaki miał podówczas arcybiskup Vienna’y z kapitułą, zajął to miasto i odebrał kapitule prawa jurysdykcyi. W r. 1345 papież Klemens VI, ogłosiwszy nową wyprawę krzyżową przeciw niewiernym, mianował go jej wodzem naczelnym. Humbert, zdawszy rządy w ręce arcybiskupa lugduńskiego, Henryka de Villars, odpłynął tegoż roku z Marsylii do Ziemi Świętej. Przedsięwzięcie wszakże okazało się poronionem, i delfin, odniósłszy kilka wątpliwych zwycięstw nad niewiernymi oraz spędziwszy zimę (1346—47) na wyspie Rodos, wrócił zgnębiony i zniechęcony do Grenobli (8 września 1347). W tymże czasie utracił żonę swoją, Maryę Baux. Fundacye religijne, które wciąż pomnażał, zamiłowanie do przepychu oraz koszta wyprawy krzyżowej wyczerpały jego środki i zrujnowały ludność. Dżuma, która grasowała w całej Europie, zabrała w r. 1348 i w D-cie liczne ofiary. Lud oskarżył żydów, którzy usadowili się w tej prowincyi odr. 1306, o zatruwanie studni i wodotrysków i wymordował wiele tych nieszczęśliwych ofiar przesądu. Od zgonu swojego syna Humbert nosił się wciąż z myślą abdykacyi i usunięcia się do klasztoru. Dwa razy miał zamiar ustąpić swe ziemie papieżom, później królowi Sycylii, nakoniee zwrócił się z tern ku Francyi, nad czem zresztą usilnie pracowali agenci Filipa VI; przez lat 50 bowiem dyplomacya francuska czyniła gorliwe o to zabiegi. W roku 1342 kBiążę Nor-mandyi, Jan, najstarszy syn Fiiipa VI, udał się do Awenionu na uroczystość koronacyi Papieża, Klemensa VI, Tam spotkał się b delfinem i tam, 24 lutego 1343, w gabinecie papieskim podpisaną została pierwsza umowa przedwstępna. Wreszcie 30 marca 1349 Humbert ustąpił, a raczej sprzedał D. ostatecznie 12-letniemu Karolowi Walezyu-szowi (późniejszemu Karolowi V). Przed podpisaniem tego aktu abdykacyi poręczył uroczyście ogólnym statutem wszystkie przywileje i swobody, jakich udzielił był swym poddanym. Ten testament polityczny stanowił aż do r. 1790 niejako ustawę konstytucyjną prowincyi. Humbert przywdział następnie habit dominikański i był najpierw mianowany patryarchą aleksandryjskim, a potem administratorem dyecezyi Rheims. Ubiegał się o stolicę biskupią w Paryżu, gdy śmierć go zabrała w Clermont (w Owernii), 22 maja 1355 r. — Panowanie fran-

cuskie przyjętem zostało w Delfinacie bez oporu I D. okazuje działanie słabo zasadowe, z kwasami i protestaoyi. Delfinowie bardzo rzadko przebywali tworzy niezbyt charakterystyczne sole, z których w swej prowincyi; jej zarząd spoczywał w ręku chlorowodan rozpływa się w wilgotnem powietrzu, gubernatora, którego wspierała rada delfinacka.— Skład D-y wyrażamy mało uzasadnionym wzorem Delfinał OwernU (Dauphiné d'Auvergne). Po śmier-oi Wilhelma VII-go, hrabiego Owernii (1136 r.), syn jego i spadkobierca, Wilhelm VII, został pozbawiony dziedzictwa przez wuja swego, Wilhelma Starego, który przyjął tytuł hrabiego Owernii, podczas gdy siostrzeńcowi swemu zostawił część Dolnej Owernii z Vodable jako stolicą. Wilhelm VIII porzuoił wówczas herb Owernii, a przyjął natomiast herb swoich przodków po kądzieli, delfinów z Viennois, i odtąd jego posiadłość zaczęła się nazywać Delfinatem Owernii. Taki jest początek hrabiów delfinów Owernii (1155). Z pomiędzy znakomitszych następców pierwszego hra- a w danym razie do Palladionu. biego-delfina Owernii zasługują na wzmiankę: syn

^22^35 NOg.

Delfiüion, często wspominany w sądownictwie ateńskiem trybunał, będący właściwie przybytkiem poświęconym Apollinowi Delfickiemu. D. i Palla-dion, były to dwie instancye wyższe, do których się odwoływać i przesłuchiwanymi być mogli ci, których na całkowitą tylko karę, a więc na śmierć albo na wieczne wygnanie i konfiskatę majątku za zabójstwo skazywał Areopag, i inaczej skazywać nie mógł, skoro tylko winny albo sam się przyznał, albo przekonanym został. Ulga i wszelki w tym względzie rekurs należał już do D-u,

K . K.

Zn.

Delfino, Delvino, Delonia, miasto w da-

Delfino, miasto na wyspie Chios, ob. Delphi-

Delfino, stary ród wenecki, którego wybitniejszymi członkami byli: 1) Giovanni D., doża wenecki od r. 1356 do 1361, który umową, zawartą w Zadrze w r. 1356, zmuszony był ustąpić Ludwikowi węgierskiemu całą Dalmacyę (od Quarnera do Durazzo), razem z tytułem księcia Dalmacyi i Chorwaoyi. — 2) Piotr D. (* 1444—f 1525), był generałem zakonu kamaldoleńskiego w Murano i pozostawił po sobie zbiór 4 000 rękopisów, wydanych potem w „Veterum scriptorum et monumentorum

jego Robert, protektor piśmiennictwa, f 1234, wnym Epirze, ob. D elvi no. oraz dwóch Béraud’ôw, Béraud II i Béraud III, którzy się odznaczyli w wojnach z Anglią. Córka nion.

Béraud’a III, Joanna (f 1436), wniosła D. Owernii do domu Burbonów przez swe małżeństwo z Ludwikiem I Burbonem, księciem Montpensier (la grande Mademoiselle). D. Owernii dostał się w spadku domowi Orleańskiemu, w którego posiadaniu pozostawał aż do Wielkiej Rewo-lucyi. W XII stuleciu D. Owernii obejmował pas ziemi na południo-zachód od Clermont - Perrand, mający kształt trapezu, którego kąty na zachód stanowiły Pontgibaud i Eygurande, na wschód zaś —

amplissima collectio”. — 3) Zacharyasz D., kardynał, był przez papieża Piusa IV posłany w r. 1561 razem z Commendo-nim do Niemiec dla zmuszenia protestantów niemieckich do wysłania posłów na sobór trydencki. 4) Giovanni D. (* 1617—f 1699), poeta włoski; był senatorem, kardynałem i patryarchą akwilej-skim. Napisał cztery tragedye (Cleopatra, Lucre-zia, Creso i Medoro), wydane przez Comino w Padwie r. 1733. Obok tego pozostawił sześć rozpraw filozoficznych: „Miscellanee di varie opere” (Weneeya 1740). —5) Giovanni D., znany jako dzielny wojownik; w roku 1694 — 1699 opanował część Albanii i Bośni; ale w r. 1714 został pobity w Morei, skutkiem czego półwysep ten był już dla Wenecyi stracony.

Delfiand, Delftland, bardzo żyzna część prowincyi Niderlandzkiej, Hollandyi Południowej, obejmująca około 300 km. □ i zawarta między morzem Północnem a dolną Mozą, (Maas); wydaje obficie len, konopie, jarzyny i owoce.

Dolfshaven, przedtem samodzielne miasto w prowincyi Niderlandzkiej, Hollandyi Południowej, od r. 1887 stanowi część Rotterdamu (ob.); leży nad Mozą i posiada przystań rzeczną.

Delft, miasto w niderlandzkiej prowincyi Hollandyi Południowej, między Hagą a Rotterdamem, śród żyznej marszowej równiny, zwanej Delftlan-dem; do 30 000 mców. (1893), w tej liczbie trzecia część katolików.—To ciche dziś miasto, nie ma już tego, co niegdyś, znaczenia, i podobnie, jak Lejda lub Haarlem, zeszło na plan dalszy. W XV

Issoire i Saint Ulpize.—Źródła: Nicolas Chorier,

„Histoire du Dauphiné“ (Qrenobla 1661 i Lion 1672);

C. —U.—I. Chevalier »Choix de documents historiques inédits sur le Dauphiné.“ (Wyciąg z »Bulletin de la Société de statistique de l’Isère," 3 se-rya, t. VI, Montbéliard 1874); Tenże sam: »Inventaire des Archives des Dauphins de Viennois à Saint-André de örenoble en 1346 (Lion 1871);

Hml.

Opracowania: H. Morin »Numismatique féodale du Dauphiné (Paryż 1854); Guiffrey „Histoire de la réuniou du Dauphiné à la Prance“ (Paryż

1868); Augustin Périer, „Histoire abrégée du Dauphiné de 1626 à 1826 (Qrenobla 1881); Champollion-Figeac „Chroniques dauphinoises,“ (Vienne i Greno-bla 1880—1887, 4 t.).

Delfinina. W nasionach rośliny jaskrowatej,

And. S.

Delphinium Staphisagria, znajduje się szereg alkaloidów trujących, jako to D., delfizyna, del-finoidyna i stafizagryna, z których pierwszy tylko był bliżej badany, głównie przez Couerbe’a i Erd-manna. Wydobycie tych ciał i oddzielenie jednych od drugich opiera się na różnym stopniu ich rozpuszczalności w alkoholu, eterze i chloroformie.

And, S.

D.    jest białym proszkiem, złożonym z mikrosko-picznych kryształków rombowych. Nadzwyczaj trudno rozpuszcza się w wodzie, dość łatwo natomiast w alkoholu i eterze. Smak jej jest bardzo gorzki, na błony śluzowe działa drażniąco, przyjęta wewnątrz sprawia wymioty. Działanie trujące tego alkaloidu jest skierowane na układ nerwowy. Bywa używana jako lek w pewnych przewlekłych cierpieniach gruczołów limfatycznych.

,9

iïtü

mm

mm

»

•R

r-

And, 8.

w. należało do rzędu najpierwszych miast w Hollandyi;—kwitnęło nawet za czasów hiszpańskiego panowania i słynęło po świecie ze swych naczyń fajansowych. — Ciężkie przejścia w XVI i XVII w. sprowadziły powolny upadek tak dalece, że około 1750 r. D. liczył tylko 20 000, a na początku tego wieku zaledwie 14 000 m-ców. Do przyczyn, które stan taki wywołały, należą między innemi: wielki pożar w 1536 r., który zniszczył całe prawie miasto, oraz wybuch magazynów prochowych w 1654 r., przyczem 500 domów legło w gruzach i 1 200 osób utraciło życie. Do celniejszych gmachów starożytnego, bo w 1071 r. założonego, miasta, należą: tak zwany Pałac książęcy (Prinzenhof, dziś koszary), w których zamordowany został Wilhelm I, książę Oranii, przez fanatycznego katolika, Gerarda, d. 10 lipca 1584; piękny ratusz, wzniesiony w 1618, a przebudowany w 1838 r.; .onde Kerk” (t.j. stary kościół) z XI w., z pochyłą

’ IM'-

lii

* i -n

Ul

--    ^ —"L

Fig. 78, Ratusz w Delft.

nieco wieżą, z grobowcem admirała Trompa, wynalazcy mikroskopu Leewenhoecka i filologa Hein-siusa, oraz z najstarszemi w Hollandyi organami;— dalej .nieuwe Kerk“ (nowy kościół), zbudowany 1412—1476, z najwyższą wieżą w kraju (95-m), z grobowcem Wilhelma I oraz Hugona Grotiusa i ze słynnemi dzwonami.—D. posiada nadto założoną w 1843 akademię inżynierów cywilnych, przekształconą w 1864 r. na szkołę politechniczną, akademię urzędników indyjskich, szkołę artyleryi, szkołę budownictwa, kilka szkół średnich, arsenał, fabrykę broni i nabojów, ogromne fabryki spirytusu, wreszcie fabryki wyrobów fajansowych, które po chwilowym upadku podźwignęły się na nowo. Ożywia się powoli i handel, zwłaszcza z In-dyami Wschodniemi, dzięki zbudowanej w 1886 r. przystani; handel ten prowadzi D. głównie masłem, serem i fabrykatami miejscowemi.—Wspomniani wyżej H. Grotius, Heinsius i Leeuwenhoeck tu się urodzili. Za rzeczypospolitej Batawskiej D. był stolicą równoimiennego departamentu.

Delftyjski fajans, tak nazwany od miasta ho-

lenderskiego, w którem, zarówno jak w jego okolicy, kwitły liczne fabryki wyrobów ceramicznych. W początkach w. XVII wyroby te cieszyły się wielką wziętością w całej Europie, gdzie znacznie później, niż w Hollandyi, przemysł ten uprawiać zaczęto. Były to piękne naczynia majolikowe, pierwotnie o błękitnawej polewie (na wzór błękitnej porcelany nankińskiej), zdobione również błękitnemi rysunkami. Początkowo były to figury i desenie, podobne do japońskich; (chińskie bowiem i japońskie wyroby ceramiczne, których szeroko rozwinięty handel holenderski ze Wschodem Europie dostarczał, były podówczas bardzo modne i wysoko cenione), później wszakże do ozdoby tych naczyń wprowadzono i motywa krajowe: obrazki rodzajowe (łowy, bitwy, jarmarki i t. p.), widoki malownicze, sceny morskie, wreszcie portrety, będące najczęściej reprodukcyą dzieł znakomitych malarzy, a wszystko to prawdziwie po mistrzowsku wykonywano. Przy pierwotnej barwie błękitnej później zaczęły występować i inne: czerwona, żółta, brunatna i zielona, obok pozłoty. Wyrabiano zaś nie tylko naczynia stołowe, ale mnóstwo przedmiotów najrozmaitszych, tak praktycznych, jak i zbytkownych: figurki, ramy do zwierciadeł, klatki, zabawki dziecinne, flety, a nawet skrzypce, przepysznie dekorowane. Fabryki te w połowie XVIII wieku zaczęły chylić się do upadku, a z początkiem XIX do ostatniej doszły ruiny; przyczyną zaś tego było rozpowszechnienie się fajansu angielskiego, a szczególniej ogromny rozwój fabrykacyi porcelany we wszystkich krajach Europy. Dopiero w ostatnich latach przemysł ten zaczął podnosić się na nowo, nie tylko w Delft, ale także i w Belgii, i we Fran-cyi. — Henryk Havard .Histoire de la faïence de Delft“ (Paryż i878)-    *

Delfy (po grecku AsXcpot), nieznaczne miasto, w Focydzie położone, lecz przez kult Apolli-na, jedno z najważniejszych ognisk helleńskiego życia w wiekach starożytnych. Na południowo-zachodnim skłonie Parnasu, 700 metrów ponad poziom morski wzniesione, rozłożyły się D. wpośród wspaniałej, uroczystą grozą przejmującej przyrody, u stóp dwóch stromych urwisk skalistych, Fedryadami i Hyampeją zwanych, nieraz trzęsieniem ziemi nawiedzane, które kapłani jako objawienia boskiej potęgi tłómaczyli. Z opoki hy-ampejskiej bije do dzisiaj krynica Kastalska (obecnie Po pa dyń zwana), która, połączywszy się z dalej ku zachodowi tryskającemi źródłami, Krassotydą i Delfusą, przed wiekami zraszała święty gaj wawrzynowy; przez D. do rzeczki Plej-stos (dzisiaj Viseropotami) upływała. Ku zachodowi widać obszerną, stalaktytową, Korycyjską pieczarę, około 30 metrów wysoką, a 60 metrów długą, poświęconą w czasach starożytnych bożkowi Panowi i Nimfom. W górnej części amfiteatralnie na wyżynie pobudowanego miasteczka, opasanej warownym murem, znajdowała się .boża rola“. Tutaj wznosiła się wspaniała świątynia Apollina, mieszcząca w sobie właściwy przybytek wyroczni; dalej stało kilkanaście mniejszych świątyń, mieszkania dla kapłanów, skarbce, w których przechowywano nie tylko bogate dary, nieomylnemu bożkowi ofiarowane, lecz i depozyta państw greckich; opodal le sehe, t. j. gościnny dom Knidyjczyków, wsławiony prześlicznemi obrazami, na których Polignotos najgłówniejsze rzeczy z wojny trojańskiej przedstawił, a wreszcie grobowiec Neoptolema, piękny portyk Ateńczyków i budynek dla rady kapłańskiej przeznaczony. Przed wejściem do okazałej świątyni stał wielki ołtarz ofiarny, a obok niego wyobrażenie wilka ze śpiżu, zwierzęcia poświęconego Apollinowi. Tutaj znajdował się także ów sławny trójnóg ze szczerego złota, który Grecy po zwycięskiej bitwie pod Platejami do D. ofiarowali, wyobrażający złotą misę, spoczywającą na trzech misternie splecionych wężach; śpiżowa podstawa tego trój noga znajduje się do dzisiaj w Konstantynopolu na dawniejszym placu cyrkowym, zwanym po turecku Atmeidan. Pierwotną świątynię stanowił szałas, zestawiony z drzewa wawrzynowego; lecz jego miejsce zajęła wkrótce wspaniała budowa, wykonana według podania przez Agamedesa i Trofoniosa; a gdy tę w r. 548 przed Chr. pożar do szczętu zniszczył, wystawił już do r. 478 z polecenia, a częścią i kosztem wypędzonych z Aten przez Pizystrata Alkmeonidów, budowniczy Spintaros z Koryntu przepyszny gmach, za olbrzymią na owe czasy sumę 300 talentów. Jak dzisiaj z gruzów jeszcze wybadać można, była to wielka świątynia t. z. hyprtralna, w której dla oświecenia obszernego wnętrza właściwy przybytek boga ponad środkiem swoim nie miał dachu, wykazująca na zewnątrz dorycką, a we wnętrzu jońską architekturę. W przedniem polu szczytowem stały z drogiego marmuru wykute posągi szozególnych bóstw del-fickich, a więc Latony, Artemidy i Apollina w o-toczeniu Muz; tylne pole przedstawiało Dyonizosa z rozszalałemi Baehantkami i spuszczający się ku zachodowi rydwan Heliosa. Główny brus zdobiły złote tarcze, zdobyte na Persach i Gallach, którzy D. splądrować i zburzyć zamierzali. W przedsieniu, przepełnionem drogiemi wotami pobożnych pątników, wzywały do upamiętania złotemi głoskami wyryte głębokie senteneye mędrców helleńskich, jako to: rvwfi-i asaoTÔv (Znaj siebie samego), MyjSsv oćya v (Nic nad miarę) i już dla starożytnych Greków zagadkowy napis: EL Jako uosobienie ideału wszystkiego, co wielkie i mądre, stał tutaj również olbrzymi posąg Homera. W samej świątyni znajdowały się na zachodniej stronie posągi Moir, posągi Zeusa i Apollina, jako najwyższych sędziów nad ludzkiemi losami; dalej inny posąg złoty Apollina, przed którym na ofiarnym ołtarzu wieczny ogień gorzał. Obok ołtarza stał głaz z białego marmuru w po-staci świętego stożka, oznaczający t. z. pępek czyli środek ziemi, op/paXoç vffi gdyż tutaj dwa przez Zeusa ze wschodu i zachodu równocześnie wypuszczone orły w locie swym miały się spotkać. (Ob. Eschilosa „Eumenidy“, początek). Dwa złote orły, które stały po obu stronach centralnego punktu ziemi, przypominały odwieczną tradycyę. W tylnej części świątnicy, za głównym

Eenykl. lnu. Iłusti. Zim. 11T. T. XV.

skarbcem, była osobna izba, przeznaczona dla piel grzymów dopraszających się boskiego wyroku. Stąd zstępowało się po schodach kamiennych do największego przybytku bóstwa, do wysoko sklepionej pieczary, w której wieszozka przez bożka natchniona przyszłość przepowiadała. Obok złotego posągu Apollina i odwiecznego drzewa wawrzynowego sterczał tutaj ogromny trójnóg ze spiżu, przytwierdzony nad głęboką rozpadliną w opoce, z której się ziemne wyziewy wydobywały, mające tę właściwość, że osoba na nie wystawiona rozmarzała się, a nawet wpadała w konwulsye. Nagła ekstaza groziła niekiedy nawet niebezpieczeństwem życia. Na trójnogu znajdowała się miednica z okrągłym otworem, ponad którym przytwierdzano siedzenie dla wieszczki. Za dawniejszych czasów wybierano na wieszczkę Pytyjską, krótko Pytyą zwaną, dziewicę w rozkwicie młodości. Gdy jednakże pewna urocza kapłanka dała się uwieść, uznano za godne tak wysokiego dostojeństwa białogłowy liczące przeszło lat pięćdziesiąt, które wszakże, na pamiątkę starodawnych obrządków, winny były przybierać szaty młodego dziewczęcia. Najstarszemi czasy siadywała wieszczka na trójnogu raz tylko w roku, i to na wiosnę, około zrównania dnia z nocą. Wszakże później, gdy sława wyroczni rozbrzmiewała, okazała się potrzeba trzech kapłanek, zmieniającycych się w urzędzie, i udzielano odtąd wyroczni przez cały rok z wyjątkiem miesięcy zimowych, podczas których Apollo u Hyperboreów przebywał, i kilku jeszcze dni podczas gorącego lata. Czy dzień był sposobnym do udzielania wyroczni, dochodzono tego ściśle z ofiar, składających się z kozłów, nierogacizny albo też wołów, które bogu na cześć składał pytający z wieńcem wawrzynowym na głowie. Kapłani dokładnie badali, czy zwierzęta te są zdrowe, bez skazy, a zatem bogu przyjemne. Jeżeli badania niepomyślnie wypadły, było to znakiem, że bożka wolą jest w tym dniu przyszłości nie oznajmiać. Kiedy znaki były pomyślne, wtedy Pytya, dopełniwszy ściśle przepisanych surowych postów, zmywań i okadzań dymem z liści wawrzynowych, tudzież jęczmienia ofiarnego, zdobna w złocistą przepaskę na rozpuszczonych włosach, w długiej szacie białej wchodziła do świątyni, piła ze źródła Kassotis (zwanego dzisiaj studnią św. Mikołaja), tryskającego na »bożej roli“, a żując liście ze świętego drzewa wawrzynowego, siadała obna-żonem ciałem nad trójnogiem. Jeden kapłan, zwany prorokiem, towarzyszył wieszczce i stawał tuż obok niej. Klienci, których według losu dopuszczano, jeżeli nie mieli osobnego przywileju pierwszeństwa przed innymi, wyczekiwali odpowiedzi boga w przyległej izbie. Tymczasem Pytya, odurzona wyziewami buohającemi z rozpadliny, jakoby przez boga natchniona, wypowiadała wolę jego, albo w oderwanych wyrazach, albo też w płynnych zdaniach. Każde wyrzeczenie Pytyi ujmował kapłan-prorok w całość rytmiczną zazwyczaj heksametru daktylowego, niekiedy także jambo-wego trymetru, aby je w tej formie pytającym jako odpowiedź samego boga ogłosić. W póżniej-

37

szych czasach ogłaszano boskie wyroki w prozie, w dyalekcie doryckim.—Dzieje wyroczni delfickiej. Według Eschyla (1. c.) pierwszą proro kinią w D-ach była bogini Gaja (Ziemia), ta zdała wyrocznię córce swej Temidzie (Sprawiedliwości), a ta znowu siostrze swej Febie (Jasnej), która ją jako wiązanie na urodziny wnukowi swemu, Fe-bowi Apollinowi, ofiarowała. Hymn homerowy (zob. Apollo, str. 456 kol. 2),—o pytyjskim Apolłinie inną wersyę podaje. Założenie pierwszej świątyni w D-ach przypisuje tradycya zgodnie mieszkańcom sąsiedniego miasta, Krysy, osady Kreteńskiej, którzy pierwotnie panami byli D-ów i okolicy. Jako przez Doryjczyków założona, nabrała wyrocznia Delficka wziętością głównie przez doryckie wędrówki ok. 1100 przed Chr., a ponieważ stanowiła nadto centralny punkt t. z. pytyjskiej amfiktyo ni i, religijnego i politycznego związku, obejmującego szczególnie państwa środkowej i północnej Grecyi, stała się więc nadzwyczaj ważnym czynnikiem w rozwoju helleńskiego ducha i rozszerzeniu się helleńskiej kultury. Jej wyłączną, a z pewnością i najważniejszą, zasługą, jest głęboko obmyślana kolonizacya dalekich wybrzeży morza Śródziemnego i Czarnego przez greckich osadników. Wyrok delfickiego bóstwa rozstrzygał przez długie wieki w każdej ważniejszej, spornej kwestyi, publicznej i prywatnej, w prawodawstwie i w sprawach religijnych wszystkich Greków. Nawet reorganizacyi i ustanowienia stałej normy w igrzyskach olimpijskich przez Likurga i Ifitosa dokonano dopiero za wskazówką wyroczni delfickiej. Rozwinęła się ona w ogromną religijno-polityezną, a nawet w moralną, potęgę. Przed nią czoło kornie ohylą najwięksi poeci greccy, jak: Pindar, Eschylos i Sofo-kles; jej zawdzięcza Sokrates swe stanowisko apostoła Grecyi; ze wszech stron uroczyste poselstwa ją nawiedzają, z prośbą o radę w kwestyach wątpliwych, o wyjaśnienie spraw zawiłych, o wskazówki przed rozpoczęciem ważniejszej akcyi politycznej. Już w starożytnych wiekach skrzętnie zbie rano mądre orzeczenia nieomylnego bóstwa, a z wyroków do dzisiaj dochowanych wnioskować można, jak wszechstronną była działalność w wybranym przybytku Apollina. Wpływ jego sięgał nawet daleko poza granice Grecyi. Z jego natchnienia, jak z głównego ogniska, rozchodziły się promienie rozwiniętej cywilizacyi helleńskiej na cały świat wówczas znany, już to przez zakładanie niezliczonych osad, które Grecy z upoważnieniem i za wskazówką delfickiego bóstwa na trackie wybrzeże, do Azyi Mniejszej, do Włoch, na Sycylię, do Afryki i Gallii wysyłali, już też przez stosunki, jakie obce narody i władzcy ich (Gyges, Krezus, Tarkwiniusz Pyszny, rzeczpospolita rzymska) zawiązywali. Nawet skarbów ogromnych, na które, nie tylko dobrowolne dary za udzielone wyrocznie, lecz także hojne dziesięciny się składały, z wdzięczności za światłą radę i spełnione życzenia bożkowi ofiarowane, umiał zarząd świętego przybytku używać w celach ogólnego dobra. Wypożyczał bowiem zebrane pieniądze państwom zaprzyjaźnionym, a więc, podobnie jak na wyspie Delos, była i pytyjskiego Apollina świątynia siedzibą wielce trudnego naówczas kredytu pieniężnego i tym sposobem sprawowała funkcye dzisiejszej giełdy. O ogromie skarbów delfickioh, przysłowiowych już za czasów Homera, nabieramy dopiero pojęcia ze źródła zupełnie wiarogodnego, dowiadując się, że sami Focejczycy zabrali z D-ów łupy w cenie 6 milionów talarów, a mimo inuych, licznych, rabunków późniejszych, znajdowało się jeszcze za czasów Pliniusza w I. w. po Chr. w świętym obrębie, prócz gotówki w skarbcu, przeszło trzy tysiące posągów, ze złota, srebra, śpiżu i marmuru. Przez długie czasy po wędrówce Doryjczyków władało miasto Krysa nad D-ami i świętym przybytkiem, aż zbytnia samowola, nadużywanie władzy, świętokradztwo, pogardzanie uchwałami amfi-ktyonów, a wreszcie ohydne zdzierstwo i wyzyskiwanie pielgrzymów, którzy od strony morza tylko w porcie Krysejskim wylądowywać mogli, dały powód do pierwszej t. zw. wojny świętej, która w r. 586 ukończyła się doszczętnem zburzeniem Krysy. Grunta miejskie uległy konfiskacie na rzecz bóstwa, wszyscy mieszkańcy zostali niewolnikami delfickiej świątyni. D., których władza sięgała teraz aż do morza, osiągnąwszy przez to samodzielność polityczną, a szczególnie we wszystkich sprawach, wyroczni dotyczących, ustanowiły zaraz osóbną radę nadzorczą, złożoną z pięciu członków najznaczniejszych arystokratycznych rodów miejscowych. W ich ręku spoczywał bezpośrednio zarząd nad świętym przybytkiem, oni powoływali stosowne osobistości na kapłanów, jako i Pytyę samą wybierali, dozorowali tłumu niewolników, pełniących niższą służbę w świątyni, doglądali także osobnego oddziału ludzi, przeznaczonych do oprowadzania obcych po świętem miejscu. Wówczas też urządzono w D-ach, na mocy uchwały pytyjskich amfiktyonów, igrzyska na wzór olimpijskich, które powtarzały się w każdym trzecim roku Olimpiady, w połowie sierpnia, na obszernej równinie, gdzie niedawno wznosiły się mury Krysy świętokradzkiej. Obok wyścigów pieszych i na wozach, prócz zapasów gimnastycznych i walki na pięści, rozszerzono przedewszystkiem program muzyczny na cześć delfickiego bóstwa, przypuszczając flecistów i cytaredów do ubiegania się o nagrodę. Z całej uroczystości była ta właśnie część najważniejszą, a w niej znowu najprzedniejszą rolę odgrywał hymn, skomponowany w 5 częściach, o-piewający walkę Apollina ze smokiem Pitonem. Grano go na flecie z towarzyszeniem innych instrumentów, a wyuczony tancerz przedstawiał równocześnie bożka w rozmaitych postawach, jakie tekst opiewał. Doskonała mimika artysty w chwili, kiedy gniewny Apollo strzały na poczwarę wypuszcza, natchnęła prawdopodobnie sławnego rzeźbiarza owego, który w Apolłinie watykańskim wyobraził bożka w majestatycznym ruchu, odpowiednim wielbiącemu hymnowi. Rzeźba, przedstawiająca samego Apollina w postaci Cytareda, zdaje się symbolizować tę uroczystość. Pytyjskie igrzyska, olimpijskim tylko miejsca ustępujące, ściągały do D-ów nieprzejrzane tłumy pobożnego i ciekawego ludu, święcono zaś je, równie jak olimpijskie, aż do r. 394 po Chr. Zwycięzcę wieńczono koroną z liści wawrzynowego drzewa z doliny Tempe, drugiego miejsca świętego pytyj-skiej amfiktyonii. Po ukończeniu wojny świętej dosięgły D. zaszczytu sławy i powagi, otoczone aureolą boskiej wyroczni i igrzysk wspaniałych. W późniejszych latach zachodziły często zatargi pomiędzy D-ami a Fócej czy kami, roszczącymi sobie również prawo do zarządu wyrocznią, jak np. w r. 447, kiedy Perykles stanął po stronie Focej-czyków, a D-om w pomoc pośpieszyli Spartanie. Niebawem świetny blask, promieniejący z uświęconego przybytku Apollina, blednieć poczyna. Gdy za wojen perskich wyrocznia delficka stała na czele ruchu narodowego i radą skuteczną a hojnemi pie-nięźnemi ofiarami w jeden obóz łączyła greckie ludy przeciwko groźnemu najezdnikowi, to właśnie z początkiem wojny peloponeskiej tracić zaczęła na znaczeniu i powadze skutkiem nieprzejednanej nienawiści, wrzącej w łonie samej Grecyi pomiędzy bratńiemi narodami, a w równej mierze też skutkiem postępu w racyonaliźmie i zobojętnienia w sprawach religijnych. Przyczynili się także bardzo do nieszczęsnego dla miejsca świętego zwrotu sami Delfijczycy, albowiem ufni we wpływ swój i na coraz większe skarby chciwsi, dopuszczali się rozlicznych zdzierstw na pobożnych pątnikach, a w politycznych zatargach, zamiast, na mocy wiekami uświęconej powagi, godzić i łączyć powaśnione ludy, rozbudzali tylko większą nieprzy-jaźń i nienawiść, oświadczając się otwarcie za tą stroną wojującą, która najwięcej korzyści obiecywała. I tak w wojnie peloponeskiej przechyla się Pytya wyraźnie na stronę Spartan, jako reprezentantów głównej potęgi lądowej: stąd Perykles starał się słusznie i skutecznie Ateńczyków uprzedzić przeciwko stronniczym wyrokom bóstwa. Z tego samego powodu oświadczył się także Epaminon-das przeciw nieomylności Pytyi. Powaga wyroczni zupełnie podkopaną została, gdy Focejczycy targnęli się ponownie na święte miejsce. W wynikłych stąd wojnach, t. zw. świętych, od r. 355 — 346, wodzowie ich, Filomelos, Onomarehos i Falekos, świątynię złupili i przez to królowi macedońskiemu, Filipowi, nastręczyli pożądaną sposobność do wmieszania się w sprawy amfiktyonii pytyjskiej i przywłaszczenia sobie patronatu nad wyrocznią. Nowa, pomyślna dla D-ów, epoka, na krótki czas zawitała, gdy w r. 279 zastępy Gallów, pod wodzą Brennu-sa, tuż pod samemi D-ami, podobnie jak Persowie w r. 480, jakby cudem jakim zmuszone zostały do sromotnego odwrotu. Wszakże późniejszemi czasy mogli Sulla i Nero bezkarnie unieść z sobą ogromne skarby ze świątyni. Okrutny cesarz dopuścił się innej jeszcze zbrodni bezecnej w D-ach, skutkiem której przez pewien czas zamilkły zupełnie usta Pytyi. Oburzony bowiem na boga, że mu nieszczęśliwą przyszłość rokował, rozkazał mordować niewolników nad świętą rozpadliną, a krew ich zmieszać ze świętem źródłem. Dopiero ze wstąpieniem na tron cesarza rzymskiego, Hadrya • na, kiedy to na rozległych obszarach rzymskiego państwa ooknęło się znowu zamiłowanie w religii, sztuce i literaturze greckiej, nastały i dla delfic-kiej wyroczni lepsze czasy, zaświtała trzecia i ostatnia epoka bujnego rozkwitu i możnego wpływu, której wymownym świadkiem jest Plutarch. Lecz z chwilą upadku pogaństwa na helleńskich ziemiach kończą się także dzieje wyroczni delfickiej. Odwieczna instytucya, potępiana przez Ojców Kościoła, broniona gorąco przez adeptów młodszej szkoły platońskiej, obdarta z bogatych skarbów, któremi Konstantyn Wielki przyozdobił nową stolicę państwa nad Bosforem, a wreszcie raz ostatni jako powaga uznana przez cesarza Juliana, gdy przed wyprawą przeciwko Persom o radę ją zapytywał, z końcem IV w., z rozkazu cesarza Te-odozyusza Wielkiego, zamilkła na wieki. Na ruinach starożytnych D-ów stoi dzisiaj uboga wioska, przez Ąlbańczyków zamieszkana, zwana Kas tri. Z okazałej świątyni Apollina ocalały jeszcze w gruzach fundamenta, szczątki posadzki mozaikowej, okruchy kolumn i sarkofagi. W obrębie świątyni najlepiej jeszcze dochował się tór wyścigowy, częścią w skale wykuty, o 20 metrów przeszło dłuższy od olimpijskiego stadyum. Krynica ka-stalska wypływa i dzisiaj z odwiecznego basenu, w żywej skale wyrąbanego. Pomiędzy licznemi napisami, odkrytemi w delfickich gruzach przez francuskich archeol., zasługuje na szczególną wzmiankę, odkopany w r. 1893, hymn na cześó Apollina, który niemal w całości czasów naszych doszedł. Nad tekstem, pochodzącym z początku pierwszego wieku przed Chr., umieszczoną jest melodya starożytna. Przełożył ją na nowoczesne instrumenta sławny kompozytor francuski, Gabryel Fauré, a zdaniem jego chromatyka melodyi przypomina w niejednem miejscu kompozycye Ryszarda Wagnera i najnowszych włoskich muzyków: Masca-gniego i Leoncavalla.

Sąd o wyroczni delfickiej. Rozmyślnego szalbierstwa w rzekomych wyrokach boga ze strony kapłanów, zwłaszcza w czasach najświetniejszego rozkwitu instytucyi delfickiej, przypuszczać nie należy. Kapłani bowiem, przejęci gorącą wiarą w swych bogów i mając tradycyjnie wyrobione najszlachetniejsze pojęcia o boskiej potędze, o duchu prawa i słuszności, wtajemniczeni nadto doskonale w tendencye polityczne i wszelkie sprawy, tak państw całych, jako i poszczególnych, pojedyńozych osób dotyczące, tłóma-czyli ciemne i niezrozumiałe słowa Pytyi sumiennie i w jak najlepszej wierze, jako rzeczywiste objawienia woli samego bóstwa. Mylnemi atoli być mogły i były istotnie wyrocznie, jako poczęte w umysłach pobożnych, lecz uprzedzonych i jednostronnych, jak się to mianowicie w późniejszych csasach okazało; wszakże nie wypada uważać ich wyłącznie za płody rozmyślnego kłamstwa i ohydnego oszustwa. I to również przypuszczenie byłoby mylnem, jakoby wyrocznie, często w formie zagadkowej i w takim sensie dawane, że w przeróżny sposób można było je objaśniać i tłó-maczyó, dowodziły jeno przebiegłego obrachowa-nia, aby bożkowi nie zarzucono fałszu i omylno-

(Lipsk 1878).

And S.

ści. Według przeświadczenia kapłanów bóstwo wolę swą nie zawsze jasno i wyraźnie objawiało, lecz pozwalało domyślać się jej w formie zagadnienia, aby osoby, żądne tylko ciekawość swą zaspokoić, do głębszego zastanowienia pobudzić i przekonać je, że z ich szkodą tylko przyszłość się przed czasem odsłania. W ważnych razach niejasnego prawa lub wątpliwej decyzyi zwykł bóg dawać wyraźne i stanowcze odpowiedzi. Jeżeli za dawniejszych czasów prawowierności wyjątkowo tylko zachodziły przykłady stronniczych i podstępnych wyroczni, mnożą się one, gdy duch powątpiewania i niedowiarstwa wnikał coraz głębiej w ziemie helleńskie, a także delficcy kapłani, nie cnych sofistów złudnemi zasadami zarażeni, poczęli hołdować nieszczęsnej maksymie: „Mundus vult decipi, ergo decipiatur“. Do tych czasów szczególnie stosuje się potępiający wyrok Cycerona (de divin. 2,57), wprawdzie z przesadną przymieszką rzymskiego charakteru, któremu iastytucya wyroczni wstrętną była, że od wieków już niema nikczemniejszej rzeczy, jak delficka wyrocznia. Wszelako nawet sami chrześciańscy uczeni, występujący natarczywie przeciw pogańskim doktrynom, nie przedstawiają delfickich kapłanów jako podłych oszustów, lecz uznają w wyroczniach wolę i wyroki bogów, bogów, co prawda, pogańskich, demonów, strąconych do piekła aniołów, którzy ludzkość tumanią i na zatracenie wiodą. — Por. Piotrowski Hieronim „De gravitate oraculi Delphici" (rozprawa uwieńczona nagrodą przez uniwersytet warszawski w r. 1827, drukowana w Lipsku 1829); Hüllman „Würdigung des delphischen Orakels“ (Bonn 1837); Qoette W. „Das delphische Orakel in seinem politischen, religiösen und sittlichen Einfluss auf die alte Welt" (Lipsk 1839); Ulrichs „Reisen und Forschungen" (Brema 1840); Kay ser J. „Delph.", (Darmstadt 1855); Doehler „Die Orakel" (Berlin 1862); Foucart P. „Mémoire sur les ruines et l’histoire de Delphes" (Paryż 1866; wyczerpująca monografia); Mommsen A. „Delphika,"

S. Drz,

Delfzijl, miasto w niderlandzkiej prowincyi Groningen, przy uściu dwu kanałów Damster-diep i Eems-kanaal w zatoce Dollart, a ponieważ oba te kanały wychodzą z m. Groningen, przeto D. jest właściwie jego portem. D. jest warownią morską, posiada wielką latarnię, wyborną przystań, tartaki parowe, piece wapienne, cegielnie, młyny i t. p.;—około 6 500 mców.

Delgad.0 Franciszek, ob. De lic ado.

Dölgado 1) Ca bo D. t. j. wysmukły przylądek, na wschodniem wybrzeżu Afryki, na południe od uścia Rowumy, pod 10° 45' sz. pd.—krajowcy nazywają go Swa hu, żeglarze zaś mają w nim wyborny punkt oryentacyjny;—ma to być ücpàaov àxpcor/jpiov Ptolemeusza.—2). D., właściwie Pun-ta del Gada, miasto na wyspie Saô Miguel, jednej z Azorskich, malowniczo na południowo-za chodniem wybrzeżu u stóp wyniosłości położone i obdarzone zdrowym klimatem oraz urodzajną glebą okolicy, — liczy do 18 000 m-j^w, posiada wiele pięknych kościołów i klasztorów# i jest sto

licą jednego z trzech okręgów, na które dzieli się departament wysp Azorskich.—Trzy, niegdyś silne, forty leżą prawie w ruinie; przystań tutejsza, choć głęboka, lecz otwarta, nie jest dogodna; w ostatnich jednak czasach wzięto się do budowy kosztownych grobli dla zabezpieczenia okrętów. Handel, dość ożywiony, spoczywa głównie w ręku licznie osiadłych tu Anglików.    And- s-

Delhi, Dehli, Deli miasto główne dywizyi, czyli okręgu, w Indostańskiej prowincyi Pendźabu, na prawym brzegu Dźamuny, w węźle dróg żelaznych do Lahory i Peszaweru, do Bombaju i do Kalkutty. Leży na kilku skalistych pagórkach śród żyznej równiny, 215 m. nad p. m.; prócz kolei żelaznych zbiegają się tu dwa kanały, towarzyszące obu brzegom Dźamuny i mające na celu, nietylko żeglugę, ale i irrygacyę pól okolicznych. Jest to i dziś jeszcze największe miasto Pendźabu, a zarazem najbogatsze i najbardziej kwitnące, pomimo, że przypomina zaledwie cień tej potęgi, jaką posiadało w epoce Wielkiego Mogoła i jego świetnego dworu. W r. 1890 było tu 192 579 m-ców (60% hindów, 40% mahometan). Miasto otoczone jest murami i posiada 10 bram; część murów została zniesiona przez Anglików na pomieszczenie gmachów wojskowych. Zarówno wewnątrz murów miejskich, jak i poza niemi, posiada D. mnóstwo wspaniałych zabytków dawnego budownictwa i minionej świetności; większa ich część leży w ruinach. Żadne może miasto na ś wiecie, Rzymu nie wyłączając, nie przechodziło tylu zmiennych kolei losu i tylu nie doświadczyło klęsk i nieszczęść; burzone wielokrotnie do szczętu, podnosiło się szybko z upadku, dosięgało szczytu świetności, by znowu w ostatnią zapaść nędzę. W XI w. Mohamed z rodu Gasnewidów zdobywa je i niszczy zupełnie; w następnych stuleciach już to bywało stolicą władzców afgańskich i siedliskiem bogactwa oraz przepychu, już też, opuszczane przez monarchów, wyludniało się i niszczało zwolna; pod koniec XIV w. Tamerlan pali miasto i burzy do fundamentów, a gdy się oddala, sterczą na zwaliskach piramidy czaszek ludzkich; z tej otchłani nieszczęścia podnosi się jednak, D. z chwilą, gdy Wielki Mogoł obrał tu swoją rezydencyę; wkrótce też rozwija się z taką siłą, że za czasów Aurangzeba liczy do 2 milionów m-ców; lecz już w XVIII stul. ulega częstym spustoszeniom, jakich dopuszczają się Afganowie, Mahratowie i Persowie; ci ostatni w 1739 r. przez 58 dni rabowali nieszczęsne D. Z celniejszych gmachów przeszłości, obudzających powszechny podziw ogromem, bogactwem i przepychem, wyliczyć należy: zbudowane przez Szacha Dźahana, któremu miasto wiele zawdzięcza, mury i bramy miejskie, wzmocnione następnie przez Anglików rowami i wałami; dalej pałac tegoż Dźahana, 1 000 m. długi, 530 m. szeroki, ze wspaniałym portalem i przedsionkiem oraz z niezmiernie zbytkownem urządzeniem wewnętrz-nem; szczególnie godny jest uwagi pawilon, mieszczący salę przyjęć, wyłożoną białym marmurem i ozdobioną złotemi ornamentami; prowadziła do niego brama „pawia*, podtrzymywana przez dwa złote

And, S,

E. D.

pawie, a te wysadzane były drogiemi kamieniami; między pawiami była papuga z jednej sztuki szmaragdu wyrzeźbiona; niemniej bogatą była sala posłuchań, oraz meczet „perłowy“ (Moli Mezdźyd) i łaźnie. Tak zwany wielbi meczet (Dżami Mez-dżyd), zbudowany z wielkim kosztem również przez Szach-Dżahana, jest jedną z najwspanialszych świątyń muzułmańskich w świecie i zachował się dotąd względnie dobrze; słynny malarz rossyjski, Wereszczagin, wziął go za przedmiot jednego ze swych obrazów. Inny meczet, zwany czarnym (Kala Mezdźyd) pochodzi z XIV w. i wzniesiony jest ściśle podług wzorów sławnego meczetu w Mekce. Wspomniany wyżej kanał, sprowadzający do miasta górskie wody Dżamuny, ma 178 km. długości, został kosztem rządu angielskiego odrestaurowany i do należytego porządku przyprowadzony. Obecnie D. jest stolicą prowincyi, posiada kilka pierwszorzędnych fabryk, zwłaszcza szali i haftów, i prowadzi rozległy handel, którego obroty szacowane są na 500 mil. marek rocznie. — Dzieje miasta najlepiej dadzą się illustrowaé licznemi budowlami i ich ruinami, które na zewnątrz murów miejskich rozrzucone są na obszarze 120 km. □. W prastarych czasach D. nosiło nazwę Indraprasta, Indrabara, Indropat; mieli je założyć wygnani książęta z rodu Pandu, o których wspomina Mabâbhârata; z tej epoki pochodzi jakoby stary zamek, zwany Puranakila, o 3 km. od miasta. Dwie kolumny piaskowcowe z napisami buddyjskiego króla Asoki pochodzą z III w. przed Chr. Nazwę obecną wyprowadzają od nie jakiego króla Dilu albo Dilupa, a pierwsza o tern historyczna wzmianka znajduje się w napisie san-skryckim na kolumnie żelaznej, wzniesionej o 15 km. od D.; jest tam mowa, że „król Ananga Pala w r. 1052 znowu zaludnił i zabudował D.“—musiało być więc przedtem wyludnione i spustoszone. Przechodząc liczne koleje losu, dostało się w 1788 radży Sindhia, który, pokonany przez Anglików w 1803 roku/ poprzestawać musiał na rocznej pensyi i dumnym, choć czczym, tytule „króla królów“. Jego następcy byli zwyczajnymi pensyonarzami Anglików i władzę swą sprawowali tylko we wnątrz swych pałaców, które mieściły w sobie do 20 000 żeńskich i do 1 000 męskich mieszkańców. W 1857 r. stało się D. ogniskiem powstania Hin-dów, którzy Wielkiego Mogoła, Mohammeda Balladur a, okrzyknęli cesarzem.—Po trzymiesięcznem oblężeniu Anglicy zdobyli D. tegoż roku we wrześniu; Bahadur, zesłany do Rangunu, umarł tam w 1862 r., a jego synów rozstrzelano. Na wzgó rzu podmiejskiem wznosi się piękny pomnik, na cześć poległych przy oblężeniu oficerów i żołnierzy angielskich. W d. 1 stycznia 1877 r. proklamowano tu z wielką uroczystością królowę angielską, jako cesarzową Indyj, w obecności wicekróla i najwyższych dostojników państwa.—Porównaj: „Archaeological survey of India“ (Kalkutta 1871—74); Fergusson „History of Indian and Ea-stern architecture“ (Londyn 1877); E. Schlagint-weit „Indien“ (Lipsk 1882).

Deli 1 ) D. niewielki sułtanat, na północo wscho-dniem wybrzeżu Sumatry, obejmuje około 1500 km. □ i zostaje pod zwierzchnictwem Hollendrów od r. 1862.— Grunt żyzny, wydaje tytoń, muszkatel, drzewo sandałowe i pieprz; znajduje się także i złoto. Rolnictwem trudnią się głównie Chińczycy, sprowadzani przez hollendersbie towarzystwo kolo-nizacyjne (Deli Maatschappij). Głównem miastem jest D., w pobliżu uścia niewielkiego strumienia, w zatoce Malakka.—2) D- także Dehli, miasto w portugalskiej części wyspy Timor (grupa Małych Zundzkich), na północnem wybrzeżu; jest siedliskiem gubernatora i prowadzi handel z Chinami oraz z metropolią, wywożąc bydło rogate, nierogacizn ę, ryż, i t. p.; ludność dochodzi do 3 000 głów. — Położenie miasta malownicze, ale niezdrowe, wnętrze jego zaniedbane i brudne. And-s-

Deli (po turecku: bez rozumny, szalony), w dawnem wojsku tureckiem nazywał się tak oddział lekkiej jazdy, składającej się głównie z Al-bańczyków, Bośniaków i Serbów, którzy, najczęściej upojeni opium, wściekle rzucali się na nieprzyjaciół, zbrojni w pistolety i jatagany. Wódz ich tytułował się Deli-tasza. Później pod nazwą D. znaną była straż przyboczna w. wezyra (konna w polu bojowem, piesza w Stambule), wynosząca od 400 do 500, a niekiedy do 2 000 ludzi.

Delia, t. j. Deloska, u poetów rzymskich była to nazwa D yany (Artemidy), a także imię, nadawane opiewanym przez nich dziewczętom (szczególniej u Tybulla). Tak również nazywano uroczystość wiosenną, wyprawianą co rok na wyspie Delos na cześć Apollina. (Ob. Delos).

Delia (turec. tel ej), wierzchnie ubranie wschodniej mody, rozpowszechnione u nas w XV wieku. Jest to rodzaj płaszcza z szerokiemi rękawami, podbity i obszywany futrem, ochraniający od deszczu i zimna w czasie podróży, a noszony nawet na zbroi. W późniejszych czasach D. stała się ubraniem paradnem, przysługującem starszym i zasłużonym; noszono ją nietylko dla ochrony od zimna, ale w lecie jako ozdobę; szyto ją z aksamitu i szkarłatu, podbijano drogiemi futrami i obszywano złotemi lamowaniami.

Delibal (turec. miód szaleństwa), jest to miód upajający, brany przez pszczoły w Azyi Mniejszej z rośliny Daphne pontica. O miodzie takim wspomina Ksenofont („Anab.“ IV, 8, 20).

Delibes Leon (* 21 lutego 1836 w St. Germain du Val—f 16 stycz. 1891 w Paryżu), znakomity kompozytor muzyczny francuski. D. kształcił się w konserwatoryum paryskiem (1848), głównie pod kierunkiem Le Couppey’a, Bazisa, Adama i Benoist’a. Początki karyery jego kompozytorskiej nie obfitowały w laury: to też musiał pracować na chleb powszedni, przyjmując skromne obowiązki akompa-niatora teatru lirycznego(1853), następnie organisty przy kościele św. Jana i Franciszka. W 1855 r. D. wystawił pierwszą swą operetkę „Deux sous de charbon“, po której nastąpiły: „Deux vieilles gardes“ (1856), „Six demoiselles à marier“ (1856), opera komiczna „Maître Griffard” (1857) i kilka innych. Wszystkie te dzieła były dawane z większem lub mniejszem powodzeniem. Dopiero balet „La

i⁵;

A. Pol.

And. S.

Dr J. P.

„D. poët.

souroe” („Naila”), napisany do spółki z russkim kompozytorem, Minkusem, w 1866, dostąpił powszechnego uznania. Odtąd powodzenie stale już towarzyszyło Delibes’owi. W 1870 r. napisał sławny balet „Sylvia ou la Nymphe de Diane”, oraz opery: „Le roi l’a dit” (1873), „Jean de Nivelles” (1880) i „Lakmé” (1883). Ostatnią jego operą była „Kasia”, do której Meilhac i Gille dostarczyli mu libretta, osnutego na tle stosunków galicyjskich (libre-cistom zaś za wzór służyły paszkwile Sacher-Ma-socha). D. pracował nad tą operą cztery lata. W czasie tej pracy zwiedzał osobiSoie Galicyę,

• :v

Ba

Fig 79. Delibea Leon.

bawił czas jakiś we Lwowie, w Zakopanem, w Tatrach, i zapoznawał się z muzykami polskimi, u których szukał wskazówek i materyałów. W chwili śmierci Delibes’a, „Kasia” była ułożoną jedynie w partyturę fortepianową, Massenet jednak dokonał instrumentacyi, i w]1893 wystawił operę w Paryżu. Muzyka „Kasi” podobała się o wiele więcej aniżeli libretto, w ogóle jednak mniej od poprzednich dzieł twórcy „Coppelii”. Talent D-a cechowała melodyjność tematów, wdzięk formy i wytworna instrumentacya. Nie był on muzykiem głębokim, ale za to poetycznym, uczuciowym i eleganckim.

Deliblât, duża wieś na Węgrzech południowych, w blizkości Dunaju i granicy serbskiej, w komitacie Temeskim, liczy około 4 000 m-ców (Serbów i Rumunów).—Leży ona na linii t. zw. „szańca rzymskiego“ i znana jest z licznych dokonanych tu wykopalisk z czasów starożytnych.

Delicado (Delgado, De li ca tu s) Franciszek (* przed r. 1480), autor dziełka, mającego znaczenie dla historyi chorób wenerycznych. Wyświęcony w Jaën na księdza, osiadł w Pena de Martos (Andaluzya). Zaraziwszy się około r. 1502 przymiotem (syphilis), cierpiał na chorobę tę w straszny spósób przez lat 23, i dopiero w Rzymie około 1625 r., za pomocą guajaku z niej się wyleczył. Przez miłosierdzie cbrześciańskie, jak sam utrzymuje, napisał więc książeczkę o cudownych własnościach guajaku; szczerość jego jednak staje się podejrzaną, gdyż zachwala w niej powidełka przez siebie sporządzone, bardzo skuteczne, ale nie uczy, jak je sporządzać. — Broszura jego nosi ty-tył: „II modo di adoperare il legno di India occidentale salutifero remedio a ogni piaga e mai incura-bile“ (Wenecya 1529) w 4-ce, 8 katr.), Girtanner w »Abhandlung über die vener. Krankheiten“ (wydanie 2-e, Getynga 1793, T. IL str. 68) tytuł ten podaje inaczej. Znaczenie książeczki D-a polega na tern, iż autor poucza nas, że guajak już w r. 1508 z Ameryki przywiezionym został do Hiszpanii, oraz na wiadomości, przez nikogo innego zresztą nie potwierdzonej, iż przymiot pojawił się po raz pierwszy w Europie w r. 1488 w Ropallo pod Genuą —Por. H. Haeser »Lebrb. d. Gesch. d. Med.“ (wyd. 3-e, Jena 1882, 3 tomy, str 254 i 282).

Delicato, delicame nte lub eon delicatez-za (włos.), wyr. muz,, znaczy: delikatnie, ze smakiem (grać, śpiewać).

Delicatus Franciszek, ob. Delicado.

Deliciae (po łacinie wyraz ten oznacza coś rozkosznego, miłego, ulubionego), w Rzymie starożytnym nazywano tak ludzi, służących ku uciesze, zabawie (niewolników, karłów, pacholęta). Cesarz Tytus za swą łaskawość i dobrotliwość otrzymał tytuł »Deliciae generis humani“=rozkosz, ukochanie rodzaju ludzkiego. W czasach późniejszych był to tytuł, nadawany zbiorom ulubionych poezyj, jak np. »Deliciae poëtarum Italorum“, »D. poëtarum Gallorum“, „D. poët. Germanorum Belgicorum", »D. poët. Hungarorum“ i t. d. (razem 16 tomów; Frankfurt 1608—1619).

Delictum, w prawie rzymskiem cywilnem »wykroczenie“, w karnem odpowiada mu crimen; w D-e zbiegają się obie te dziedziny prawa, a o-braza osoby łączy się z naruszeniem własności, posiadania, nawet publicznego porządku. Stąd akcya ex delicto, będąc rei persecutoria, poenalis albo mix ta, odpowiada w wielu razach dzisiejszej partie civile w proceBie kryminalnym oraz powództwu publicznemu w razie mniejszych, policyjnych, wykroczeń. Dla rozgraniczenia czynów cywilnych i publicznych wprowadzono nazwę D. privata. Prawo cywilne określa D. jako czyn niedozwolony, świadomie spełniony, wskutek którego ktoś ma obowiązek restytucyi, jeżeli ta jest jeszcze możliwą, i ponosi karę za to, co uczynił. D. jest piątem z rzędu źródłem zobowiązań. Do pojęcia jego należą: damnum (szkoda, strata) i dolus (zły zamiar), albo culpa (wina), bez złego zamiaru. Dolus, z dodatkiem malus, może być spełniony przez podstęp, oszustwo, kłamstw3 (calliditas, fallacia, machinatio ad decipiendum, fallendum, circumveniendum alterum); jest on absolutnym i nie ma w sobie żadnego stopniowania. Culpa jest skutkiem niedbalstwa i nieprzezorności, a więc zaprzeczaniem diligentia (pilność), pod którą podciągają i custodia (dopilnowanie) i ma dwa stopnie: lata, cięższa, jeżeli ktoś nie zachował tej dbałości, jakiej zwykł we

S.

Hml,

własnych przestrzegać sprawach (diligentia, quam suis rebus adhibere solet) i levis, lżejsza, jeżeli nie miał dbałości dobrego ojca rodziny (dii. boni, exaoti patris familias). Niektórzy prawnicy przyjmują i culpa levissima, przy której czyn graniczy już z casus (przypadek). W zobowiązaniach korzystniejszych dla jednej niż dla drugiej strony, tamta odpowiada za oba rodzaje culpa, ta jedynie za c. lata. Wina z przypadku była tylko wtedy, kiedy ktoś spóźnił się z wydaniem rzeczy, a ta przypadkiem zniszczała (casus creditoris est). Prawo rz. znało pięć odmian D-u: 1) Furtum, kradzież, właściwie odjęcie rzeczy przez kradzież: res furto ablata; w Prawie XII tablic także i zajęcie gruntu, a później jeszcze i wszelkie zabranie człowieka wolnego (furtum libero-rum hominum), przysparzającego majątku skrzywdzonemu (per quem nobis adquiritur), pozbawienie użytków i posiadania, wreszcie przedzierzgnięcie prostej detentatio invito domino (dzierżenie bez woli właściciela, np. wrazie zbłąkania się bydlęcia) w jurydyczne posiadanie. Może być manifestum (oczywiste) i ne o-ma nifestum, conceptum (pochwycone) i oblatum (ofiarowane; właściwie res oblata). Wszystkie te rodzaje miały w dawniejszem prawie osobne skargi, a oprócz nich były jeszcze ac. prohibiti, ac. furti non exhibiti, wrazie przeszkodzenia w po szukiwaniu złodzieja lub nieodniesienia rzeczy skradzionej przez kogo innego. Za Justyniana istniały już tylko dwie pierwsze; druga zastąpiła wszystkie pozostałe, z użycia wyszłe. Karą za f. m. była poczwórna (poena quadrupli) wartość rzeczy, za f. nec m.— podwójna (poena dupli), obie na rzecz poszkodowanego. 2) Vi bona rapta (dobra porwane siłą), w Instyt. Just. rap i na, zagarnięcie rzeczy; skarga pretorska, ac. vi bonorum raptorum, służyła nietylko właścicielowi, ale i dzierżawcy, zastawnikowi, temu, kto korzystał z uczynności (commodatum) lub miał u siebie czyjś depozyt. W r. 106 przed Cör. pretor Terent. Lu-cullus nadał tej skardze w ciągu roku prawo do q u a-druplum, jak przy furtum, po roku zaś tylko do simplum (równowartość). 3) Damnum injuria datum (szkoda zrządzona przez bezprawie), wprowadzone przez trybuna Aquiliusa w czasie ściśle nieokreślonym (Lex Aquilia; r. 350 — 200). Każdy, komu zabito człowieka lub bydlę, miał prawo do ac. ex lege Aquilia i otrzymywał wynagrodzenie według najwyższej ceny danego roku; przy wszelkich innych szkodach przyjmowano jeszcze cenę w ciągu najbliższego miesiąca. Trzeci artykuł tego prawa, karzący adstipulatora za przetrzymywanie pieniędzy należnych stipulatorowi, za Ulpiana już nie miał mocy prawnej. 4) Injuria (bezprawie wogóle): contumelia (zniewaga publiczna), convicium (obelga, potwarz; „si quid infaman-di causa fiat)“, nietylko przeciw osobie samego skarżącego, ale jego żony, narzeczonej, niewolnika, nawet przeciwko rzeczy skierowana. Prawo XII tablic za zniewagę publiczną i potwarz skazywało na karę główną (Cic. „De rep. 4, 10); okaleczenie ciężkie— karało odwetem materyalnym (talio), który jednak

szybko wychodził z użycia, aż go zastąpiła kara pieniężna (m ul eta; Gai, III 223); złamanie kości człowiekowi wolnemu—trzystu assami, niewolnikowi— stu pięćdziesięcioma; wszelkie inne. obrażenia i zniewagi—dwudziestu pięciu assami. Za Gajusa skrzywdzony sam oznaczał wynagrodzenie; przy i n-juria atrox (okrutna) było ono Wysokiem.

5) Ostatnim rodzajem D-u jest spełniony przez syna alieni juris lub niewolnika. Nadawał on prawo do actio noxalis; oskarżony mógł uwolnić się od wynagrodzenia szkody (litis aestimatio), wydając jej sprawcę poszkodowanemu, syn stawał się wtedy man ci pi urn i ulegał tymczasowej capitis deminutio, oj ciec tracił na zawsze władzę ojcowską, niewolnik dostawał nowego właściciela. Osoba wydana nazywała się noxa (szkodnik; no-xae dari=„być danym dla wynagrodzenia szkody“). Noxae datio względem żony i córki nie była dozwoloną. Skarga szła przeciwko temu, kto miał nad szkodnikiem potestas (noxa caput se-quitur). Justynian zostawił tylko wydawanie niewolników.—Prawo rzymskie w czasach rozkwitu za cesarzów znało jeszcze i crimen steli onatus, takie naruszenie praw majątkowych, które ściśle pod żadną z powyższych kategoryj nie podpadało.— Obok D. stoi Quasi - D. jako factum il 1 i c i -tum, sola culpa sine dolo admissa (czyn bezprawny z przewinieniem bez podstępu); ale ponieważ spełnione z dolus (Böcking „Inst.“ III § 54 h) subtelna tylko dyalektyka mogła odróżnić od czystych D-ów, a powstałe z neclegentia (culpa) były właściwie przekroczeniami policyjnemi; przeto kategorya Quasi - D-ów jest mniejszej wagi w teoryi prawa rz. — „Inst. D. Just.“ lib. IV Tit. I — VIII, „Gaii Inst. Com.“ III § 182—225; IV 75—78, 182—183. Böcking „Instit.“ (ed. Bonn

1862) str. 45, 135, 148, 220, 225, 310. Zielonacki „Pond.“T. II, str. 390, 477-487. Maciejowski Fr. „Zasady Prawa Rzymskiego Posp.“ T. II, str 118-124.

Deligeorgis Epaminondas, polityk grecki (* 10 lutego 1829 w Tripolis, w Peloponezie — f 15 marca 1879 r. w Atenach). Początkowo adwokat, wszedł w r. 1859 do parlamentu jako deputowany z Missolunghi. Świetny mówca, zajął w izbie odrazu stanowisko i stanął na czele stronnictwa, które się domagało detronizacyi króla Ottona. Za panowania Jerzego I był kilkakrotnie ministrem i został w r. 1865 prezydentem gabinetu, które to stanowisko utrzymał i w kilku późniejszych, następujących po sobie, ministeryach. Jako mąż stanu odznaczał się energią i bezinteresownością. Hołdował polityce zbliżenia z Turcyą; za jego-to sprawą Grecy a nie wzięła czynnego udziału w wojnie rossyjsko-tureckiej 1877 r. Po kongresie berlińskim wycofał się z życia politycznego. Mowy jego polityczne zostały ogłoszone drukiem w roku 1880 (Ateny, 2 t. in-8).

Deligiannis Teodor, ob. D e 1 y a n n i s.

Deligrad, tureck. Deli w ar, miasto w Serbii, okręgu Aleksinackim, na prawym brzegu Morawy Bułgarskiej, przy drodze bitej z Aleksinacu do Kruszewacu, w okolicy górzystej, nabyło sławy

Zn

wywołują

jednakże funkcyonuje dobrze świadomość, i z tego źródła urojenie nie powstanie. Dopiero przy chorobliwie zmienionej kontroii tego całokształtu wyobrażeń, tkwiących w naszem psychicznem j a, które zarazem wyczerpuje pojęcie, świadomość, powstać

w tegowiecznych walkaoh Serbów z Turkami. W r. 180 było obwarowane, a później w silną twierdzę zamienione, która w r. 1808 trzy szturmy tureckie odparła; mimo to Turcy zdobyli D. w 1813 r. i mury forteczne zburzyli. I w 1876 r. podczas powstania o mało nie wpadło miasto w ręce tureckie, lecz uniknęło tego losu, dzięki zawartemu z Turcyą pokojowi.    And-s>

Delijskie zadanie, ob. Deloskie zadanie. Delikwent albo De 1 inkwent, ob. Przestępca.

Delikwescencya, rozpływanie się, własność pewnyoh ciał łączenia się z wodą tak łatwego i chciwego, że przyciągają parę wodną z powietrza, zagęszczają ją na ciecz i rozpuszczają się w niej. Węglan potasu czyli potaż i chlorek wapnia są najlepiej znanemi przykładami ciał, ulegających Dyi. Podobnie zachowujących się związków zna chemia bardzo wiele i posługuje się niemi często w celu osuszenia zamkniętych przestrzeni, odejmowania wody od zmieszanych z nią cieczy i pozbawienia gazów zawartej w nioh pary wodnej.

Delllle albo Del i sie Jakób (* 1738 w Ai-gneperse—f 1813 w Paryżu), poeta francuski, syn naturalny adwokata Monpanier; z tej racyi pisał się niekiedy Monpanier - Deli Ile. Po ukończeniu nauk w Lisieux i Amiens był nauczycielem gimnazyalnym w Beauvais, Amiens i Paryżu, później, gdy ogłosił swój przekład, a raczej parafrazę „Georgik“ Wergila (1769), otrzymał profesurę poe* zyi łacińskiej w Collège de France; oprócz tego praca ta, przyjęta powszechnie z wielkiem uznaniem, utworzyła mu wstęp do akademii, do której wszakże, dla młodego wieku, został wprowadzony dopiero po dwóch latach (1774). W r. 1782 o-głosił D. swój najcelniejszy oryginalny poemat „Les jardins, ou l’art d’embéllir les paysages“. Podczas rewolucyi, po powrocie z Konstantynopola, dokąd towarzyszył posłowi francuskięmu, hrabiemu Choiseul-Gouffler, utracił profesurę i znaczne dochody z opactwa St. Severin, przyznane mu przez hrabię d’Artois; opuściwszy Francyę, spędził lat kilka w Szwajcaryi, Niemczech i Anglii; w r. 1802 wrócił do kraju i odzyskał utraconą profesurę. W ostatnich latach został dotknięty zupełną utratą wzroku. D. był przedewszystkiem poetą dydaktycznym i celował w malowaniu krajobrazów; mniej szczęśliwym był w sztuce łączenia szczegółów w organiczną jednolitą całość; olśniewał nadto współczesnych poprawnością i lekkością dykcyi poetyckiej, chociaż pod tym względem wpadał często w przesadę. Oprócz już wymienionych utworów, które stoją najwyżej, napisał jeszcze „L’homme des champs, ou les Géorgiques françaises" (Strasb. 1800); „La pitié“ (Paryż 1802); „Poésies fugitives“ (1802); „Dithyrambes sur l’être suprême et l’immortalité de l’âme“ (1802); „L’imagination” (1806); „Les trois règnes de la nature“ (1808); „La conversation“ (1812) i pośmiertne „Le départ d’Éden“ (1815); nadto przetłómaczył Eneidę Wergilego (1850) i Rajj utracony Miltona (1804). Utwory D-a język polski tlómaczyli: „Ogrody“ Fr. Karpiński; „Człowiek wiejski albo

Georgiki francuskie“ Fr. ks. Chomiński (Wilno 1817, 1818 i 1819); toż samo p. t. „Ziemianin albo ziemiaństwo francuskie“ A. Feliński (wyd. 2-ie, Krak. 1823); „Dytyramb o nieśmiertelności duszy“ J. Gorczyczewski (w „Satyrach i listach Boileau, Delille’a i innych“ Warszawa 1805 i 1818).

Delii© Alire Raffeneau (* 1778 w Wersa-salu — f 1850), był profesorem botaniki w Montpellier; opracował część botaniczną „Description de 1’Egypteł i napisał: „Mémoires botaniques extraits de la Description de l’Egypte“ (Paryż 1813); „Flore d’Egypte“ (1824).

Delimitacya, rozgraniczenie, tak nazywają się czynności, mające na celu oznaczenie na gruncie, w sposób trwały i dokładny, granic jako-wegoś państwa, prowincyi, gminy, lub własności ziemskiej prywatnej. D. dokonana być powinna z największą dokładnością, najmniejsze albowiem zaniedbanie może sprowadzić nieobliczone następ stwa. D. pomiędzy dwoma sąsiedniemi państwami uskutecznia się przez szczególną komissyę, składającą się z członków, delegowanych z jednej i drugiej strony.

Delineacya, z łacińskiego delineare, rysować, kreślić, jest to przedstawienie przedmiotu na papierze lub innym materyale, za pomocą linij, nakreślonych ołówkiem, atramentem, tuszem i t. p., to jest pod delineacyą rozumie się uskutecznienie narysu jakiego bądź przedmiotu.

Delirium, — bredzenie, obłęd, idea o-błędowa, urojenie, — bardzo częsty, aczkolwiek nie bezwzględnie konieczny, objaw choroby umysłowej; pochodzi od łacińskiego de lira ire (de redo decedere), zejść z drogi, zboczyć, wykoleić się, błądzić. Prawidłowy bieg procesów psychicznych wymaga normalnego działania następujących czynników psychicznych: 1) prawidłowego powstawania wrażeń; 2) prawidłowego kojarzenia wyobrażeń podług prawideł assocyacyi; 3) prawidłowej reakćyi uczuć, smutku lub wesela, stosownie do odebranego wrażenia; 4) prawidłowej kontroli świadomości nad otrzymywanemi wrażeniami i po-wstającemi wyobrażeniami. Błędy, powstałe w zakresie każdego z pierwszych trzech czynników, nie będą stanowiły jeszcze delirium, dopóki czwarty, kontrola świadomości, funkcyonuje prawidłowo. Człowiek podlegać może złudzeniom i omamom zmysłowym—illuzyom i hallucynacyom; po nad procesami psychicznemi czuwająca świadomość istotę tego zjawiska objaśni, nie pozwoli, ażeby ono przeszło w urojenie. Goethe, Luter, podlegali, naprzy-kład, wizyom i hallucynacyom, nie byli jednak przeto obłąkanymi. Przy nieprawidłowem kojarzeniu wyobrażeń, powstawać mogą błędy logiczne w rozumowaniu, pomyłki, które również przy prawidłowej funkcyi świadomości ulegną poprawce. W stanach affektów odHerane wrażenia nierówne prawidło« /⁷ reakcyę uczucia; dopóki

„Des différentes sources du déliré, Thèse“ (1863); Magnan—to samo—w «Bull.gen. de thérap “ (1857). Meynert „Ueber primäre Formen der Psy-

Dr. R,

może bredzenie, delirium.—Taka jest jego geneza szczurów, myszy en masse. Ustawiczny niepokój, psychologiczna. Organem psychioznej działalności trzęsienie całego ciała, drżenie języka i kończyn, naszej jest kora mózgowa; wszelkie zaburzenia i chód chwiejny, zmniejszenie a nawet zupełne znie-zmiany w niej zachodzące prowadzą do zaburzeń świadomości: dla tego chorobowe zboczenie funkcyj kory mózgowej jest materya^/m substratem obłędu.—Zboczenia te mogą być rozmaite: trwałe lub przejściowe; mogą ulegać wyrównaniu lub postępują dalej w tym stosunku, postępują lub giną; objawy tych zboczeń stanowią D. Organiczne zmiany w budowie kory mózgowej wywołują trwałe zboczenia funkcyj psychicznych—jak to widzimy we wszystkich psychozach przy organicznem porażeniu mózgu. Zmiany przejściowe — przejściowo tylko wywołują delirium; jeśli ulegną wyrównaniu — zniknie także i delirium. Widzimy to przy zatruciach jadami, wprowadzonemi z zewnątrz ciała, np. alkohol, morfina, santonina i inne, lub po-wstałemi w samym ustroju pod wpływem działania grzybków chorobotwórczych, toksyny i toksalbumi-ny,—w chorobach zakaźnych, w których tak często, przejściowo, występuje delirium.—Charakter urojeń, ich treść, ząleźną jest od charakteru zmian chorobowych; przy opisie każdej z tych chorób znajdzie czytelnik wskazówki i o naturze obłędu.—

Literatura: Podręczniki psychiatryi: Kraft - Ebing, I kształci wszy się pod kierunkiem Cassiniego (ob.) Schäle, Mondsley, Griesinger i inni. Oprócz tego: [ poznał słabe strony utrzymującego się jeszcze Morel

Dr R.

8. K.

chosen.” (Psych. Centrbl. 1871).

Delirium tremens, Obłęd opilczy—biała gorączka — alcoolisme aigu, crapula potatorum, phrenitis potatorum, oenomania.— Obłęd w połączeniu z drżeniem ciała, najczęstsza i najcięższa komplikacya chronicznego pijaństwa. Cierpienie to znane było już starożytnym. Seneka pierwszy opisał je, Thomas Sut-ton w r. 1813 wyodrębnił z pomiędzy innych form chorobowych i nazwał deliriumtremen s— nazwa ta zachowała się aż dotychczas. Tyiko nawykowy pijak chorować może na delirium tremens. Jednorazowe nadużycie alkoholu, nawet najsilniejsze, w żadnym razie do delirium tremens nie doprowadzi. Przyczyną choroby są trwałe zaburzenia w odżywianiu kory mózgowej, wskutek stałego zatruwania jej jadem spirytusowym.—Powód wybuchu pojedyńczego napadu może być rozmaity: upicie się, dłuższa wstrzemięźliwość, cierpienie fizyczne—np. zapalenie płuc—wstrząśnienie moralne, a nawet uraz fizyczny, np. złamanie żebra. Wybuch choroby poprzedzają zwykle zwiastuny: zaburzenia żołądkowe, bezsenność, straszne sny, szum w uszach, ściskanie w dołku, bóle głowy, nadczułość słuchu, drżenie języka i kończyn. Okres zwiastunowy trwa zwykle dni kilka.—Sam napad zaczyna się od bezsenności, niejednokrotnie zupełnej; występują: silne podniecenie, ciągły strach, przyćmienie świadomości, chorzy znajdują się w stanie półsennym; dalej rozwija się delirium: powstają bredzenia bardzo żywe, omamy zmysłowe, hallucynacye—bardzo dla tej choroby charakterystyczne—widzenia zwierząt: koni, psów,

Entykl P*T»»Ł_IUu»tt. T esa- 17. I. IV.

sienie czucia bólu. Stan zwykle bezgorączkowy. Trwa pospolicie 3—8 dni i albo kończy się śmiercią w 15°/₀ (jest więc delirium tremens cierpieniem ciężkiem), albo przechodzi w chorobę umysłową; lub też następuje wyzdrowienie. Leczenie polega na usunięciu objawów cierpienia—indicatio symptomatica, zwalczaniu bezsenności, omamów, podniecaniu sił i usunięciu przyczyny choroby, t. j. pijaństwa i jego skutków (ogólne osłabienie, wyniszczenie organizmu, katar żołądka i t. d.)—indicatio causalis.— Lit.: Magnan „De l’Alcoolisme“ (Paryż 1874); „Baer „Der Alcoholismus“ (Berlin 1878).

Delisle Klaudyusz, historyk i geograf fran-ouski (* 1644 w Vaucouleurs — f 1720 w Paryżu), był sekretarzem ks. Orleańskiego. Główne jego dzieła są następujące: „Relation historique du royaume de Siam“ (Paryż 1684);    „ Atlas historique

et généalogique* (t-że 1718); „Abrégé de l’histoire universelle depuis la création du monde jusqu’ en 1714” (t-źe 1731, 7 tomów).

Délisle Wilhelm, geograf francuski, syn poprzedniego (* 1675 w Paryżu — f 1726 t ). Wy-wówczas systemat'i Ptolemeusza i w pracach swo ich opierać się zaczął na badaniach astronomicz nych i na odkryciach podróżników godnych zau fania. Odznaczał się tak wielką wiedzą naukową że mu Ludwik XV, którego uczył geografii, nadał tytuł Geografa królewskiego. R. 1700 wydał na podstawie nowych badań mapę świata, globus ziemski i niebieski i 134 karty geograficzne. Najcenniejszą z prac jego jest „Atlas géographique* (wydał Filip Buache 1789 r.).

Delisle Józef Mikołaj, astronom, drugi syn Klaudyusza (* 1688 w Paryżu—f 1768). Był profesorem astronomii w Collège de France, a do grona uczniów jego należeli Messier i Lalande. Od 1725 do 1747 przebywał w Petersburgu, jako członek tamecznej akademii nauk i profesor astronomii, poczem wrócił do Paryża. Podobnie jak bracia, zajmował się geografią, a zarazem był gorliwym obserwatorem. W r. 1740 obserwował w Sybe-ryi przejście Merkurego przez tarczę słoneczną, a w pamiętnikach akademii nauk w Paryżu podał w r. 1743 metodę oznaczenia paralaksy słońca z obserwacyi przejścia Wenery, polegającą na oznaczaniu chwili wejścia tej planety na tarczę słońca, jeśli dwaj obserwatorowie znajdują się w miejscach, których długość geograficzna jest znana. Ogłosił: „Mémoires pour servir à l’histoire de l’astronomie, de la géographie et de la physique“ (Petersburg 1738 4 t.); „Eclipses circum-jovialium sive immersiones quatuor satellitum Jovis ad annos 1734, 1738 et menses priores 1739“ (wydane przez Kircha w Berlinie). Miał też znaczny udział w wydawnictwie wielkiego atlasu państwa rossyjskiego.

Delisle Ludwik, brat poprz., zwany La Cro-y ère od rodzinnego nazwiska matki, odbywał

ży zmarł 1741 r.

licz.

liczne podróże po Rossyi w celu astronomicznego oznaczenia położenia różnych jej punktów. Zwiedził wybrzeża oceanu Lodowatego, Laponię, gubernię Arehangielską, przejechał następnie całą Syberyę aż do Kamczatki, towarzyszył kapitanowi Behringowi w jego podróży i w czasie tej podró-

S. K.

Delisle Jakób, poeta, ob. Deli Ile Jakób.

Delisle Leopold Wiktor (* 1826 r. w Va-lognes), historyk i paleograf francuski, wykształcony w Ecole des Chartes, od r. 1874 naczelny kustosz biblioteki narodowej w Paryżu; obok tego od r. 1857 jest członkiem akademii napisów. Ogłosił długi poczet prac specyalnych, pomiędzy któ-remi ważniejsze są: „Etudes sur la condition de la classe agricole et l’état de l’agriculture en Normandie au moyen-âge“ (Evreux 1851), za które uzyskał akademicką nagrodę Qoberta; „Cartulaire normand de Philippe-Auguste“ (1852); „Catalogue des actes de Philippe Auguste“ (1856); „Recueil de jugements de 1’ échiquier de Normandie au XIII siècle“ (1860); „Inventaire des manusorits du fonds latin“ (5 tomów 1863—71); „Le cabinet des manuscrits de la Bibliothèque nationale“ (3 tomy, 1869—81); „Chronique de Robert de Torigni“ (2 tomy, 1872 — 74); „Inventaire général et méthodique des manusorits français“ (2 tomy, 1876 — 78); „Mélanges de paléographie et de bibliographie“ (1880) i t. d. D. kieruje też wydawnictwem „Recueil des historiens des Gaules et de la France“.

Delisle, de Sales, Jan Klaudyusz Izou-ard, poligraf francuski (* 1741 w Lionie — f 1816 w Paryżu). Należał do zgronadzenia orato-ryanów, lecz rychło je opuścił i przyłączył się do stronnictwa encyklopedystów. W r. 1769 wydał pod pseudonimem Opheliot de la Pause, pierwszą swą pracę, kompilacyę trzytomową „Philosophie de la nature“ (druga ed. 1774, w 6 t. i trzecia 1777 też w sześciu tomach). Z liczby 74 dzieł jego, do których autorstwa sam się przyznawał, dość będzie tu wymienić najmniej zapomniane: „La Bardinade ou les noces de la stupidité" (1765), poemat satyryczny w dziesięciu pieśniach; „Histoire philosophique du monde primitif“ (1779, 3 t.); „Histoire des hommes“(1781 1 nast., 52 tomy i trzy atlasy), przy współpracownictwie Meyera i Merciera; „Ma République: auteur Platon, éditeur J. de Sales“ (1791, 12 tomów); „Philosophie du bonheur“ (1796, 2 tomy), „A l’institut national sur la destitution des citoyens Carnot, Barthélemy, Pastoret, Sicard et Fontanes“ (25 ventôse, an VIII), szlachetna protestacya przeciw dekretom proskryp cyjnym 18 fructidors; „Mémoire en faveur de Dien“ (1802), rozgłośne przez swój tytuł dziwaczny; „Mémoire de Candide sur la liberté de la presse, la paix générale, etc.” (1802); „Louis XV et Louis XVI“ (1803), stanowiące tom czwarty dzieła Millot’a „Eléments de 1’histoire de France“, skonfiskowany i zniszczony; cztery tomy (XI—XIV) Historyi rewolucyi francuskiej Bertranda de Molleville; „Essai sur le journalisme depuis 1735 jusqu’en 1800“ (1811) i inne. D. de S. zebrał był bardzo znaczną bibliotekę, obfitującą zwłaszcza w rzeczy odnoszące się do rewolucyi francuskiej, która się rozproszyła i zmarnowała w skutek licy-tacyi r. 1818.—„Gr. Encycl.“ Lamiraulfa. *

Delitescentia, tak w med. nazywanem bywa nagłe zniknięcie czegoś, np. obrzmienia lub guza.

Delitsch Otton, geograf niemiecki (* 1821 w Bernsdorfie—f 1882 w Lipsku), studyował teologię, lecz się później zajął geografią i był od r. 1866 docentem, a od 1874 profesorem tego przedmiotu w uniwersytecie lipskim. Wydał wiele prac kartograficznych i geograficznych, dotyczących przeważnie Niemiec; opracował według podręcznika Steina „Geographie für Schule und Haus" (1866 i 1873); w „Handbuch der Geographie und Statistik“ Stein-Horchelmanna uzupełnił wiadomości o Afryce i sam napisał orografię Niemiec, Włoch i Szwajcaryi (1866), a wreszcie dał wyborną monografię Indyj zachodnich i krain około bieguna północnego. Od r. 1869—1878 redagował illu-strowane czasopismo geograficzne „Aus allen Welt-theilen.

Delitzsch, miasto powiatowe w Pruskiej prowin-cyi Saskiej, regencyi Merseburskiej, nad Loberem, lewym dopływem Muldy, przy dr. żel. Berlin-Lipsk, w okolicy nader starannie uprawnej; 8 949 m-ców, (1890) prawie wyłącznie protestantów. Należało pierwotnie do biskupstwa mersebuTskiego, następnie po podziale Saksonii dostało się książętom linii Albertyńskiej, od 1815 przeszło do Prus—W liczbie 4 tutejszych kościołów jeden jest katolicki; zamek, który wiele w wojnach ucierpiał, został odrestaurowany.—Jest tu seminaryum nauczycielskie, progi-mnazyum realne, fabryka tytoniu, młyny parowe, browar, snycernie drzewa i kości słoniowej, fabryki towarów dzierzganych, i t. p.—Ludność prowadzi ożywiony handel owocami i jarzynami.—W D. u-rodził się przyrodnik Ehrenberg i założyciel banków spółkowych Schulze-D. (ob.).—Osada ta zawdzięcza początek swój Słowianom, a mianowicie Serbom łużyckim, i nazywała się pierwotnie Delcz, De-

And. S.

Delitzsoh Franciszek, teolog protestancki, egzegeta i hebraista, a szczególniej znawca głęboki literatury rabbinistycznej (* 1813 w Lipsku— f 1890 tże). Studyował teologię oraz języki wschodnie w Lipsku, gdzie się habilitował, a następnie był profesorem teologii w Rostoku (1846), w Erlangen (1850) i Lipsku (od 1867). Głównem jego dziełem jest przekład Nowego Testamentu na język hebrajski, którym doskonale mówił i pisał. Przekład ten od r. 1877 do 1886 miał Biedem wydań i przez towarzystwo biblijne był rozpowszechniany między żydami, szczególniej w Galicyi i w Rossyi. Z prac dotyczących Starego Testamentu wyborne są jego wykłady ksiąg pojedynczych (Habakuk, Izajasz, Pieśń nad pieśniami, Księgi rodzaju, Narzekania Jeremiasza, Przypowieści Salomonowe, Eklezyastes), z Nowego zaś—wykład Listów św. Pawła. Do hebrajszczyzny późniejszej odnoszą się dzieła następujące: „Zur Geschichte der jüdischen Poesie“ (1836); „Beiträge zur mittelalterlichen Scholastik unter Juden und Moslemen“

1770).

(1841); »Jüdisch-arabische Poösien aus vormuham-medanischer Zeit“ (1874). Do zakresu filologii należą: „Jesurun isagoge in grainmaticam et lexi-cographiam linguae hebraicae“ (Lipsk 1839); „Handschriftliche Funde“ (studya rękopiśmienne, dotyczące tekstu krytycznego Apokalipsy, 1861—62, 2 t.); „Physiolologie und Musik in ihrer Bedeutung für die Grammatik, bes. d. hebraeische“ (1868); „Stud. Enst. gesch. d. poligl. Bibel d. Xi-menes“ (1878). W związku z kulturą zostają: „Die Bibel und der Wein“ (1867); „Jesus und Hilel“ ( 1867 ); „Handverkerleben zur Zeit Je-

-H

i?ig. 80. Delitzsch Franciszek.

sus" (1868, 3 wyd. 1879); „Ein Tag in Ka-pernaum“ (1871, 3 wyd. 1886); „Durch Krankheit zur Genesung, eine jerusal. Geschichte der Herodierzeit“ (1873). Charakter ogólny mają: „Die biblisch-prophetische Theologie“ (1845); „Biblischtheologische und apologetisch - kritische Studien“ (1845 i 1848), wydane wespół z Gasparim; „System der biblischen Psychologie“ (1856, w. 2-e 1861); „Neue Untersuchungen über Entstehung und Anlage der kanonischen Evangelien“ (1853); „System der christlichen Apologetik“ (1869); „D. Sakrament des wahren Leibes und Blutes Jesu Christi“ (1844, wyd. 7 -e, Lipsk 1886) i inne.    *

Delitzsch Fryderyk, syn poprzedniego, znakomity assyryolog niemiecki (* 1850 w Lipsku), profesor assyryologii i porównawczej filologii semickiej w uniwersytecie lipskim. Z pism jego wymieniamy celniejsze: „Studien über indo-germa-niscb-semtische Wurzelverwandschaft“ (Lipsk 1875, 2 wyd. 1884); „Assyrische Studien“ (1874); „Assyrische Lesestücke“ (1876, 3 wyd. 18851; „Wolag das Paradies“ ( 1881); „The bebrew langwage vie-wed in the ligt of Assyrian lesearch” (Londyn 1883); „Die Sprache der Kossaeer“ (1884); „Pro logomena eines neuen hebräisch - aramaeisohen Wörterbuchs zum Alten Testament“ (1886) „Assyrisches Wörterbuch* (1877); „Assyrische Grammatik“ (1889), po niem. i angiel. Od r. 1881 wyda-

je „Assyriolog. Bibliothek“ (11 tomów) i „Beiträge zur Assyriologie und vergleich, semitischen Sprachwissenschaft“ (od 1889); przełożył Smitha „The Chaldean Account of Genesis“ (Lipsk 1876); wreszcie napisał „Beit. z. Entz. u. Erki. d. kappad. Keilinschr,“ (1893).    *

Dellus Krzysztof Traugott (* w r. 1728 w Wallhausen—f 1779 we Florencyi), początkowo kształcił się na wszechnicy w Tubindze, uczęszczając na wydział prawny; wkiótce jednak przerzucił się do nauk realnych, studyując matematykę i zajmując się głównie naukami przyrodni-czemi; za ulubiony swój przedmiot wybrał sobie ostatecznie metalurgię i jej poświęcił też całkowicie czas swój. Na szerszym widnokręgu działalności naukowej i praktycznej widzimy D-a dopiero w 1772 r., t. j. w chwili powołania go przez ówczesny rząd austryacki do zorganizowania departamentu górnictwa i hutnictwa. Na tern stanowisku D. położył wielkie zasługi, tworząc racyonalną podstawę i wskazując drogi i sposoby, dążące do rozwoju przemysłu metalurgicznego w Austryi. Cenne bardzo dzieło D-a, ściśle łączące się z działalnością jego, wydał rząd w r. 1773; tytuł tej poważnej pracy następujący: „Anleitung zur Bergbaukunst, nach ihrer Theorie und Ausübung, nebst einer Abhandlung von den Grundsätzen derBergcamerialwissenschafc“ (Wiedeń 1773). Drugie wydanie ukazało się w 1806 r. Jakiego przyjęcia doznała ta praca w sferach miarodajnych, świadczy między innemi i ta okoliczność, że z polecenia rządu francuskiego przełożył ją na język francuski Sohreiber, a w 1778 roku wyszło tłómaczenie w Paryżu. Oprócz szeregu prac pomniejszych Da zwróciło na siebie uwagę geologów wydawnictwo p. t. „Abhandlung vom Ursprünge der Gebirge und Erzadern“ (wydane w Lipsku w r.

Em. 8.

DelitlS Mikołaj (* 1813 w Bremie—f 1888 w Bonn), uczony niemiecki, zasłużony głównie jako krytyczny badacz Szekspira. Studyował lingwistykę w Bonn i Berlinie; w r. 1846 został docentem w Bonn i wykładał tu sanskryt oraz języki romańskie i germańskie; w r. 1855 został profesorem nadzwyczajnym, a w 1863 zwyczajnym. Z prac jego największą wartość mają te, które odnoszą się do krytyki Szekspira: „Die Tiecksche Shakespeare-Kritik“ (Bonn 1846); „Der Mythus von W. Shakespeare“ (t-źe 1851); „Shakespeare - Le-xicon“ (t-źe 1852); „Ueber das englische Theaterwesen zu Shakespeare’s Zeit“ (t-że 1853); „J. Payne Colliers alte handschriftliche Emendationen zu Shakespeare“ (t-źe 1853); „Pseudo - Shakespearesche Dramen“ (Eberfeld 1854), a zwłaszcza krytyczne wydanie wszystkich dzieł Szekspira (7 tomów, Elberfeld 1854 —61; 5 wyd. 2 tomy, 1882); liczne drobniejsze prace w tym przedmiocie drukował D. w „Jahrbuch für romanische und englische Litteratur“ i w „Jahrbuch der deutschen Shakespeare - Gesellschaft“; wyszły one osobno w Elberfeld (1878 i 1887). Inne prace D-a są: „Radiees pracriticae“ (Bonn 1839) i różne rozprawy z dziedziny lingwistyki romańskiej. Nadto ogłosił dru-

».

W. G-

kiem Wace’a „Saint-Nicolas“ (Bonn 1850) i „Pro-venzalische Lieder“ (tźe 1853).

Deljan Piotr, pretendent do tronu bułgarskiego podczas wielkiej rewoluoyi 1040—1041; według pisarzy bizantyjskich, był on prostym Bułgarem, który mianował siebie synem Gabryela, jednego z osatnich carów, i był nawet przez powstańców ogłoszony carem. Pod jego dowództwem rewo-lucya przybrała szersze rozmiary, a rewolucyoniści zagarnęli wszystkie ziemie od Dunaju aż do granic Grecyi. Jednakże wkrótce potem zjawił się w obozie inny pretendent, a mianowicie Aluzyan (obv, prawy potomek carów. Najpierw obaj oni podzielili się władzą, działając zgodnie, ale wkrótce Aluzyan kazał D a oślepić i wtrącić do więzienia, co usposobiło Bułgarów wrogo przeciw nowemu pretendentowi i stało się przyczyną szybszego uśmierzenia rewolucyi przez cesarza Michała IV-go

Deljanow, russki ród szlachecki i hrabiowski, pochodzenia armeńskiego. Dyplom szlachecki w r. 1829 otrzymał generał-major, Dawid Artemiewicz, syn zaś jego, Jan Dawidowicz, obdarzony został tytułem hrabiowskim. Jedna gałąź w końcu w. XVIII osiadła w Konstantynopolu, skąd się przeniosła na Wołoszczyznę, a potem do Bessarabii.

Deljanow Jan Dawidowicz, minister oświecenia narodowego (* 1818); kształcił się na wydziale prawnym w uniwersytecie moskiewskim; wstąpił na służbę do II wydziału własnej Jego Cesarskiej Mfi kancelaryi, gdzie brał udział w pracy nad ułożeniem ustawy karnej („yjioJKeme o HaKa3aHinxT>”). W r. 1854 zamianowany był dyrektorem sekretnego komitetu do Bpraw roskolni-czych; w 1860 członkiem głównego zarządu cenzury, w 1861 dyrektorem departamentu ministeryum oświecenia narodowego, a potom, po krótkiej dymiBsyi, dyrektorem cesarskiej biblioteki publicznej i kuratorem petersburskiego okręgu naukowego. W r. 1865 zamianowany senatorem, w 1866—towarzyszem ministra oświecenia; w 1867 został sekretarzem stanu, w 1871 r. członkiem rady In-stytuta Pawłowskiego w wydziale naukowym, w r. 1874 członkiem rady państwa, a zarazem był główno zarządzającym instytucyami cesarzowej Maryi; nareszcie w r. 1882 zajął stanowisko ministra oświecenia narodowego, na którem dotąd pozostaje. Podczas jego zarządu zaszły w rzeczonem ministeryum urządzenia następujące: 1) wprowadzono do siedmiu uniwersytetów nową ustawę, ułożoną w r. 1884; 2) otwarto uniwersytet w Tom-sbu 3) w 1890 przejrzano plany naukowe gimna-zyów klasycznych, przy ozem główne zmiany zaprowadzono w wykładzie języków starożytnych, których kosztem rozszerzono wykład języka rossyj-skiego; 4) cyrkularzem z r. 1887 ograniczo no przyjmowanie do średnich zakładów naukowych dzieci ze stanów niezamożnych; 5) ograniczono także liczbę starozakonnych, przyjmowanych do szkół wyższych i średnich; 6) zwrócono pilną uwagę na wykształcenie techniczne i przemysłowe, skutkiem czego otwarto instytut technologiczny charkowski, zmieniono ustawę instytutu te-

cłmologicznego petersburskiego, zatwierdzono ustawę szkoły handlowej charkowskiej, rozszerzono, zorganizowano i założono wiele innych szkół tej kategoryi, a w r. 1888 ustanowiono osobną ko-missyę do dalszego kierowania tą sprawą; 7) w r. 1886 zamknięto wyższe kursa żeńskie, które w r. 1889 otworzono na nowo, lecz tylko w Petersburgu, i to na zmienionych zasadach; 8) przejrzano ustawę o seminarjach nauczycielskich; 9) w celu unifikacyi prowincyj kresowych państwa, zaludnionych przez innoplemieńców i innowierców, przeniesiono pod zawiadywanie ministeryum oświecenia z ministeryum spraw wewnętrznych około 2 000 szkół miejskich w guberniach nadbałtyckich, dla których ustanowiono osobną dyrekcyę oraz kilka inspekcyj i opracowano przepisy tymczasowe dla zarządzania rzeczonemi szkołami (1887 r.); w tychże guberniach przekształcono i założono przeszło 20 szkół miejskich, otwarto gimnazyum rossyjskie w Połądze a realne w Rydze; zaprowadzono wykład obowiązkowy w języku rossyjskim w średnich zakładach naukowych, korzystających z prerogatyw szkół rządowych, a wreszcie w tymże duchu zaprowadzono ważne zmiany w uniwersytecie Jurjewskim (byłym Dorpackim). Pod jurysdykcyę ministeryum oświecenia poddano protestanckie szkoły kościelne w okręgach petersburskiego i moskiewskiego koneystorza luterańskiego, w kraju Zakaukaskim oraz w Sarepcie, równie jak wszystkie szkoły innowiercze w kraju południowo - zachodnim. Ogłoszono nową ustawę dla szkół miejskich warszawskiego naukowego okręgu (1887). Przyłączono do ministeryum oświecenia kaukaski okrąg naukowy, kaukaskie muzeum, tyfliską bibliotekę publiczną i obserwatoryum fizyczne, oraz szkoły górnicze obwodu Terskiego. Tytuł hrabiowski D. otrzymał w r. 1888 z powodu jubileuszu pięćdziesięcioletniego swojej służby państwowej.—-(„0h-ii,hkji. CJioBapb' Arsenjewa).    *

Della Robbia, ob. R o b b i a.

Dell-Bene, malarz, Włoch, rodem z Neapolu, pracował w Polsce w połowie XVI wieku. Uczeń Piotra Berettini Cortona, sprowadzony na Litwę przez Kazimierza Sapiehę, wojewodę wileńskiego i hetmana w. ks. Lit., na jego dworze długie lata do śmierci przemieszkiwał i dużo malowideł wykonał. Freskowo przyozdobił pałac na Antokolu w Wilnie, oraz tamże wnętrze kościoła Jezuitów, do którego inne też obrazy utworzył. Jego są wielkie obrazy olejne i freskowe w Poźajściu pod Kownem u Kamedułów, fundacyi Krzysztofa Paca, kai clerza w. ks. Lit. Bieglejszym był w malowaniu freskowem, niż w olejnem. Niektórzy przypisują D-mu malowidła w kaplicy św. Kazimierza w Wilnie, wykonane istotnie przez Dankertsa (ob.). Sposób malowania tych dwóch malarzów bardzo się różni, szczególnie w rysunku: Dell-Bene poprawniej, szerzej i spokojniej wykonywał swe postacie, znać w nich Włocha. — Rastawieckiego „Słownik malarzów“, gdzie też i źródła; Ciampi „Notizie“; Kraszewski „Wizerunki“.

Delie, miasto w okręgu francuskim Belfortu, na samej granicy ze Szwajcaryą, w pięknej doli-

And. 8.

W. G.

586-591).

S. K.

nie rzeki Alaine (Systemat Rodanu przez Doubs) i przy drodze żelaznej Belfort-Porrentruy; urząd celny, ruiny dawnego zamku, około 2 500 mców. Tu urodził się generał francuski Scherer (f 1804); w okolicy teatr walki wojsk francuskich pod wodzą gen. Bourbakiego z Niemcami, oblegającymi Belfort pod wodzą gen. Werdera (1871).— Niemcy nazywają to miasto Dettenried.

Delleani Wawrzyniec, malarz włoski (* w r. 1840 w Pollone). Kształcił się w akademii Sztuk Pięknych w Turynie; pierwszą pracą jego było „Oblężenie Aakouy“, po której nastąpił szereg obrazów historycznych: „Ezzelino da Romano“ (r. 1863); „Kolumb wracający z pierwszej wyprawy“; „Kon-radyn Szwabski w domu Frangipanów“; „Oliver Cromwell“; „Koronowanie dogaressy Katarzyny Grimani“. Uprawiał też i krajobrazowe malarstwo. Z tego zakresu są: „Przechadzka nad Arno*; „We-necya z XVI wieku“. Największem powodzeniem cieszył się krajobraz z Quies (r. 1881), który musiał kilkakrotnie powtarzać.

Delie Oh., skrócenie w naukach przyr. Stefana delle Chiae, anatoma i zoologa.

' Dellingshausen Mikołaj, baron, autor rozpraw z dziedziny filozofii materyi (* 1827 w Kattenack w Estlandyi), wychowaniec korpusu paziów w Petersburgu, służył przez rok w armii rossyjskiej, od r. 1846—54 kształcił się w Dorpacie, Lipsku, Heideibergu; następnie objął zarząd własnego majątku i w r. 1868 został marszałkiem szlachty swej gubernii. W swojej teoryi fizyki cynetycznej odrzuca on zupełnie teoryę atomistyczną materyi i przyjmuje, że materya jest tylko objawem fal stojących, utworzonych przez krzyżowanie się fal rozbiegających się w eterze. Fale te tłómaczą wszelkie objawy materyi, a w szczególnośi i siłę ciężkości; eter nie jest właściwie przyczyną ciężkości, ale raczej stanowi tylko podnietę, która oswobadza energię ciałom właściwą, czyli ich energię potencyalną przeobraża w energię cynetyczną, ujawniającą się w ich spadku. Sam autor teoryi swej wielką przypisuje doniosłość, ponieważ jednak nie opiera jej na wywodach matematycznych, a pomysły jego mało się nawet do rachunku nadają, nie zyskała więc ta teorya w ogólności u fizyków uznania. Pomysły swoje wyłożył w rozprawach: „Versuch einer speculativen Physik“ (Lipsk 1851); „Grundzüge der Vibrationstheorie der Natur“ (Rewel

1872); „Beiträge zur mechanischen Warmetheorie“ (Heidelberg 1874); „Die rationellen Formen der Chemie auf Grundlage der mechanischen Wärmetheorie“ (2 części 1874-77); „Das Rätsel der Gravitation” (1880); „Die Schwere oder das Wirksamwerden der potenziellen Energie“ (1884).—Ob. Rosenberger „Geschichte der Physik“ (t. III, str.

S. K.

Dellmann Fryderyk, fizyk i meteorolog niemiecki (* 1805 w Ketwig—f 1870 w Kreuznach), gdzie był profesorem matematyki w gimnazyum. Zasłużył się badaniami elektryczności atmosferycznej i udoskonaleniem przyrządów, służących do jej pomiarów. Liczne w tym przedmiocie rozprawy ogłaszał w „Annałach“ Poggendorfa i w „Zeitschrift für Mathematik und Physik“ Schlömilcha.

Dellon C. D (* około r. 1649—f pod koniec w. XVII), lekarz i podróżnik francuski. Porwany żądzą zwiedzenia świata, w r. 1668 wsiadł na statek w Port-Louis (Morbihan) i popłynął na wyspę Bourbon, stamtąd do Madagaskaru, następnie przebywał w Indyach na wybrzeżu Malabaru (1671 do 1672), skąd zamierzał drogą lądową dotrzeć do Chin. Po drodze zatrzymał się w Damanie, i ule-gająo namowie tamtejszego gubernatora portugalskiego, osiadł jako lekarz w tem mieście; lecz po niejakim czasie wyłoniły się niesnaski pomiędzy nim a gubernatorem, które doprowadziły do tego, że D., oskarżony jako heretyk, w r. 1674 został uwięziony i odesłany do trybunału św. Inkwizycyi w mieście Goa. Tam dwa lata przeżył w kajdanach, był torturowany i nakoniec skazany na pięć lat galer. Dla odcierpienia tej kary niezasłużonej i niesprawiedliwej odesłano go do Lizbony, gdzie, dzięki wstawieniu się za nim lekarza nadwornego królowej, proces jego został na nowo przejrzanym i, gdy się wyrządzona mu krzywda ujawniła, wolność odzyskał. Powróciwszy do Fran-cyi, został lekarzem przybocznym księcia Contego, któremu w r. 1685 towarzyszył do Węgier. Dalsze jego losy nie są znane. Przygody swe w Indyach opisał w dziele: „Relations de l’Inquisition Goa“ (Lejda 1687); jest też autorem dzieła „Traité des maladies particulières aux pays orientaux“ (Amsterdam 1699; tłómaczenie niemieckie, Drezno 1700).    Dr J- p*

Del Lungo Izydor (* 1841 w Montevarchi), literat włoski. Studyował nauki prawne w Sienie i Pizie, poczem był nauczycielem w Faenzy, w Ca-sale, w Sienie, wreszcie (od r. 1868) we Florencyi. Wybrany na członka akademii della Crusca, należy do współredaktorów, kierujących najnowszem wydaniem słownika języka włoskiego tejże akademii. Główną jego pracą jest „Dino Compagni e la sua cronaca“ (3 tomy, Florencya 1879—87), w której broni autentyczności tego źródła dziejowego. Jako badacz Dantego napisał: „Dell’ esilio di Dante“ (t-że 1881); „Dante nei tempi di Dante" (Bolonia 1888) i „Beatrice nella vita e nella poe-sia del secolo XIII" (Rzym 1890; nowe wydanie Medyolan 1891). Inne jego prace są: „Leggende del secolo XIV“ (Florencya 1862); „Prose volgari inedito di Angelo Poliziano“ (t-że 1867); „Soritti storici di Enrico Cangini” (t-źe 1876); „La criti-ca italiana dinanzi agli stranieri e all’ Italia“ (t-źe 1877).

Dellys,,szybko rozwijające się miasto na wybrzeżu m. Śródziemnego w Algieryi, na wschód od Algieru, z którym łączy je droga żelazna. Leży na miejscu dawnej osady rzymskiej Russucurrus, której zabytki dotąd pozostały; posiada szkołę przemysłowo-rzemieślniczą, jest ważnym posterunkiem militarnym, prowadzi handel zbożem, oliwą, solą i t p., liczy 13 288 m-ców (1890). And s-Delmatius, ob. D a 1 m a t i u s.

Delme, rzeka, wypływa z bagnistych okolic w pruskiej prowincyi Hanowerskiej, kieruje się ku

And S

Al. K.

And. S.

północy, mija miasto Harpstedt, wchodzi do W. Ks. Oldenburskiego, gdzie przepływa pod m. Dehnen-horstem, i, ubiegłszy 60 km., wpada z lewej strony do rz. Ochtum, a z nią razem do Wezery.

Del Medigo Józef Salomon (1591—1655), rozgłośnej sławy i nauki, lekarz przyboczny księcia Krzysztofa Radziwiłła, urodził się 16 czerwca 1591 r. z ojca Eliasza ben Eliezera, na wyspie Krecie. Ojciec jego piastował urząd rabina w tej miejscowości, a szeroko rozgałęziona jego rodzina cieszyła się uznaniem współwyznawców w znacz niejszych państwach europejskich. Zwyczajem u żydów praktj kowanym, od najmłodszych już lat zajmował się Salomon talmudycznemi studyami. Obok tego, rodzice dali mu sposobność obznajomienia się z językiem staro-greckim, przez co skarby umiejętności helleńskiej stały się dlań dostępnemi. Wkrótce zabrał się do języka łacińskiego, włoskiego i hiszpańskiego. Tak przygotowany, mając niespełna lat 15, udał się do Padwy, dla słuchania wykładów w tamecznym uniwersytecie. Stosownie do praktykowanej podówczas metody, rozpoczął od studyów logiki, i wkrótce, t. j. około 1607, przeszedł do badań nad naukami przyrodniczemi i filozofią natury, które ukończył w r. 1610. Po odbyciu tych studyów z niemniejszą żarliwością zabrał się do metafizyki i teologii filozoficznej, pracując jednocześnie nad medycyną, matematyką i a-stronomią. Podczas pobytu w Padwie, często młody uczony udawał się do Wenecyi, gdzie obcował z rozgłośnym rabinem Jehudą de Modena, a dysputy naukowe, prowadzone w gronie mężów takich, jak Luzatto, Saraval i Levi, rozwijały umysł młodzieńca i pobudzały go do samodzielnego myślenia i jasnego formułowania poglądów i przekonań religijnych i filozoficznych. Ukończywszy nauki w Padwie, powrócił na Kandyę, wzbogacony obfitym zasobem wszechstronnej wiedzy. Od 18-go r. życia miał zwyczaj zapisywać sobie spostrzeżenia, czynione przy naukowych badaniach; kollektanea owe, systematycznie uporządkowane, utworzyły pierwsze dzieło Josefa del Medigo pod tyt.: Ja ar Libanon (las Libanu), w formie encyklopedyi wszystkich umiejętności. Zajmując się przeważnie medycyną, nie zaniedbywał w chwilach wolnych i humaniorów. — Podczas pobytu na rodzinnej wy spie ożenił się, z woli rodziców, z nieznanego imienia kobietą i z małżeństwa tego miał córkę, którą przy rodzinie pozostawił, sam zaś, wiedziony chęcią rozszerzenia zakresu działalności swojej, postanowił opuścić wyspę i udać się do Egiptu. Zamiar ten uskutecznił w r. 1616. W Kairze zeszedł się ze Bławnym matematykiem arabskim, Alim ben Rahmadan, z którym publiczną odbył dysputę nad Euklidesem i Menelausem. Z Kairu podążył Del Medigo do Konstantynopola, gdzie zebrał bibliotekę dzieł karaickich i niektóre manuskrypta z epoki Majmonidesa, które następnie lubelski wydawca, Samuel Aschkenazy, ogłosił drukiem. Z Konstantynopola pojechał na Wołoszczyznę i tu zabrał znajomość z doktorem Jakóbem ben Aroni, żarliwym kabalistą. Me długo bawił w Jassach, gdyż już około 1620 r. znajdujemy go w Polsce. Rozgłośna sława jego nazwiska ułatwiła mu wstęp do domów znakomitych magnatów polskich. Wezwany przez ks. Radziwiłła do Nieświeża, został lekarzem jego przybocznym i pozostawił ciekawe notatki z pobytu na L twie, ogłoszone w języku oryginału przez Geigera.—W r. 1628 osiadł w Amsterdamie, gdz e umarł w 1655. Dzieła jego: „Elim“ i „Majom Ganaim“, zbiór artykułów o filozofii i o a-foryzmach Hipokratesa, listy o literaturze hebrajskiej, wysoce do dziś dnia są cenione.

Delmenhorst, miasto w w. ks. Oldenburskiem, nad Delmą, przy drodze żelaznej Bremen-Oldenburg, siedlisko główne fabrykacyi korków w Niemczech, ważne jarmarki na konie, tkalnie juty, do 7 000 m-ców. D. był dawniej głównem miastem książąt Oldenburg - D., w XVI i XVII w. wielokrotnie zdobywany przez biskupa z Miinsteru, przez książąt Oldenburskich i przez Francnzów; od r. 1669 do 1772 należał do Danii.

Delmotte Henryk Filibert Józef (* 1822 w Boudour — f 1884 w Brukselli), komedyopisarz belgijski. Po ukończeniu studyów prawnych wstąpił do służby państwowej i był czas jakiś komisarzem okręgowym w Nivelles i Tournai; usunąwszy się wreszcie dla słabości zdrowia od służby publicznej, osiadł w Brukselli i oddał się całkowicie dramaturgii. Usiłowaniem jego było stworzyć belgijski teatr narodowy i w tym duchu przemawiał w licznych artykułach gazeciarskizh a nawet w broszurach. Jako komedyopisarz umiał D. dość wiernie malować średnie warstwy społeczeństwa belgijskiego. Pierwszą jego komedyą była: „M. Dubois ou nouvelle noblesse” (1845), po której ukazały się inne; z późniejszych zasługują na wymienienie: „Le début*, „Comment on devient conseiller* i „Le lanceur d’ affaires“; wydał je pod zbiorowym tytułem „Théâtre* (Bruksella 1873). W r. 1875 otrzymał nagrodę za komedyę „Le talent de ma filie*.

Deloche Ludwik Edward Maksymin, historyk i archeolog francuski (* 1817 w Tulle), członek akademii w wydziale lingwistyki i archeologii; był urzędnikiem w Algieryi, oraz w ministe-ryum handlu, rolnictwa i robót publicznych. Ważniejsze dzieła jego są następujące: „Etienne Baluze* (Limoges 1855); „(Jartulaire de 1’abbaye de Beaulieu* (Paryż 1859); „De la Foret royale de Ligurium“ (t-źe 1859); „Description des monnaies mérovingiennes du Limousin“ (t-że 1863); „Etude sur la géographie historique de la Gaule et spécialement sur les divisions territoriales du Limousin au moyen âge“ (1864); „Des monnaies au nom du roy Théodebertl“ (1866 i 1888)“; Etudes de numismatique mérovingienne* (1890).    *

Delolme dan Ludwik, prawnik szwajcarski, (* w Genewie r. 1740—f w Seewen [w kantonie Schwyz] 10 lipca 1806 r.). Pochodził z rodziny wygnanych protestantów i sam został wygnany z powodu swych przekonań demokratycznych (1787); udał się potem do Londynu, gdzie zgromadził mate-ryały do dzieła o konstytucyi angielskiej, wydanego w Amsterdamie w r. 1771, a następnie, po angielsku, w Londynie w 1772. Dziełem tem, będącem

Hł.

Ciała ich

Hł.

F. .

Hł.

obroną rządów parlamentarnych, zyskał sobie znaczny rozgłos. Prócz tego napisał kilka mniej u-datnych prac w języku angielskim.— „Gr. Encycl." Lamirault’a.

De Long Jerzy Waszyngton, podróżnik a-merykański (* w New - Jorku w r. 1844— f wr. 1881). W r. 1873 uczestniczył w wyprawie na statku „Polaris“; w 1879 razem z Nordenskiöldem popłynął na statku „Jeanette” na Ocean Północny. De L. skierował się do ziemi Wrangla, lecz „Jeanette“ uwięzła wpośród lodów i przez dwa lata pływała z niemi po oceanie, przyczem podróżnicy odkryli wyspy „Jeanette* i „Henriette" na północo wschód od wysp nowo-syberyjskich. Gdy 13 czerwca 1881 statek Jeanette kry strzaskały, D. ratował się na bryle lodu, odkrył następnie wyspę Benetta i dostał się do uścia rzeki Leny. Niedaleko Leny burza rozproszyła statki, poczem 11 ludzi wraz z De Longiem umarło śmiercią głodową, znaleziono dopiero w następnym roku. Reszta załogi z Melvillem uratowała się szczęśliwie.—P o r. Melville „In the Lena delta“ (Boston 1883, 2 tomy); „Petermanns Mittheilungen“ (1882); „Die Polarexpedition der Jeanette“; „The voyage of the Jeanette“; „The ship and ice Journals of G. W. De Long“ (Boston 1883, 2 tomy).—„Ottüv slov. nauc.

Delord Taxile (* 1815 w Avignonie—f roku 1877 w Paryżu), pisarz francuski. Osiadłszy w r. 1837 w Paryżu, pisywał do różnych dzienników, od r. 1842 do 1858 był naczelnym redaktorem „Charivari“, wreszcie współpracownikiem „Siècle’u". W r. 1871 wybrany w departamencie Vaucluse do zgromadzenia narodowego, należał do stronników krańcowej lewicy. Główną jego pracą, wielce cenioną przez oppozycyę, jest. „Histoire du second Empire“ (6 tomów, Paryż 1868—75; wydanie ilustrowane 1880—83). Oprócz tego uapisał: „Physiologie de la Parisienne“ (1841); „Les matinées littéraires“ (1860), wybór artykułów dziennikarskich, i kilka innych prac pomniejszego znaczenia.

Delorme F i li bert, znakomity budowniczy francuski (* w Lugdunie w 1500 r. — f w Paryżu w 1577 r.). Już w 14-m roku życia udał się do Rzymu, w którym study o wał sztuki piękne. Powróciwszy do Fraucyi, w r. 1536 powołany został przez kardynała du Belly do Paryża, gdzie następnie wszedł do rady architektów królewskich. Pracował przy budowie pałacu w Fontainebleau, wystawił zamki w Anet i Meudon, koryncki portyk w Villers Cotterets, nagrobek de Valois w kościele St. Denis i grobowiec tamże. Oprócz tego nakreślił D. w r. 1564, z polecenia królowej Katarzyny de Módicis, plany pałacu Tuileries, który w części został przez niego wybudowany. Był on jednym z pierwszych budowniczych francuskich, godnych uwagi, którzy wprowadzili do Francyi styl Odrodzenia. Wydał: „Nouvelles inventions pour bien bastir, ect.” (Paryż 1561) i „Le premier tome de 1’ Architecture de Philibert Délor-me“ (tamże 1567 r.J. Jego zaś biografię ogłosił w Lugdunie w r. 1838 Passeron w „Biographie des artistes lyonnais“.

Delorme albo De Lorme (Marion) słynna kurtyzana francuska (* w Blois 3 października 1613 r.—f w Paryżu 2 lipca 1650). Według innych źródeł przyszła na świat w Châlons-sur-Marne. Pierwszym jej kochankiem był poeta Desbarreaux, drugim Cinq-Mars, z którym wzięła potajemnie ślub. W liczbie jej następnych kochanków wymieniają króla Ludwika XIII, książąt Kondeu-sza i Conti, Buckiughama, Saint -Evremont’a i innych. D. rywalizowała z drugą znaną kurtyzaną, Ninon de Lanclos, zaprowadzając, za jej przykładem, własny dwór i salony. W epoce Frondy te salony jej stały się miejscem zebrań dla niezadowolonych. Miano ją aresztować, lecz nagle zmarła. Według innych, sama Delorme puściła pogłoskę o swej śmierci, aby łatwiej umknąć do Anglii, gdzie jakoby żyła do r. 1706. Tak przynajmniej opowiedziano jej historyę w romansie Mirecourfa „Confession de Marion Delorme“. Poeta Alfred de Vigny w powieści „Cinq-Mars", a Wiktor Hugo w dramacie pod jej imieniem, wyprowadzają na scenę tę piękną kurtyzanę XVII wieku.—»Grande Enc.“ Lamirault’a“.

Delorme Piotr Klaudyusz Franciszek, malarz francuski (* 1783 w Paryżu—f 1859 t-źe). Był uczniem Girodet’a i trzymał się jego szkoły przez całe życie. Pierwszy jego obraz: „Śmierć Abla“ (Salon 1810) publiczność bardzo dobrze przyjęła, mimo, że znać w nim było niewolnicze naśladowanie mistrza; też same cechy uderzają

1    w innych jego dziełach, z których wymieniamy celniejsze: „Hero i Leander“ (Sal. 1814, med.

2    klasy); „Wskrzeszenie córki Jaira“ (1817, w ko

ściele św. Rocha); »Wstąpienie Chrystusa do otchłani“ (1819, w kościele Notre-Dame de Paris); »Cefal porwany przez Aurorę“ (1812, w muzeum Luwru); »Hektor i Parys” (1824, w muzeum w Amiens); „Założenie kollegium królewskiego przez Franciszka I-go 1539 r.“ (1847, w Wersalu). Nadto jsszcze jego są pędzla malowidła dekoracyjne w kaplicy N. Panny w kościele św. Gerwazego, w kapllicy św. Piotra egzorcysty, w kościele św. Eustachego i w kopule N. Panny Maryi Lo-retańśkiej (1835—87).    *

Delos (dzisiaj Mikra Diii = Mały Delos), u poetów zwana jeszcze Cyntia, Ortygia, Chlamydia, najmniejsza, bo zaledwie 5 kwadratowych kilometrów obejmująca, wyspa z grupy Cykładów, na morzu Egejskiem, przedstawia wązki, około 5 kilometrów długi, l¹/* kilom, szeroki, płaski grzbiet granitowy. Jedyną wyniosłość na niej stanowi wzgórza, na 106 metrów wysokie, Cynios (Kynthos) zwane, z którego tryska mały, latem wysychający, strumyk, Inopos. Dzisiaj zupełnie opustuszały, kwitnął D. w starożytnych czasach, a jako miejsce urodzenia Apollina i Artemidy, wielkiej czci i sławy u wszystkich greckich szczepów zażywał. 0-poczysta, dzika wysepka błąkała się zrazu, jak mityczna legenda opiewa, po morzu z miejsca na miejsce, póki jej morzowładny Posejdon na czterech dyamentowych słupach do dna morskiego nie przytwierdził, jako sohronienie dla tułającej się Latony (Leto), którą mściwa Hera, zdradzona przez

S. Dr*.

Zeusa, ścigała. Tutaj wreszcie powiła Leto bliźnięta, Apollina i Artemidę (ob.)Młodziuchnych bogów światła powitały naprzód szafirowe fale morskie, gnane przez łagodne powiewy ku gościnnej wysepce, i radosne hymny opiekuńczych bogiń. Zaraz sięgnął Apollon po łuk i po cytrę, a gdy władzca sre-brnołuki stąpał po Cyncie przepaścistym, cały D. w złocistym połysku zajaśniał. W barwnem obrazowaniu oznacza to opowiadanie, że ciemności nocne, zapłodnione przez mocarza niebiańskiego, na świat po długiej walce wydały światło słoneczne, które, blaskiem swym oblewając całą przyrodę, w nadzwyczaj przezroczystem powietrzu południowych krain ukazuje ją niejako w grubej pozłocie. Wysepka, dotychczas bezimienna, otrzymała teraz miano Del o 8, t. j. Jasnej, Objawionej, Apollon zaś od niej zwany Delios, a siostra jego Delia. Odtąd stała się ona miejscem świętem i głównem siedliskiem czci obojga bóstw. Przyozdobiły ją z czasem liczne świątynie, wspaniałe i kosztowne posągi. Największą jednakże czcią otaczano świątynię Apollina w pobliżu portu, w której znajdował się posąg bóstwa, olbrzymich rozmiarów, dar bogobojnych mieszkańców wyspy Naksos. Była ona struktury doryckiej z początku IV w. przed Chr., blizko 30 metrów długa, a 13y₂ metra szeroka, jak to francuski badacz, Homolle, wykazał, który, od r. 1877 począwszy, z polecenia paryskiego Instytutu archeologicznego, grzebiąc i w gruzaoh pozostałych, i we wnętrzu wysepki, ważne poczynił odkrycia. Na północ od tej świątyni stał osobliwy ołtarz, w formie kostki, z samych lewych rogów byczych, symbolów światła, ustawiony, który dał pobudkę do stawienia t. zw. delijskiego problematu, t. j. głośnego w starożytności podwojenia kostki. Tutaj znajdowała się także wyrocznia, słynna mianowicie w pierwszych czasach z nieomylności swych odpowiedzi. Wszystkie wyspy i lądy nadbrzeżne morza Egejskiego, szczególnie zaś państwa jońskie, wysyłały na D. uroczyste poselstwa, t. zw. teorye, z hojnemi ofiarami, a wkróce kryły się już w świątyniach wysepki nieprzebrane skarby. Wszakże największą uroczystość obchodzono w D. co pięć lat, t. zw. Delia. Wszystkie państwa greckie, a nawet ludy barbarzyńskie słały wtedy ofiarnibów i ofiarnice, by święcić Apollina pięknym śpiewem, tanami krętemi, igrzyskami gimnastycznemi i könnend. Najświetniejszem bywało święte poselstwo Ateńczyków, jako starszej braci potężnej jońskiej rodziny. A jako zwierzchnicy i opiekunowie wyspy, dbali oni tak bardzo o czystość i niepokala-ność miejsca uświęconego, że pilnie z rozkazu ich strzeżono, aby nikt w D. nie umierał i nikt się tam nie rodził. Umierających i położnice wyprawiano na poblizką Reneję, małą i nieurodzajną wysepkę. W r. 426 przed Chr. przeniesiono nawet popioły dawniej zmarłych śmiertelników z Delos na Reneję, aby tylko święta wyspa była niepokalaną. Podczas uroczystości delijskich spoczywał w Atenach miecz sprawiedliwości, a póki święty statek D. nie powrócił, nie wolno było skazańców zabijać. W „Fedonie" Platona czytamy, że z tego powodu śmierć Sokratesa o cały miesiąc się opóźniła.

Świętemu charakterowi wyspy przypisywano w starożytności zadziwiający fenomen, że, mimo wulkanicznego jej powstania i mimo często na sąsiednich wyspach powtarzający ob się trzęsień ziemi, sam D. aż do Pliniusza czasów, t. j. do I. w. po Chr., dwa razy tylko tą klęską nawiedzonym został,— Najstarszymi mieszkańcami D. byli Karyjczycy. Na tysiąc lat przed Chr. osiedli tam Jończycy, pod wodzą synów Kodrosa, króla ateńskiego, a w r. 506 przed Chr. wzmocnili osadę ubodzy ateńscy o-bywatele, t. zw. Kleruchowie. Przez długie wieki zostawała wysepka pod władzą własnego arcykapłana; a jako punkt centralny sprzymierzonych państw morskich, na których czele Ateny stały, zyskała ona i pod względem politycznym niemałe znaczenie. Od r. 476 znajdował się tutaj w świątyni Apollina główny skarbiec morskiego Związku attyckiego, lecz około r. 454, ze wzrostem ateńskiej potęgi, przeniesiono go na Akropolę związkowej stolicy, a wysepka utraciła zarazem swą samodzielność polityczną, którą dopiero pod panowaniem ma-cedońskiem odzyskała. Jako ważny punkt handlowy, zakwitło miasteczko D., którego ruiny w pół* nocnej stronie od wielkiej świątyni się znajdują, dopiero po zburzeniu Koryntu w r. 146 przed Chr. Najsłynniejszemi były naówczas tamtejsze targi na niewolników, gdyż wysepka, zażywając wolności celnej, wielce dogodnie leżała na głównym trakcie handlowym pomiędzy morzem Czarnem a Aleksandryą. D., który nawet Persowie, aby zjednać sobie przychylność greckich bogów, podczas wypraw wojennych należną czcią otaczali i skarbów jego ogromnych nie naruszyli, spotkał najcięższy cios podczas wojny Mitrydatesowej. Menofa-nes bowiem, wódz Mitrydatesa, wjlądował w r. 87 ze znacznym oddziałem wojska w pobliżu nie-obwarowanego miasta, bezbronnych mieszkańców wymordował lub sprzedał, a świątynię i miasto z nieoszacowanemi skarbami splądrował i do szczętn zburzył. Po zawarciu pokoju w r. 84 przed Chr. dostał się D. w posiadanie Rzymian, którzy go później Ateńczykom odstąpili. Dzisiaj stanowi D. jedną pustynię, rumowiskami pokrytą, którą od czasu do czasu tylko pasterze i rybacy nawiedzają. Francuscy uczeni, którzy po dziś dzień wnętrze wysepki badają, odkryli dotychczas pomiędzy gruzami fundamenta świątyń Apollina, Artemidy i Latony, dalej zwaliska skarbca, teatru, gimnazyum, prócz tego kilka pięknych, choć uszkodzonych, posągów. Na górze Prynthos, gdzie stała najstarsza świątynia Apollina, a za rzymskiego panowania przybytki egipskich bóstw się znajdowały, odkryto szcząiki średniowiecznego zamku frankońskiego, wybudowanego ze starożytnych gruzów.—Por. Sallier „Histoire del’isle de Delos“ w „Mém. de l’Acad. des Inscr.“ (t. III, str. 376 i nast.); Bénoit Ch. „Fragment d’un voyage dans l’Archipel grec en 1847", (t. III Paryż 1851); Lebègue J. A. „Recherches sur Délos* (Paryż 1876); a wreszcie archeolog Homolle ma wkrótce w całości ogłosić rezultaty badań, przez u-czonych francuskich na D. dokonanych.

Deloskie zadanie, inaczej delijskie (od nazwy wyspy Delos), słynne w starożytności zadanie

Do artykułu Delos

| -

0 'ćślsd-

y-

ę

ä

*Wm

j

i

, V ■ 4'

V

.i

i u

&

l j

\

-i

i

*

C2

r

i#,>

fe'

V-

a¹'. J

r\*«3

SP1

cft^

?«'- •

/

sŹ

"5?

£><

-r !

-u:

V'

m

. -V

£*•<

s®*\ ;

ï

bX;

Ruiny świątyni na wyspie Delos.

(Lebègue, tab. 1).

(g.

z'

; j

/

1

»'S

■;V

..

fi!

L <

!

Wnętrze świątyni Apollina na wyspie Delos.

(Lebègue, tab. 2).

s

I

5-;

►

:

s. K

w k z.

Delpacy odmienny, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem srebrna krokiew, mająca z prawej trzy srebrne lilie obok siebie, z lewej zaś trzy takież róże obok siebie! W koronie nad hełmem pawie pióra. Herbu tego używają potomkowie Łukasza Delpacego, na którego nagrobku w kościele Panny Maryi w Krakowie jest wyrzeźbiony.

Delpacy, ród szlachecki, przybyły do Polski z Niemiec i udarowany w niej in-dygenatem. Volumina legum (str. 570, 874 i 939) i Herbarz polski Niesieckiego (wydanie z 1839 roku, str. 335 i 336) wspominają 5-ciu D-ych: Franciszka, Wawrzyńca, Rafała, Łukasza i Ambrożego, z których trzej są godni pamięci.—1) Franciszek, obersztlejtenant, kasztelan (t. j. dozorca) zamku kamienieckiego, który otrzymał indygenat r. 1658, jako „od wielu lat w usłudze rzeczypospolitej, z niemałym sub-stancyi i zdrowia swego uszczerbkiem, statecznie zostający i w wielu okazyach wojennych doświadczony“.—2) Wawrzyniec, brat jego stryjeczny, kapitan pieszy, „który na praesidium w Czehrynie dobrze się ojczyźnie zasłużył i do tejże prerogatywy na sejmie 1662 przypuszczony został“. — 3) Rafał (f 1673), rajca krakowski, który swoim nakładem u O. O. kameiułów na Bielanach pod Krakowem wystawił kaplicę św. Romualda „z wy-złacanem sklepieniem i miedzianemi drzwiami, marmurem opasaną i wytwornym pędzlem ozdobioną“; tam się też i nagrobek jego znajduje. *

Dolpech Jakób Mateusz (* d. 2 października r. 1772 w Tuluzie—f d. 28 października r. 1832), znakomity chirurg francuski. Był uczniem A. Larreya i w r. 1801 w Montpellier został doktorem medy-cyny, poczem w tuliskiej szkole chirurgii i farmacji powierzono mu wykład anatomii. Na stanowisku tern wiedzą głęboką i wymową świetną zajaśniał tak, że w r. 1812 wydział lekarski w Montpellier powołał go na katedrę chirurgii, której ozdobą był do śmierci. Oprócz tego był D. lekarzem naczelnym szpitala Ś-go Eligiusza, oraz założonego przez siebie instytutu ortopedycznego. Zginął w sposób tragiczny, został bowiem podczas przejażdżki razem ze swym woźnicą zamordowanym przez pa-cyenta, niesłusznie nań oburzonego. D., jako człowiek, operator i profesor, zasługuje na uznanie najwyższe, ze współczesnych mu chirurgów tylko , A. Cooper i Dupuytren mogliby z nim iść o pierwszeństwo w zawody. Główną zasługę jego stanowią: poszukiwania nad zgorzelą szpitalną (gern-graena nosocomialis), popieranie rozwoju chirurgii plastycznej (ob.) weFrancyi, wykazanie natury gruźliczej choroby Potta(ob.), a przedewszystkiem wprowadzenie w użycie podskórnego przecinania ścięgien. Operacyę tę wykonał po raz pierwszy

geometryczne, mające na celu podwojenie, albo ogólniej, uwielokrotnienie sześcianu. Według legendy, wzniósł król Minos jednemu z synów swoich grobowiec w postaci sześcianu, który wszakże, z powodu nieoględności budowniczego okazał się zbyt małym; postanowiono tedy usunąć ten sześcian marmurowy, na sto stóp długi, a również szeroki i wysoki, w jego zaś miejsca ustawić inny, dwa razy większy. Nasunęło się więc pytanie: jak wielką być winna krawędź nowej bryły sześciennej, by żądanemu warunkowi odpowiadała? — Inne znów podanie, przytoczone przez Plutarcha, mówi, że dla usunięcia zarazy w Atenach wyrocznia w Delos dała radę, by podwojono ołtarz Apolla, mający formę sześcienną. Zabrano się więc do roboty i podwojono każdą krawędź sześcianu, ale w ten sposób otrzymano sześcian o objętości nie dwa, ale ośm razy większej. Gdy raraza nie ustawała, zwrócono się znów do wyroczni, która radę swą powtórzyła; zrozumiano wtedy, że idzie tu o podwojenie objętości, a gdy nikt nie umiał oznaczyć należycie długości krawędzi sześcianu podwojonego, zapytano Platona, który wykazał Grekom nieznajomość ich geome-tryi i wyłożył im, że bogu nie zależy bynajmniej na podwojeniu wielkości ołtarza, ale pragnie raczej, by gorliwie zajmowano się geometryą. — Zadanie to starał się rozwiązać Hippokrates z Cłros przez nakreślenie dwu linij średnio geometrycznie proporcyonalnych między liniami danemi. Jednakowoż zadanie te prowadzi do równania stopnia trzeciego i nie daje się rozwiązać przez użycie jedynie liniału i cyrkla. Algebraicznie nie przedstawia ono trudności, jeżeli bowiem objętość sze śeianu o krawędzi, mającej długość a, ma być powiększoną m razy, to szukana krawędź nowego śześeianu x oblicza się ze związku x ³—m a ³, czyli

3 _

x = a)/ m, co w szczególności, gdy o podwoje-

3_

nie tylko idzie, daje x — a = 1 259 921 a Geometrycznem rozwiązaniem zajmowało się wielu matematyków starożytnych, jak Plato, Archytas, Menaechmus, który użył do pomocy przecięć stożkowych, hyperbol, i parabol; dalej Diokles, Pappus; Apoloniusz oraz Eratostenes zbudowali do tego umyślnie przyrządy mechaniczne. Prace te miały wpływ znaczny na rozwój geometryi, doprowadziły bowiem do odkrycia różnych linij krzywych, jak cysoidy, konoidy i innych. Z nowszych matematyków tęż samą kwestyę rozwijali Vieta, Des cartes, Huyghens, Newton i inni. Ob. Reimer „Historia problematis de cubi (duplhatione* (Getynga 1798), oraz ogólne traktaty dziejów matematyki.

Delpacy vel Gozdawa odmienna, herb polski z indygenatu. Na tarczy »w polu czerwonem na takimże pasie ze srebrnemi brzegami, trzy srebrne lilie obok siebie. W koronie szlacheckiej nad hełmem pięć pawich piór. Herbem tym pieczętują się potomkowie Franciszka i Wawrzyńca Delpacych, którzy otrzymali w r. 1658 i 1662 indygenat, potwierdzony w 1667. — (Niesiecki, Borkowski, „Vol. leg.“ IV, 570, 874, 939).

Emyklop, Powsz 'lattr Zesz 117 T IT

Em

'Im

md

Jlü®

W. K. Z

Fig. 81. Delpacy (herb).

89

Dr J. P.

Dr J. P.

Wł. M K.

na ścięgnie Achillesa (ob.) w d. 19 maja r. 1816 i stał się przez to ojcem ortopedyi nowożytnej, do której rozwoju i w inny sposób jeszcze przyczynił się bardzo. Pomimo zajęć rozlicznych, pisarzem był płodnym niezwykle; tu przytoczyć możemy tylko kilka prac jego ważniejszych, mianowicie: „Réflexions sur les causes de l’anévrisme spontané“ (Paryż 1813); „Mémoir sur la complication des plaies et des ulcères connus sous le nom de pourriture d’hôpital“ (tamże 1815); „Précis élémentaire des maladies réputées chirurgicales“ (tamże 1816, 3 tomy) i „De l’Orthomorphie, par rapport à l’espèce Oumaine etc.“ (tamże 1829, 2 tomy z atlasem in fol.; tłóm. niem. Weimar, 1830), Oprócz tego wydawał czasopisma: „Chirurgie clinique de Montpellier“ (1823—1828), oraz „Mémorial des hôpitaux du Midi et de la clinique de Montpellier“ (od r. 1829); pisywał nadto dla wydawnictw innych i przełożył na język francuski dzieło Scarpy (ob.) o a-newryzmach.—Por. H. Haeser „Lehrb. d. Gesch. d. Med.“ wyd. III, Jena 1881 (t. III, str. 942, 980, 990 i 993) i Dechambre „Diction, encyclop. des Sc. méd.“ (t. XXVJ, str. 521).

Delpech August Lud wik Dominik (* w Paryżu w r. 1818—f d. 5 września r. 1880) hygie-nista francuski, syn lekarza A. B. M. D-a. Nauki lekarskie skończył w mieście rodzinnem i w r. 1846 został doktorem po obronieniu rozprawy „Des spasmes musculaires idiopathiques et de la para-lisie nerveuse”. Wkrótce potem pozyskał drogą konkursu stanowisko profesora przybranego (agrégé) i miejsce w szpitalu „Maternité", później był lekarzem w szpitalu „Neckera“. Poświęciwszy się prawie wyłącznie hygienie, zajmował się wiele chorobami zawodowemi, oraz chorobami trzody chlewnej, na zdrowie ludzkie wpływ mającemi; z tego powodu rząd francuski wysłał go do Niemiec dla zbadania trychinozy (ob.). Od 1864 był ozłon-kiem Akademii med., oprócz tego zasiadał jako członek w Radzie hygieny publicznej i w Radzie municypalnej paryskiej. Cenione prace jego, treści hygienicznej przeważnie, ogłoszone zostały w „Annales d’hygiènepubl.“ iw „Mémoires de 1’Acad. de médecine“.—Por. Dechambre „Diction, encyclop. des sciences méd.“ (t. XXVI, str. 523).

Deiphinidao, ob, Delfin.

Delphinium Tourn. Ostróźka. Rodzaj roślin z rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae). Są to zioła jednoroczne lub trwałe, o liściach naprze-mianległych, dłoniasto-dzielnych, kwiatach z ostróż-kami, w gronach lub wiechach końcowych, najczęściej niebieskich lub fioletowych; owoc—torebka wielonasienna. Rodzaj ten liczy około 40 gatunków, należących do północnej strefy umiarkowanej. Z gatunków dziko rosnących do flory naszej należy D. consolida L. (O. zbożowa), rosnąca w zbożach; kwitnie przez całe lato; w ogrodach spotyka się jej odmiany, również jak i D. Ajacis L. (O. kłosowatej), rosnącej dziko w okolicach śródziemno morskich. Oba gat. są jednoroczne;

O. zbożowa dosięga 30 — 50 cm. wysokości, ma łodygę rozgałęzioną, liście rozcięte na równo-wązkie i gładkie wycinki, kwiaty niebiesko fiołko we, w rzadkich gronach, czasem białe. O voc—torebka, podobna do małego strączka. Dawniej używano liści, kwiatów i nasion w medycynie, a sporządzona z nich woda miała być skuteczną na cierpienia oczne.—D. Ajacis ma od 30 do 120 cm. wysokości; łodyga prawie zupełnie nierozgałę-ziona, liście wielokrotnie wycinane, kwiaty w długi kłos zebrane. Odmiany ogrodowe mają kwiaty duże i pełne. Pochodzi ze Wschodu i z Algie-ryi. Za powód do nazwy łacińskiej posłużyła ta okoliczność, iż u nasady wewnętrznej jednego z płatków dają się widzieć trzy plamki ciemniejsze, tworzące niby głoski A J A, t. j. początek nazwiska Ajaksa. Kwiaty te są rozmaitej barwy: błękitnej, fiołkowej, purpurowej, cielistej, białej, lub rozmaicie upstrzone; ostrogowate lub bez ostrogi. W ogrodaoh hodują O. wy ni o słą (D. datum), pochodzącą z Europy środkowej; O. wielko-kwietną (D. grandi flor um L) z Syberyi, O. lazurową {D. azureum Mchx.) z Ameryki północnej. Nasiona rosnących w Grecyi gatunków D. pe~ regrimm i D. tenuissima, używane były przez lekarzy starożytnych jako środek przeciw ukąszeniu niedźwiadka.

Delphinoidyna (alkaloid), ob. D e 1 f i n i n a. Delpit Edward (* 1844 w Nowym Orleanie), powieściopisarz francuski, osiadły we Francyi w r. 1868. Początkowo doświadczał sił swoich w poezyi i dramacie, ale bez powodzenia, poczem zwrócił się do powieśóiopisarstwa. Napisał: „Les faiseurs de coups d'Etat“ (1878); „Les théories de Tavernelle“ (1883); „Les représsailles de la vie“ (1883); „Les soofrances d’une mère“ (1885); „La revanche de l’enfant“ (1885); „Cathérine Levallier“ (1887); „Paul de Brussange“ (1887); „La vengeance de Pierre“ (1888); „Chaîne brisée'’ (1890) i „Yvonne“ (1891).

Dîlpit Albert (* 30 stycznia 1849 w Nowym Orleanie—f 5 stycznia 1893 r. w Paryżu), powieściopisarz francuski. Przybywszy w młodocianym wieku do Francyi, tu dokończył wykształcenia, poczem zaciągnął się do szeregu współpracowników „Le mousquetaire“ i „Le d’Artagnan“, redagowanych przez A. Dumasa (ojca). W roku 1870, podczas wojny z Prusami, wstąpił jako ochotnik do wojska, a po ukończonej kampanii ogłosił patryo-tyczne „Les chants d’invasion“ (1872), za które otrzymał nagrodę akademii. Podobnież nagrodzony został jego poemat „Le repentir, ou récit d’un curé de campagne“ (1873). Pierwsze jego powieści i dramaty „Robert Pradel“ (1874); „Le message de Scapin” (1876); „Le chevalier de la patrie“ (1877); „Les compagnons du roi“ (1874); „Jean-Nu-pieds“ (1874); „La vengeresse“ (1876); „Le mystère du Bas-Meudon“ (1877); „Le fils de joie“ (1877), nie zdobyły dla niego uznania. Baczniejszą zwrócił na siebie uwagę dopiero w roku 1879 powieścią: „Le fils de Coralie“, której treść zużytkował jednocześnie i na scenie z niemałem powodzeniem. Jeszcze większe zajęcie obudził powieścią: „Le mariage d’Odette* (1880), po której nastąpiły: „Le père de Mortial“ (1881); „La marquise“ (1882); „Les amours cruelles“ (1884); „So

ob. D.

W. N.

gre.

S. Ę.

langes de Croix-Saint-Luc“ (1885); »Mademoiselle de Bressier“ (1886); »Disparu“ (1888); „Passionnément“ (1889); »Comme dans la vie“ (1890). Niektóre z tych powieści, drukowanych zwykle w „Revue des deux mondes“, D. przerabiał na sztuki dramatyczne; niepowodzenie »Passionnément* przyczyniło się do rozwinięcia w nim cho-

iw

WA

'/'Z &

Www

Fig. 82. Delpit Albert.

robliwego stanu, a jeszcze bardziej zażywanie morfiny. Zbiór późniejszych swoich poezyj ogłosił D. drukiem p. t. »Les dieux qu’ on brise“ (1881); zostawił nadto niedokończony poemat »Jeanne d’Arc*. Niektóre jego powieści ukazały się i w polakiem tłómaczeniu.

Delsberg, ob. Delómont, miasto.

Delta, A, ó, czwarta litera alfabetu greckiego,

Delta—obszar napływowy przy uściu rzeki, u-tworzony z mułu przez nią przyniesionego. Pierwotnie nazwa delty stosowaną była tylko do uścio-wej krainy Nilu, który dzieli się na dwie główne odnogi, obejmujące wyspę kształtu trójkątnego, zatem podobną do greckiej litery A (delta) = D; następnie została rozszerzona na wszystkie uścia rzek, dzielących się na odnogi, zatem obejmujących mniej więcej trójkątne wyspy. Tak więc pojęcie delty w dawniejszej geografii było oparte na kształcie, to jest—ozysto mo rf o logiczne. W nowszej jednak umiejętnej geografii to powierzchowne morfologiczne pojęcie pogłębiono: uczyniono je pojęciem genetycznem (ob. Rudolf Credner »Die Deltas* w „Ergänzungband zu Pe-term. Geogr. Mitt.“ 1878). Dzisiaj więc w geografii deltą, jak powiedziano na początku, nazywamy każdy obszar napływowy przy uściu rzeki, utworzony z mułu przez nią przyniesionego, bez względu na jego kształt: rzeka może np. zupełnie nie dzielić się przy uściu na odnogi, a jednak tworzyć deltę, jeżeli tylko posiada obszar napływowy (np. Ebro) i odwrotnie: może dzielić się na odnogi, obejmować trójkątną wyspę, a jednak nie tworzyć delty, jeżeli ta wyspa nie jest utworzona przez napływy rzeczne (np. Amazonka, której uściowa wyspa św. Jana składa się z utworów starszych). Niektóre rzeki tak bystro budują swe delty, że te ostatnie wkraczają w morze daleko po za normalną linię wybrzeża; przykładem Po, Lena, Niger a szczególniej Mississippi, której delta wkracza w zatokę Meksykańską „nakształt szponów orła“: rz. płynie śród morza pomiędzy utworzonemi przez siebie tamami z mułu. Do tego samego rodzaju delt, wkraczających w morze, należy też delta Kambodży, zasługująca na uwagę przez to, iż pod wpływem prądu morskiego skręca się klinem ku zachodowi, tak, iż z czasem dosięgnie prawdopodobnie Malakki i zamknie zatokę Syanąską (ob. „Zeitschrift für Wissenschaftliche Geographie“ 1885 s. 85). Inne rzeki przeciwnie: całkiem nie budują delt, nie tworzą przy uściach obszarów napływowych, lecz rozlewają się mniej więcej szeroko, tworząc uścia zatokowate (estuarya, limany, laguny, haffy). Dla czego jedne rzeki tworzą delty, inne nie? Na pozór zdawałoby się, iż zależy to od obfitości cząstek ziemistych, unoszonych przez rzekę, i od głębokości morza; bliższe jednak badania wykazały, iż tłómacze-nie to nie jest wystarczające: są rzeki unoszące wiele mułu, a nie posiadające delt (np. Garonna), i odwrotnie; podobnież są rzeki uchodzące do płytkiego morza, a nie tworzące delt (np. Tamiza), i odwrotnie. Najlepiej stosunkowo (choć nie bez wyjątków) zjawisko to tłómaczy teorya Rudolfa Crednera, według której rzeki uchodzące na wybrzeżach, podlegających negatywnej zmianie (»podnoszeniu się“) tworzą delty, rzeki zaś uchodzące na wybrzeżach, podlegających pozytywnej zmianie („zniżaniu się“) tworzą uścia bezdeltowe.

Delta, terrytoryum w Wenezueli, rzeczypospo-litej południowo-amerykańskiej, obejmujące obszar, położony po obu brzegach dolnej Orinoco i zawarty między Atlantykiem, Guyaną, stanem Bermudez i terrytoryum Yuruari. Prawie połowa leży w delcie rzecznej; całość wynosi 65 667 km. □ i jest bardzo słabo zaludnioną. W spisie z r. 1888 ludność terrytoryum D-y podaną została urzędowo łącznie z ludnośoią stanu Bolivar.—Grunt miejscami jest żyzny, choć wogóle wilgotny, jednak dla osadnictwa, dla uprawy roli i dla pastwisk podatny. Najwaźniejszem miastem jest Pederna-les nad zatoką Va-

And. S.

Deltoid, jest to czworokąt, składający się z dwu trójkątów równoramiennych, ABC i ABDy mających jednakie podstawy, ale nierówne wysokości. W każdym D e obie przekątnie AC i BD przecinają się pod kątem prostym.

Oo

/TT I a,_

tâ

JS)

«tel

fl»

ftfo§

<>-⁷

■r

UL

^ÛllyàVi

i';

91°

0\T

CO

Fig. 84. Delta rzeki Mississippi.

'Y

!>

IV

ffifP

ry /

nöd

lifts

JêE&

/» .

f|J|Â»UiL

'Sm§-

Pfl

V l

I?

!V

Ils

13&

&&1&ZC

W «

& n>

a r

•i:!

Sf

CO

du “•

\n • N>

J

ljjg=S0^'

% r.

Vjpé

fli;

i^6 -r

rv

Ml

lilr

J'

>~

■>

r GO

•!lt\ ¹ ?i.

£X>

îX>

£■ 'è <?■ '“

h7-¥

<=».

?>

/O

«v

* * # 4 /? sfi

• Tl

a-*¹ .‘^

v>> *

À«"**

À Ms

Aleks andrya^HfS

■’ j ",

Wî.

■^.O'

Pusiy rtlcL

L il il s Iccl

• •...••’*••*/••’*•.....,

•"X

/ / jpzsrn&m

'^5Ś0ĘĘB<m

7Ę^üu±

•Sri

\\l kr N

s4üft«7Kfc\ V

^ Port Sa fd

d;Av

"\

| /••.........v NjsJ".......:’ S'r^^

v""%:.....cX:;Vs : C\-

f,!^\.....""•■X......

r *v< v f%r ¹

•”t..

•>

"//■C.S/,,

’V"

...N'ÿ

\*j\

Y Pu-st. /

A rtLtsPÏÏ.....\|

Vtt‘ •• ' "'";V ^v\;wT

Ä1

Fig. 85, Delta Nilu.

â cqxa.

ste rMo:n s

<-*

Con^lve^ÿ^,

4>9°

ri;

0«.

c *■

K4&9a

l Ca-aal/j“^

~ -4-5^

-_- r-/rr:v/' jrjv^BTeTvta"oetaVi/O. ^

ïsS^ /;:^g,?°.Tcssor^

avarze

issti

'i.~. Ą: j ; .- •

S.

ĘmźSĘź

.?? à-À-LevjoAtfc

tf

^qXo.1e-

WcclùffhéÜo

Terrarà

~v-    ~■ ■ — ~~g Q^5^-w_j>    ^

«MatÆSfe

=/^S" V ^    \ô ^

XX    %W X

gfBB

Cresnino

4-r-?st

-^v-

-V

Fig. 8ô. Delta rzeki Fo.

and Germany“ (2 t., 1813).

Hł.

f Deltoideus (musculus), mięsień trójkątny, czyli naramienny, ob. Kamię.

Deluc Jan Andrzej, fizyk i geolog (* 1727 w Genewie — f 1817 w Windsor). Był synem zegarmistrza, znanego również z dzieł politycznych i religijnych. Młodo zajął się studyami przyrodniczemi, zwłaszcza zaś fizyką, i zyskał rozgłos obserwacyami barometrycznemi i badaniem zmian w atmosferze zachodzących. Miał też u-dział w sprawach politycznych swej ojczyzny i należał do najgorliwszych stronoików partyi ludowej. Jako poseł tego stronnictwa udał się w r. 1768 do Bernu i Paryża, gdzie naukowa jego sława zjednała mu przychylne przyjęcie u Choiseula. Po powrocie 1770 roku mianowany został członkiem wielkiej rady, wkrótce jednak opuścił Genewę zupełnie i w roku 1783 został lektorem królowej angielskiej Karoliny. Podczas zamieszek w Genewie 1791 r. przybył do Paryża, gdzie złożył rządowi dokładny materyał o ich przyczynach. W r. 1798 powołany został ua profesora filozofii do Getyngi, ale katedry tej nie zajmował długo; od r. 1798 do 1802 przebywał w Berlinie, do r. 1806 w Hanowerze, a następnie w Brunświku, gdzie był lektorem księżny, a po bitwie pod Jena wrócił do Anglii, gdzie już do śmieri pozostał. Z prac jego naukowych najważniejsze są badania nad ciepłem, należy on bowiem do pierwszych twórców kalorymetryi. W r. 1754 dostrzegł, że przy topnieniu lodu ciepło się utaja. Ciepło uważał jako płyn sprężysty, złożony z substancyi ciężkiej, czyli materyi ognistej, i z materyi rozprężliwej (fluide déférent), która stanowi iBtotę światła. Hy-poteza ta, którą wiele zjawisk wytłómaczyć umiał, zyskała zapalonych wielbicieli, rychło jednak przebrzmiała i cieplik zaczęto uważać jako płyn nieważki, niezłożony. Oznaczał spółczynnik rozszerzalności powietrza i cieczy i zbudował hygro-metr, w którym substancyą hygrometryczną był wązki prążek fiszbinu, wycięty prostopadle do kierunku włókien; skala obejmowała 100 stopni. Przyrząd taki złożył w r. 1781 akademii nauk w Paryżu. Jeden z pierwszych poznał powstawanie tonów, wydawanych przez płomień wodoru w rurce, i zbudował suchy stos galwaniczny (1810), a dla wyjaśnienia zjawisk elektrycznych przyjął (1788) teoryę podobną, jak i co do cieplika, rozumiejąc, że elektryczność składa się z właśoiwie elektrycznej substancyi ciężkiej i płynu rozpręźliwego; ciała elektrycznie dodatnie i ujemne tern się różnią, że pierwsze, przy jednakiej ilości siły rozprężliwej, mniej zawierają materyi elektrycznej. Z licznych jego dzieł ważniejsze są: „Recherches sur les modifications de l’atmosphère ou théorie des baromètres et thermomètres“ (2 t. 1772, wyd. 2, w 4 t. 1784); „Lettres physiques et morales sur les montagnes at sur l’histoire de la terre et de l’homme“ (6 t., 1779—80); »Nouvelles idées sur la météorologie“ (2 t., 1787); „Introduction à la physique terrestre par les fluides expansibles“ (2 t., 1803); „Elementary treatise on geology” (1809); „Geolô-gical travels in some parts of France, Switzerland

8. K.

Deine Wilhelm Antoni, również fizyk i geolog, brat poprz. (* 1729 w Genewie — f 1812 r.). Brał udział w badaniach brata i w r. 1756 — 57 zwiedził Etnę i Wezuwiusz. W roku 1775 został członkiem wielkiej rady, a chociaż stanowisko to utracił w czasie zamieszek 1782, był następnie znowu obrany. W różnych pismach ogłaszał rozprawy geologiczne, w których, jak brat jego, bronił mojźeszowej historyi stworzenia świata. — Synowiec obu, Jan Andrzej Dolne (* 1763 r. w Genewie — f tamże 1847), znany jest również jako geolog.    s- K

Delvan Alfred (* 1825 w Paryżu—f 1867 r. tamże), pisarz francuski. W r. 1848 był sekretarzem „Ledru - Rollina, ówczesnego ministra spraw wewnętrznych; po rewolucyi Lutowej ogłosił drukiem „Histoire de la révolution de Février“ (1850) i „Les murailles révolutionnaires" (1851), zbiór programów wyborczych, instrukcyj, odezw i t. p. źródeł do dziejów agitacyi rewolucyjnej. Poczytne były w swoim czasie jego powieści, a raczej stu-dya i obrazy z życia paryskiego, jak np.: „Grandeur et décadence des grisettes“ (1848); „Les dessous de Paris“ (1860); „Histoire anecdotique des cafés et des cabarets de Paris“ (1862); „Les Cythères parisiennes" (1864); „Histoire anecdotique des barrières de Paris" (1865); „Les lions du jour“ (1867) i t. p. Większą wartość mają jego prace leksykograficzne: „Dictionnaire érotique moderne” (1864) i „Dictionnaire de la langue verte“ (1866), oraz „Les sonneurs de sonnets 1640 — 1866“ (1867). Prócz tego wszystkiego D. wydawał „Bibliothèque bleue“ (3 tomy, 1859—60) i „Collection de romans de chevalerie, mis en prose française moderne“ (4 tomy, 1869).

Delvauxyt (minerai.). Minerał kasztanowo-bru-natnej barwy z Visé w Belgii, Leoben w Styryi, Nienacowicz w Czechach, jest według rozbiorów C. Hauera wodnym fosforanem tlenniku żelaza i wapnia, podobnym do arseniosyderytu.    K J.

Del vigne Henryk Gustaw, francuski pisarz wojskowy i wynalazca broni palnej, znanej pod nazwą „karabinu Delvigne’a“ - (* w roku 1799—f w Tulonie w r. 1876). Wystąpiwszy ze służby czynnej z rangą porucznika gwardyi królewskiej, od r. 1836 poświęcił się z zapałem studyowaniu ulepszeń w dziedzinie techniki wojskowej i wydał dzieło p. t. „Observations sur un nouveau modèle de carabine rayée et sur le feu des tirailleurs en Afrique". Karabin wynaleziony przez niego został potem nieco zmodyfikowany przez gen. Thouvenina i użyty po raz pierwszy przez strzelców z Oddziału Vincennes. D. zrobił jeszcze kilka innych wynalazków, niemniej użytecznych dla wojska, jak np. znane działo, umieszczone na paryskiej wystawie 1867 r. Napisał nadto kilka innych dzieł treści czysto technicznej. W r. 1866 zamianowano go kawalerem legii honorowej. — „Gr. Enc.“ Lamiraulfa.

Delvino, Delonia, Delfin o, nazwa sandża-ku tureckiego w wilajecie Jania (Albania południowa); jest to kraj położony nad m. Jońskiem, górzysty, małowodny, słabo zaludniony i nieuro-

sze

W r. 1825

And. S.

S. Drz.

c y a.

K.J

dzajny; jego glównem^miastem jest D. starożytne Helicranum, na równinie u stóp gór, stara warownia, kilka meczetów, uprawa oliwek i granatów, handel owocami południowemi — do 7 000 mców.    Andl 8>

Delwig Antoni, baron, poeta rossyjski (* roku 1798). Był kolegą szkolnym i przyjacielem Puszkina. W r. 1811 wstąpił do liceum carskosiel-skiego, gdzie uczył się dość leniwie, jakkolwiek wiersze zaczął pisywać wcześnie, bo już w r. 1814 zamieszczono w czasop. „BIjcthhki» Ebpoiih“ jego odę, opiewającą zdobycie Paryża i podpisaną „Ros-syanin“. Przy wyjśoiu z liceum w r. 1817 napisał wiersz pożegnalny, który zyskał mu popularność wpośród młodzieży licealnej. Służył naprzód w mi-nisteryum skarbu, potem był pomocnikiem bibliotekarza (bajkopisarza Kryłowa) w bibliotece cesarskiej, a wreszcie wszedł do ministeryum spraw wewnętrznych, gdzie pracował aż do śmierci. Wier-swe zamieszczał w różnych ówczesnych miesięcznikach i t. zw. »almanachach", ożenił się z panną Sałtykow; w salonie ich zbierali się najznakomitsi poeci rossyjscy: Puszkin, Żukowski, Baratyński, Pletniew i Jazykow. Wydawał także kilka czasopism literackich, które miały zresztą niedługi żywot. Kardynalną cechą charakteru D-a było rozleniwienie ducha, które nie porzucało go w szkole, na urzędzie i nawet w poezyi. Mimo to D. zajął się mocno panną Ponomarew, na cześć której napisał kilka rdatnych wierszy. Twórczość poetycka Delwiga objawiała się przeważnie w dwóch kierunkach: antologicznym (naśladowania Teokryta) i ludowym (naśladowanie liryki ludu rossyjskiego); w obu kierunkach jednakże przebija niemiecka sentymentalność i romantyzm (ojciec D-a był jeszcze Niemcem). Wiersz jego był gładki, lecz bez kolorytu i bez siły. Historyków literatury D. przedewszystkiem zajmuje jako najbliższy przyjaciel Puszkina. Całkowite wydanie utworów jego ukazało się r. 1893 w czasopiśmie „EnÓjrioTeKa Cfcnepa“.    Hł

Dema, ross. Djoma, albo Dim, rzeka w Ros-syi, lewy dopływ Bjełoj, z systematu Kamy-Woł-gi, bierze początek z wyniosłości Obszczego Syr-tu, niedaleko wsi Fedorowskoje, przepływa na niewielkiej przestrzeni gub. Orenburską i Samarską i wchodzi wnet do gub. Ufimskiej, kierując się śród pagórkowatego kraju ku północy, aż wreszcie pod m. Ufą wpada do rzeki głównej. Długość 340 w., szerokość przy uściu 10 sążni.—D. niema wielkiego zasobu wody, która zwykle bywa mętna i nawet do spławu się nie nadaje; brzegi miejscami strome, zbudowane z piaskowca; w korycie znajdowano kości mamuta; dorzecze, dosyć urodzajne i drzewnej roślinności nie pozbawione, obfituje w drzewa skamieniałe i w rudę miedzianą (kopalnia Karkalińska).—Dopływy nieliczne i nieznaczne — najważniejsze Kinel z lewej, a Tjater i Ujas z prawej strony.

Dômades, mówca i polityk ateński z czasów upadku wolności greckiej. Mimo, że wyższego wykształcenia nie otrzymał, niezwyczajnym talentem i ciętym dowcipem obdarzony, słuchaczów porywał wymową, lecz skaził wielkie dary niestałością charakteru, zupełnym brakiem politycznych przekonań i podłem przekupstwem. Plutarch nazywa go rozbiciem nawy ateńskiej, Nizkiego pochodzenia, sprawował naprzód jako wioślarz służbę na czółnach rybackich, wkrótce jednakże dobił się wielkiego znaczenia i mierzył się nawet z potężnym Demostenesem, przeciwko któremu często na ludowych zebraniach występował, a wreszcie i do śmierci jego miał się przyczynić. Mówił zawsze bez przygotowania, a każda improwizacya jego odznaczała się taką dobitnością i siłą przekonywającą, że niektórzy starożytni pisarze z Pe-ryklesem go porównywają. Gdy w bitwie pod Cheroneą r. 338 przed Chr. dostał się do niewoli macedońskiej, zuchwałem wystąpieniem pozyskał względy króla Filipa, który i jego, i innych ateńskich jeńców uwolnił, lecz równocześnie D-a dla sprawy macedońskiej hojnemi darami przekupił. Po śmierci Filipa umiał D. i Aleksandra W. łaski sobie zjednać, a razem z Focyonem powiodło mu się powstrzymać młodego króla w srogiej pomście na Atenach. Wpływ swój jednakże zwykle w niegodny sposób wyzyskiwał, każąc sobie każde wstawienie się u dworu wielkiemi summami pieniędzy opłacać, które trwonił na zbytkowne i rozwiązłe życie. Dla publicznej przedajności i bezwstydnej rozpusty skazali go Ateńczycy kilkakrotnie na grzywny i na atymią (ob.), lecz niebawem sami u-nieważnili ostatni dekret, gdy wpływ D-a okazał się im potrzebnym, aby wyprosić u Antypatra, na ■ miestnika macedońskiego, cofnięcie obcej załogi z warownej Munichii. Wszakże Antypater, przekonawszy się z przejętej korespondencyi, że D. i jego samego chciał zdradzić i nawet na życie jego nastawał, kazał go pojmać i razem z synem, De-measem, stracić, r. 318 przed Chr. Mowy D a rychło zaginęły, gdyż nie znali ich już ani Cyceron, ani Kwintylian. Jeden fragment, drukowany w III tomie Bekkera „Orratores Attici“, w którym D. po śmierci Aleksandra broni przed ludem ateńskim swej polityki, jaką się rządził podczas dwunastu lat ale-ksandrowego panowania, jest podrobionym i pochodzi niezawodnie z późniejszych czasów. — Por. Lhardy H. „Dissertatio de Demade, oratore Athe-niensi“ (Berlin 1834).

Demagog, Demagogia, ob. Demokra-

De Maistre Józef, ob. Maistre.

Demantoid (mineral.). Nazwę tę nosi pewna odmiana wapienno - żelazistego granatu, z okręgu górniczego Śyserskiego, na Uralu.—Odznacza się on piękną zieloną barwą i silnym blaskiem, nie jest wszakże bynajmniej uwarowitem (granatem chromowym), takąż samą mającym barwę.

Demaratus, także Damaratos (po dorycku), był rodem z Koryntu i pochodził ze znakomitego tamtejszego rodu Bakchiadów. Wypędzony około r. 657 przed Chr., przez Cypselusa (ob.) razem z innymi członkami tego rodu, udał się do miasta etruskiego Tarkwiniów, gdzie osiedlił się i ożenił. Z dwóch jego synów starszy, Lu cumo, przesiedlił się do Rzymu i tu około r. 614, pod imieniem Tar-

8, 17).

K. K.

oraz

Demarkacyjna linia (w med) = kresa graniczna, oddzielająca część ciała zgorzelą dotkniętą od części zdrowych. Ob. Zgorzel.

Demarquan Jan Mikołaj (* w r. 1811—f w 1875), Iefcarz paryski, zajmujący się wiele anatomią patologiczną i chirurgią. Z licznych prac jego na wyszczególnienie zasługują: „Mémoire sur la section sousmouqueuse du sphincter anal dans plusieurs affjetions chirurgicales“ (Paryż 1846); „Recherches expérimentales sur la température a-nimale“ (tamże 1847); „D9 la régénération des organes et des tissus“ (tamże 1874) i „Maladies chirurgicales du penis“ (tamże 1877, wyd. pośmiertne, uskutecznione przez G. Voelkera i P. Cyra). Wspó'-nie z Saint-Velem opracował obszerne dzieło p. n. „Traité clinique des maladies de l’utérus“ (Paryż 1876).    DrJP-

jest pokryty.

kwiniusza Prise usa obrany został królem (Liv.

1.34).

Demaratus, syn króla spartańskiego Aristona, z rodu Proklidów, został około r. 510 przed Chr. królem w Spareie. Jednakże wskutek intryg towarzysza swego na tronie, Kleomenesa I, który dowodził nieprawego pochodzenia Demarata i uzyskał dla swych celów nawet poparcie wyroczni del-fickiej, złożony był z tronu w roku 491. Udał się wtedy D. na dwór króla perskiego, gdzie pozyskał wkrótce wielki wpływ. Daryusz za jego radą naznaczył następcą swym Kserksesa, choć młodszego syna, ale urodzonego już po jego wstąpieniu na tron. Kserkses zasięgał także rady D-a, a ten otwarcie i śmiało wypowiadał swe zdanie i ostrzegał Kserksesa, gdy przedsiębrał wyprawę przeciwko Grecyi, że napotka w jej mieszkańcach najzaciętszy opór. D. otrzymał od władzców perskich w posiadanie część Myzyi, Teutranię, gdzie potomkowie jego panowali jeszcze w r. 399 przed Chryst.—(Herod. VII, 3, 101; Xenoph. Anab. VII,

Em. K.

Demarch (STjjAap/oę), urzędnik grecki, mający wielkie podobieństwo z trybunami u Rzymian, z tego zwłaszcza względu, iż do niego należało zwoływanie zgromadzeń ludowych (ob. Demos) oraz zbieranie głosów, dotyczących projektów podawanych pod uchwałę zgromadzenia. Stąd też pisarze greccy używali tego wyrazu na oddanie łac. tribunus plebis.

Demarkacyjna linia, jest to linia graniczna, u-stanawiana za zgodą między dwoma państwami, lub dwiema stronami wojującemi, której żadna z nich nie ma prawa przekroczyć. Dzieje się to najczęściej podczas zawieszania broni, lub podczas trwania układów pokojowych, a to w tym celu, aby w tym okresie przejściowym zapobiedz zetknięciu się wojsk nieprzyjacielskich. Dla pewniejszego osiągnięcia pomienionego celu, zwykle dla każdej ze stron wojujących zakreśla się osobną linię, a pas kraju leżący między niemi ogłasza się jako neutralny. Zwykle L. D. ciągnie się o ile to być może wzdłuż wyraź oych wskazówek terry-toryalnych: dróg, rzek, strumieni i t. p. Takie D-e 1-e stanowione były.- po pokoju Bazylejskim, d. 17 maja r. 1795, między armiami prusko - heską a francuską; w r. 1813 na Szląsku między wojskami francuskiemi z jednej strony, a rossyjskiemi i pruskiemi z drugiej. W r. 1866 podczas wojny austryacko - pruskiej wytknięte były D-e 1-e przez pięciodniowe zawieszenie broni 22 czerwca,

26 tegoż miesiąca. Na mocy zawieszenia broni między wojskiem niemieckiem a obrońcami Paryża 28 stycznia 1871 postanowiono, że pas ziemi pomiędzy murami tego miasta a jego fortyfikacya-mi ma być dla obu stron zamknięty. D ą l-ą nazywa się także stała granica, zwłaszcza kiedy rozdziela kraje, o które wprzód walczono. Taka właśnie była ustanowiona przez układ Jana II portugalskiego z Ferdynandem królem Kastylii r. 1494 w Tortesillas, mocą którego dwaj ci monarchowie ściślej określili granicę, jaką papież Aleksander VI wytknął był w swojej bulli z d. 6 maja r. 1480

między nowo odkrytemi krajami, o których posiadanie z sobą walczyli, postanowiwszy, że wszystkie ziemie już odkryte, lub mogące być odkrytemi w przyszłości, na przestrzeni 370 mil morskich na wschód od wysp Zielonego przylądka należeć mają do Portugalii, na zachód zaś od nich do Hiszpanii.—D-ą L-ą nazywa się także granica między dwoma terrytoryami, zamieszkauemi przez ludność, mówiącą każda innym językiem; taką ustanowiono r. 1848 w w. ks. Poznańskiem pomiędzy językiem polskim a niemieckim.    *

Dematophora necatrix. R. Hart, grzybek pa sorzytny, z rodziny Pyrenomyceten, gnieżdżący się na korzeniach drzew owocowych, a zwłasz cza winorośli, i sprowadzający zgubną chorobę, pustoszącą całe plantacye. Szerzy się ta zaraza głównie w Szwajcaryi, w Niemczech południowo-wschodnich, oraz we Francyi, gdzie się zowie Pour-ridié de la vigne, Blanc des racines. albo Champignon blanc. Dotąd nie wynaleziono żadnego środka przeciw temu niszczycielowi: jedynym sposobem zapobiegawczym jest wykopywanie i palenie krzaków zarażonych i otaczanie głębokim rowem miejsca, na którem rosły, żeby pasorzyt przez grunt nie przeniósł się na korzenie sąsiednich krzewów. Grzybek ten napastuje, nie tylko drzewa owocowe, szczególniej brzoskwinie, śliwki, migdały, rosnące śród winnicy, przezeń dotkniętej, ale nawet rzepę, kartofle i rośliny strączkowe.

Demawend, najwyższa góra Persyi, w systema-cie Elbursu, na południowem wybrzeżu m. Kaspijskiego, przedstawia się w postaci olbrzymiego stożka, którego szczyt podawany dawniej przez jednych na 5 900 m , przez innych nawet na 6126 m., został najnowszemi pomiarami zredukowany do 5 465 m. Jest to wulkan, niezupełnie jeszcze wygasły, z kraterem wypełnionym masami śniegu i wyłożonym na ścianach warstwą siarki; pary tej ostatniej unoszą się od czasu do czasu. Gorące źródła (do 65° C.) na zboczach góry świadczą o nieprzerwanej działalności wulkanicznej, równie jak potężne wylewy bazaltu i szlaki, stwardniałe na stokach. — Wierzchołek, wielokrotnie przez turystów osiągany, prawie zawsze śniegiem

And. S.

P. Chm.

(Kraków 1867).

w. s.

w. s.

w. s.

Dembea, jezioro w Abissynii, zwane inaczej Tana, ob. Tana.

Dembe wielkie, wieś w gub. Warszawskiej, ob. Dęb e.

Dembia, rzeka w Senegambii, ob. Konkuray.

Dembica miasteczko, ob. Dębica.

Dembieński (u Paprockiego jest „Dębieński.*) Maciej (f 5 listopada 1606), herbu Rawicz, wojewoda wendeński. Wsławił się w wojnach o Inflanty, za Zygmunta Augusta i Stefana Batorego. O jego sukcesach wojennych szeroko rozpisuje się Paprocki w „Herbach rycerstwa*. W r. 1583 mianowany prezydentem parnawskim, otrzymał na sejmie r. 1598 potwierdzenie na Bebel, nadany mu 4 marca, r. 1585 przez króla Stefana. Tytuł prezydenta przemienił na wojewodę par-nawskiego; prawdopodobnie w r. 1602 postąpił na województwo wendeńskie. Ozimiński wydał w r. 1607 w Krakowie „Lament na żałobny pogrzeb W. P. Macieja D., wojewody Wende ńskiego“. Ob. Paprockiego „Herby“; Wolffa „Senatorowie i dygnitarze W. Ks. Lit.“ (str. 40, 70). w s-

Dembińska Helena, córka generała Henryka, napisała „Dwie epoki mego życia przez młodą Polkę* (Kraków 1841); dzieło to przełożyła na język francuski Olimpia Chodźkowa.

Dembińska Ludwika, wydała książkę popularną: „Rozmowy niedzielne siostry Anny z ezelad-ką służebną i rzemieślniczą ku jej umoralnieniu“

P. Chm.

Dembiński (Dębiński, Dęmbiński) Jan (f ok. 1725), komornik graniczny województwa krakowskiego, powiatu księBkiego. Syn Mikołaja (f 1688) 8 Dembian, podstarościego bieckiego, komornika granicznego proszowickiego, zmarłego w 49 roku życia w Krakowie, pochowanego tamże u Franciszkanów. Za Jana III, w bezkrólewiu i za Augusta II odgrywał śród szlachty województwa krakowskiego rolę wybitną; w imieniu jej na sejmikach przedsejmowych, relacyjnych i w innych okolicznościach zabierał głos, nawoływał do zgody, przestrzegał przed niebezpieczeństwem. Uznawał dwie źrenice wolności polskiej: juB vetandi et liberam electionem regum; w nadwerężaniu ich upatrywał klęskę publiczną. Motywami temi przepełnione są mowy, jakie wygłaszał na sejmikach za Jana III, w bezkrólewiu, z okazyi rozterek wewnętrznych i konfederacyi wojskowej, i pod szopą przed elekcyą Augusta II. Protegował do tronu, z całym powiatem proszowic-kim, synów Jana III, rychło przecież przerzucił się na stronę Contie’go, a uznał Augusta, później Leszczyńskiego i znowu Augusta. Na walnej radzie lubelskiej w r. 1707 reprezentował województwo krakowskie, w którego imieniu skarżył się na klęski krajowe. Obfity w słowa, przeżuwał utarte teoryjki, jakiemi przepełniona jest publicystyka ówczesna. W r. 1727 wyszły w Częstochowie jego „Różne mowy publiczne, seymikowe y seymowe* (4-o str. 197), dedykowane przez wydawcę, dyrektora drukarni paulińskiej, ks. Antoniego Nowakowskiego, Antoniemu z Bnina Moszyńskiemu, chorążemu piotrkowskiemu. Na czele

Encykl. Powtz. Illuatr. Zo«z. 117. T. XV. :

książki pomieszczono rozprawę p. t. „Domina pa-latii regina libertas,“ którą uważać można za syntezę pomysłów politycznych szlachty polskiej z wieku XVII. Przedrukował ją Jan Ostrowski Daneykowicz w pierwszym tomie „Swady“(Lublin, 1745, str. 303—367) p. t. „Rozmowa uczona pewnego statysty o wolności Rzeczypospolitej polskiej, wiadomości każdego godna.“

Dembiński Ignacy, herbu Nieczuja. SynAr-nolfa (f 1758), podczaszego krakowskiego, i Aksa-kówny, stolnikówny wołyńskiej, synowiec Stanisława Kostki, wojewody krakowskiego. Kształcił się w akademii krakowskiej, w r. 1780 został łowczym, w 1784 cześnikiem, 1785 chorążym kra kowskim, posłował z województwa krakowskiego na sejm r. 1784 (Bartoszewicz w „Enc. Org.* t. VI). W roku 1790 obrany z Russockim, Otfinow-skim, Sołtykiem, Puszetem, Głębockim, Mieroszew-skim i Linowskim posłem z krakowskiego, pomnożył zastęp stronników reformy. Zwolennik równouprawnienia stanów, zapisał się wraz z innymi 29 kwietnia r. 1791 na ratuszu w Warszawie do księgi miejskiej; nie bez tendencyi demokratycznej przemawiał na sessyi 21 listopada za sprzedażą starostw, a 22 marca roku 1792 wnosił, aby „końcem zniszczenia zupełnego możnowładztwa, zapewnienia równości między obywatelami i upowszechnienia jednej natury dóbr“, znieść „wszelkie ordynacye, majoraty i margrabstwa“. Wniosek zrobił wrażeń e. Syn ordynata pinczowskiego, Józef Jan Nepomucen Wielopolski piojekt D-go popierał u króla i Ignacego Potockiego; toż samo listem z 21 maja r. 1792, pisanym do St. Augusta, czynił i ojciec jego, margrabia Myszkowski Franciszek. Aleksander AugUBt Zamoyski listem z 1 kwietnia r. 1792 błagał znów króla o ocalenie ordynacyi zamojskiej (Ręk. muzeum ks. Czart. Nr. 737). W r. 1794 zasiadał D. w komissyi porządkowej województwa Krakowskiego. Z żony, Maryanny z Moszyńskich, kasztelanki lubelskiej, zostawił synów: Henryka i Ludwika, którym w testamencie włożył obowiązek obrony ustawy z r. 1791; córka Leona D go, syna Tadeusza, wydana za Józefa Stanisława Wielopolskiego, była matką głośnego margrabiego Aleksandra.

Dembiński Stanisław Kostka (f 13 grudnia 1781), herbu Nieczuja, wojewoda krakowski. Syn Piotra, starosty czchowskiego, później kasztelana najprzód oświęcimskiego, w końcu bieckiego, po bracie Arnolfie został w r. 1758 podczaszym krakowskim, w 1764 kasztelanem wojnickim, w 1779 wojewodą krakowskim. Był do śmierci rotmistrzem chorągwi pancernej, miał starostwo wolbromskie. Roli wybitnej nie odegrał.—Bartoszewicz w „Enc. Org.“ t. VI“.

Dembiński H., prawdopodobnie pieiwszy u nas tłómacz Mazepy Byrona w r. 1828 prozą, wydał w ciągu r. 1830 w Warszawie, nakładem F. S. Dmochowskiego: „Wybór najciekawszych i najnowszych podróży w IX tomach“. Są tu rzeczy następujące: „Rys podróży do Ameryki południowej* przez pannę Whright, „Podróż do Maroko* przez Beau-clerc’a, kapitana angielskiego, „Wspomnienia Sy-

40

P. Chm.

P. Chm.

cylii“ przez P. Torbin’a; „Podróż do ziemi Van-Diemen" przez Ö. W. Ewansa; „Turcya i Konstantynopol w r. 1828“ przez Karola Mac-Farlane; „Podłóż do Hiszpanii“ przez E. P. Lantier. Przekład pod względem językowym jest dosyć poprawny.

Dembiński Maciej, ksiądz, ułożył i wydał obszerny śpiewnik kościelny p, t. „Cantionale locu-pletissimum nec non Processionale ecclesiasticum, continens ea omnia cantica, quibus ecclesia catho-* lica per annum praecipue in provincia polonica utk solet, ex veteribus hujus modi operibus per Polo-niam usitatis fideliter desumpta“ (Poznań 1847, drugie wydanie, tytułowe, 1850, dwa tomy).

Dembnica, ob. Dębnica.

Demboł§cki z Konojad Andrzej (wiek XVI—XVII), wierszopis nieznany nam ze szozegó-łów biograficznych, napisał parę drobnych utworów, jako to: „Otucha na pogany, wszystkim potentatom chrześciańskim“ (Kraków u M. Filipowskiego, 1695, drugie wydanie R. Pańskiego 1637); idąc za zdaniem Stryjkowskiego, zachęcał rycerstwo świata chrześciańskiego, by ogólną przeciw Turkom podnieśli krucyatę i wypędzili ich z Europy, przyczem dodał prozą przepowiednię Antoniego Tor-kwata z Ferrary, który w r. 1480 oznajmić miał Maciejowi Korwinowi, królowi węgierskiemu, że r.

1638 lub 1640 ostatnie państwo tureckie wskutek niesnasek wewnętrznych, a ze szczętem upadnie r.

1650. Drugi wiersz D-go ma napis; „Wrożbit boju moskiewskiego” (Toruń 1633), a brzmi: „Rytbm wesoło witający z powrotu w cudze kraje Stanisława i Aleksandra z Sztemberku Kostków Lipień-sjdcb, starościców“ (Leszno u Daniela Vettera 1638).

Dembołęcki z Konojad Wojciech, ksiądz (w. XVI /-XVII), parniętnikarz i dziwaczny etymolog, w młodym wieku wstąpił do zakonu franciszkanów w Krakowie i ćwiczył się w owoczesnej uczoności, której znaczne nagromadził zapasy, swobodnie się niemi wedle fantazyi bujnej posługując.

Był magistrem, a następnie doktorem św. teologii.

Pierwszą jego pracą są dwie ody łacińskie na cześć biskupa Bernarda Maciejowskiego, wydane w Krakowie r. 1600. Następnie w r. 1616 ogłosił w Toruniu pieśń z muzyką na 5 głosów p. t.

„Benedictio mensae cum gratiarum actione.“ Miewał kazania, przepełnione podobno dziwactwami. W je-dnem z nich, o św. Monice, mianem r. 1619, karcił matki, że z przesądu nie chcą swych córek wydawać za mąż przed 17—18 rokiem życia, lubo prawo kanoniczne pozwala na wcześniejsze śluby. W r. 1622 został kapelanem Lisowczyków, pomagających cesarzowi austryackiemu w wojnie trzydziestoletniej. Prowadził dyaryusz ich „dzieł odważnych,“ ale go zgubił w górach szląskich, z pamięci więc już tylko napisał pośpiesznie i wydał w r. 1623 (w Poznaniu u Jana Wolraba) histo-ryę ich wypraw, nie tylko tych, w których sam uczestniczył, ale i dawniejszych, p. n. „Przewagi elearów polskich, co ich niegdy Lisowczykami zwano, które czynili w państwach cesarskich przeciwko heretykom za czasów niezwyciężonych monarchów Ferdynanda II cesarza chrześcijańskiego Zygmunta III króla polskiego i szwedzkiego etc.

etc. w leciech pańskich od 1619 aż do 1623, krótko na prędce zgromadzone“ (str. 150 i dodatek). Dziełko to miało powodzenie, zostało przedrukowane r. 1630, a w naszym wieku dwukrotnie ukazało się z druku: 1830 w Puławach i 1859 w Krakowie. Autor, lubo się wyrzekał „pochlebstwa re-toryckiego“, przepełnił niem opowiadanie swoje, 1 które w ten sposób prowadził, ażeby się wydawało, iż Elearowie byli to najwzorowsi i najcnotliwsi żołnierze (pościć tylko nie byli radzi), żadnych gwałtów się nie dopuszczali, cudów męstwa i zręczności dokazywali, cesarstwa chrześciańskie sami od heretyków i rebellizantów obronili. Fantazyi plastycznej ma autor sporo, dowcipu jowialnego niemało, lubi igraszki słowne, stara się wykazać, że Elearowie sami przez Pana Boga na obronę „ka-toliętwa“ powołani zostali, i że Pan Bóg szedł przed nimi, jak niegdyś przed żydami, tylko nie w kształcie słupa ognistego, ale „obłoku" ewan-gielii, t. j , że czyny i losy Elearów były stwierdzeniem ewangielij na daną niedzielę czy święto przypadających. Jest to tedy mieszanina retoryki, dowcipu, jowialności i namaszczenia religijnego; jako dzieło literackie ma żywość, barwność i powab, ale jako historya bardzo małą ma wartość. Zaznajomiwszy się z hrabią Adolfem Altha-nem, który r. 1619 założył w Ołomuńcu stowarzyszenie „żołnierki chrześcijańskiej“, został r. 1626 pełnomocnikiem tego towarzystwa w stronach wschodnich do wykupowania więźniów z rąk pogańskich, komisarzem i głównym skarbnikiem, jako też generalnym komisarzem zakonu franciszkańskiego z tej strony Alp. Wtedy-to napisał statut dla owego stowarzyszenia: „8 um mula statu-torum communionis hierarchiae plenitudinis aetatis Jesu pro redemptione captivorum institutae edito-rum pro districtu orientali“ etc. (Warszawa 1616). Zapewne w sprawach owego towarzystwa bawił D. czas jakiś w Rzymie, gdzie się zajął pisaniem dzieła: „Historia antediluviana“ (Dzieje przedpotopowe), którą w r. 1631 doprowadził do r. 370 po potopie. Pismo to kazał generał zakonu, Feliks Franceschini de Cassia, roztrząsnąć i zdać sobie z niego sprawę rektorowi kollegium franciszkańskiego w Rzymie, Franciszkowi Antoniemu a S. Sezino. Rektor dał tak korzystne zdanie, że generał ogłosił 25 czerwca 1631 roku okólnik, którym, pochwalając D-go, pozwolił mu dzieje przed-,pqtopowe aż do najnowszych czasów dociągnąć i bez cenzury zakonnej drukować; przytem rozkazał, ażeby D emu, którego kronikarzem zakonu mianował i od śpiewania w chórze uwolnił, w niczem nie przeszkadzano. Zdaje się, że D., dzieła łacińskiego zaniechawszy, na jego podstawie napisał książkę polską p. t. „Wywód jefiynowłasnego państwa świata, w którym pokazuje ks. Wojciech D., że najstarodawniejsze w Europie Królestwo Polskie lub scytyjskie samo tylko na świecie ma prawdziwe sukcessory Jadama, Seta i Jafeta, w panowaniu świata od Boga w raju postanowione, i że dla tego Polaki Sarmatami zowią. A gwoli temu i to się pokazuje, że język słowiański pierwotny jest na świecie“ (Warszawa 1633, str. 111). Ażeby się

P. Chm.

W. K. Z.

b'ig. X7.

Demboróg (herbj

zł. 16 gr. Zajęte przez rząd austryacki w 1794,

w. s.

w. s.

przeciw Zoilom, Gryzosławom zabezpieczyć, na tytule położył przestrogę: „Nie gań, aż przeczytasz, bo wydany jest za pozwoleniem Jego Król. Mości i po przejrzeniu na to wysadzonych teologów i historyków.“ W dedykaoyi dzieła „narodom korony polskiej i wszem inszym słowiańskiego języka⁴* oświadcza D., że ten sok Istoryej ofiaruje na ulżenie bólu serca w dzisiejszym doczesnym osłabieniu“; następnie prosi czytelników, ażeby się przyczynili do nowego pana, obranego niedawno, Władysława IV, o nakład na „Spéculum istoricum uni-versalis Istoriae, które światu łacińskim językiem gotuje.“ W samym wykładzie jest dziwaczna mieszanina prawdy historycznej i baśni, zjednoczona cudacznemi wywodami etymologicznemi. Babilon według niego to „babie łono“, Grek—„grzeczny“, Gallus—„goły“; Bachus to zepsuty wyraz „Beczkos“, arystokracya tak nazwana od „parzystokroczenia“. Azya powinna się nazywać właściwie „Oźyą“ bo w niej stworzona wszelka rzecz żyjąca, Europa— „Narodycą“, bo się w Diej wszystkie narody poczęły, Ameryka—„Synrodycą“, bo w niej synowie Narodycy osiedli, Australia—„Zobodwicą“, bo z obu-dwu części świata są tam mieszkańcy, Afryka— „Jawrucą“, iż Jaweta przerzuciła na drugą część świata. Wdaje się też D. w przepowiednie, wywodząc np. z Pisma św., że się tron polski przeniesie kiedyś w górę Libanu i t. p. Pisał językiem czystym, wolnym od makaronizmów, lubił wyrazy złożone, zwłaszcza przymiotniki, np. „buj-noszczęsny kraj“, „wieloróźne herezye“, „zbrojno-wojenna ręka”, próżnomyślne narody,“ i t. p.

Demboróg, vei Dęb o-róg, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem pieniek dę ■ bowy, w ziemię wkorzenio-ny, z którego środka ku górze wyrastają dwa jelenie rogi. W koronie szlacheckiej nad hełmem pięć strusich piór. Herb ten nadanym został niejakiemu Dęborogowi przez Zygmunta Augusta.—

Okolski, Paprocki, Niesiecki Borkowski.

Dembowiec, Ob Dębowiec.

Dembowieckie starostwo,

w wojewódz. Krakowskiem, powiecie Bieckim. Za Stanisława Augusta było w posiadaniu Antoniego Morskiego, kasztelana lwowskiego, za przywilejem z d. 14 grudnia r. 1764. Należały do starostwa: miasteczko Dembowiec i wsie: Majszowa, Wola Dembowieeka, Załęże, Markuszka, Gorzyce, Lizyny, Brzyście, Łazy i Zarzecze, z prow. 19 110 zł. 27 gr., z czego kwarta wynosiła 4 777 zł. 5 gr. W r. 1770 było w posiadaniu Maksymiliana Zborowskiego, sędziego ziemskiego sandomierskiego, a prow. wynosił ze starostwa 14 455 zł. 6 gr., z wójtowstwa 5 116

nabył Deboli za 26 333 złr.

Dembowska, imię 349 planetoidy.

Dembowski Antoni Sebastyan (* 2 lutego 1682—f 22 września 1763), herbu Jelita, biskup kujawski. Syn Floryana, sędziego ziemskiego płockiego, i Ewy z Ciechanowskich, urodził się w Zambrowie na Podlasiu, kształcił się z bratem Maciejem naprzól w Pułtusku, później w Warszawie, pracował w kancelaryi ziemskiej w Czersku, następnie na dworze kanclerza Jędrzeja Załuskiego, z którym jeździł do Drezna. Po zesłaniu Załuskiego do Ankony, wszedł D. na dwór podkanclerzego, następnie kanclerza Szembeka, z którym w charakterze sekretarza poselstwa jeździł w r. 1713 do Wiednia, po załatwieniu zaś interesów u-rzędowych, zwiedził Włochy i Prancyę. Po powrocie do kraju, używany był do traktowania z konfederatami tarnogrodzkimi, od r. 1716 stale pracował przy królu. Otrzymał starostwo tym-barskie ze Stopnicą i bendzińskie, w marcu roku 1726 został regentem kancelaryi wielkiej koronnej, w 1730 referendarzem koronnym i starostą grodowym płockim. Nabył dla rodziców w Płockiem połowę Kosmaczewa, od Zamoyskich kupił nad Wisłą Tokary z Gulczewem. Wielokrotnie posłował na sejmy, często jeździł do Drezna. W bezkrólewiu c. 1733 trzymał stronę Sasa; przed przyjaciółmi Leszczyńskiego usunął się na Szląsk do Bytomia. Po ugruntowaniu się Augusta III, strapiony śmiercią żony, Salomei Zuzanny Ru-pniewskiej (f 1729), w r. 1735 przyjął święcenia duchowne, urzędy złożył, ze starostw zrezygnował na rzecz braci i synów, których miał trzech: Franciszka, Jana i Stefana Floryana. Objął naprzód ustąpione mu przez brata Macieja probostwo sochaczewskie, w r. 1737 został biskupem płockim, w 1741 kujawskim. Umarł u syna, starosty będzińskiego, pod Wolborzem w Bętkowie; pochowany został w katedrze włocławskiej. Człek „mało mówiący i mrukliwy, ale wielkiego rozumu i sumienia" (Matuszewicz). Oprócz pism treści teologicznej („Recta Dioeceseos plocensis visitan-dae ratio“ Warsz. 1739; „Godzinki męki Pana naszego“ etc. Gdańsk 1745), wydał „Mémoires sur le gouvernement de Pologne“; układał też komody e, które jednak w druku nie wyszły. W młodości ułożył wiersz p. t. „Punkt honoru“, który wytłoczyć kazała w r. 1750 (bez m. i r. 4°, dwie edycye) wojewodzina ruska, Czartoryska (Janoc-ki „Lexicon II“, 177). Szydził w nim z drobnych ambicyj mnichów, z pochopu ich do kłótni i swarów. W starości pisał pamiętnik, którego wyjątki ogłosiła w „Dzienniku warszawskim” (1854, Nr. 253 — 255) Śmigielska. O loBach archiwum jego ob. „Wizerunki i roztrząsania” wileńskie z r. 1838.—Bartoszewicz w „Enc. Org.“, t. VI „Pamiętniki Matuszewicza“.

Dembowski Mikołaj (f w listopadzie 1757), herbu Jelita, arcybiskup lwowski. Syn Floryana, sędziego ziemskiego płockiego, i Ewy z Ciechanowskich, brat młodszy Antoniego Sebastyana, biskupa kujawskiego. W bardzo młodym wieku, będąc

sekretarzem królewskim, został kanonikiem warszawskim, później płockim i krakowskim, obok czego miał naprzód probostwo bielskie, następnie sochaczewskie. Jeździł z bratem do Drezna, zasiadał w trybunale r. 1732 — 3 jako deputat kapituły krakowskiej. Po śmierci Augusta II trzymał z bratem stronę Sasa, dla tego też od Augusta III otrzymał pisarstwo skarbu koronnego, później został pisarzem wielkim koronnym, opatem miechowskim, w r. 1741 biskupem kamienieckim. Mało dbał o Miechowitów, dobrą po sobie zostawił pamięć jako biskup kamieniecki przez wznoszenie kościołów, założenie seminaryum i t. p. W kwietniu r. 1757 mianowany po Wyżyckim arcybiskupem lwowskim, zmarł rychło jako nominat w Czarnokoziń-cach. Gorąco popierał tak zw. antitalmudzi-stów czyli Frankistów.—Bartoszewicz w „Enc.

w. s.

T. D.“)

Dembowski Ignacy J. (XVIU/XIX w)., wy -Chowaniec szkoty kadetów, wierszopis w smaku klasycznym, dał się najprzód poznać starannym przekładem „Henryady“ Woltera (Warszawa 1805), następnie pracując na polu dramatycznem, ogłosił dwie pięcioaktowe tragedye: „Wanda* (Kraków 1810), „Hrabia Tyniecki“ (tże 1811). Prócz tego pisywał wiersze okolicznościowe, z których wyszły osobno: „Elegia na śmierć ks. Mikołaja Dembowskiego, kanonika kamienieckiego... dnia 4 kwietnia 1812 zaszłą*. „Pamięć jednego z dawnych wychowańców szkoły rycerskiej na zgon ks. Adama Czartoryskiego, generała ziem podolskich, w rocznicę jego imienin podana“ (1823).

Dembowski JanSebastyan (XVIII / XIX w.), komisarz cywilno-wojskowy za Rzptej, poseł de-part. krak. za czasów księstwa Warsz., mówca i publicysta, ogłosił drukiem: „O podatkowaniu“ (Kraków 1791); „Rzecz krótka o fabryce sukiennej krakowskiej, z przydatkiem uwag ogólnych o rę-

P. Chm.

l'. V

Org.“ t. VI.

Dembowski Tadeusz (f 12 kwietnia 1809), herbu Jelita, minister. Syn Tomasza, podkomorzego płockiego, i Julii z Kampenhausenów, podko morzanki parnawskiej, brat stryjeczny Stefana, kasztelana czchowskiego, za Stanisława Augusta był starostą jankowskim; wszedł z prowincyi małopolskiej do utworzonej w r. 1788 komissyi wojskowej, w której wielkie położył zasługi. W roku 1794 został radzcą Najwyższej rady narodowej; od Czerwca do listopada kierował wydziałem potrzeb wojskowych, który zastąpił dawniejszą Ko-missyę wojskową. Pracował wytrwale, zlecenia Naczelnika wykonywał nawet w porze nocnej, wydatki pokrywał niekiedy z własnej kieszeni. Po kapitulacyi Warszawy czuwał nad składami woj-skowemi, przygotowywał transporty dla ustępującej armii. W r. 1806 mianowany członkiem rządu tymczasowego, następnie dyrektorem generalnym komissyi przychodów i skarbu, w 1807 roku został ministrem skarbu księstwa warszawskiego i na stanowisku tern umarł. Z Józefy z Dembowskich, kasztelanki czchowskiej, zostawił synów: Stanisława i Jana. Franciszek Wężyk skon jego upamiętnił wierszem („Wiersz na śmierć

w. s.

kodziełach względnie do rolnictwa i handlu uważanych* (t-źe (t. r. str. 137); „Manifest przeciw związkowi targowickiemu (b. r. i m.); „Uwagi nad pismem (Staszyca): O statystyce Polski“ (1809). „Wniesienie na sessyach sejmowych* (1811); „Projektu J. W. Wyczechowskiego (co do utworzenia systemu kredytowego w celu umocnienia długów prywatnych, ciążących na dobrach ziemskich w księs. Warsz.) rozbiór na wezwanie obywateli départ, krak”. (1811); „Głos na sessyi sejmowej* (1812), oraz cały szereg artykułów, wywołanych rozprawą, pomieszczoną roku 1829 w „Pamiętniku warsz. umiejętności czystych*, jako też w innych pismach, o wewnętrznej temperaturze ziemi.

Dembowski Leon (* 16 paździer. 1789—f 30 grudnia 1877). Dziad jego, Antoni Michał, rotmistrz kawaleryi narodowej, posłował z województwa Podolskiego na sejm elekcyjny r. 1764, następnie piastował urząd chorążego czerwonogrodz-kiego, miał na Podolu dobra Harmaki pod Barem. Syn Antoniego Michała, Józef, kapitan gwardyi litewskiej, rotmistrz kawaleryi narodowej, opuściwszy służbę wojskową, ożenił się z Konstancyą Nar-buttówną, córką Tadeusza podkomorzego lidzkiego, wychowanicą księżny Izabelli Czartoryskiej. Leon,

femć-

Fig. 88. Dembowski Leon

syn Józefa, urodził się w Puławach; wykształcenie otrzymał pod kierunkiem księdza Laville, Szwaj* cara; całą młodość przepędził na dworze księcia generała ziem podolskich, któremu towarzyszył w podróżach. Zawód publiczny rozpoczął za księstwa Warszawskiego; w r. 1817 wybrany na posła z powiatu Kazimierskiego, stanowisko to zajmował do 1829, w którym mianowany został kasztelanem Królestwa. W kwesty ach prawnych i finansowych, jako specyalisla, UBtaloną miał sławę. Na sejmie 1825 złożył dowód niepodległości sądu, jako jeden z redaktorów uwag pod raportem Rady stanu. W o-kresie Wielopolskiego, po długiej przerwie rozpoczął działalność nanowo: był dyrektorem głównym Kom. Rządowej Sprawiedliwości, następnie Komissyi 0-

w „Ateneum“ z r. 1882—83.

O postępach w filozoficznem pojmowaniu

świecenia publicznego i wyznań religijnych, w końcu prezesem Komissyi emerytalnej. Umarł w Warszawie. Drukował wiele artykułów treści społecznej w »Przeglądzie naukowym* (1842—48), wydawanym przez syna, Edwarda, i Skimborowicza. Pozostawił w rękopisie pamiętniki (»Moje wspomnienia“), doprowadzone do kapitulacyi Warszawy, nabyte od rodziny przez księcia Władysława Czartoryskiego. Część ich ogłosił Rząźewski (Aër)

w. s.

Dembowski Edward (f 1846), publicysta-filozof, syn kasztelana Leona, gorący entuzyasta, niespokojny i niezmiernie czynny; otrzymawszy bardzo staranne wykształcenie w domu, rozszerzywszy je w obcowaniu z ludźmi światłymi w kraju i za granicą, przejął się do głębi zamiłowaniem badań filozoficznych i dążności demokracyi radykalnej. Filozofię niemiecką, mianowicie Hegla, poznał gruntownie, przyswoił sobie jej metodę dya-lefetyczną, uznał filozofa berlińskiego za największego „Mistrza Ludzkości“, ale starał się posunąć dalej stanowisko przezeń zajęte, kojarząc z poglądami filozoficznemi dążności społeozne, oparte na podniesieniu ludu do znaczenia czynnika pierwszorzędnego w społeczeństwie. Młody, namiętny, był bezwzględnym w swoich wstrętach i uwielbieniach. Przybywszy do Warszawy i widząc szarość piśmiennictwa ówczesnego, postanowił ożywić ruch umysłowy i wprowadzić weń pierwiastek filozoficzno-społeczny, tak silnie rozwijany, jak tylko było to możliwem. Będąc bogatym, nie potrzebował się oglądać na koszta i wspólnie z Hipolitem Skimbo-rowiczem założył w r. 1842 organ postępowy, co 10 dni wychodzący, p. n. „Przegląd naukowy*. Zajmował się nim jak najgorliwiej prawie przez dwa lata, mieszcząc w nim mnóstwo artykułów najróżnorodniejszej treści, bo dotykających filozofii, literatury, matematyki, astronomii, nauk przyrodniczych i technicznych. Pisał pośpiesznie, pod względem językowym niepoprawnie, pod względem stylowym niejasno, jaskrawo, ledwie szkicując swe myśli, ale z takiem przejęciem się rzeczą, z takim zapałem, że wśród młodzieży wywoływał żywe zainteresowanie się i zdołał osiągnąć pokaźną na owe czasy liczbę prenumeratorów 523. „Przedstawić ogólne a samodzielne dążenie myślowe, pisał w artykule rozpoczynającym wydawnictwo, to jest naukowość ubarwioną rajskim piękności urokiem, w taki sposób, aby srogooka i zwykle ją odpychająca powszechność stała jej się lubą i miłą; podać naukowość oświetloną różanym zapału promieniem a orzeźwioną błogiem miłości uczuciem, ku pożytkowi i usłudze ogółu: oto nasz zamiar*. Najobszerniejszą pracą, pomieszczoną przez D-go w „Przeglądzie Naukowym“, jest rozprawa o filozofii, która pod dwoma tytułami się pojawiła: „Stanowisko wiedzowe teraźniejszości” i „Rys rozwinięcia się pojęć filozoficznych w Niemczech”. Ciągnęła się ona przez dwa blizko lata, a zakończyła wykładem własnego poglądu D-go p. t, „Stanowisko przyszłości filozofii, filozofia samorodna polska czyli stanowisko twórczości w filozofii“. Myśl zasadniczą wyrażają następne zdania: „Dotychczasowa filozofia bezwzględna miała usterki, więc nie była zupełnie bezwzględną, miała jednak w sobie zupełny zaród bezwzględności, bo uznała byt i myśl za jednoznaczne i zbadała przyrodę myśli; filozofia przyszłości nie tylko myśl za żywioł świata, za istotę świata uzna, lecz dołączy do niej dwa inne czynniki: uczucie i twórczość, które, jednoznaczne z myślą i z sobą, są zarazem jednoznaczne z bytem i tworzą w swojej potrójności jedność, a są istotą wszystkiego; wedle tego, zbadanie uczucia i twórczości oraz zbudowanie dziedzin wiedzy podług nowo uznanych żywiołów będzie głównem zadaniem filozofii przyszłości“. Inne artykuły filozoficzne D-so w „Przeglądzie* są r. 1842: „Wiedza i świat”; „Obraz układu wiedzy“, „Odczyty berlińskie Schellinga*; r. 1843: „Twórczość jako żywioł samorodnej polskiej filozofii“, „Rzuty o wychowaniu osób pojedyńczych i ludów według filozofii samorodnej polskiej“, „Twórczość jako byt*. Oprócz filozoficznych, obrabiał często D. kwestye estetyczno-literackie, uznając nadzwyczajną ważność pięknej formy w dziełach sztuki, ale równocześnie żądając wielkich myśli i potężnych uczuć; sztuki ba wiem zadaniem jest wznoszenie ducha i rozczulanie serca; wszelka pospolitość, rażąca trywialność powinna być z niej wykluczona. Główne artykuły pstetyczno - literackie D-go w „Przeglądzie“ są z 1842: „Ułamki historyczne: Hesiodus, Homer*, „O różnych dążeniach w piśmiennictwie naszem“, „O przekładach Goethego i Schillera*, „Rozbiór i porównanie Ryszarda Savage i Torkwata Tassa“, „Piśmienność powszechna“, „Zarysy dawnych czasów“, „Ułamki z badań o umnictwie: Wiktor Hugo, Aleksander Dumas, Szekspir, Kalderon i inni“, „Uwagi nad źródłami do badań dziejowych“; r. 1843: „Myśli o rozwijaniu się piśmienności polskiej w XIX w.”, „Jan Nepomucen Kamiński“ (entuzyastyczne przecenienie jego poezyj i badań filozoficznych nad językiem polskim). Prócz D. tego wiele pomieścił artykułów krytycznych z bieżącej literatury polskiej i poddał surowej ocenie rozprawy filozoficzne i społeczne, drukowane w „Bibliotece Warsa.“. W końcu r. 1843 opuścił D. Warszawę i przeniósł się do w. ks. Poznańskiego, które było wtedy widownią bardzo ożywionego ruchu umysłowego. Zbliżył się tu do ludzi reprezentujących stronnictwo postępu, do Libelta, do Moraczewskiego, wziął czyn > ny udział w ówczesnej publicystyce tegoż stronnictwa, pisywał artykuły do „Dziennika domowego“, do „Tygodnika literackiego*, do „Roku“, stał się, mimo bardzo młodego wieku, jedną z najbardziej wpływowych postaci ówczesnej publicystyki poznańskiej. W „Roku“ piśmie miesięcznem, najpo-waźniejszem ze wszystkich, jakie wtedy istniały, pomieścił naBtępne rozprawy filozoficzne i literackie: r. 1843 „Kilka myśli o eklektyzmie“, „O dramacie w dzisiejszem piśmiennictwie polskiem* (gdzie najobszerniej a z uwielbieniem mówi o „Nie-boskiej komedyi* i „Irydyonie“); r. 1844: „Sprawozdanie z piśmienności polskiej w ciągu 1843 roku“

bytu“; w 1845 r. „O dążeniach dzisiejszego czasu"

P. Chm.

S. K.

(by pojednać w życiu świat myśli ze światem czynu). Osobno ogłosił ciekawą historyę literatury polskiej p. t. „Piśmiennictwo polskie w zarysie“ (Poznań 1845, str. 408). Miał on zamiar opracowania wraz ze Skimborowiczem obszernych dziejów literatury, ale gdy okoliczności nie pozwoliły mu dokonać tej myśli, wydał szkic w tern przekonaniu, że i taki zarys nie będzie bezpoźyteez-nym, „o ile wystawi organiczny myślowy rozwój literatury, w porównaniu i związku z rozwojem politycznym narodu, o ile pisarzy i dzieła, choćby tylko ogółowo i treściwie, ze względu znaczenia ich politycznego i wpływu na żywot społeczeński, oceni, a przez to wykaże, co jest prawdziwą piśmiennictwa istotą“. Z tego też punktu widzenia podaje D. określenie literatury i jej dziejów. Życie każdego narodu, zdaniem D-go, polega na coraz to wyźszem pojmowaniu wolności oraz na jej urzeczywistnianiu. Pierwsze zadanie spełnia się w życiu umysłowem, drugie—w życiu społecznem. A więc „rozwój żywota umysłowego narodu, czyli pojmowania coraz wyższego przezeń wolności, wyraża się w słowie mówionem lub pisanem, a ciąg tego rozwoju jest literaturą czyli piśmiennictwem albo piśmiennością narodową. „Rozwaga istoty pojawów piśmiennictwa, z wykazaniem ich następstwa jest historyą literatury“. Zastosowując to określenie do literatury polskiej, widzi D. istotę jej pojawów w coraz to wyźszem i rozleglejszem pojmowaniu praw przysługujących całemu społeczeństwu; przez długi czas prawa polityczne posiadała sama tylko klasa szlachecka, w dobie najnowszej rozciągnięto je do ludu. Stąd wynika podział dziejów literatury na trzy wielkie epoki. Pierwsza z nich, przed-chrześciańska, jest wstępem jeno do dziejów rzeczywistych, z niej nie mamy żadnych autentycznych pomników. Druga epoka, od roku 1000 do 1820, przedstawia rozwój wolności jednej tylko klasy narodu, to jest szlachty, a rozpada się na 4 podokresy: 1000 — 1500; 1500 — 1600; 1600— 1770; 1770—1820. Trzecia wreszcie epoka, od r. 1820, jest dobą rozciągania do ludu idei wolności, a więc cechą jej jest prawdziwa rodzimość literatury. Tę epokę podzielił D. na 3 podokresy: od 1820 do 1825 budzenie się poezyi narodowej, od 1825 do 1830 wzniesienie się do samodzielności, od 1830 do 1844, wyrobienie się myśli we wszystkich kierunkach i rozpoczęcie życia umysłowego samodzielnego. Poglądy ogólne są w tej książce szczupłe i zazwyczaj słabo motywowane; bibliografia zajmuje zbyt dużo miejsca a ścisłością się nie odznacza; wiele twierdzeń gołosłownych, ale też i wiele trafnych spostrzeżeń. Dziełko D-go, ze zmianami i dopełnieniami, wydał powtórnie pod swo-jem nazwiskiem M. Łyszkowski, zatytułowawszy je: „Krótkie wiadomości z dziejów piśmiennictwa polskiego*' (Warsz. 1855, str. 472 i X). Była to w każdym razie pierwsza próba uogólnienia dziejów literatury naszej.

Dembowski Herkules, baron, astronom (* r. 1811—f 1884). Gorliwy obserwator, założył w r. 1852 małe obserwatoryum prywatne pod Neapolem, które następnie w r. 1862 przeniósł do Gal larata pod Medyolanem. Zajmował się głównie pomiarami gwiazd podwójnych, do czego w Galla-rata służył mu 7-calowy refraktor Merza. Sam też odkrył znaczną liozbę gwiazd podwójnych i przeprowadził około 6 000 pomiarów. Za prace te uzyskał w r. 1878 złoty m^dal królewskiego towarzystwa astronomicznego w Londynie.

Demencya, łac. dementia (od de = z, i mens-mentis= umysł), zniedołęźnienie umysłowe, niedołęstwo umysłowe, osłabienie władz umysłowych, powstałe w przebiegu organicznego porażenia kory mózgowej lub pozostałe jako skutek przebytej ostrej choroby psychicznej. O D-i mówimy tylko w wieku dojrzałym. Niedołęstwo umysłowe, jako wada rozwojowa, wynikła z powstrzymania rozwoju mózgu, nosi nazwę idyotyzmu (idiotismus) albo głup-tactwa (imbecillitas). — Osłabienie władz umysłowych występuje zwykle równomiernie we wszystkich sferach psychicznej działalności człowieka, poraża zwykle zarówno uczucie, jak umysł, jak wolę chorego. — Uczucie przytępia się, chory staje się apatycznym, wrażenia, które dawniej wywoływały uczucia smutku lub radości, obecnie przechodzą bez śladu. — Procesy zmysłowe odbywają się z trudnością; odbieranie wrażeń, powstawanie wyobrażeń, kojarzenie pojęć, wnioskowanie, staje się po-wolnem, natrafia na nieprzezwyciężone trudności ustaje w końcu zupełnie. Pamięć słabnie, uwaga się przytępia. — Wola słabnie również i ginie w końcu — Chory staje się wreszcie coraz bardziej leniwym, porusza się z wzrastającą trudnością, w końcu przestaje poruszać się zupełnie. Końcowym wyrazem osłabienia władz umysłowych jest zupełna ruina psychiczna, obumarcie wszystkich duchowych procesów w człowieku. — Cierpienie to, łatwe do rozpoznania w późniejszych stadyach choroby, może być bardzo niepochwytnem w początkach. A szybkie, trafne i wczesne rozpoznanie choroby niejednokrotnie jest bardzo ważnem, np. pod względem sądowym, gdzie wczesne ustanowienie opieki nad niedołężnym umysłowo, ubezwłasnowolnienie, może ustrzedz chorego i jego rodzinę od ruiny majątkowej w którą wpaść musi, jeśli sam interesami swemi kierować będzie. — Psychiatrya rozróżnia następujące formy demencyi:

1) Dementia acutacurabilis, osłabienie ostre, a raczej chwilowe wyczerpanie władz umysłowych, powstałe pod wpływem współdziałania momentów wyczerpujących fizycznych, jak choroba, utrata krwi, upadek odżywiania, wyniszczenie organizmu, nadużyoie płciowe i t. p., i psychicznych: troski moralne, zmartwienia, nadmierna praca umysłowa, utrata drogich osób i t. p.,—nosi zupełnie charakter demencyi, poraża równomiernie wszystkie władze umysłowe człowieka, tylko nie postępuje, lecz przeciwnie, przechodzi zupełnie, chory do normy powraca. Poraża zwykle ludzi młodych, przed 30 ym rokiem życia, trafia się częściej u mężczyzn, niż u kobiet. —2) Dementia secundaria, osłabienie wtórne władz umysłowych, występuje zwykle jako pozostałość po nieuleczo-nej psychozie ostrej, manii, melancholii lub paranoi.

Dr R

And. S.

And. S

Jest to równomierne osłabienie władz umysłowych we wszystkich stopniach, począwszy od nieznacznego przytępienia uczucia, umysłu i woli, aź do zupełnego wygaśnięcia wszelkich procesów psychicznych. Najczęściej spotykana forma chorobowa w szpitalach dla obłąkanych. Trwa zwykle długo, samo śmierci nie sprowadza. Dotknięci nią chorzy umierają zwykle od innej jakiej choroby: suchot, zapalenia płuc, tyfusu, lub innych. Przebiega zwykle pod jedną z dwóch postaci: de-mentia apathica, cicha, spokojna, — dementia agi■ tata, podniecona, burzliwa. — 3) Dementiasenil i s, starcze osłabienie władz umysłowych, z charakterystycznem dla tego cierpienia zaburzeniem pamięci, polegaj ącem na tem, że chory, który pamięta doskonale przeszłość, najdrobniejsze fakta z przed lat kilkudziesięciu, traci możność zachowania w pamięci tego, co się stało przed chwilą. Towarzyszy pospolicie uwiędowi starczemu, występuje zwykle w późnym bardzo wieku, po 65 r., rzadko wcześniej, senium precox. — Dementia e laesione cerebri organica, osłabienie władz umysłowych przy organicznem porażeniu mózgu, przeważnie kory mózgowej, spotykane przy wylewach krwawych, guzach czaszkowych, połączonych z uciskiem mózgu, nowotworach mózgowych. Odrębną formą chorobową, a ze wszystkich rodzajów psychicznego rozstroju najbardziej może nau kowo zbadaną, jest — Dementia paralytica v. paralysis genjeralis progressiva, paraliż postępowy. Anatomicznym tej choroby substratem jest wzrost tkanki łącznej w mózgu, ucisk ele mentów nerwowych w mózgu i postępowy ich zanik. Klinicznym wyrazem: osłabienie władz umysłowych, dementia z towarzyszeniem bredzenia, omamów zmysłowych i jednocześnie zniesienie fun-kcyj pojedynczych ośrodków kory mózgowej, w rezultacie bezwład, paraliż w rozmaitych grupach mięśni. Przebieg cierpienia jest następujący: zaczyna się od ledwie dostrzegalnych zmian w postępowaniu chorego, kończy się zupełną ruiną psychiczną. Porażeniu ulega zwykle najpierw sfera moralna, następnie intelligentna, a w końcu i wola chorego. Chory początkowo staje się cynicznym i nieprzyzwoitym w postępkach i słowach. Później głupieje, zaczyna wypowiadać idee o swej własnej wyższości, popularnie zwane manią wielkości, głupieje coraz bardziej, dochodzi do zupełnego zaniku wszelkiego psychicznego życia.—Jednocześnie z objawami psychioznemi występują i postępowo rozwijają się i objawy ruchowe, w formie drżenia i bezwładu mięśni języka, przełyku, rąk, nóg, twarzy. Mowa staje się niewyraźną, mocno utrudnioną, twarz, wskutek porażenia mięśni mimicznych, nabiera wyrazu maski, drżenie rąk uniemożliwia pisanie, chód staje się chwiejnym

1    bezwładnym.—Czas trwania choroby, przeciętnie

2    lata, dochodzi czasami do 10, wyjątkowo bardzo dłużej. — Przebieg nierównomierny; po kilku miesiącach zwykle ostre objawy giną, proces chorobowy ustaje, następuje pozorne wyzdrowienie, tak zwane intervallum lucidum', po paru miesiącach poprawy następuje ponowne natężenie choroby, chory umiera w końcu w ataku apoplektycznym, lub w skutek zakażenia krwi, spowodowanego przez odleżyny, ropnie, gangreny, którym łatwo ulega organizm wyniszczony. —Przyczyną choroby: współczesne działanie czynników wyczerpujących fizycznych (nadmierna praca, wyniszczenie organizmu przez choroby, nadużycia spirytusowe i płciowe) i psychicznych (troski, zmartwienia, zgryzoty), najczęściej przy współczesnym syfilisie lub w jego następstwie. — Therapia nulla: leczenie ogranicza się do pielęgnowania chorego, usuwania pojedyń-czych objawów, bezsenności, niepokoju, regulacyi żołądka, opatrywanie odleżyn; w obec istoty cierpienia, dotychczas przynajmniej, medycyna jest bezsilną.—Lit. Podręczoiki psychiatryi: Kraft Ebing, Schüle, George Savage; monografie: Westpbal „Archiv f. Psychiatrie;“ Mendel „Die progressive Paralyse der Irren.“ (Berlin 1880) Mickle „Genera) paralysis of the insanes“ (Londyn 1880).

Demeny Paweł (* 1844), poeta francuski, redaktor czasopisma literackiego „La jeune France“. Ogłosił drukiem: „Les glaneuses“ (1870); „Les visions“ (1873); „La robe de soie“ i kilka innych.

Demer, rzeka w Belgii, z systematu Skaldy, wypływa w prowincyi Limburskiej, na północ od miasta Tongern, z równiny Campine, mija miasto Hasselt, a następnie Diest, gdzie staje się żeglowną, przepływa pod m. Aerschot i pod Werchte rem wpada z prawej strony do rz. Dyle, ubiegłszy 93 km. Z dopływów najważniejszy lewy: Geete.

Demerara, 1) D. rzeka w Guyaaie Brytańskiej (Ameryka Południowa), ma źródło na północnych stokach wyniosłości Maccari, płynie ku północy i równolegle do rz. Essequibo, wpada do Atlantyku pod m. Georgetown, uściem na 2l/₃ km. szero-kiem; długa 280 km. w górnym biegu tworzy prą-dowiny, w dolnym i średnim zdolna do spławu i żeglugi, zwłaszcza w dół, bo ma dość znaczny zapas wody. — 2) D. hrabstwo, czyli okrąg w Gu-yanie Bryańskiej, po obu stronach rzeki ad 1); wnętrze górzyste i dziewiczemi lasami pokryte, nadbrzeżna kraina bardzo żyzna, ale i nadzwyczaj niezdrowa, z plantacyami ryżu, kawy i trzciny cukrowej; wód wielka obfitość, klimat gorący. Ludność, około 120 000 głów, składa się przeważnie z autochtonów (Arawaków, Karybów, Aka-wajów), zamieszkujących wnętrze, oraz z Europejczyków i murzynów oswobodzonych, osiedlonych bliżej morza. Stolicą hrabstwa i całej kolonii jest Georgetown.

Demeryci, tak się zowią księża, skazani za cięższe wykroczenia przeciw swojemu powołaniu na zamknięcie w pomieszczeniu odosobnionem, zwykle w murach klasztornych, zwanem też domem Dein ery tów. W królestwie Polskiem dom taki znajdował s ę od r. 1836 w klasztorze podominikańskim, w miasteczku Liszkowie (powiat Sejneński), skąd go w 1849 przeniesiono do klasztoru pobenedyktyńskie-go na Łysej górze, gdzie zostawał pod zarządem regensa, ojca duchownego i pisarza. Zamknięto go około r. 1870 i odtąd domów takich u nas już niema.

Ależ z jakiemi to okolicznościami

Demeszka, tak niegdyś nazywano u nas broń sieczną (szabla, kordy, karabele), wyrabiane ze stali damasceńskiej (ob. Damasceńska stal), które słynęły z nieporównanej swej doskonałości i odznaczały się nadzwyczajną sprężystością i hartem tak doskonałym, że bez wyszczerbienia się mogły ciąć nawet ze’azo. — Starzy Polacy sprowadzali je zazwyczaj ze Wschodu i drogo opłacali.

Demeter (łac. Ceresr).— Jedna z najdawniejszych bogiń plemienia Pelazgów; stąd czczona w Argos, pod imieniem Pelas gis; w Arkadyi, w Hermionie, w Termopilach, założenie jej świątyń odnoszono do czasów pelazgijskich. W podobnej czci zostawała i u Achajów; tylko Dorowie z początku byli jej przeciwni, później jednak o-swoili się z nią, tak, że z każdym wiekiem znaczenie D y rozszerzało się róźnemi drogami po całej Grecyi. W poematach homerycznych, zatem w eposie achajo-eolskim, D. jest już jedną z wielkich bogiń, lecz kult jej głównie ześrodkowuje się na Krecie i w Tessalii. U Homera i Hezyoda, jest ona małżonką a zarazem siostrą Zeusa, córką Kronoßa. Hezyod wspomina też o kulcie D-ry w Eleuzie, kwitnącym już przed wychodźctwem jońskiem z Attyki do Azyi Mn. Eleuza bjła właśnie ogniskiem, gdzie religia D-y uległa ostatniemu przeistoczeniu. Musieli ją tam zapewne wprowadzić starzy osiedleńcy pelazgijscy, których tra-dycya poczytywała za tuziemców; lecz aojdowie traccy, których działalność uosobistnia się w Eu-molpie, nadali jej nowe ukształtowanie. Tam-to ułożyła się ona w stan określonych tajemnic, których pierwsze zasady posiadała zarodkowo. Najdawniejszą ich formę przedstawia homeryczny hymn do D-ry, widocznie ułożony ze względem na obrządki eleuzyjskie, między okresem Hezyoda i Archilocha, który także ułożył sławny hymn na cześć Wielkich-Bogiń. Nieco później wtargnął tam i wpływ szkoły orfickiej, wprowadzając znaczne przekształcenia, stanowiące punkt wyjścia dla nowego rozwoju mistycyzmu. Wreszcie, aż do wojen perskich, tajemnice eleuzyjskie, poza obrębem Aten, mało były innym Grekom znane. W okresie wszakże historycznym, tajemnice te, do których orfizm wprowadził żywioł bachijski, początkowo im obcy, szybko rozprzestrzeniły się po krainach do-ryckich, a tym sposobem utworzyła się nowa era upowszechnienia dla religii D-ry. Najprawdopodo-bniejszem źródłem nazwy tej jest De-meter zamiast G e - m e t e r (ziemia - macierz); tembar-dziej, iż bogini ta niezaprzeczenie uosabia ziemię, uważaną jako bóstwo. Tym sposobem D. blizko Bpokrewnia się z kreteńską Reą, z C y belą Azyi Mn., tudzież z italijskiemi boginiami-matkami, jak Bona Dea, Ops lub Fortuna Primige-nia z Preneste. Ale już w okresie homerycznym i hezyodycznym, D. odcina się bardzo wyraźnie od innego bóstwa, zowiącego się Ge a, a to w ten sposób, jak tłómaczy Owidyusz (Fastorum I, 673), że ta oznacza miejsce, a D. płody ziemi, pierwiastko wo zaś oznaczała siłę wytwórczą świata roślinnego. Pomiędzy płodami znowu ziemnemi do D-ry odnoszą się przeważnie te, których wydobywaniu przewodniczy sztuka rolnicza, zatem zboża, to, co łacińskim wyrazem nazywa się ce-realia, co w ciągu roku wzrasta i znika z powierzchni.

w kombinacyę wchodzi roluictwol Oprócz samego ziarna, które jest darem natury (bóstwa),—gruut, klimat, pora roku, narzędzia, praca ludzka, rezultat tej pracy czyli pożywienie, a więc i życie samo, — wpzystko to wchodzi w skład wyobrażenia D-ry. Nie dość na tem: rolnictwo, jak wiadomo, przyczynia się najbardziej do rozwoju iustytucyj etycznych i cywilizacyjnych, ustanawiając własność, wzmacniając węsły rodzinne: i te zatem cecby moralne mieści w sobie D. A ponieważ płody ziemne częścią pojawiają się na powierzchni ziemi, częścią tkwią w jej głębi, i ciała zmarłych idą do ziemi, więc i w podziemiach ma swą gościnę bogini. Lecz wtedy jednoczy się ona ze swą córką, Persefoną (łac. Proserpina), tak, iż mit kojarzy je razem pod nazwą Wielkich Bogiń (MeyaAat ©sat), zwłaszcza w Attyce, gdzie się najwięcej ugruntował wpływ eleuzyjski. Wszystkie te okoliczności, składające się na ideę D-ry w ostatecznem ukształtowaniu, takiej, jaka z Grecyi przeszła do Italii pod nazwą Cerery, wybitnieją w obrzędach bogini, przyjętych po rozmaitych świątyniach Hellady, tudzież w mnóstwie dodawanych do jej imienia przydomków; czyli odwrotnie, te obrzędy i te przydomki stanowią właśnie materyał, z którego moźDa wyrobić sobie samą już ideę bogini. Jakoż w różnych miejscowościach Grecyi widzimy uroczystości róż nych nazw, poprzedzające pewne roboty w polu, w pewnych porach roku, zastosowane do orki siewu lub sprzętu, na cześć D-ry z odpowiednim epitetem (nakształt, jak u nas lud wyraża się: na Matkę Boską siewną, zielną). Odmiana epitetu oznacza zwykle któryś z przymiotów przypisywanych bogini, a że ziemia przedstawia mnóstwo związków, więc i drabina epitetów niezmiernie się rozciąga, Jedne ją charakteryzują jako bóstwo obdarowujące, Anesidora, Anaxidora, Doris, Aglao-doros, a nawet wprost Dos (dar); inne wyrażają wszelkie sposoby otrzymywania tych darów — rozumie się płodów—za pomocą kultury i warunków sprzyjających wegetacyi, w których światło,^ciepło i wilgoć znaczny przyjmują udział. Logicznem następstwem rozwoju tych warunków fizyko-chemicznych jest to wyobrażenie, iż D. zarówno na niebie, jak na ziemi, sprowadza pory roku i ich kolejność, skąd ep. Oreforos, Urania, Uranione. Dlatego też żóraw, którego ciąg zwiastuje deszcze późnej jesieni, zwołujące do orki, jest jednym z ptaków poświęconych bogini, jej posłem: do jej przymiotów zatem wchodzi meteorologia. Tym sposobem, od czynnika do czynnika, D., w poglądzie najobszerniejszym, wyobraża żeński pierwiastek płodności powszechnej, wegetacyjnej roztoczy życia na powierzchni ziemi, i obejmuje w sobie wszystkie czynniki wytwórczości życiowej: Biodoros, Zoodo-tejra, Ompnija. Z tego tytułu ma ona przy Bobie towarzyszkę, Eueteryę, odpowiadającą rzymskiemu bóstwu Abundantia (obfitośćl. — Skądinąd legenda kojarzy ją z księżycem (w greckim języku

księżyc jest rodzaju żeńskiego). I uie mogłoby ko dodatkową, lubo epitetami oznaczoną, równie być inaczej: wszędzie, i dotąd jeszcze, wyobrażę- jak chów bydła roboczego i zaprzęgowego, którym nia ludu wiejskiego przypisują księżycowi wpływ się również bogini ta opiekuje, na urodzajność roślin. Legenda grecka mówi, że D. odbywa błędne wycieczki, poszukując córki, nicze, a więc osiadłe, lubi ona odwiedzać rodziny, Persefony, czyli na pewien czas znika. Nonsen- j najczęściej przebraua, zasiadać u ich ognisk,—Epias-8em byłoby powiedzieć, że ziemia znika z ziemi; sa, Epojkidija, za gościnność wywzajemnia się oczywiście więc legeada ma na myśli księżyc jakim darem, radą, nauką. Co do tych nawie-podczas nowiu, przeobrażając weń pojęcie D-ry. dzań, uczynić musimy pewne wyróżnienie. Mi-A skoro raz to przeobrażenie się spełniło, to pociąga tografowie późniejsi, zwłaszcza eleuzyjscy i or-ono za sobą stosunek z pierwiastkiem wilgotno- ficcy, nawiedzania te odnoszą do wycieczek D-ry śoi, z którym naturalistyczna teologia starożytnych zawsze łączyła księżyc.^ Wilgoć zwykle stanowi znakomity czynnik pędu roślinnego, więc znowu D. z ep. Ploja (od słowa cpXsoo) łączy się niekiedy z nimfami krynicznemi, i w pewnych razach sama staje się bóstwem wód i źródeł. W tym charakterze doznaje ona czci w Autei jako Poterioforos, w Lakonii podczas uroczystości z w. Epikre-nia; a jedyna jej znana wyrocznia, pod Patrai, przywiązaną jest do krynicy (Pauzan. VII 21,5).

Wprowadziwszy pośród śmiertelnych życie roi-

fi

idif ■

JF ", r-r-?. m

Sn

Mm

||

Jkk

iWm

mm

i.

■u

'Ją

wm

mmmmm

Fig. 89. Demeter, posąg uszkodzony z Knidos’ (z muzeum Brytaûskiego).

D. nietylko wytwarza ziarna zbożowe na pożytek śmiertelnych, ale, jak się dowiadujemy z podań i epitetów, uczy ich uprawy, przewodniczy robotom wszystkim, od pługa aż do stodoły, do zacieru ciasta i wypieku chleba, i to w naj -drobniejszych szczegółach technicznych. Nietylko wynalazła orkę, ale i wskazała sposób sprzęgania wołów u pługa; zbrojna sierpem, nauczyła go używać i sama jest żniwiarką. Amaja; nauczyła tej sztuki Tytanów na Korcyrze (dziś Kor-, fu); oaa też boginią jest snopów i młocki. Po tern wszystkiem nauczyła sposobu przechowywania ziarn w stertach i zamykania pod kluczem w śpichlerzach, skąd jedna z jej uroczystości zwie się Epiki ej di a. Całe stronnice musielibyśmy zapełniać epitetami, jakie streszczają rolnicze siły, przymioty i działalność D-ry, co w połączeniu z mnogiemi na jej cześć uroczystościami wskazuje przecież, jaką wagę naród przywiązywał do dobrodziejstwa zboża w naturze, do jego uprawy, oraz do wszystkich na- dla poszukiwania córki, i z tego, na podstawie stępstw bytu rolniczego. Jakkolwiek D. oznacza agrarnej, wytwarzają znakomitą symbolikę, stop-roślinność przeważnie zbożową, jednakże zbiegiem ■ niowo uwieńczoną wiarą w nieśmiertelność duszy, czasu wkroczyła ona i w attrybucye Dyonizosa, ; Ale charakterystyka tych odwiedzin w mitach między warzywa, owoce i jagody. Trudno się j pierwotnych, począwszy od Homera, dotyczy wy-było ustrzedz pomieszania na wspólnym gruncie, j łącznie roli, a dowodzi tego bliższa analiza imion i dlatego dwa te bóstwa przekraczają wzajem | ludzi nawiedzanych, z których każde oznacza, pierwotną linię demarkacyjną. W każdym razie [ albo jakieś pojęcie agrarne, albo znanego bohatera działalność D-ry »wśród owoców i jarzyn jest tyl- • ozy koryfeusza rolnictwa pewnej krainy, np.: Tri-

41

Encyk. P»wiz 1'ugtr. Zaift. 118 I. XV,

zaules i Triptolemos—to trojakie przerabianie gleby, tertiatio rzymska; Damithales, ten co pędzi z gruntu roślinność, i t. p. Goszczenie D-ry śród ludzi nie kończy się platoniczuie. U Homera i He-syoda znajdujemy mit o Kreteńczyku Jazyonie, „siewcy“, kochanku bogini, któremu ona względów swych udziela „w skibie trzykrotnie przeoranej“, a stąd staje się matką Plutosa (bogactwo). Nie na dobre wszakże ulubieńcowi wychodzą te miłostki z boginią, bo go Zeus zabija piorunem. Dlaczego? Mit nie tłómaczy się, nie spekuluje. Sta-roźytnik Lenormant śmierć tę objaśnia gniewem Zeusa przeciw śmiertelnikowi, który dla dobra ludzi (jak Prometeusz z ogniem), dopuścił się bezbożnego gwałtu na nieśmiertelnej, rozpruwając jej łono: objaśnienie bardzo prawdopodobne, gdyż i sami bogowie jak Zeus i Posejdon, tylko przez gwałt światło i woda) zapłodnić mogą Ziemię-matkę. Ten kreteński mit o Jazyonie łączy się z tessalijskim o Erysychtonie, synu Triopasa, czyli jest to ten sam mit w przeróbce miejscowej, który przywędrował w nowem przeistoczeniu aż do At-tyki, gdzie Erysychton przed śmiercią sprowadza teoryę z Delos do Aten i sam pochowan jest w świątyni Apollina, co przypomina połączenie tego boga z Wielkiemi Boginiami w religii Triopijskiej, zapoczątkowanej w Knidos pod wpływem innego Erysychtona, a w gruncie zapewne tego samego, który także nic innego nie znaczy, tylko tego, „co przecina ziemię*, oracza.

Dalej, w stosunkach międzyludzkich jednym z najistotniejszych przymiotów D ry jest opieka nad dziećmi, skąd epitety: Pajdofiles, Kurotrofos. I nietylko opiekuje się ona dziećmi wogóle ludz-kiemi i zwierzęcemi, jako powszechna matka-ży-wicielka (nie mówiąc już o niej jako o matce bożej, co do innego porządku mitologicznego należy), ale nawet sama odbiera je matkom przy połozach, a często i wychowuje. Tak wychowała w Eleuzie Demofona, syna Keleosowego, któremu późniejsze wersye podstawiają Tryptolema, największego jej ulubieńca rolnego i współdziałacza; tak w Sycyo-nie wypielęgnowała Ortopolisa, syna Plemnajosa W pojęciu tej bogini wszystko tchnie gruntownym charakterem macierzyństwa i dobrodziejstwa względem rodzin ludzkich, do tego stopnia, że mity czynią ją nawet lekarką, ratującą od chorób i śmierci, Sotejra, dostarczając ziół zbawiennych.

Nie na tern się jednak kończy udział jej w społecznym bycie śmiertelnych. Ten stosunek między ziemią a rolnikiem, który rozpruwa jej łono i rzuca w nie ziarno, przeniesiony na mężczyznę i kobietę, dzięki D-rze, przestaje być aktem czysto zwierzęcym produkcyi, ale mocą prawa przeistacza się w świętą instytucję małżeństwa. Stąd najzaszczy-tniejszy z jej epitetów, Thesmoforos (prawodawczy-ni), a jej thesmos jest prawem Diezmiennem, niepisanem, boskiem, w różnicy od nomos, co oznacza prawo ludzkie, doczesne. Stąd jedne z najsławniejszych w Grecyi, a najświetniejsze w Atenach w porze siej by, uroczystości, Tesmoforye, z udziałem samych kobiet, sławiące boginię, która kobietę z samicy uczyniła ogniska domowego kapłanką. Co większa, zakon małżeński rozciągnięto do wszystkich zasadniczych praw rodziny i życia ucywilizowanego (©sojioł A^iTjtpoę), które powstało z zaprowadzenia rolnictwa, według sy-stematu filozofii historyi, powszechnie przyjętego u Greków (Arystot. Polit. II, 5). Płody nadając ludziom i wkładając ich do pracy nad uprawą, D. sprawiła to, iż przestali żyć jak zwierzęta, iż ograniczyli ozyny swe prawami. Chełpili się też Ateńczycy, że w ich kraju pszenica i prawa powstały razem. Te zasadnicze prawa życia rolniczego i ucywilizowanego streszczały się w tern, co nazywało się w Atenach „przepisami Tryptole-ma" (ucznia i ulubieńca D-ry), a przechowywane było w Eleuzie, w przybytku bohatera. Trzy z nich przytacza Porfiryusz zaKsenokratesem: „Czcić rodziców; bogom ofiarowywać pierwiastki płodów; nie nękać zwierząt domowych“. Niedaleką już od tych praw rodzinnych drogą doszła D. do opieki nad najważniejszemi aktami życia obywatelskiego i stała się przewodniczką w zakładaniu osad (pyrgo foros) i w zgromadzeniach ludowych, które zwykle po żniwach, w wielu miejscowościach rozpoczynały się od wez wan;a D ry.

Działalność jej przecież nie kończy się na powierzchni ziemi, ale jeszcze przebija skorupę i wkracza w głąb: za przydomkiem chtonia (ziemna) idzie katachtonios (podziemna); jeszcze jeden krok, a będzie to bogini piekielna, bogini zmarłych, pogrzebów, otwierająca wrota do krainy cieni (skąd czasami podają jej klucz do ręki), i taką ona jest w uroczystościach ateńskich, zw. Ho raj a. W tem-to dopiero zaokrągleniu spostrzegamy kolejno cały, stopniowy proces nieustającego przepływu od życia do śmierci i nawzajem, a to na podstawie obserwacyi zjawisk, jakim ulega roślina. Przez pewien przeciąg czasu ziarno istnieje nad powierzchnią ziemi; dojrzawszy, o-pada, ziemia je pochłania, rozkłada: ziarno w swej formie pierwotnej ginie, ale nie ginie treść jego: wystrzeliwa łodygą, kiełkiem, kwiatem, nowem ziarnem, i tak w kolej, bez końca. Bez końca? A więc byt jego jest nieskończony, nieśmiertelny. Oto przez jaką obserwacyę a następnie assymila-cyę do ziarna treści ludzkiej, za Egipcyanami i innemi ludami, przyszli Grecy do pojęcia nieśmiertelności duszy na drolze religijnej, wprzód, nim się tern zajęła filozofia. Tu spoczywa punkt wyjścia, źródło całej mistyki kultu D-y; i to też stanowi rdzeń tajemnic Eleuzyjskich, instytucyi poświęconej wtajemniczaniu adeptów w pojęcie nieśmiertelności na podstawie faktów iszczących Bię w świecie natury, które tym sposobem przeniesione zostały na świat duchowy. W tym-to właśnie transcendentalizmie zachodzi rozdwojenie bogini na matkę i córkę. Pierwotnie, ściśle pilnując się wzoru roślinnego, mistyka przenosiła i dusze ludzkie z powierzchni ziemi w jej wnętrze i nawzajem, wcielając je w nowe organizmy. Surowa ta palingenezya, czysto ziemska i rolna, subtelnieje z czasem, uduchowia się stopniowo z postępem myśli religijnej, i zrywając ścisłość z ziarnem analogii, służącej tylko za punkt wyjścia, dochodzi do pojęcia nieśmiertelności prawdziwej, do życia pozagrobowego. Tylko idea ta mieści się już nie w pojedyńczem bóstwie, ale w dwóch, stanowiących mistyczną jedność: życie przedgrobo-we (chtonios) wyraża się w matce Demetrze, nad zagrobowem (katachtonios) panuje córka, Persefone-Kore.

Przedstawiliśmy samo jądro mitu. Ażeby wyczerpać jego wszystkie szcżegóły, jakie wyłowić się dadzą po rozmaitych szczątkach i śladach, trze-baby napisać książkę, a i tak, dla braku ciągłości pomiędzy odkrywającemi się szczegółami, trudno-by było o metodyczne wyobrażenie idei tego mitu. Wedle formy przyswojenia go sobie w jakiejś krainie, w jakiemś mieście, wedle fantazyi poetów i hierofantów,—wytwarzają się odmienne wersye, z dodatkami, obcinkami lub komplikacyami, o ja-łacińskiemu genius, staro-łacińskiemu cerus; stąd Ceres od creare (tworzyć); czemu i genius służyć może za objaśnienie, bo pierwiastek tego wyrazu — gen o, gigno, rodzę — także oznacza twórczość: zatem Ceres=twórczyni). Kampańczy-cy ochotnie przyjęli kult D-ry, jako bogini szczególniej nadającej się dla takiej jak ich krainy, niezmiernie do uprawy wszelkiego zboża podatnej, która się też tam wysoko rozwinęła, a niebawem powstało i upowszechniło się w onej krainie podanie, opiewające, że D. i Dyonizos przybyli tam i współzawodniczyli z sobą o dzierżawę. D., utożsamiona z Damuzą czczoną w Kapui, stała się dla mieszkańców boginią nad boginiami, pod nazwą Kerri, Ceres. Widocznie zatem Etruskowie z Kampanii, której część w VI wieku przed Chr. zajęli, i z którą blizkie stosunki lądem i morzem utrzymywali, zapożyczyli imienia i osoby Kerri, Cerery, a zarazem dali jej miejsce w szeregu

w*

Yf'To

i!

\ fili

ai

JM

iù

Mm

mim

\>

fi

\{h

■\K

'L

Fig 90. Demeter

ze ściennego malowidła pompej ańskiego (w Muzeum neapolitańskiem).

kich świadczą te napisy rozliczne, te wyobrażenia artystyczne, których po muzeach znajduje się mnóstwo, odnośnie do bóstw pod mit ten podciągniętych. Dla bliższego z nim obeznania się potrzebne są specyalne monografie; my zaś treść jego przedstawiliśmy głównie ze strony kultu ateńskiego, do którego zaliczamy i instytucyę eleuzyjską.

Dawne religie italijskie miały pewną liczbę bogiń ziemnych, w pojęciu i pierwiastku blizko spokrewnionych z D-rą, jako to: Tellus, Ops, Fortuna Primigenia z Preneste, a zwłaszcza Bona De a. W Kampanii nade wszystko unarodowił się helleński kult D-ry, taki zupełnie, jaki przynieśli z sobą osadnicy greccy, tylko, że bogini nadano nazwę Ceres, nazwę, nie osobistą, lecz rodzajową (w języku Osków wyraz kerres odpowiada

Fig. 91. 1) Demeter, 2) Plutus i 3) Korę. Płaskorzeźba z Eleuzy.

swych bogów niebiańskich. Lecz oprócz tej danej, nie zdaje się, ażeby Ceres miała wielkie znaczenie w ich mitologii; nie znamy nawet etruskiej formy jej imienia. Z Kampanii też kult Cerery przeszedł do Rzymu, a to w ten sposób, że w r. 490 przed Chr., dyktator Postumius, dla odżegnania nieurodzaju i głodu, radząc się ksiąg sybillińskich, znalazł tam rozkaz wystawienia świątyni na cześć bóstw; Cerery, Libera i Libery (w tekście greckim brzmiało to zapewne: Demeter, Dionysos i Kore). Świątynia we trzy lata potem stanęła, zbudowana i przystrojona przez Greków; a wbrew imionom latyńskim, obrządek w niej odbywał się w formie i języku greckim, do tego stopnia, że kult Cerery zaliczony został nawet między sacra peregrina, na równi z kultem Asklepiosa i Magna Mater (Cybela). Kapłanki świątyni były Greczynkami i aż do|czasów Cycerona (Pro Bal-

część 3, str. 407—701).

bo, 24) wybierano je z Neapolu i Velii; wszystkie też uroczystości tej bogini, Cerealia, odbywały się na sposób grecki, greckie też były jej symbole, typy i legendy w Italii. Pomimo jednak obcego pochodzenia, kult Cerery potężnie przyswoił się Rzymowi, tak, że pozostał w państwie, jako religia urzędowa, aż do ostatniego tchu pogaństwa, jak świadczą napisy i monety; wspominają o nim pisarze, prozaicy (Cycero, zwłaszcza w Verresie), poeci: Owidyusz, Stacyusz, Silius It., Klaudyan; ostatnie zaś i najdalsze echo tego kultu odbija się w opowiadaniu Jul. Firm. Maternusa (De error, prof, relig., 7)—Do najważniejszych źródeł należą: Preller: „Demeter und Persephone“ (Hamburg 1837); tegoż „Griechische Mythologie“ (wyd. 2, tom I, str. 618 — 655); tegoż art. „Eleusinia“ w „Real-Enc.“ Paulego; Welcker „Griecb. Götterlehre“ (t. I, str. 385—392; t. II, str. 467—591); Maury „Hist, des relig. de la Grèce ant.“ (I, str. 67—73 i 463—485); Le norman t „Monogr. de la Voie Sacrée Eleusinienne“; tegoż art. „Demeter“ w „Dict. des antiq.“ wyd. Saglio i Daremberg. Z pożytkiem też odczytać można Overbe’cka „Griech. Kunstmythologie“ (t. II,

K. K.

Demeter, Dimitrija, zasłużony pisarz chorwacki (* 1811 w Zagrzebiu—f 1872 tamże), po chodził z rodziny greckiej, która, opuściwszy Macedonię, osiedliła się w Chorwacyi; kształcił się naprzód w Zagrzebiu, potem studyował filozofię w Hradcu styryjskim, medycynę w Wiedniu i w Padwie, a w r. 1836 osiadł w Zagrzebiu na praktyce lekarskiej. Wkrótce wszakże, jako wielki zwolennik Gaja, połączył się z głównymi przedstawicielami ówczesnego ruchu umysłowego i cały się oddał literaturze. Z pism jego były bardzo poczytne: poemat epicko-liryczny „Grobnićko polje“ (1842), tragedya „Teuta“ (1843); dramaty: „Ljubov i dużnost“; „Krona osveta* i in.; oraz nowelle* „Otac i sin“; „Iva i Neda“; „Meteż“; „Jedna noć“ i in. Oprócz tego od r. 1839 wydawał czasopismo „Danica“ i almanach „Iskra“ (1844—1846), a jako sekretarz namiestnictwa zagrzebskiego był od r. 1856 redaktorem urzędowych „Naród. Novin“. Wielkie przy tern oddał usługi i teatrowi chorwackiemu, którego rozwój ściśle jest związany z jego imieniem. Jako prezes komitetu zarządzającego teatrem narodowym w Zagrzebiu, podtrzymywał go moralnie i materyalnie, a jako pisarz dramatyczny dbał o repertuar wyborowy i wzbogacił go wła-snemi przekładami sztuk co najlepszych, które wydał p. t. „Izbor igrokaza“ (Zagrzeb 1840—42). Ułożył opróoz tego libretta do oper Lisinskiego: „Ljubov i zloba” (1846) i „Porin“.—Najcelniejsze utwory D-a: „Grobnićko polje“ i „Teutę“, wydała r. 1891 Matica chorwacka z życiorysem autora, napisanym przez Mazuranicza i Markowicza. Zarówno poemat, jak i tragedya, odznaczają się bujną fantazyą, bajronowskim romantyzmem, siłą dramatyczną, glębokiem wtajemniczeniem się w ducha przeszłośoi i gorącą miłością kraju.—„Ottuv Slo-vnik nauć.“    *

Demetoka, ob. D i m o t i k a.

Demetrias, w starożytności miasto w Tessalii, nad zatoką Pagazejską ('sinus Pagasaeus, dziś Volq), założone w 290 roku przed Chr. przez De-metryusza Poliorcetesa, było zazwyczaj rezyden-cyą późniejs«ych królów macedońskich. Rzymianie zdobyli je w 196 r. przed Chr. Ślady zachowały się dotąd na wzgórza, pod wioską Gorycą, niedaleko dzisiejszego miasta Bolos, cz. Volo. And- s-

Demetryusz—imię dwóch monarchów Macedonii z domu Antygonidów, oraz trzech królów Syryi z domu Seleucydów:

a) Królowie Macedonii:—1) D. I Poliorcetes („Zdobywca miast“) ur. 337 przed Chr., był synem Antygona, jednego z wodzów Aleksandra W-go. Młodzieńcem jeszcze odznaczył się w wojnach prowadzonych przez ojca z Perdykasem a następnie z Ptolemeuszem, Seleukosem i Lizymachem. W r. 307 Antygon posłał go do Grecyi, dla odebrania rządów Kassandrowi; D. zdobył Ateny i wygnał stamtąd wielkorządzcę kasBandrowego, Demetryusz a Pale r yjsk ieg o (ob.), poczem, obsypany czcią i pochlebstwami, zwrócił się przeciwko Ptolemeuszowi, opanował Cypr i zniósł pod Salaminą, stolioą tej wyspy, flotę swojego przeciwnika. Przyjąwszy wraz z ojcem, Antygonem, tytuł królewski (r. 306), przedsięwziął wyprawę do Egiptu, która wszelako skończyła się niepomyślnie; następnie obiegł Rodos (305 r.), lecz nie zdołał go zdobyć. Wezwany przez Ateńczyków, zagrożonych ponownie przez Kassandra, wypędził tego ostatniego z Grecyi i wkroczył po raz wtóry do Aten, gdzie obywatele oddali mu cześć boską i wyznaczyli na mieszkanie Partenon. Pomimo, że nowy półboźek ohydną rozpustą skaził ten święty przybytek, ogłoszono go—na ogólnem zgromadzeniu reprezentacyi państw greckich w Koryncie—„naczelnym wodzem wyzwolonej przez niego Grecyi“. W r. 302 D. pośpieszył do Azyi na pomoc ojcu, pozostającemu wciąż w wojnie z Seleukosem i Lizymachem; atoli w bitwie pod Ipsus (301 r. przed Chr.) poniósł straszliwą klęskę i ujrzał się nagle ogołoconym z całej swej potęgi. Antygon poległ w boju, a państwo jego podzielili między sobą zwycięscy; podbite przez D-a kraje odpadły od niego, i nawet Ateńczycy zamknęli przed nim bramy swojego miasta. Pozostało przy nim zaledwie kilka twierdz Peloponezu i Hellespontu, a w Azyi Tyr, Sydon i Cypr. Los uśmiechnął się mu znowu, gdy Seleukos poprosił go o rękę córki, Stratoniki; D. wrócił z wojskiem do Greoyi i długiem oblężeniem zmusił Ateny do poddania się, obszedł się wszakże z niewiernymi mieszkańcami z rzadką wspaniałomyślnością. Wkrótce potem, skutkiem śmierci Kassandra i krwawych zatargów pomiędzy jego synami, zasiadł na tronie macedońskim (294 r.); atoli po siedmiu latach panowania, wplątawszy się w wojnę z królem Epiru, Pyrrusem, oraz sprzymierzeńcami jego: Lizymachem, Seleukosem i Ptolemeuszem, i opuszczony przez własne wojsko, zmuszony był uchodzić z Macedonii (287 r.). Tułał się po Grecyi, poczem, zebrawszy nowe wojsko, wylądował w Azyi z zamiarem odebrania zięoiowi swemu, Seleukosowi, Cylioyi, ale

się dostał do niewoli. W pałaeu Seleukosa, otoczony I Partów, któremu Sydetes zdawał się być niebez-licznym i wspaniałym dworem spędził w zbytku ' piecznym, zwyciężył swego brata i wrócił do po-i rozpuście ostatnie trzy lata awanturniczego źy- siadania swojego państwa (r. 130). Ku końcowi cia. Umarł w Apamei nad Orontesem w r. 283. panowania wydał wojnę królowi Egiptu, lecz Pto-Był to umysł niepospolicie przedsiębiorczy i śmia- lemeusz Fiskon wysunął przeciwko niemu nowego ły, który, według słów Plutarcha, jego biografa, pretendenta do korony, Aleksandra Zabinę; pobity z największemi cnotami największe łączył wady.—2) przez tego ostatniego pod Damaszkiem (126 r.), D. II, syn Antygona Gonatasa i Fili, wnuk poprze- zginął w Tyrze, gdzie szukał schronienia. — 3) D. dzającego, panował w Macedonii od r. 242 — 233 III E u ca er u s, jeden z ostatnich Seleucydów, syn przed Chr. Za życia ojoa odniósł pod Dadium Autyocba VIII i brat Antyocha IX. Wraz z bra-zwycięstwo nad Aleksandrem, królem Epiru, i wy- tem Filipem zwyciężył Antyocha (X) Euzebiusza, pędził go z Macedonii. Podczas swych dziesięcio- później wypędził swojego brata, który jednak zna-letnich rządów wojował mniej lub więoej szczęśliwie lazł pomoc u Arabów i Partów, wrócił do Syryi, z północnemi plemionami barbarzyńskiemi, oraz z Eto- wziął D-a niewoli i wysłał go do Partyi, gdzie lijczykami i Achajczykami Był ożeniony najpierw ze tenże zmarł między 80 a 70 r. przed Chr. Stratoniką, córką syryjskiego króla Antyocha Sotera, Demetryusz z Efezu, budowniczy grecki, je-następnie Ptyą, księżniczką Epiru. Umierając, zo- den z twórców słynnej świątyni Artemidy (Dyany stawił małoletniego syna Filipa (III), pod opieką Efezkiej), spalonej przez Herostrata. Żył w drugiej Antygona Dozona.    połowie V wieku przed Chr.

Ilml

Hml.

Hml.

b) Królowie Syryi: 1)D. I Soter („Zbawca“), Demetryusz Faleryjski, mąż stanu grecki, syn Seleukosa IV Filopatora, panował w Syryi mówca i filozof (* około 345 r. przed Chr. w Fa-162 — 150 przed Chr. Poprzednio przebywał leronie w Attyce—f 283 r. w Egipcie). Pochodził w Rzymie (od r. 175) jako zakładnik, gdy go do- z ubogiej rodziny; brat jego Himereus był jednym szła wiadomość o śmierci ojca. Za poradą histo z oskarżycieli Demostenesa w sprawie Harpalosa, dla ryka Polibiusza zbiegł więc do Syryi, ażeby upo- niego też prawdopodobnie napisał Dynarch swą mnieć Bię o swoje prawa do tronu, zagarnianego pod- „Mowę przeciwko Demostenesowi*. D. był ucz-czas jego nieobecności kolejno przez Antyocha IV niem perypatetyka (ob.) Teofrasta; jako mówca Epifaniusza i Antyocha V Eupatora. Znalazłszy pozyskał rychło u swoich współziomków wpływ w swym kraju stronników, kazał Antyocha V wraz taki, iż Kassander, gdy zdobył Ateny, postawił z wielkorządzcą Lizyaszem uwięzić i stracić, po- go na czele rządu. Dziesięcioletnie jego rządy czem włożył koronę ojcowską. Uwolnił Babilonię stanowią jedną z piękniejszych kart późniejszej hi-od tyranii Tymarcha i Heraklidesa (stąd przydo- storyi Aten; miasto się cieszyło spokojem i spra-mek Soter). Prowadził wojnę z Machabeuszami wiedliwością, podniósł się dobrobyt materyalny, w Judei oraz z kr. Kappadocyi, Aryaratem VI. Ato- zakwitły nauki i sztuki, za co wdzięczni Ateń-li skutkiem swego opilstwa i okrucieństwa obudził czycy mieli mu postawić 360 posągów. Nie* ku sobie taką nienawiść w poddanych, iż wybuchło przyjaciel zbytku, przeciwko któremu wydał kilka przeciwko niemu powstanie, na czele którego sta- praw, zalecający ziomkom surowość obyczajów, D. nął Aleksander Balas, rzekomy syn Antyocha Epi- sam wszakże otaczał Bię niesłychanym przepychem, fanesa. W wyprawie przeciw Balasowi zginął W r. 307, gdy Demetryusz Poliorcetes przedsięwziął D.—2) D. II Nikator (»Zwycięzca“), syn poprze- wyprawę na Ateny, zmienni Ateńczycy wygnali dzającego, panował 146—126.—Był zakładnikiem swojego ulubieńca z miasta i, strzaskawszy wznie-w Rzymie, gdy wybuchł rokosz przeoiwko jego oj- sione mu posągi, na śmierć go skazali. D. u-cu. Przybywszy do Syryi, pokonał uzurpatora, Ale- dał się do Ptolemeusza Sotera, który otaczał go ksandia Balasa, i został ogłoszony królem. Nie- wysokim szacunkiem i zasięgał jego rady we długo wszakże cieszył się spokojem, albowiem już wszyskich ważnych spawach. Za jego przyczynie-w roku następnym wystąpił przeciwko niemu, jako niem się Ptolemeusz założył słynną bibliotekę ale-pretendent do tronu, syn Balasa, Antyoch Teos. ksandryjską, on też był pierwszym a nader gorliwym Popierany przez Macbabeusza, Jonatana, oraz syryj- jej bibliotekarzem. Atoli po śmierci swojego prote-czyka, Diodota Tryfona, Antyoch opanował więk- która D. wpadł u następcy jego, Ptolemeusza Fila* szą część Syryi, został jednak wkrótce zamordowany, delfa, w niełaskę, i został wygnany do górnego skutkiem czego D. utrzymał się w swych posia- Egiptu, gdzie wkrótce umarł, podobno wskutek uką-dłościacb. Obrawszy sobie rezydencyę w Laodycei, szenia żmii. Pozostawił liczne pisma treści filozo-przedsięwziął w r. 140 wyprawę przeciwko Par- ficznej i historycznej obok mów politycznych, wyso-tom, poraził ich kilkakrotnie, lecz w końcu zdra- ko cenionych przez współczesnych, a także i przez dziecko wzięty został do niewoli, w której pozosta- Cycerona. Niestety, z mów jego przechowały się wał prawie lat dziesięć. Król Partów, Arzaces, ob- tylko urywki, a z prac filozoficznych znamy jedynie chodził się z nim wszelako bardzo dobrze, a na- tytuły.—Por. Ostermann „De Demetrii Phalerei wet dał mu za żonę córkę swoją, Rodogonę, po- vita etc.“ (tom I i II, Hersfeld 1847; tom III, Ful-mimo, że D. był już ożeniony z córką Ptolemeu- da 1857). sza Filometora, króla Egiptu. Tymczasem tro- Demetryusz, król Baktryany, ob. B a k t r y a. nem syryjskim zawładnął brat D-a, Antyoch Sy- Demetryusz, wyznawca zasad szkoły cynic-detes. D. usiłował dwukrotnie uciec z niewoli, kiej, żyjący w Rzymie za czasów Nerona i We-lecz bezskutecznie; wreszcie uwolniony przez króla spazyana, przyjaciel Seneki, ozęsto przez niego

K. K.

wspominany. Trudno go nazwać filozofem we właściwem znaczeniu, nic bowiem, zdaje się, nie pisał, a wyznawane przezeń zasady, jakkolwiek szlachetne, nie mają nic oryginalnego. Zgodnie z duchem szkoły, przeciwił się on wszelkiej spekulacyi; uprawiał moralność, ale także nie w sposób naukowy, tylko praktyczny, to jest na podstawie kilku teorematów, postawionych apodyktycznie. Idąc za wskazówkami Seneki, dowiadujemy się, że D. zalecał: szukać zadowolenia i dobra, nie w rzeczach zewnętrznych, lecz w samym sobie, w mocy i wolności ducha; nie lękać się śmierci, która jest raczej wyzwoleniem; nie obawiać się niczego od bliźnich, a tern mniej od bogów; ziemię uważać za wspólną ojczyznę ludzi; lekceważyć zarówno rozkosze, jak dolegliwości. Ma to być życie mędrca. Kilka jeszcze tego rodzaju zdań, bardzo podobnych do zasad stoickich, a tern samem przez Senekę wysoko podnoszonych, starczy, według D-sza za całą naukę filozofii. Zasady te wprowadził on przedewszystkiem w swoje własne życie i to obudziło ku niemu powszeohny szacunek. Należał zatem do tych filozofów praktycznych, którzy w Rzymie, zwłaszcza w epoce upadku obyczajów, mieli wielki kredyt, ale którzy dla ruchu filozofii nie uczynili nic. I gdyby też nie pisma Seneki, nic-byśmy może o D-szu tym nie wiedzieli.—Zob. Seneki: Epist. 62, 67; Provid rozd. 3 i 5; Vita beata roz. 18; Benef. VII, 1 i 8.—Wspominają jeszcze kilku tegoż imienia i tegoż rodzaju filozofów, ale z tak już szarego końca, że o nich niema nic do powiedzenia.

Demetz Fryderyk August, filantrop francuski (* 1796 -f 1873), był radzcą trybunału Sekwany, potem sędzią śledczym, wice-prezesem po-licyi poprawczej, wreszcie radzcą sądu apellacyj-nego w Paryżu Jako urzędnik sądowy, znając opłakane położenie więźniów, przejął się myślą o konieczności reformy w systemacie więziennym, z drugiej zaś strony o potrzebie opieki nad tymi, którzy uwolnieni zostali dla tego, że śledztwo nie wykryło ich winy, lecz nie mogą znaleźć zajęcia, z powodu nieufności, jaką obudzają śród społeczeństwa. Dla zaradzenia ich niedoli, D. założył w Paryżu przytułek dla nich, a tym czynem wysoce filantropijnym ściągnął na się uwagę ówczesnego ministra spraw wewnętrznych, hr. Montalivet, który, mając sobie powierzone zajęcie się reformą peni-tencyarną, wysłał D a kosztem rządu do Stanów Zjednoczonych A. P. dla zbadania na miejscu znakomitych więzień celkowych, a następnie do Belgii, Hollandyi i Niemiec. D. za powrotem do kraju w ciekawem sprawozdaniu z wycieczki swojej stanowczo się oświadczył za więzieniami celkowemi, którym do końca życia najskuteczniejsze wpływy i trwałe rezultaty przyznawał. Nie o samych wszakże pełnoletnich przestępcach myślał: nierównie żywiej zajmował go los tych biednych dzieci, które, uwolnione przez sądy, z powodu swojej nie-lotności, szły do więzień poprawczych, gdzie się wychowywały na skończonych zbrodniarzy. Aby tej niedoii zaradzić, Demetz postanowił założyć, na wzór zbadanej przezeń pod Hamburgiem kolonii des Rauhen-Hauses, osadę rolną dla przestępców małoletnich we Francy i. Zaznajomiwszy się z bogatym i ludzkim wice-hrabią Brotignières de Courteilles i przedstawiwszy mu swe plany, znalazł u niego najżarliwsze poparcie i na darowanym przez niego gruncie pod miastem Tours, w r. 1839, wystawił pierwsze domki kolonii Mettray, którą przy współdziałaniu jego tak wzorowo urządził, iż wkrótce zasłynęła w całej Europie i stała się wzorem dla wielu innych takich zakładów, niekiedy nawet przyjmujących jej nazwę, jak np. Mettray hollenderska pod Ziitphea, oraz Mettray angielska. Temu szlachetnemu zadaniu oddał się D. całą duszą i opuścił dla niego zawód swój sądowniczy, który mu świetną przyszłość rokował; lecz za to zdobył sobie chwałę nieśmiertelną, jako

V*¹

mĘmmi

Fig. 92. Demetz Fryderyk.

prawdziwy dobroczyńca ludzkości. D. był oprócz tego wiceprezesem stowarzyszenia zachęty do dobrego, członkiem rady zarządzającej stowarzyszenia opiekuńczego nad sierotami Alzacyi i Lotaryngii, członkiem korespondentem akademii nauk moralnych, oficerem legii honorowej i Gwiazdy północnej, którą go zaszczycił król szwedzki. —Pisał wiele, ale mało drukował; celniejsze jego prace są następujące: »Projet d’établissement d’une maison de refuge pour leE; prévenus acquités, a leur sortie de prison“; »Lettre sur le système pénitenciaire, adressée au Conseil générale de la Seine 1838, réimprimée en 1872“; »Rapports annuels à la Société Paternelle sur la Colonie agricol de Mettray.“—Porów. „Krótka wiadomość o pierwszych osadach rolnych i o ich założycielach“ A. Moldenha-wera (Kłosy, T. XIX. nr. 480) „Rocz. os. roln“. * Demianka, prawy dopływ Irtysza, w gubernii Tobolskiej, ma źródła w błotach Wasjugańskich niedaleko granicy gub. Jenissejskiej, płynie ku północo - zachodowi, mając na obu brzegach kilka znaczniejszych osad, i ubiegłszy, około 200 w.,

And. S.

And, S

danych, co znakomicie ułatwiło mu nietylko skoncentrowanie znacznej siły roboczej, ale i posiadanie ludzi, z pracą obeznanych; niezależnie od tego sprowadzał konstruktorów z za granicy i w swoim czasie był głównym i jedynym prawie przedstawicielem przemysłu wyrobów żelaznych w Rossyi. W r. 1703 otrzymał tytuł szlachecki z pewnemi szczególnemi prawami oraz ze zmianą nazwiska Antufiewa na Demidowa. Wzmagając się w dostatki i znaczenie, a korzystając z opieki Piotra Wielkiego, odr. 1716—1825 założył cztery ogromne fabryki żelaza na Uralu. Przy budowie miasta Petersburga był głównym doradzcą ces. Piotra i nie szczędził funduszów na uświetnienie jego zamiarów.

E. D.

wpada do Irtysza, między wsiami Demiańsk i Ju-rowskoje.

Demiańsk, miasto powiatowe w gubernii Nowogrodzkiej, nad spławną Ja wonią, która poniżej wpada do Poły, a z nią razem do Łowati, należy do rzędu starszych osad w tych Btronach, gdyż wspominane jest w połowie XV w. pod nazwą Demona; do godności powiatowego podniesione w 1824 r. Pod względem handlowym i przemysłowym nie ma żadnego znaczenia. Są tu dwie cerkwie, szkółka elementarna, szpital, 220 domów, prawie wyłącznie drewnianych, i 1 405 m-ców, którzy trudnią się głównie rolnictwem. — Powiat De-miański zajmuje południową część gubernii, na przestrzeni 5 831 km. □; przedstawia krainę pagórkowatą, która na wschodzie przechodzi w sy-stemat gór Wałdajskich i Lasu Wołchońskiego. Wszystkie wody uprowadza Łowat', głównie przez prawy swój dopływ Połę, która przyjmuje między innemi Potomet’ i Jawoń, obie żeglowne; jezior dość znaczna ilość, z tych najważniejsze Seliger i Welje, na grauicy powiatu Wałdajskiego; błota znaczniejsze i leżą w zachodniej, nizinnej części, z nich największe Newij-Moch, mające 370 w. □ powierzchni. Lasy znajdują się również na zachodzie, wzdłuż rzek; na wschodzie są niewielkie i zrzadka rozrzucone. Grunt wogóle nieurodzajny, częścią iłowaty i bagnisty lub torflasty, częścią piaszczysty; z tego też względu rolnictwo na nizkim stoi stopniu: sieją głownie żyto i owies i sadzą nieco kartofli, lecz to nie wystarcza na miejscowe potrzeby. Ludność szukać musi zapewnienia bytu w innych środkach do życia, a mianowicie: w spławie drzewa, w przemyśle leśnym, budowie statków, polowaniu i rybołówstwie. Przemysł i handel prawie nie istnieją. Ogólna ludność powiatu w r. 1892 dosięgała 74 434 głów i składała się z prawosławnych wielkorossyan; liczba innych żywiołów narodowościowych i wyznaniowych nieznaczna.

Demidow Nikita, właściwie Demidowicz, syn Demida, znakomity przedsiębiorca rossyjski, dał początek bogactwu i był protoplastą znanej i wysokie godności piastującej rodziny Demidow ów (* 1656— f 1725). Ojciec jego, zwany Demid Antuflew, jeszcze w 1672 roku był kowalem w tulskiej fabryce broni, gdzie i on też pracował. Jakiemi drogami doszedł D. do pewnej zamożności i wyrobił sobie stosunki—niewiadomo, w czasie jednak wojny północnej miał sposobność przedstawić Piotrowi Wielkiemu tak dobre okazy broni, iż cesarz oddał mu całkowitą dostawę jej dla wojska, z którego to przedsiębiorstwa fabrykant tak znakomicie się wywiązał, iż nietylko znacznej dorobił się fortuny, ale zyskał Bobie i względy cesarza. Piotr Wielki w r. 1701 na rozszerzenie fabryki broni nadał D. ziemie strzeleckie około Tuły i Szczygocka, a w r. 1702 sprzedał mu obszerne zakłady żelazne Wierchotur-skie w gub. Permskiej, nad rz. Nejwą, urządzone jeszcze za czasów Aleksieja Michajłowicza, na nadzwyczaj dogodnych warunkach spłacania długu rządowego dostawą wyrobionego w zakładach żelaza. W tymże roku D. otrzymał prawo skupu pod

E. D.

Demidow Akinfij, syn Nikity (* 1678 r. — f 1745). Otrzymawszy po śmierci ojca znakomitą fortunę i kierownictwo bogatych zakładów przemysłowych, a posiadając nie tylko praktyczne, ale i teoretyczne wykształcenie zawodowe, z całem zamiłowaniem poświęcił się górnictwu i dał początek eksploatacyi bogatych skarbów, dotąd w Rossyi w zaniedbaniu pozostających. Oprócz 9 ciu hut żelaznych, które w różnych miejscach cesarstwa pozakładał, odkrył bogate rudy srebra w Ałtajsku i zaczął rozwijać kopalnie magnetytu, malachitu i as-bestu. Dał on pierwszy wskazówkę do eksploatowania licznych bogactw kopalnych Uralu.

D. P r o k o f i u s z, syn Akintija (1710 — 1786), znany ze swych dziwactw. W r. 1778 urządził w Petersburgu zabawę dla ludu, podczas której 500 osób zapiło się na śmierć. Ogromne bogactwo (miał z górą 10 000 poddanych) łatwo pozwalało mu uskuteczniać zamiary filantropijne. On-to założył w Moskwie dom podrzutków, ofiarując nań z górą milion rsr., oraz szkołę handlową w Petersburgu, na którą dał 250 tysięcy. Brat jego D., Nikita (1724 —1789), odznaczał się zamiłowaniem do nauk i podróży, korespondował z Wolterem i wydał ,/Kyp* Hajrt nyTemecTBifi bï> uyarie Kpaa“ (1786). Syn jego, M i k o ł a j (1773—1828), walczył z Turkami przy boku ks. Potemkina i zbudował własnym kosztem fregatę. W r. 1812 utrzymywał pułk żołnierzy dla walki z Francuzami. Był posłem ros-syjskim we Florencyi, gdzie mu w 1871 r. wystawiono pomnik za ofiary na cele dobroczynne Pomiędzy innemi ofiarami dał 100 000 rs. na dom inwalidów w Petersburgu.—D. Paweł, syn Grzegorza, wnuk Akinfija (1738—1821), kształcił się w Getyndze i Fryburgu oraz długo podróżował po Europie. Był wytrawnym przyrodnikiem, korespondował z Linneuszem i Buffonem. Łożył bardzo wiele na cele kształcenia młodzieży. Ufundował liceum demidowskie, znajdujące się w mieście gub. Jarosławiu, oraz dał znaczne fundusze na uniwersytety w Kijowie i w Tobolsku (obecnie w Tom-sku). W Jarosławiu znajduje się jego pomnik, wystawiony r. 1829.—P a w e ł, syn Mikołaja (1798 — 1841), koniuszy dworu, gubernator kurski, ustanowił tak zw. „nagrody demidowskie“ za prace naukowe. Brat jego, Anatol (1812—1870), większą część życia spędził za granicą; ofiarował z górą 500 tysięcy rubli na tak z w. „Dom demidow-

ski opieki nad pracownikami“ i 100 000 na „Mi- dzieje właściwe, zastanawia się D. w czterech do-kołajewski szpital dziecinny“. W r. 1841 poślubił datkach nad niektóremi poszczególnemi faktami, siostrzenicę Napoleona I, Matyldę (siostrę księcia 1 tak w 1-szym p. n. »Krótkie zebranie“ rozważa Napoleona), i nabył księstwo San Donato pod Flo- przymioty cechujące publiczne i domowe życie kró-rencyą, dodając do swego nazwiska tytuł księcia lów; w 2-im p. n. »Zebranie przykładów“, wylicza San Donato.—Paweł, syn Pawła (1849—1885), wypadki godne pamięci, jakie się królom i innym kształcił się na uniwersytecie petersburskim, słu- sławnym mężom polskim trafiły; w 3-im rozbiera żył w ambasadach rosByjskich w Wiedniu i Pary- »wojenne sprawy"; w 4-ym daje »zebranie cudów żu, a od roku 1871 do 1876 był prezydentem mia- i dziwowisku. Według W. A. Maciejowskiego, au-sta Kijowa. Brał także udział w publicystyce i na- tor »umiał myśleć, lubo myśli swoich należycie pisał broszurę o kwestyi żydowskiej w Rossyi. W r. rozwinąć nie był w stanie, ani zdołał rozumować 1872 pozwolono mu używać w Rossyi tytułu ks. nad wypadkami, które osobliwością swoją uwagę San-Donato, odziedziczonego po zmarłym bezdzie- jego ściągnęły na siebie“. Wydał także mowę, tnie stryju, Anatolu.    Hł- mianą na pogrzebie Janusza Radziwiłła, pod tyt.

P. Chm.

Demidowit (mineral.). Nazwę tę nadał Nor- „Muemosynon* (Wilno 1621). denskiöld minerałowi z Niżnie - Tagilska, two- Demitzas Marga rites, nowogrecki filolog Marzącemu cienką, niebieską powłokę na malachicie, syczny (* w Ochrydzie w Albanii), kształcił się a składa się on z 31.55 krzemionki, 5.73 kwasu fo w Atenach i w Berlinie, stopień doktora filozofii sfornego, 33.14 tlenniku miedzi, 20.47 wody, z do- otrzymał w Lipsku. Od r. 1869 prowadzi własny datkiem nieco glinki i magnezyi. Jest to tylko zakład naukowy w Atenach, gdzie jest zarazem mieszanina krzemianu miedzi z fosforanem. K-³ profesorem w szkole nauczycielek. Napisał prze-Demirhissar, miasto w sandźaku Seres, w wi- szło 20 dzieł, traktujących o geografii i historyi łajecie Saloniki, nad Kurczową, lewym dopływem Grecyi, z których Chronografia i Topografia Ma-Strumy, liczy około 8 000 mieszkańców (Serbów, cedonii otrzymała premium w Paryżu, a Podróż Turków, Bułgarów i Cyganów); ma zamek i ciepłe po Egipcie—w Wenecyi. Wielką też mają war-źródła mineralne.    tość Dzieje rodzinnego miasta autora, Ochrydy

Demiri albo Da mir i (błędnie Domairi) Ke- (Lychneidonu), Ród Skanderbega i Dopiski kry-mal - uddin Abul - baka Muhammed ben Musa (* tyczne do Strabona.    *

w Kairze 1341 — f t-źe 1405), teolog i prawo- Demiurgos (z gr. robotnik). Pierwsi, Sokra-znawca, przez długi czas wykładał tradycye w me- tes i Platon, przyszedłszy do pojęcia pierwszej czecie Al - Azhar w mieście rodzinnem, kilka razy przyczyny wszechistnienia, a nie pojmując, iżby pielgrzymował do Mekki. Sławę swoję zawdzię- ona mogła się rozwijać bez pomocy materyi, użycza dziełu zoologicznemu p. t. »Hajât al-hajvâu“ li tego wyrazu w znaczeniu metafizycznem, na o-(Życie zwierząt), w którem porządkiem alfabetycz- kreślenie Boga, jako twórcy (robotnika) świata, nym opisał rozmaite zwierzęta, nie tyle ze stano- i w tern określeniu blizcy byli Genezy hebrajsk ej. wiska przyrodniczego, ile raczej ze względu na ich Jest to zatem Bóg w pewnej swej funkcyi, w sta-rolę w literaturze, w prawie, w wierzeniach gmin- nie tworzenia, nie oddzielający się u nich jednak nych (w lecznictwie ludowem i wykładzie snów) od tego, którego indziej nazywają Jednością lub i t. d. Księga ta jest prawdziwą kopalnią wiado- Dobrem. Odtąd termin ten, przy mistycznyc-mości do historyi kultury, a ma obok tego wielkie skłonnościach i spekulacyach późniejszej filozofii znaczenie literackie, jako zawierająca w sobie wschodnio - helleńskiej, zaczyna przybierać coraz to wiele wyjątków z poetów i dzieł wcale niezna inne znaczenie. Już w samej szkole Aleksandryj-nych, a bardzo ważnych pod względem historycz- skiej, wolnej spadkobierczyni Platona, znaczenie nym. D. zostawił dwa opracowania swej zoologii, tego wyrazu, w zastosowaniu do Boga, ulega zinia-z tych większe, w dwóch tomach, wyszło w Bu- nie. Plotinus z D-m łączy wyobrażenie duszy laku r. 1867 p. t. »Kitâb hajât alhajvân al Kubra“, świata, dźwigni powszechnej i rozumnej; nie chce a następnie 1875 i 1889 w Kairze. Przekład na bowiem, ażeby Rozum, wyższy Boga pierwastek, język perski znajduje się w bibliotece arsenału któremu przystoi spokój, łączył się z rucbem marc Paryżu; De Sacy przetłumaczył i wydał »Extrait teryi. Proklus, przeciwnie, zwraca się do trójcy de la Grande Histoire des Animaux“ (Strasburg Platońskiej, w której D wi, jako pierwiastkowi 1787), całkowity zaś przekład, dokonany przez czynnemu, po Jedności i Dobru trzecie miejsce Petit de la Croix, dotąd nie ogłoszony.    *    w hierarchii rozumowej wyznacza. Czynność jego

Demitrowicz Paweł (w. XVII), rektor szkoły objawia się powstawaniem idei rzeczowych; te zaś, zboru helweckiego w Wilnie, napisał: „Compen- i stanowiąc zarazem przyczynę zasadniczą istnień, dium abo krótkie opisanie tak książąt i królów mocy swej udzielają duszy powszechnej, rządzą-polskich, jako spraw, przypadków i dawnych dzie- cej światem („Theol sec. Plat.“ V, c. 23). Gnojów królestwa Polskiego“ (w Lubczu 1625). Ko- stycy znowu, ze swemi zasadami religijnemi korzystając głównie z kroniki Kromera, a posiłkując jarzący niektóre pojęcia szkoły Aleks., jeszcze ina-się i innemi, ułożył D. pierwszy krótką historyę czej rozumieli D-ga. Bazylides i Walentyn wi-Polski od początku narodu aż do wstąpienia na dzieli w nim emanacyę boską, bytującą oddzielnie, tron Zygmunta III, i tym sposobem dał pochop do stanowiącą istność podrzędną (hypostasis), zgoła układania podobnych kompendyów w w. XVII po osobną, a oddzieloną od Boga najwyższego mnó-łacinie, a w XVIII po polBku. Opowiedziawszy stwem istnień pośrednich: tym sposobem D. ten

K. K.

Dr 3. P

dnocześnie w Nervi.

Dr J. P.

And. S,

Hml.

stanowi granicę, przejście między światem wyższym i niższym, zepsowanym przez zetknięcie z materyą. Inni gnostycy, jako to: ofici, kainici, nazarejczycy, czynią zeń złego ducha, który, stwarzając świat, wystąpił tym sposobem złośliwie przeciw woli Boga, by dusze z jego łona powstałe udręczać, obarczając je haniebnemi więzami ciała (ob. Gnostycyzm). Jakkolwiek pojęcie D-ga dopro-wadzonem zostało aż do dziwactw, ma ono swój początek i uzasadnienie w niesłychanej trudności, jaką napotyka metafizyka, usiłująca pogodzić naturę Przyczyny najwyższej, niewzruszonej i wiecznej, z temi objawami jej rozmaitemi, zmiennemi, doczesnemi, które występują na świecie w sferze materyalnej i moralnej, jak dobro i złe, prawda i fałsz, wolność i fatalizm, i t. p. Nie potrzebujemy dodawać, że inwencya D-ga, trudność zaznaczywszy, zgoła jej nie rozwiązała.

Demme Herman (* w Altenburgu r. 1802 — f w Bernie d. 18 stycznia r. 1867), lekarz szwajcarski. Początkowo zajmował się teologią i filologią, następnie przeszedł na wydział lekarski i w r. 1830, obroniwszy rozprawę: „Ueber ungleiche Grösse beider Hirnhälften“, został doktorem medycyny. W r. 1831 przybył do Warszawy i był ordynatorem - chirurgiem szpitala Ujazdowskiego; powróciwszy do ojczyzny, osiadł na krótko w Altenburgu, i już w 1832 jako lekarz okrętowy wyjechał do Pensylwanii; po rocznej podróży i zwiedzeniu Paryża otrzymał powołanie r. 1833 do Zurychu na profesora nadzwyczajnego anatomii. Później został profesorem zwyczajnym chirurgii i dyrektorem kliniki chir. w Bernie. Prac jego, przestarzałych już nieco, nie wyliczamy.

Demme Karol Herman (* w Altenburgu w r. 1831—f w Nervi [pod Genuą] d. 29 listopada r.

1864), syn starszy Hermana D-go, także lekarz. Do nauk przykładał się w Bernie i tam godność doktorską otrzymał. Rozprawa „Ueber die Veränderungen der Gewebe durch den Brand* (Frankfurt n. M. 1857), nagrodzona na konkursie, dała mu też docenturę anatomii i chemii patologicznej w u-niwersytecie berneńskim. W r. 1859 wstąpi! jako lekarz wojskowy do służby włoskiej; owocem działalności podczas wojny były „Militärchirurgische Studien in den italienischen Lazarethen von 1859* (Würzburg 1861, 2 części, wyd. III tamże 1864), ora* tłómaczenie dzieła słynnego L. Porty (ob.) p. n. „Die Blasensteinzertrümmerung“ (Lipsk 1865, 9 tablic). W r. 1864 wytoczono mu proces o otrucie Trümpy’ego, ojca narzeczonej, którą również do odpowiedzialności pociągnięto; sąd ich uwolnił, pomimo to wyjechali z Berna i otruli się je

Dr J. P.

Demme Rudolf (* w Bernie d. 12 czerwca roku 1836), syn młodszy Hermana D., również lekarz. Do nauk przykładał się w Bernie, Wiedniu, Paryżu i Londynie, doktorat medycyny o-trzymał w 1859. W lecie r. 1862 został lekarzem szpitala dla dzieci, imienia Jenner a, w Bernie, później docentem chorób dziecięcych; od r. 1877 jest profesorem zwyczajnym tychże chorób, oraz dyrektorem kliniki i polikliniki dla dzieci. Od r.

Encjklop. Powsł Haiti Ze»*. 118. T. XV.

1862 wydaje „Jahresberichte des Jennerschen Kinderspitales“; w podręczniku Gerhard ta napisał monografie: .Erkrankungen der Schilddrüse* i „Anaesthetica“, i wiele prac pomniejszych w „Schweiz. Zeitsobr. für Heilkunde“ i innych wydawnictwach peryodycznych.

Demmin, miasto powiatowe w Pruskiej pro-wincyi Pomorskiej, regencyi Szczecińskiej, na samej granicy Meklenbursko-Szweryńskiej, nad rzeką Peeną, która tu przyjmuje z lewej strony Trebel, a z prawej Tollenae; 10 852 m-ców (1892).— Jest to jedna z najstarszych osad pomorskich, istniała już w VI w., a w dokumentach wspominana jest za Karola W-go. D. założenie swe zawdzięcza Wendom; w XII w. ucierpiał wiele podczas walk Niemców z Wendami, zwłaszcza, gdy go zdobył Henryk Lew w 1164 r.t a następnie Duńczycy w 1177. W pierwszej połowie XIII otrzymał prawo lubeckie i przystąpił do związku Han-zeatyckiego. Podczas wojny trzydziestoletniej przechodził z rąk do rąk, aż nareszcie pokojem westfalskim 1648 r. przyznany został Szwecyi, która go silnie obwarowała. W r. 1721 część miasta po prawej stronie Peeny dostała s.ę Brandenburgii a w 1815 r. i lewa część wraz z całem Pomorzem przeszła do Prus. Obecnie D., po zniesieniu murów i wałów fortecznych, jest jednem z ruchliwszych miast Pomorza; droga żelazna łączy go z Berlinem i Sztralzundem, a statki morskie mniejszego ładunku dochodzą aż pod jego mury. Jest tu gimnazyum, szkoła wyższa żeńska, sąd powiatowy, szpital, bank ludowy, towarzystwo biblijne, odlewnie żelaza i dzwonów, fabryki tytoniu, browary, cegielnie, piece wapienne i t. p. Handel ożywiony zbożem, wełną, masłem i wapnem.

Demmin August, archeolog i estetyk niemiecki (* 1 kwietnia 1823 r. w Berlinie), studyował w Paryżu, gdzie przebywał stale do 1871 r., potem zamieszkał w Wiesbadenie. Przedsiębrał liczne podróże po Europie i Azyi w celu study ów archeologicznych i położył szczególne zasługi w historyi ceramiki oraz uzbrojeń. Był współpracownikiem „Histoire des peintres” K. Blanc’a (1849—75, 14 t.). Ważniejsze dzieła: „D. Kriegswaffen in ihrer hist. Ent.“ (wyd. 3 e Lipsk 1891, tom dod. Wiesbaden

1893); „Encyclopédie. . . des beaux arts plastiques" (5 t., 1872 —80, z 6 000 rysunków); „Guide de i’amateur de faïences et porcelaines“ (Paryż 1873, 3 t., 4-te wyd.); „Guide des amatsuis d’armes et armures anciennes* (Paryż 1869); „Keramikstudien“ (Lipsk 1882—83) etc. D. jest nadto autorem kilku komedyj („Buridans Esel“, „Die Pirkheimer“ i in), dramatów (.Wieland der Schmied“; „Jugendsünden“), oraz romansów („Das Tragi-komisohe der Gegenwar!,“, „Spanisches Blut“).

Demmler Grzegorz Adolf, architekt i polityk niemiecki (* 22 gr. 1804 w Günrow —f 2 st. 1886, w Szwerynie). £o ukończeniu akademii budownictwa oraz sztuk pięknych w Berlinie wstąpił do służby państwowej w Meklenburgu i został tamże w r. 1837 nadwornym budowniczym. Ne tern stanowisku wzniósł cały szereg monumenT talnyoh budynków w Szwerynie, jako to: pałac

Hml.

A. S.

jańskim koniu drewnianym.

wielko-książęcy, teatr, arsenał, i inne, przyczem jeden z pierwszych usiłował z powodzeniem rozwiązać kwestyę udziału w zyskach robotników. Roboty budowlane, dokonywane pod jego kierunkiem, powierzał bezpośrednio robotnikom z pominięciem przedsiębiorców. W skutek roli, jaką odegrał w ruchu politycznym 1848 — 50 r., został w r. 1851 złożony z urzędu. Spędziwszy następnie kilka lat w podróżach za granicą, wrócił w r. 1857 do kraju, gdzie odtąd począł brać czynny udział w ruchu socyalnym. Był jednym z założycieli związku narodowego (1859 r.), oraz partyi ludowej w Sztutgardzie (1868). W r. 1877 został obrany z okręgu lipskiego posłem do parlamen tu, gdzie przystał do frakcyi socyalno-demokra-tycznej. Po rozwiązaniu parlamentu w roku następnym wycofał się z życia politycznego.

Democritus Christianus, ob. Dippel.

Demodex O w. Nużeniec. Jeden z licznych rodzajów roztoezów (Acarina), pasorzytnie mie szkający na człowieku i różnych zwierzętach ssących, w torebkach włosowych w gruczołach łojowych. Ciało ma drobne, prawie mikroskopijnej w elkości, robakowate, zeszczuplone na tylnym końcu, — pokryte delikatną skórą, w tylnej części ciała poprzecznie pomarszczoną. Nóg pieńkowatycb 4 pary» 3-y stawowych, zakończonych 2-a pazurkami. Zamieszkuje pojedyńczo lub towarzysko w gruczo-

Fig. 93. Demodex.

łach łojowych, przy nasadzie włosów, w skórze będących, u człowieka. — D. folliculorum hominis Henie, — bywa przyczyną powstawania t. z. wę-grów na twarzy. Samiec 0.3 mm. długi i 0.10 mm. szeroki. — Samiczka dorasta do 0.4 mm. długości i 0.05 mm. szerokości. — Jajka sercowa-te lub wrzecionowate, larwy 6-cio-noźne. Znane są jeszcze: Demodex Cati Legr. w skórze u kotów, D. Phyloides Csokor u świni, D. Canis Tnck. w skórze u psów i t. d.

Demodokus, grecki pieśniarz, ślepy, na dworze króla Feaków, postać mniej lub więcej legendowa, wspomniana dwukrotnie w Oddyssei (VIII, 62 i XIII, 28). Wszakże Plutarch w Dyalogu o muzyce (§ 5) każe wymieniać D-azKorcyry, jako jednego ze sławnych muzyków starożytności, autora pieśni o weselu Aresa z Afrodytą, oraz poematu o tro-

Hml.

Demofon, bohater grecki, w Homerycznym hymnie do Demetery (ob.), syn eleuzyjskiego króla Celeosa, w mycie zaś attyckim syn Tezeusza i amazonki Antyopy albo Fedry, albo też Arya-dny. Gdy Manesteusz opanował Ateny, Tezeusz, uszedłszy na wyspę Skyros, posłał swych synów, D-a i Akamasa, do Eubei. Stąd, według rapsodów

pohomerowskich, wyruszyli oni na Troję, gdzie po zburzeniu miasta znaleźli matkę Tezeusza, Ajtrę. D. i Akamas wrócili do Aten i podzielili się tam rządami, albowiem Manesteusz poległ pod murami Troi. D-owi zawdzięczali Ateńczycy posiadanie rzekomego palladyum trojańskiego. Znalezienie Ajtry było ulubionym tematem w sztuce greckiej; Polignot przedstawił również tę scenę w Bwej delfickiej Iliupersydzie.    Hml*

Demogeot Jakób Klaudyusz (* 1808 w Paryżu), historyk literatury francuski, od roku 1843 profesor retoryki przy liceum Ludwika Świętego w Paryżu, później profesor Sorbonny. Znany jest głównie jako autor podręcznika „Histoire de la littérature française* (1851; 24-e wyd. 1892), bardzo rozpowszechnionego. Inne jego prace są: „Etude sur Pline le jeune“ na czele listów tego pisarza, wydanych przez D-a (1845—50); „Les lettres et les hommes de lettres au XIX siècle* (1856); „Tableau de la littér. française au XVII siècle“ (1859) i wreszcie, małej wartości, „Histoire des littératures étrangères, considérées dans leurs rapports avec le développement de la litt, franç.“ (3 tomy, 1880 — 83). D. próbował też sił swoich i w poezyi, ale bez powodzenia.

Demogerontes—starszyzna ludowa u Homera, wespół z którą rządzą królowie, jako pierwsi między równymi.—(PryamwTroi, AlkinouswFebkii). Hml Demografia (z gr. S^p.oę=:iud, naród i 7pacpw == kreślę, piszę, a więc narodopis). Nazwy tej użył pierwszy, statystyk francuski, Achilles Guillard, w dziele swojem „Eléments de statistique humaine, ou Démographie comparée" (Paryż 1855), według którego D., czyli statystyka dąży do tego, aby zba*-dać i poznać stan fizyczny, polityczny, ekonomiczny i moralny danego państwa. Drugi pisarz francuski, traktujący o tym przedmiooie, Ludwik Adolf Bertillon, uważa D ę za naukę, która ma na celu poznanie ludzkich zbiorowisk (des collectivités humaines); według niego, bada ona ludność z dwóch punktów widzenia: l-o) analizuje skład jej i jest wtedy D-ą statyczną, niby anatomią społeczeństwa; 2-ó) śledzi zmiany zachodzące w jej składzie, skutkiem rodzenia się i umierania, i jest wtedy D-ą Dynamiczną, niby fizyo-logią organizmu społecznego („Démographie figurée de la France" 1874 r.). Teoretyk niemiecki, Rümelin, określa D-ę jako statystykę o kierunku opisowym (Achenvall-Schletzerowskim), wbrew kierunkowi matematycznemu (SüsBmileh - Quetéle-towskiemu), któremu pozostawia nazwę statystyki w ścisłem znaczeniu. W ten sposób, według Rii-melina, D. ma na celu poznanie państwa i narodu, i w tern ograniczeniu, według panującej dotąd metody, traktowana jest w dziełach statystycznych i geograficznych. Ernest Engel nie uznaje różnicy zasadniczej między pomienionemi wyżej kierunkami statystyki u Riimelina, i określa D-ę, jako naukę, której przedmiotem jest przedstawienie socyalnych i politycznych właściwości narodu, t. j. społecznych i państwowych jego stosunków.—(Porówn. E. Engel artykuły w „Zeischrift des Preuss. statistischen Bureau’s“ (11 Jahrg.

Dr J. P

1871), oraz tegoż „Reden und Aufsätze“ (1875) i „Neue Folge“ (1881); Meithen „Geschichte, Theorie und Technik der Statistik“ (1866).

De Moivre, ob. Moivre.

Demokedes Z Krotonu, syn Kalliphona, słynny lekarz grecki, żyjący w drugiej połowie wieku VI przed Nar. Chr. Nie mogąc znieść dłużej gwałtowności ojca, opuścił miast) rodzinne i osiadł na wyspie Aiginie, gdzie w krótkim czasie zasłynął jako lekarz wyborny; to spowodowało władze tamtejsze do wyznaczenia mu rocznej płacy, jak na owe czasy, bardzo wysokiej, bo wynosiła ona talent srebra (około 1 500 rs.). Ateńczycy, dowiedziawszy się o wielkim lekarzu, by go ściągnąć do siebie, ofiarowali mu 100 min (2 500 rs ) rocznie ; D. przystał na ich żądanie, lecz nie długo bawił w Atenach, bo władzca wyspy Samos, Polikra-tes, jeszcze świetniejsze stanowisko dał mu na swym dworze, darząc go swą przyjaźnią i płaoą roczną, dwa talenty wynoszącą. Szczęśliwe te czasy skończyły się nagle, gdy Polikrates zdradziecko zamordowanym został (w roku 522 przed Nar. Chr.) przez Oroitasa, satrapę Sardesu. D. dostał się wtedy do niewoli perskiej i ciężkie w niej przeżył chwile, aż mu się szczęście znów uśmiechnęło. Gdy był w Suzie, udało mu się wyleczyć króla Daryusza I, cierpiącego na zwichnienie stopy, na które nadworni lekarze egipscy nic skutecznego poradzić nie umieli, a gdy następnie i królową Atossę oswobodził od dolegliwego owrzodzenia piersi, stał się ulubieńcem dworu i doszedł do bogactw i znaczenia wielkiego. Pomimo to, tęsknił do ojczyzny, a wiedząc, że pozwolenia na wyjazd nie otrzyma, podstępnie nakłonił króla do podjęcia wyprawy wojennej przeciwko Grecy i, przed którą trzeba było obeznać się z przyszłem polem walki; stanął więc na czele oddziału perskiego, któremu czynność tę powierzono (w r. 514 przed Nar. Chr.). Wsiadłszy w Sydonie na okręty, wyprawa przepatrzyła wybrzeża greckie, poczem, idąc za wskazówkami D a, popłynęła do Tarentu. Gdy tam wylądowano, D. umknął wraz ze skarbami swemi do Krotony, a Persowie bez niego musieli powrócić do ojczyzny. Dzieje te opowiada Herodot wks. III, rozdz. 124 i 129—137. Dalsze losy D-a mniej dobrze są znane. Ożeniwszy się w Krotonie z córką Bławnego atlety, Mi łona (ob.), doszedł tam do znaczenia niepośledniego, lecz gdy wraz z Pita-gorejczykami stanął przeciwko stronnictwu demokratycznemu w tern mieście, podług Jam blich u sa, był zmuszony, dla ocalenia życia, uciec, i osiadł w Platejach; opowiadają też, że zginął z ręki demokraty Theages a.—Por. M. Wertner „Demokedes aus Kroton“ (w „Deut. Archiv, f. Gesch. d. Med.“ r. 1882, V, str. 205) i L üb ker „Reallexikon d. dass. Alterthums* (wyd. II, str. 240).

Demokracya (5%oxpaua, z §7jp.oę=„iud“ i %pa-tśo)=„władam, ludowładztwo“ (imper, populäre), taka organizacya państwa, w której lud sam, wzięty w znaczeniu politycznem jako ogół mieszkańców, do życia w państwie pozytywnie uprawnionych, obywateli, jest najwyższym swoim władzcą (souverain) i pośrednio lub bezpośrednio posiadaczem władzy, dawcą praw i wykonawcą środków mających je urzeczywistniać. Znamiennym i koniecznym warunkiem rzetelnej takiej organizacyi jest zasada wolności i równości między sobą wszystkich obywateli, przytem zaś szanowanie prawa w tak wysokim stopniu, ażeby właściwie ono było owym najwyższym władzcą, anima et cor rpUcae, aby ono panowało, a lud tylko rządził, w myśl orzeczenia Thiers’a o monarchii konst.: „Le roi règne et ne gouverne pas“. D. istnieć może również i w stanie nie-zorganizowanym, poza obrębem indywidualnie już występującej całości, w państwach mających inną formę rządu, jako zasada twórcza życia polityczno-społecznego, bądź we władzach publicznych, bądź w stronnictwach, w życiu umysłowem, w literaturze i sztuce. Wydaje ona z siebie wtedy dążność do spółecznego i politycznego równouprawnienia wszystkich warstw powszechności rządzonej, a podniesienia najniższych, ludu w potocznem znacz eniu/ przez prawo i porządek społeczny, przez oświatę i cywilizacyę—dla ostatecznego wytworzenia z żywego materyału państwa massy niejako pod względem układu cząsteczkowego jednorodnej. Mówimy wtedy o D-i, mając wszakże na myśli jedynie tylko wielkie gromady, zespolenia, całe stronnictwa, ministerya i nawet rządy, wreszcie pojęcia, prawa, instytucye, działające w duchu demokratycznym, demokratyczne, i wreszcie ludzi—demokratów; gdy przeciwnie u Platona „człowiek demokratyczny“ jest istotą wzrosłą i wychowaną w demokracyi już zorganizowanej. Taka demokratyczność, w rządzie najczęściej zależna od ważenia się stronnictw i ich losów, w prawodawstwie nowoczesnem monarchij europejskich jest obecnie już siłą stale w danym kierunku działającą i nie potrzebuje dążyć do logicznego swego kresu, jakim mógłby dla niej być tylko stan zorganizowanej D-i w ścisłem znaczeniu, t. j. rządu wszystkich dla wszystkich. Wystarczy dla owej D-i zasad i dążeń działanie wynikające przedewszystkiem, ale nie wyłącznie, ze współczucia, a zmierzające do dobra warstw ludowych w zwykłem znaczeniu, miarkowane zawsze przez wzgląd na całość.—Nie było D-i za terroryzmu 1792 — 5 we Francyi; nie było jej po 2 grudnia, gdy Napoleon III wydawał hasło „Wszystko dla ludu, nic przez lud“. Nie można też uważać za D-ę, podobnej do tej Napoleońskiej, i D-i za wojen domowych od Maryusza i Sulli w Rzymie, albo od III „wojny świętej“ za Filipa w Grecy i: jedna i druga zwracały się do najniższych warstw ludu i najniższych jego popędów, a ilekroć się odwołały i do jego grubej fizycznej siły, wydawały z siebie demagogię i prawie jednocześnie tyranię. Demagogia, nazwa początkowo dawana mówcom na agorze ateńskiej, gdyż umieli lud poruszać, prowadzić (à7077]), dziś oznacza jedynie gwałtowną, zwyrodniałą formęD-i, jako zasady poruszającej, twórczej. Nierozerwalną, naturalną formą organizacyi demokratycznej jest rzeczpospolita; Monteskiusz nawet uważa D-ę tylko za jej poddział (Arystobracya i D.); ale w stadyum częściowego urzeczywistniania się, bądź z ostatecznem ukształtowaniem się, bądź bez niego, może D. długi czas działać spokojnie, bez wstrząśnień i przewrotów, w monarchii konstytucyjnej; nie zgadza się wszakże ani z teo-kracyą, ani z despotyzmem, ani z rzecząpospolitą arystokratyczną, ani wreszcie ze zwyrodniałemi formami państw i rządów. W Grecyi przyjęła się szybko i bez wielkich stosunkowo wstrząśnień, dzięki tylko rdzennej różnicy odwiecznego kapłaństwa - królowładztwa od teokracyi: król - kapłan nie był tam pełnomocnikiem bóstwa wobec ludzi, lecz przeciwnie, przedstawicielem ludzi wobec bóstwa (Fustel de Coulanges „La cité antique“). W organizacyach mieszanych, jak dziś aagielska, jak w starożytności, według głębokiego spostrzeżenia Polibiusza („Hist. Rom“ VI 11 rqu.), rzymska, kar-tagińska, lub kreteńska i lacedemońska (Platon), D. znajduje dia siebie dostateczne warunki siły, wpływu i trwałości. Społeczeństwa pierwotne, o ile nieczuły nad sobą rządzącego niemi boga, rządziły się nietylko patryarchalnie, monarchicznie w pojęciu Polibiuszowem (Vi 5), lub arystokratycznie, ale i demokratycznie. Znajdujemy między innemi tę formę i u ludów Ameryki i Australii, poznawanych obecnie przez etnologię umiejętną. Najmniej jej było w Azyi, gdzie nawet u Aryów rodzimych (Persja, Indye) przyjąć się nie zdołała, a poza granicami szczepu helleńskiego tylko w grodach fenic-kich dostrzegać się daje. Hellenowie szeroko ją rozpostarli. Kolonie ich przeważnie były D-mi. —W żadnej innej organizacyi państwo, jego budowa i funkcye nie są tak zależne od fizycznego upostaciowania kraju, jego obszaru i sąsiedztwa, a z drugiej strony od wewnętrznego ruchu i życia społeczeństwa, jak w demokratycznej; żadna też w takim jak ona stopniu nie potrzebuje do urzeczywistniania się dobrych obyczajów, nietylko ściśle politycznych, aleiogólnie-człowie-czych, łącznie, na podstawie Platona i Arystotelesa („Polit" VI pass.), ujętych przez Monteskiusza („E. d.

1.“ III 3) w pojęcie vertu; żadna nakouiec nie jest bardziej wystawioną na wstrząśnienia i łatwy upadek, jeśli jej nie podpiera ta właśnie „cnota“ lub szczególnie pomyślne położenie nazewnątrz, a same nawet tradycye wewnątrz, w umysłach obywateli. Wyjątkową stateczność i trwałość swą Stany Zjednoczone Ameryki Północnej zawdzięczają wyjątkowo też przyjaznym warunkom geograficznym i dziejowym, w jakich powstały.—W tej e-wolucyi, jaką przebywają państwa, przybierając nowe formy w miejsce dawniejszych, D a przechodzi najczęściej w rządy jedynowładne, wąwozem demagogii lub ochlokracyi. Platon za najzwyklejsze uważa wykluwanie się jej (Resp. VIII 10) z oligarchii, a zamieranie w tyrannis i despo-tia (I. c, 14 — 19). Polibiusz takie ustanawia szczeble (1. c. VI 5—9): monarchia nieograniczona, królowładztwo, arystokracya, oligarchia, demokracya, demagogia. Na dziejach starożytnych kolejność taka łatwo stwierdzić się daje. Wszystkie nadto demokracye starożytne, samą bujnością Bwą podsycając interesu, przeciwieństwa i starcia i stawiając rząd wobec zagadnień społecznych, rozbijały się o kwestyę socyalną. Lud wszechwładny był nędzarzem lub próżniakiem: trzeba go było żywić; aż państwo stało się wielką gospodą, do której dobijał się każdy, kto miał pięść silną i bary do wyważenia drzwi dość szerokie. I w nowszych czasach, w oczach naszych niejako, wszędzie, gdzie pojawiła się D. lub instytucye demokratyczne, wprawiające w ruch ogół ludu politycznego, szybko też dojrzewały i zagadnienia społeczne, teoretycznie i praktycznie, a przykład demokra-cyi socyalnej, wybujałej pod rządami konstytucyi cesarstwa niemieckiego z d. 16 kwietnia 1871, sam jeden wystarczy do unaocznienia tej prawdy.— Do istoty D-i należy to, aby lud w niej, jakiekolwiek będzie jego ograniczenie społeczne, w politycznej swej całości piastował władzę najwyższą. Może sam nie sprawować rządów, może je wykonywać przez swych pełnomocników i ludzi przez nich powołanych, ale prawo w ostatecznej jego, obowiązującej postaci, musi koniecznie sam z siebie wydawać, bądź bezpośrednio, bądź pośrednio, przez wybór członków zgromadzenia prawodawczego. Wybory też, głosowanie wogóle, czy to na ludzi, czy na prawa, rozporządzenia lub działania pojedyńcze, jest w D-i nieustającą funkcyą wyrażania woli zbiorowej prawodawczej lub wykonawczej, a jedyną jej miarę i znak daje przewaga głosów liczniejszych nad mniej licznemi—większość. Innego środka istota zbiorowa nie ma do wyrażenia swej woli; starożytne jednak demokracye, wychodząc z fikcyi rów-nouzdolnienia wszystkich, wysnuwanej znowu z dogmatu równouprawnienia, pozostawiały najważniejsze wybory osób rządzących ślepemu losowi. Przeciwko tyranii, jakiej się dopuszcza mniejszość, dotychczas w rzeczacbpoBpolitych demokratycznych nie wprowadzono żadnego środka, a tam gdzie D. jest najsilniejszą, najrzetelniejszą, gdzie samym o-gromem swym uderza, jak np. w Stanach Zjedn. Ameryki Północnej, tyrania owa sroży się właśnie najbardziej. Starożytność, opierająca byt ekonomiczny na barkach praćującego niewolnika, zakazująca obywatelowi pracy fizycznej, wytwarzającej bogactwa i drożąca się z prawami politycznemi, pozostawiała w społeczeństwie poza kordonem państwa znaczną większość ludności, i głosowanie rzeczywiście powszechne, rdzennie demokratyczne, wprowadziła dopiero Rewolucya Francuska; zapanowało ono dziś w wielu monarchiach, w Anglii prawie już zupełnie, podobnież w opornej nawet Belgii (od r. 1894) i coraz śmielej wypiera wszelki census. —D. może być: 1) czysta, bezpo śr e dni a, gdzie rzeczywiście lud włada i rządzi zbiorowo; 2) i pośrednia, reprezentacyjna, gdzie tylko wybiera ludzi i im sprawowanie władzy najwyższej poru-cza. Pierwsza, antyczna, istnieć może tylko w krajach małych, w miastach, na przestrzeniach umożliwiających szybkie zebranie się w jedno wspólne ognisko życia; druga, nadająca się dla krajów i społeczeństw większych, odpowiada potrzebom czasów nowszych, które też ją wykształtowały. W bezpośredniej lud sam wykonywa wszystkie trzy władze: prawodawczą, wykonawczą i sądowniczą,— może je również i przelewać na pojedyńczych urzędników lub kollegia; w pośredniej rozdział władz jest ściślejszy, a waga systematu pada na wybór

Konwencya wszakże francuska wszystkie

ludzi do rządzenia powołanych. Władzę prawodawczą sprawuje tu zawsze jedno przynajmniej zgromadzenie przedstawiennicze; wykonawczą może piastować albo toż samo zgromadzenie, albo komissya z kilku osób, albo jeden człowiek, przez zgromadzenie, przez lud (równie jak i komissya), wreszcie przez umyślne kollegium wybrany; władza sądowa nakoniec ma odrębną organizacyę z pod wpływu ludu, zgromadzenia lub kollegium wyjętą.

te trzy władze w sobie łączyła: wydawała prawa, zarządzała krajem i ferowała wyroki polityczne, nawet rozkazy uwięzienia. W r. 1799 sam lud wybrał konsulat z trzech osób. W r. 1848 rząd wieloosobowy wybranym był przez zgromadzenie, ale jednoosobowy przez wszystek lud. Urzędy najwyższe wyjątkowo tylko są dziedzicznemi, jak Stadhuderat w Hollandyi, lub dożywotniemi, jak Pro tektorat Cromwella, konsulat Napoleona I. Nawet na podrzędnych stanowiskach urzędowanie trwa krótko: w Atenach w zasadzie tylko rok, w Stanach Zjednoczonych 4 lata, w innych 5, 6 do 10 (prezydentura Ludw. Napoleona). D. w rzeczypospoli-tej federacyjnej powierza zwykle władzę prawodawczą dwóm zgromadzeniom, z których jedno przedstawia terrytorya związkowe, drugie powszechność ludu w całym związku (Szwajcarya i Stany Zjed. Am. Półn.). Na czele władzy wykonawczej może stać albo rada z wiązkowa, wybrana przez oba zgromadzenia, jak w Szwajcaryi, albo prezydent, wybrany przez umyślne adhoc kollegium wyborców, jak w Stanach Zjedn. Władza prawodawcza jest, co do rozmiarów swoich, a głównie prawa początkowania, rozlegle ustopnio-waną. W starożytności, ani w Rzymie, ani w Gre cyi lud nie posiadał inicyatywy w prawodawstwie: mógł tylko odrzucić lub zatwierdzić to, co mu przedstawiono; ale też i nic prawem być nie mogło, czego on nie zatwierdził. W Rzpltej Szwajcarskiej powszechność ludu może żądać wniesienia jakiegoś projektu, a gotową już uchwałę prawodawczą Izb bierze jeszcze sama pod swoje głosowanie (referendum). W Ameryce prezydent ma prawo wstrzymać wykonanie uchwały; w Szwajcaryi rada związkowa odrazu wprowadzić ją musi.—D. w teoryi nie cieszyła się uznaniem filozofów, myślicieli i statystów niedemokratycznych. Platon uważa ją za jedną z 4 złych form organizacyi państwa, które przeciwstawia jedynej dobrej, jaką jest arystokracya, wielo-lub jednoosobowa (Reps. IV sub fine). D.—mówi—ma w sobie coś z każdej innej formy rządu, a chwyta to wszystko wskutek samego swego rozpasania (1. c. VIII 11). Wyłączne panowanie zasady wolności, niemiarkowanej zasadą powściągającej zwierzchności, musi prowadzić do czynów zdrożnych. Cały ogrom ofiar poniesionych przez Ateny w wojnach narodowych z Persami możliwym był tylko dzięki temu, że po niedawnej reformie Kleistenesa D. była jeszcze ograniczoną. Państwo musi być miesza-nem z arystokracyi i demokracyi („LegeB“ §170 — 2, [III 11, 12] 183 — 6, [III 14] 221—3 [IV 5]). Arystoteles uważa D ę, za zwyrodnienie normalnego swego państwa konstytucyjnego (îuoXtTeta),

które określa, jako .Stowarzyszenie ludzi wolnych“ (Polit. III [4] 6). W organizacyi demokratycznej obawia się on zawsze panowania mo-tłocłrn, .wielogłowego monarchy“, gdy właśnie tylko panowanie prawa mogłoby jedynie Demokracyę utrzymać; jeżeli zaś prawo zapanuje, to z niem przyjdą i najlepsi do steru, a wtedy i rząd przestanie być demokratycznym. D. powstaje tylko tam, gdzie wolno urodzeni a biedni, mając większość, pochwycą władzę. Podobnie, jak Platon, względnie dobre państwo wytwarza i Arystoteles z mieszaniny oligarchii i D i. Z pośród organizacyj historycznych najmilszą mu była, ostro skrytykowana przez Platona, lacedemońsko-kreteńska. Współczesną sobie D-ę stawiał Stagiryta na równi z dynastyczną oligarchią i tyrańską monarchią (.Polit.” III IV passim). W ks. VII dzieła o państwie, stawia-jącjego ideał, ani jednem słowem nie wspomina o D-i, choćby najlepszej. Niechętny jest D i i Polibiusz. W czasach nowszych źle o niej trzyma Spinoza, zwolenuik monarchii konstytucyjnej; potępia ją Hobbes. Dopiero Encyklopedyści, choć bezładnie, uprawili grunt pod pojęcia i sympatye demokratyczne, wyłuszczając z całości spostrzeżeń pomysłów i sądów o społeczeństwie ludzkiemte przekonania, które później francuskie zgromadzenie prawodawcze r. 1791 ujęło w Deklaracyę Praw Człowieka.— Rousseau uważa D-ę za dobrą tylko dla społeczeństw małych, skromnych i biednych („Con. Soc.” III 8); nigdy nie było prawdziwej D-i i nigdy jej nie będzie, ale „gdyby byli na ziemi bogowie, rządziliby się demokratycznie“ (1. c. III 4). Samą już swoją teoryą umowy społecznej i określeniem istoty i attry bucyi pojedyńczych władz i organów; samą dofiaicyą, przedstawiającą państwo jako .stowarzyszenie zawiązane w celu bronienia i osłaniania wszystkiemi siłami zbiorowemi osoby i dóbr każdego stowarzyszonego, a urządzone w taki sposób, iż każdy, łącząc się ze wszystkimi, ulega wszakże tylko samemu sobie i nic nie traci ze swej wolności“—obudził Rousseau w umysłach współczesnych i potomnych entuzyazm, na którym skorzystać musiała idea D-i, choćby niejasna i mętna. Souverain’em w samej bypo-tezie umowy nie mógł być nikt inny, tylko „Le peuple“. Uczy zaraz Rousseau, że ten najwyższy władzca jest zawsze takim, jakim być powinien, a władzy swej nie zbywa, ani też nie dzieli (II 2), i nikt zgoła nie może być jego przedstawicielem. Wola jego jest zawsze prawą i użyteczną (II 3) i stanowi rzeczywistą władzę najwyższą w D-i. Dziś jeszcze myśli te nie utraciły swego blasku.—Z naukowego stanowiska złe i dobre strony demokracyi zorganizowanej w państwo niejednokrotnie już w nowszych czasach rozważano. Niedogodności syste-matu, wytknięte przez Roberta Mohla („Recht u. Politik der repraesentativen Demokratie“ w „Staatsrecht, Völkerrecht u. Politik“; Tubinga 1860—9, 3 t.), prawie już przed półwiekiem, zasługują na streszczenie. Za złe zasadnicze uważa uczony niemiecki przedewszystkiem wstręt do silnej władzy państwowej i niedostateczne poszanowanie prawa

a posłuszeństwo. Sam już sposób ustanawiania władzy wykonawczej nie zawsze przyczynia się do jej siły. Rządy, sprawowane prze? ogólną komis-syę zgromadzenia prawodawczego, zastępującego lud wszechwładny, prowadzą do zawiści nieuniknionych i niestałości; tym wprawdzie zaradziłby mogło wybieranie komissyj wydziałowych, jak było w konwencyi francuskiej, ale i te komissye nie są bez przywar. Zgromadzenie, rządzące za pomocą własnych swych komissyj, nie będzie uzdolnionem do sterowania państwem w zakresie władzy wykonawczej, a powoływanie go do takiego steru w zwykłym biegu rzeczy nie może być praktycznem. Uchwały wydawać będzie zawsze większość, nie znająca się na rzeczy; do tego przybywa ogromna strata czasu, w wielu wypadkach niewłaściwość rozpraw publicznych, niedołęstwo komissyi, albo też samowola wybitniejszych jej, rzeczywiście czynnych, członków, utrudniona odpowiedzialność tak jednostek, jak całości, częste zmiany osób, rozprzężenie karności w Btanie urzędniczym. Ostatecznie, ta forma rządów demokratycznych dobrą być może tylko w gwałtownych wypadkach, na krótko. Mniej niedogodności przedstawia powierzenie władzy wykonawczej jakiemuś kollegium zupełnie od zgromadzenia oddzielonemu, jakim był np. dyre-ktoryat francuski. Sprawy mogą tu iść porządniej, odpowiedzialność może być rzeczywistą, zgodność władzy prawodawczej z wykonawczą zapewnioną, uzdolnienie osobiste lepiej zuźytkowanem. Jeżeli kollegium rządzące ma przy sobie ministrów i bezpośrednio władzy swej do danych wypadków stosować nie potrzebuje, powaga rządu stoi wysoko, ale za to stosunki z ministrami mogą być u-ciąźliwe. W wielkiem państwie członkowie kolie* gium rządzącego nie mogą być, jak w Szwajcaryi, sami ministrami. Stosunki takiej władzy zbiorowej do zgromadzenia również obudzają obawy; odpowiedzialność jej krzyżuje Bię z odpowiedzialnością ministrów. Osobiste występowanie w zgromadzeniu przynosi ujmę povadze, a wyręczanie się ministrami ich znowu stawia w fałszywem świetle wobec obu stron. Porozumiewanie się na piśmie trwa długo i nie czyni zadość potrzebie. Zgromadzenie musi się odnawiać wraz ze swym dyrektoriatem; w przeciwnym razie wola wykonawców może już nie być wolą ludu. Niezgody w kollegium rządzącem grożą wytworzeniem się frakcyj, lichych koteryj, wżerających się w naród i toczących jego obyczaje i samą moralność (Dyiektoryat francuski). Oddanie władzy wykonawczej jednemu człowiekowi (Stany Zjedn. Am. Półn. w r. 1787, i Francya 1848 r.), świadczy—mówi Mohl—jeśli nie o zuchwałej pewności siebie, to, wprost przeciwnie, o zobojętnieniu dla istoty i celu organizacyi demokratycznej, ale dopóki żadnej nie przynosi jej krzywdy, jest lepszem od dwóch powyższych sposobów. Rząd stoi tu na silnej psychologicznej podstawie woli indywidualnej; wszystkie niedogodności zamysłów państwowych, przedwcześnie ujawnianych, sporów i walk, znikają; machina administracyjna łatwiej i porządniej działa Odpowiedzialność jest o wiele istotniejszą i bliższą skutku (w teoryi); naczelnik władzy wykonawczej może sam osobiście stanąć na czele wojska: wszystko to przemawia za Ale i przeciw podnosi się głos potężny. Usunąwszy dziedziczność, jako niedorzeczną, doźywotniość, jako spełniającą już zasadnicze niebezpieczeństwo takiej formy rządu, będzie się jeszcze miało przed sobą drogę najeżoną trudnościami. Przedewszyst-kiem wybory: żaden z trzech sposobów (ob. wyżej) nie jest wolnym od zarzutów. O głosowaniu po-wszechnem nie można mówić poważnie; zgromadzenia, szarpane niezgodą, wybierają ludzi bez znaczenia; wreszcie umyślne kollegium wyborcze bywa ślepem narzędziem w ręku tego lub owego stronnictwa (St. Zjedn.); wybór jest tu urojeniem. Przy jednoosobowej władzy wykonawczej grozi nagła zmiana całej armii urzędników, przywiązywanie do siebie nowych węzłami interesu (St. Zjedn.), wkupowanie się w łaski wojska (Napoleon III i obóz w Satory). „Łup dla zwycięzcy” oddawna już jest hasłem Amerykanów. Chciwość, intrygi, łapanie posad, przekupstwo—nieuchronne. Czas prezydentury oznaczony krótko—to sprawy państwa załatwiane po partacku; oznaczony długo—to znowu niebezpieczeństwo niezgodności przekonań między ludem wszechwładnym a prezydentem rządzącym, zaś z poza tego niebezpieczeństwa wygląda zaraz blade widmo zamachu. Stosunek prezydenta do zgromadzenia prawodawczego, które w wyborze jego wcale nie uczestniczyło, jest już jakby konstytucyjnie zaostrzonym przez to samo, że przedstawiciele obu władz zarówno powoływać się mogą na wolę ludu.—Wyłuszczanie tych ziarn prawdy z faktów doświadczenia zakończa Mohl nadzieją, że D. reprezentacyjna, mając prawdopodobnie wielką przed Bobą przyszłość, powytwarza nowe urządzenia władzy wykonawczej, ujawni nowe właściwości, następstwa i skutki już istniejących, i zdoła może naprawić niejedno złe obecne. Dotychczas nadzieja ta w skromnej nader mierze się urzeczywistniła.— W starożytności dostrzegamy rzeczypospolite demokratyczne tylko w świecie helleńskim, ale też tam od VIII w. były one, drobne wprawdzie, bardzo jednak liczne i, jak widać z Arystotelesa i Platona, silnie wyróżniczkowane. Typem antycznego państwa demokratycznego jest rzeczpospolita Ateńska, arystokratycznego—Sparta. W Jonii Azyatyckiej kwitnęły Efez, Milet, Smyrna. Wyspy i kolonie rządziły Bię zrazu bądź arystokratycznie, bądź demokratycznie; w wielu z nich wcześnie już zapanowywał absolutyzm. Gdy świat uległ Rzymowi, poprzeo-brażały się one w miasta do samorządu nawykłe. Za Diadochów w Azyi wytwarzały Bię w krainach hellenizmem przejętych królestwa. Rzeczpospolita rzymska była pierwszym w świecie wielkim wytworem demokratycznym, o ile chodziło o stanowienie praw, opiekę polityczną nad ludem i wybór urzędników (postęp szybki od praw Sextiusa i Liciniusa). Wieki Średnie oglądały tylko drobnoustroje D-i. Najznakomitsze są: we Włoszech—Genua w różnych momentach swego istnienia, grody lombardzkie i toskańskie, do czasu rozwinięcia się w nich oligarchii z patrycyuszów miejskich lub absolutyzmu; kantony Szwajcaryi; prowincye niderlandzkie, które przetrwały aż do końca XVI wieku i zespoliły się w późniejsze Stany hollenderskie; podobne do nich, a dzielnie demokratyczne, Dithmarschen w Holszty-nie-Szlezwigu, w XIV do XVI w. grody dalmackie, złączone w Rz-tą Dubrownicką, niektóre miasta wolne niemieckie; Nowogród i Psków; wreszcie maleńkie okruszyny, które nawet w. XIX uszanował jako samorządne całości. Wenecya była rządzona arystokratycznie i obywała się bez wolności, równości i ludu, choćby tylko uprawnionego politycznie. Rzeczpospolitą polską uważać można zazorganizowaną demokra-cyę szlachecką, wybierającą prezydentów dożywotnich, zbrojnych w prawo rozdawnictwa urzędów i starostw, a zwanych królami. Prócz wyboru królów i posłów na sejm, naród szlachecki stwierdzał tu wszechwładztwo swoje w charakterystycznych in-stytucyach Bejmików instrukcyjnych i relacyjnych, w prawie rokoszu i koofederacyi, nawet w możności manifestowania się w grodach przeciwko każdemu i w każdej sprawie.—Najpoważniejszą forma-cyą demokratyczną czasów nowszych w Europie była Rzeczpospolita Francuska. Po r. 1795 Bonaparte i Dyrektorat nawytwarzali mnóstwo rzeczypo-spolitych demokratycznych we Włoszech; powy-wraoały się one jak domki z kart, gdy zawiało cesarstwo. Szwajcarya po organizacyach z końca XVIII w. złączyła się już w naszym wieku w czysto demokratyczną rzeczpospolitą federacyjną (u-stawa zasadnicza z r. 1874). Oprócz niej istnieje jeszcze od 4 września 1870 r., a ściślej od 25 lutego 1875 roku, Rzeczypospolita we Fran-cyi na podstawie również demokratycznej powszechnego głosowania ludu, dwuizbowości i wyboru naczelnika władzy wykonawczej przez obie połączone izby. Jako nazwy istnieją nadto rze-czypospolite Andory na pograniczu Hiszpanii i Francyi, San - Marino we Włoszech. Największą rzecząpospolitą demokratyczną w świecie, jest założona w r. 1787 przez osady angielskie w Ameryce Północnej i rozrosła do olbrzymich rozmiarów: składa się ona obecnie już (wrzesień 1895) z 44 pojedyńczych rzeczypospolitych i wytwarza całość federacyjną. Od lö list. 1889, dnia upadku cesarstwa Brazylijskiego, cała Amery ka, z wyjątkiem osad europejskich, zorganizowana jest demokratycznie. W koloniach angielskich całej ziemi, posiadających rozległy samorząd, tylko bez własnego wojska, więcej jest D-i, wybujałej pod działaniem sprzyjających warunków miejscowych, niż monarchii, promieniejącej z kraju macierzystego. W Afryce południowej istnieją dwie demokratyczne Rzeczyposplite: Transwal i Oranje, a w zachodniej, założona po r. 1820 przez A-merykanów Rzeczpospolita murzyńska Liberia.

Najwybitniejsze ze wszystkich są dwie demokra-cye: w starożytności Ateńska, w nowszych czasach Amerykańska. Pod wyrazem Ateny określono już pierwszą, ale od reformy Kleistene-sa (r. 509—8) nie przedstawiono, dla braku danych, dalszego jej rozwoju w niezbędnej dla dzie-joznawstwa ciągłości. Dopiero odkrycie w r. 1891 w Egipcie na papirusie spisanej historyi organi-zacyi politycznej Aten, uważanej za pracę Arystotelesa, pozwala uzupełnić wiadomości tam podane nowem’, odsłaniaj ącemi fakta nowe i stwierdza-jącemi już znane. Założycielem istotnej demokra-cyi był ów K I e i s t e n e s, on dopiero zorganizował lud politycznie przez wytworzenie 10 fyl w miejsce 4 dawnych, i podzielenie ich na 30 nowych try tyj w miejsce 36 dawnych; w takim podziale zatopił genialny reformator zasadę terrytoryalno-ści i fyle poskładał z powiatów, w różnych stronach Attyki leżących. Na miejsce dawnych 48 naukra-ry j pozaprowadzał demy (SfjjAoę) w liczbie 174, a na ich czele postawił demarchów. Areopag ograniczył do spraw kryminalnych, a Radę (ßooXTj) zwiększył o 100 i oddał jej załatwianie spraw bieżących i opracowywanie projektów praw, grupami po 50-u radzców, tak, aby każda kolejno przez 35 lub 36 dni pełniła swe obowiązki. Strategów było 10; fyle wybierały po 1-m, nad wszystkimi stał p o-lemarchos. Zaraz już po r. 506 po raz pierwszy zrobiono w praktyce użytek z Kleistenesowego ostracyzmu, wypędzając jednego z krewnych Peisistrata, Hipparcha. Ok. r. 490, za archontatu Telesinosa, zaczęto archontów wybierać losem, na przedstawienie demów, a nie większością głosów, jak było jeszcze za Kleistenesa. Przytomność i gorliwość Areopagu, uwieńczone zwycięstwem pod Sa-laminą, podniosły jego powagę i władzę. Arysty-des dopuścił do obywatelstwa stan czwarty, te-tów, założył skarbiec deloski i związał Ateńczy-ków z Jończykami przymierzem. Za niego również zaczęło się utrzymywanie ludu z grosza publicznego: do 20 000 ludzi żyło z niego, gdy za Pery-klesa liczba wszystkich wolnych wynosiła 80—90 tysięcy. Nowo odkryte źródło takie wylicza płatne etaty rzeczypoäpolitej ateńskiej (za Peryklesa)

1) Rada Pięciuset; 2) około 700 urzędników dla obywateli i tyluź dla metoików; 3) 6 000 sędziów obywatelskich; 4) 1 600 łuczników utrzymujących porządek policyjny; 5) 1 200 jezdnych; 6) 500 załogi arsenału i warsztatów okrętowych; 7) 50 strażników Akropolis; 8) 2 500 hoplitów; 9) 2 000 ludzi obsługi 50 okrętów strażniczych, oraz wielu przewozowych, losem wybieranej; 10) Utrzymanie prytanejonu, sierot żywionych przez państwo i więzień. Około r. 463—0, w 17 lat po odzyskaniu powagi przez areopag, za Konona, Efialtes targnął się na tę magistraturę, a znalazł poparcie u areo-pagity Temistoklesa, któremu wówczas już „groziło z tej strony oskarżenie o praktyki z Persami“. Odebrano areopagowi prawo nadzoru nad konsty-tucyą i opieki nad obywatelami. Po r. 460 przypuszczono i dzeugitów (CeoYinję), obywateli trzeciej klassy, do wyboru kandydatów na 9 archon-tów. Perykles (od 445) uszczuplił jeszcze bardziej władzę areopagu. Gdy Cymon, posiadając książęcą fortunę, utrzymywał całą gminę swoją w Atenach, Perykles, za radą Damenidesa, wprowadził wynagrodzenie dla sędziów. Sądy spodlały, wkradli się do nich włóczęgi i żebracy, toczyło je przekupstwo. Za wojny peloponeskiej rozsrożyła się demagogia: obok Nicyasza—taki Kleon, lub Kleofon, który wyjednał [na nowo] po dwa obole dla każdego obywatela, idącego do teatru. Po klęsce nad Assina-

ros (r. 413) D. upadła. Nastały rządy Czterystu; opracowano nową ustawę, zniesiono pensye, dając tylko po 3 obole dziennie prytanom i archontom; wybrano 5 000 obywateli przednich, zdatnych do wszelkich urzędów. Jedenastu Mężów i archontów nie tknięto. Wybór kandydatów na radzców oddano fy-lom, które wskazały osoby, a z większej ich liczby po 40 wybranych przypadło na każdą fylę. Rada wybrała 10 strategów na rok jeden z władzą nieograniczoną, a nadto 10 fylarchów i 1 hippar-cha. Komissya konstytucyjna ze 100 członków ogłosiła konstytucyę, mającą wejść w wykonanie dopiero po roku. Według tej ustawy z Rady wybierać miano 10 strategów, hieromnemona, (posła do amfiktyonii w Delfach), taxyarchôw (dowódzców piechoty) i hipparchów (d. jazdy), 10 podskarbich, 20 kassyerów; wszystkich innych, i 9 archontów wskazywał los. Radę wybrała na pierwszy raz owa komissya na rok cały. Niezmiernie drobiazgowy regulamin dowodzi już zepsucia. Te rządy oligarchiczne zaprowadzono za archonta-tu Kalliasa, r. 413—2. Trzymały się one tylko 4 miesiące: znowu klęska, pod Eretryą, sprowadziła przewrót. Rządy przeszły do owych Pięciu Tysięcy. Po 8 latach zwycięstwo Lizandra wprowadziło Trzydziestu Tyranów. Jedenasty z rzędu przewrót konstytucyjny łączy się z nazwiskiem Trazybula i jego towarzyszów. Ustawa ówczesna, kształcąc się zwolna, obowiązywała jeszcze za Arystotelesa. Główne jej urządzenia: Prawa polityczne, w myśl rewizyi dokonanej za Peryklesa, posiadają tylko urodzeni z ojca i matki, osiadłych Ateńczyków; w 18- m r. ż. gmina ich wpisuje; pokładający tytuły fałszywe idą w niewolę państwa. Przyjęty, efebos, dostaje się pod opiekę ochmistrza fyli, sofronisty, i w wyższej instancyi— k ósme ty, jednego na całą rzeczpospolitą. Młodzież zwiedza świątynie, zaprawia się do wojskowości w Munichii i w Akte (w Pireusie), ćwiczy się w gimnastyce, pod 2-ma paidotrybami, i we władaniu orężem, do czego ma umyślnych 4 nauczycieli. Sofronista dostaje 1 drachmę, efeb—4 obole dziennie. Wszyscy jadają wspólnie. Po roku odbywa się popis młodzi w teatrze. Wypróbowani idą na służbę po całym kraju, na dwa lata; noszą chlamydę, krótki płaszcz wojskowy. Na ten czas skargi sądowe przeciwko nim ustają, i sami też oni skarżyć nie mają prawa, chyba tylko w sprawach spadkowych. Po skończonym 21-m r. ż. młodzieniec staje się obywatelem. Wszystkich opiekunów młodzieży wybiera większość ludu; podobnież dowódzców (strategów, hipparchów, fyliar-chów, taxyarchôw), hipparcha dla wyspy Lem-nos, podskarbich wojskowych, komissyę poborową wojskową, szafarzy pieniędzy na widowiska teatral • ne, 2 podskarbich do okrętów „Paralos“ i ,Am-monias“. Pozostałe urzędy rozdaje los, rozstrzygający również o składzie Rady Pięciuset i o następstwie fyl w pełnieniu obowiązków. Podczas urzędowania, jako prytanowie, mieszkają radzcy wtolos, żyjąc na koszt państwa. Do nich należy zwoływanie rady i ludu, pierwszej codziennie, drugiego 40 razy do foku. Lud przedewszystkiem za-

twierdza urzędników, słucha sprawozdań o zapasach zboża i o spokoju wewnętrznym dalej—skarg politycznych, raportów skarbowych, wiadomości o spadkach. Za szóstej z kolei prytaniirocznej stanowi o potrzebie złożenia sądu skorupkowego (ostracyzm). Na drugim z rzędu zgromadzeniu danej prytanii, każdy ma prawo wytaczać skargi i poruszać sprawy dotyczące dobra publicznego. W zasadzie na każdem zgromadzeniu ludu muszą być 3 sprawy religijne, 3 sprawozdawcze i 3 ogólnej doniosłości dla państwa. Prytani danej fyli wybierają przewodniczącego na 1 dobę; ten bierze do siebie klucze od świątyń ze skarbcami i archiwami i prowadzi czynności bieżące. Każde zebranie rady lub ludu ma prezydyum z 9 prytanów fyl nie działających w danym okresie, a wybieranych losem. Rada dozoruje floty i arsenałów, gmachów publ, czuwa nad zarządzoną przez siebie budową okrętów, przyjmuje lub odrzuca konie do służby wojskowej, pilnuje prodromów (kuryerów wojskowych), zabiega o posążki Niki i nagrody na Panatena-jach, zaleca ułomnych i kaleków, niemających 3 min majątku, do wsparć, wreszcie bada wybranych na 9-u archontów (dokimazya). Z grona swego wybiera ta ßooXyj 10 logistów i 10 euty-nów i 2 paredrów, stanowiących niższą komis-syę obrachunkową. Za Arystotelesa Archont król był już tylko szczątkową wielkością, a pierwszy archont od Solona miał raczej charakter opiekuna nad obywatelstwem, niż władzcy państwowego. Z powodu przekupstwa odjęto demom prawo stawiania losowi własnych kandydatów; losowano z całych fyl, albo (rzadziej) z ogółu obywateli (na strategów). Polemarchowie nie mieli już władzy wojskowej; zajmowali się tylko metoikami (ob.). I owa ßooXVj pozbawiona już była dawnej swej władzy sądowej, karzącej nawet śmiercią; mogła jedynie sądzić urzędników, zwłaszcza posiadających fundusze publiczne, i to w pierwszej tylko instancyi; utraciła też prawo decydowania o świętych obrazach i płaszczu Ateny. Najwyższe urzędy obsadzane są losem: 9 archontów (Archont król ipierw-szy Archont, 6-u tesmotetów, stróżów prawa, 1 polemarch), Jedenastu Mężów (nadzorcy więzień i wykonawcy wyroków), eisagagowie (prokuratorowie do spraw cywilnych, pilnych i ważnych), Czterdziestu Mężów do innych; członkowie sądu efetówdo spraw wnoszonych przez Archonta-króla; 10 logistów i tyluź synegorów najwyższej komissyi obrachunkowej; Archont Sa-laminy i Demarch Pireusu, wreszcie sąd obywatelski (^Xoua), z 6 000 sędziów przysięgłych. Los wybiera jeszoze z pomiędzy pojedyńczyoh fyl:

1)    10 podskarbich Ateny z pentako-

siomedymnó w; 2) poletów, podskarbich do dzierżaw, wynajmów i dostaw; 3-o) 10 apode k t ó w, głównych poborców podatków; 4-o) 10 konserwatorów świątyń; 5-o) 10 astonymów, komisarzy policyjnych; 6-o) 10 agoranomów. rewizorów targowych; 7-o) 10 metronom ów, dozorców miar i wag—wszystkich sub 5-o—7-o po 5 dla miasta i dla Pireusu; 8-o) 30 sitofylaków) nadzorców handlu zbożem, po połowie j. w.; 9-o,

10 dozorców portu w Fireusie; lO-o) 5 hodopo-jów, konduktorów drogowych; ll-o) 10 hieropo-jów, do składania ofiar nadzwyczajnych; 12-o) 10 ofiarników dorocznych, do których należą teorye na Delos co 5 lat, brauronie, herakleje i eleu-zynie; 13-o) 10 atlotetów, rozdawców nagród na igrzyskach. Jedyne dwa przykłady powoływania samem prawem jeszcze za Arystotelesa dają: Areopag, sąd krwawy (mord, otrucie, gwałt, pożoga), do którego wchodzili dożywotnio wysłużeni archontowie, i diaitetowie, których obowiązki ciążyły na każdym obywatelu 60-letnim (rzeczywiście powoływanych było 440). Wszystko to trzeba było utrzymywać, płacić. Oby wat el za samo przyjście na pierwsze w danym okresie zgromadzenie ludu dostawał 9 obolów, a za obecność na każdem następnem zgromadzeniu—drachmę. Taksa członka Rady Pięciuset była 5 (obolów dziennie, pry-tana rządzącego —6 każdego z 9-u archontów—4, archonta Salaminy —1 drachma, posła na Delos — taka sama, członka sądu heliastó w—3 obole. Płatnymi byli urzędnicy wysyłani na Imbros, Lem-nos, Samos i Skyros. Brał żołd żołnierz, brała młodzież zaprawiająca się dopiero do obowiązków i trudu, brał i kaleka do niczego już nie zdolny (2 obole dziennie) a i sieroty po dawnemu żywiło państwo. Niema już tylko śladu wynagradzania ludu za bytność w teatrze.—O związku gminy attyckiej z państwem, o stopniu jej samorządu, nie wiele posiadamy wiadomości; ale z tego właśnie, że dein o s za Arystotelesa nie miał już nawet prawa do ślepego losu, wnosić możemy, iż państwo obywało się zupełnie bez gminy przy funkcyach swego zbiorowego organizmu: musiało być zatem pozbawione i tej podstawy, jaką daje życie spółecz-ne, od państwowego pośrednio jedynie zależne, i równolegle tylko do niego biegnące. Przyniósł to ze sobą układ społeczeństwa starożytnego, które obywatela politycznego odrąbywało od jednostki społecznej, a wolność pojmowało wyłącznie jako prawo i obowiązek spełniania czynności publicznych,—inaczej, niż ją pojmuje człowiek dzisiejszy, poszukujący w niej uszanowania praw i samorządu własnej swej osobistości (Fustel de Coulanges). Starożytność nie znała wolności politycznej bez niewoli społecznej, a zwalniając obywatela od obowiązku pracy, wyraźnie nawet jej zakazując (Arystoteles, Platon), wytwarzała z niego jakąś sui generis jakby nie naturalną istotę, wyłącznie tylko paÛBtwu oddaną. Zyskiwała na tern rzecz publiczna w chwilach ważnych, podnoszących, i w epokach czystych; ale w szarej prozie życia, w dniach moralnego upadku, cnota obywatelska in potentia zamieniała się w ambi-cyę i chciwość in actu i parcie tych sił wrogich rozsadzało formy państwa, strącało prawo z majestatu i zostawiało rzecz publiczną już tylko na łasce cnoty lub niegodziwoöci prywataej, wcale właśnie niewprowadzonej przez konstytucyę do obliczeń dynamiki politycznej. Ostracyzm, który miał kłaść hamulec na ambicyę jednostki, okazał się środkiem prześladowczym, wstrętnym i szkodliwym. Natura nie dała się zgnębić: trzymane zdała od zagadnień społecznych, życie polityczne uległo pod

KncyU, Poiru. Ilaitr. Zen. 116. T. IV.

ich brzemieniem, które było tern straszniejsze, że je wtłaczała sama rzeczywistość stosunków społeczno-ekonomicznych, wskutek wzmagania się ludności coraz gorzej mąconych (Belloch Al. „Gesch. d. Gr.“ T. T; Strassburg, 1893). Do pewnego stopnia powiedzieć można, że niewola społeczna zdusiła wolność polityczną, zwyrodniałą już przedtem od nadmiaru obywatelstwa i obywateli, w machinie politycznej machinalnie czynność swą spełniających, a myślących tylko o sobie. Filip miał już drogę utorowaną w duszach samych Greków do zgniecenia niepodległości greckiej. Z Demostenesem obszedł się lud ateński jak z przestępcą, a w sto pięćdziesiąt lat później „Ostatni Grek*, Filopoimen, m u-siał wypić truciznę, którą mu ręka grecka podała. — D. amerykańska, zorganizowana przez konstytu-cyę z 1787 z dopełnieniami i zmianami (A. Okolski „Ustrój państw europejskich“), jest do ateńskiej nie podobną. Sama zasada reprezentacyi musiała jej nadać odrębność, a f e der alistyczny ustrój rzeczy pospolitej jeszcze bardziej różnicę pogłębił. Ten ustrój właśnie (Tocqueville „De la démocratie en Amérique“; wyd. 4-e, Bruksella 1837, 2 t.) przyczynia się do trwałości instytucyj amerykańskich. Zasada twórcza życia politycznego rośnie już w samorządzie gminnym: choćby z państwa zniknęła, pozostanie jeszcze w gminie, wprost przeciwnie, niż w D-i antycznej. „Zasada wszechwładztwa ludu nie jest utajoną, bezpłodną, ale jawną, w prawach i obyczajach (I str. 98)“. Maryland, założony przez wielkich panów, najpierwszy, przez poprawki konstytucyjne z lat 1801 i 9, zaprowadził u siebie głosowanie powszechne. „Lud jest początkiem i końcem wszech rzeczy, wszystko z siebie wydaje i wszystko w siebie chłonie (I str. 100)“. Wiara w u-dzielność jednostki wytwarza zasadę, że każdy jest najlepszym sędzią we własnej sprawie. Zwierzchność jest wielka, urzędnik małym: administracyi nie widać, tylko środki administracyjne. Administra-cya przybiera coraz bardziej formy sądownictwa, które ma wielką władzę polityczną, bo sędzia może uznać prawo za niekonstytucyjne. Rządzeni dopomagają rządzącym. Obywatel zajmuje się śledzeniem przestępstwa pospołu z urzędnikiem, ale tego urzędnika znowu przed każdy sąd pociągnąć może. W sprawach politycznych nie wolno jest trybunałowi wymierzać kary kryminalnej; pozbawienie władzy jest wszystkiem. Siła państwowa, choć bez wojska, bez policyi europejskiej, jest stokroć większa niż w Europie (I str. 161).—Przez lat60 nic się w tych wszystkich zakresach życia i stosunkach nie zmieniło; co było prawdą, pozostało nią i dzisiaj (Fr. Ratzel), tylko tę prawdę ograniczyć potrzeba uwagą, że, jak w D-i antycznej za wiele było obywatela, tak w tej znowu jest go za mało, a pojęcie wolności politycznej zbyt jeszcze głęboko nurza się w poczuciu Bobkowskiego indywidualizmu. Prócz szczęśliwego położenia, sprzyja jeszcze trwałości instytucyj demokratycznych w Śt. Zj. zupełne nieistnienie stanu wojskowego. Ujemnemi czynnikami są stronnictwa, jest tyrania większości. Tej obawiał się i publicysta francuski. Wojna domowa 1861 — 5 r. usprawiedliwiła jego przekonanie, że D. nie jest

43

synonimem bezsilności; D-ç uważa on nawet za bardziej scentralizowaną, energiczniejszą ,od mo-narcbij europejskich. Nie bezsilność zgubi kiedyś Amerykę, ale przemoo większości (II str. 266—70). Jefferson już widział niebezpieczeństwo, nie tyle we władzy wykonawczej, ile w tyranii prawodawców. Mohl lęka się większości przypadkowych, będących tylko mniejszościami („D. Weiterentwicklung d. demokr. Principes im nordam. Staatsrech* te” w »Staatsrecht, Völkerrecht u. Politik“ t. II). Gospodarka stronnictw jest w St. Zjedu. potężniejszą od funkcyj państwowych. Kollegium, wybiera jące prezydenta, składa się manekinów, poruszanych przez walczące z sobą stronnictwa. Przeważnie zarobkowe, materyalistyczne i kapitalistyczne dążności nadużywają władzy prawodawczej dla celów z dobrem całości niezgodnych, lub brutalnie je przesądzających. Niesumienność urzędników dotykających się grosza publicznego przybierała nieraz przerażające rozmiary (Tamany w N. Yorku); prawo stało długie lata bezsilne. Wszystko, co się dało złego powiedzieć o Stan. Zjednoczonych przed 20 laty, a od tego czasu jest pewna zmiana na lepsze, znaleźć można w książce: J. H. Becker „Die hundertjährige Republik“ (Augsburg 1876) Istotnie, ludzie są źli, ale nie D. ich wytworzyła. In8tytucye Stanów Zjednocz, są lepsze od ludzi, a prawo więcej warte od cnoty obywatelskiej, do korzystania z niego powołanej. Mimo zepsucia, nie sprawdziła się dotychczas przepowiednia H. Beckera, że Stanom Zjedn. pozostanie do wyboru: albo wzmocnić władzę centralną kosztem miejsco wych, albo rozwiązać unię dzisiejszą. Przeciwnie, związek rozszerzył się już znacznie i, pomimo samowoli i nadużyć przy wyborach prezydenta i gu bernatorów, pomimo całego despotyzmu stronnictw w prawodawstwie i zdrożności w adm nistracyi i w wymiarze sprawiedliwości, daleką jeszcze jest ta chwila, w której trzeźwo mówić będzie można o niemocy lub zwyrodnieniu D-i amerykańskiej jako organizacyi czystc-politycznej. —B i b 1 i o g r. Oprócz powołanych w tekście oraz ogólnie historycznych: „Aristoteles ( Aristotle’s) on the Constitution of Athens edited by Kenyon“ (Oksford 1891; nowe wyd. „Constitut. of Ath.“—Londyn 1893, 370 str. 8°; wydanie niemieckie „Aristotelis iroXirsia ’Atbjvauov edid. G. Kaibel et U. Willamowitz - Mölienaorf“ — Berlin 1891; przekład polski ^Konst. Afcńska Arystotelesa, przełożył Wierzbicki Józef“—Wadowice

1894). Bluntschli K. „Lehre v. modern. Staat* (Stuttgart 1875 — 76, 3 tomy). Tenże i Brater „Deutsches Staatswörterbuch“ (Stuttgart 1857 —

1870). Calhoun J. Cald. „On the Const. a. govern-ment of the Un. St.“ (Tom I zbioru pism—New-York 1853—4). DesjaidśnsA. „De la liber'é polit, dans l’état moderne“ (Paiyż 1894). Gager n flans Christoph „D. D.“ w T. III „Sittengeschichte“ (Frankfurt 1816). Gilman N. P. „Socialisai und the modern spirit“ (Londyn 1893). Grasso G. „La costituzione degli Stati Uniti etc.“ (Florencya

1894). Guizit Fr. „De la démocrate en France“ (Paryż 1849). Holm A. „The hietory of Greece from its commencement to close of the Independen-ce of the Greek Nation“ (Londyn 1894, tom I). Kent J. „Comment, upon American Law“ (Boston 1884, 13-e wyd., 3 t.). Maine „On popular go-vernment“ (Londyn 1885; przekład niem. — Berlin

1887). May „ Democracy in Europe * (Londyn 1877, 2 t). Mohl R. „Geschichte u. Lit. d. Sta-atswiasenschafcen“ (Erlangen 1865—58). Rhodes J.

F. ,Hi8tory of the Un. St. from the Compromise of 1850“ (New - York 1893 2 t). Scherer „La démocratie et la France“ (Paryż 1883). Schwarćz „Die Démocratie“ (Lipsk 1877 nast.) i „Elemente d. Politik“ (Pest 1880, nast). Story J. „Com-mentaries on the Constitution of the Un. St.“ (Boston 1833, 3 t.). Zö^fl „D. D. in Deutschland* (Stuttgart 1853, wyd. 2 e).

Demokryt. Jako głęboki i wszechstronny myśliciel, pizytem pisarz płodny, zajmuje on jedno z najwydatniejszych miejsc w dziejach filozofii, mianowicie zaś w historyi materyalizmu, szczegółowo zaś, a tom i z mu (ob.), Życia jego bieg, zaćmiony legendami, mało nam jest znany. Urodził się w Abderze, greckiej osadzie w Tracyi, to pewna, i stąd zwany często Ab dery tą; ale za datę urodzenia jedni wskazują rok 494, drudzy 470, inni 460 przed Chr. Z pomiędzy tych dat pierwsza zdaje się najprawdopodobniejszą, jako poparta powagą Dyodora Sycyl, tudzież najzgodniejsza z podaniami o osobie filozofa, którego ojciec, bogaty osadnik, miał ugaszczać w swym domu wracają cego z Grecyi w r. 480, Kserksesa, kiedy D. był już na świecie. Miał też D. odbywać w młodości długie i dalekie podróże, zwiedzić cały wschód a zwłaszcza Egipt, skąd wyczerpywał pierwiastki wiedzy. Przebywał wśród Greków południowej Italii, gdzie kwitły już wówczas dwie wielkie szkoły: pitagorejska i eleacka, z któremi następnie spory prowadził. Być może, iż w Atenach przy-słuchywał się wykładom cSokratesa i Anaksagora-sa; to wszakże poświad zyó możemy, iż, jak pomiędzy astronomią tego ostatniego a Demokrytową, tak pomiędzy tamtego homeomeryami a atomami (podstawą metafizyki D-a), zachodzi znaczące podobieństwo. Najbliżej atoli historycy filozofii spo-krewniają gu z Leucyppem, czyniąc nawet D-a uczniem jego: żadnego) wszakże śladu pozytywnego niema, gdzie, kiedy i w jakim Btosunku dwaj ci myśliciele, lubo obaj atomiści, znajdowali się do siebie, tak, iż wszelkie twierdzenia jakoby D. korzystał z Leucyppa, są tylko gołosłowne. Prawdąż jest, że gdy schedę ojcowską stracił na podróże, a prawa miejscowe takiemu marnotrawcy wzbraniały pogrzebu, ziomkowie, iżby go od takiego wypadku UBtrzedz, wypłacili mu za jego najwalniejsze dzieło 500 talentów (*2¹/₂ mil. frank.) i nadto pogrzeb dlań na koszt rządu uchwalili? że chcieli mu nawet ster rządów nad rzecząpo3pol tą powierzyć? Bardzo to niepodobne na smutnej pamięci Abdery-tanów. Szydercza, przeciwfi ozuttezna tradycya do postaci D-ta przywiązała wieczny śmiech (jak do Heraklita płacz) dla czego? Jest to może saty-rycznem odbiciem zasady mistrza, który lekceważyć (śmiechem przyjmować) kazał zarówno troski lak uciechy świata. Umarł w Abderze, w późnej starości, mając lat przeszło 90.

Jakiegokolwiek wreszcie używał zachowania w ojczyźnie i za życia. D. stał się na wieki chlubą, przewodnią gwiazdą materyalistów, i słusznie. Czy bowiem wziął on atomizm z drugiej ręki, po Anaksagorasie lub Leucyppie, czy go samodzielnie wymyślił, teorya ta, w jego opracowauiu, przybiera charakter systematu, tłómaczącego zasadę i rozwój bytu wszechistnienia. Punkt wyjścia dla filozofii greckiej był, jak wiadomo, od Taleaa, zawsze materyalistyczny i niemal wszystkie też tytuły traktatów filozoficznych, pisanych wierszem przez pierwszych filozofów, brzmią peri fyseos(o przyrodzie). Z jednego pierwiastku określonego, jak woda lub ogień, trudno jednak było wyprowadzić rozmaitość. D. dla wytłómaczenia świata uciekł się do pierwiastku nieokreślonego, do atomów (ob. Atom, Atomizm), a doktrynę opracował z ta^ą bystrością, że, jak utrzymuje Lange („Histor. filoz. mater.“ przekład polski r. 1881, str. 25) »nowoczesna teorya atomów wyszła drogą stopniowych przekształceń z atomistyki De mokry ta“. Tenże sam Lange, za Zellerem, za główną podstawę metafizyki D-a uważa następujące jego zdania, częścią wyjęte żywcem z dochowanych ułamków, częścią ułożone z przytoczeń i kombinacyj: 1) Z niczego nie staje się nic; nic, co jest, nie może być unicestwionem Wszelka zmiana jest tyiko połączeniem lub rozłączeniem się części. 2) Nic nie dzieje się przypadkowo, lecz wszystko z jakiejś przyczyny i z konieczności. 3) Nic nie istnieje tylko próżna przestrzeń; wszystko inne jest mniemaniem. 4) Atomy są nieskończone w liczbie i nieskończenie romaite w postaci. W wiecznym ruchu spadkowym przez nieskończoną przestrzeń, większe, spadając prędzej, uderzają na mniejsze, powstałe stąd ruchy boczne i wiry są początkiem tworzenia się świata. Niezliczone światy tworzą się i znowu giną obok siebie i po sobie. 5) Rozmaitość wszystkich rzeczy pochodzi z rozmaitości ich atomów w liczbie, wielkości, kształcie i porządku; ilościowa rozmaitość atomów nie istnieje. Atomy nie mają żadnych „stauów wewnętrznych“; działają na siebie tylko przez ciśnienie i uderzanie. 6) Dusza składa się z delikatnych, gładkich i drobnych atomów, podobnych do atomów ognia. Atomy te są najruchliwsze, a ruch ich, przenikający całe ciało, wywołuje objawy życia.

W tych sześciu zdaniach, istotnie, streszczają się podstawy całi-j doktryny: z dodaniem więc jeszcze niektórych szczegółów, raczej już formalnych, możemy odtworzyć jej obraz, rozumie się, z jego brakami, powstałe mi, czy to z wadliwości systematu, czy z niedostateczności materyału dowodowego, czy z obojga razem, o czem trudno wiedzieć. Widzimy zatem nasamprzód, że jest to hypoteza nakreślona z góry (a priori), więc oczekująca uzasadnienia swego od dedukcyi. Przed początkiem świata i życia na nim nie istnieje nic, tylko próżnia (przestrzeń) i atomy. Atomy nieskończone są co do liczby, jak próżnia co do rozciągłości. Istniały te ciałka niepodzielne odwiecznie, bez początku, i istnieć będą wiecznie, bez końca, na mocy tego prawa, zawsze uznawanego przez filozofów starożytnych, ale pierwszy raz jasno wyrażonego (przez D-a), że nic nie powstaje z nicości i w niej rozwiązać się nie może. Mimo, że posiadają rozciągłość i zwartość, atomy, dla swej drobności, zmysłom naszym są niedostępne, tak, że dostrzegalne są tylko dla naszego umysłu (Xóy<p łkwpTjta). Nie są one różnogatunkowe; wszystkie mają jednaką naturę, różnią się tylko ksatałtami odmiennemi do nieskończoności; są nieważkie. One-to tedy dają początek wszelkim aglomeratom, światu i życiu. Tylko jakim sposobem? Nieważkie, a zatem nieruchome (okoliczność tę zmodyfikował dopiero Epikur). Otóż tu jest pięta Achillesa systematu, który, wyprowadzając wszechświat z praw czysto-mechanicznych, nie może się obejść bez ruchu, a D. nigdzie, ani w ułamkach, ani przez kommentatorów, nie wypowiedział, skąd wyprowadza ruch. Nie mieści on go między przymiotami atomów, nie odnosi do odrębnej przyczyny pierwszej, jak Anaksagoras przy swych homeo-meryach; nie troszcząc się ani o jego pierwiastek, ani o początek, uważa go tylko za wieczny i również niestworzony jak ozas. Ależ ruch, to nie rzecz, ani kategorya; ruch, to jest już fenomen, przyczepiony do czegoś, pochodny i potrzebujący wyjaśnienia, boć to dusza świata. Bez względu na niewyjaśnione pochodzenie, D. rozróżnia ruch trojaki: 1) zwyczajny, wynikający z rozpędu nadanego przez uderzenie się dwóch ciał; 2) ruch drgawkowy, powstający z uderzania o siebie wielu atomów; 3) ruch wirowy. Zdaje się, że ten ostatni, wywierający największy wpływ na ogólny kształt wszechświata, uważanym byó musiał za ruch pierwotny; drugie miejsce należy drgawkowemu, trzecie dopiero ruchowi z rozpędu, jako właściwemu ciałom już zorganizowanym.

Ruch i przymioty atomów, ulegając jedynym prawom konieczności, tłómaczą i całą budowę świata i wszystkie zjawiska. Ciała powstają ze zbioru atomów i giną, nie zmieniając natury, w chwili rozłączenia się atomów; tracą kształty przy zmianie wzajemnego ich położenia; rozmaitość zaś ciał tłómaczy się rozmaitością kształtów w atomach, ich stopnia i położenia. Tak powstały, nie tylko wszechjestestwa, ale i wszechświaty, z ziemią na czele; tak powstały cztery żywioły, odmienne od siebie, dzięki tylko różnicy w kształtach i objętości atomów. Najmniejsze weszły w skład substan-cyi powietrza; największe utworzyły ziemię i wodę; nareszcie atomy okrągłe i tak malutkie, jak powietrzne, utworzyły ogień. Przymioty i własności rozmaitych ciał tłómaczą się tak samo, jak ich kształt; ale pomiędzy temi przymiotami wiele jest takich, których nie sposób wyprowadzić z czysto -mechanicznego układu atomów, np. ciepło i zimno, barwa, zapaoh, słowem wrażenia subjektywne: i to nas naprowadza na kwestyę duszy. Dusza jest tej samej natury co ogień; składa się ona z atomów okrągłych i subtelnych, które, dzięki kształtowi swemu i lekkości, wciskają się we wszystkie części^ciała i nadają Jim ruch, a^z ruohem ciepło.

życie, czucie; czyli, już tutaj ilości zamieniają się na jakości. Wciskają się one nie tylko we wszystkie ciała organiczne, ale i w rośliny; utrzymują się i częściowo odnawiają przez oddychanie. Jakoż, naciskając nas ze wszech stron,—ciała otaczające wyciskają nam z ciała część tych życiodaw-czych atomów, ale ponieważ pełno jest w przestrzeni podobnych, więc one, wchodząc w nas z oddechem, nietylko uzupełniają straty, ale i pozostałym tamują drogę do ulotnienia się, i dopiero kiedy ten ruch oporny ustanie, jestestwo umiera, rozumie się, z ciałem i duszą. (Przyjrzyjmy się blizko teoryi nowych atomistów, np. Moleschotta [Büchnera, Vogta], a znajdziemy tę samą zasadę).

Z tych samych atomów, co życie, powstaje i myśl; tylko, że tę ostatnią mieści D. w piersiach, a tamte w reszcie organów. Myśl, oczywiście, nie może się w gruncie różnić od wrażenia, to zaś, jakimkolwiek zmysłem dostanie się do nas, zawsze sprowadzonem być może do pewnego rodzaju dotyku. W tej wędrówce wrażeń od zewnątrz do wewnątrz, niema już ścisłego dowodzenia, ale ot tak sobie—opinia. Bo też to sęk dla wszelkich sy-stematów materyalistycznych nielada i dlatego inne systematy wolały uciec się do duszy ze swe-mi własnemi przymiotami, odrębnej od ciała. Zna-miennem jest co z powodu tego punktu powiada zwolennik materyalizmu, Lange (1. c. str, 24). „Atomistyką objaśniamy dziś prawa dźwięku, świa tła, ciepła, chemicznych i fizycznych przemian rzeczy w najobszerniejszym rozmiarze; a jednakże zarówno dziś, jak za czasów D-a, atomistyka nie może wytłómaczyć najprostszych uczuć (wrażeń), dźwięku, światła, ciepła, smaku i t. d. Pomimo wszystkich przekształceń pojęcia atomu, przepaść ta (pomiędzy wypadkiem w świecie przedmiotów a naszem podmiotowem odczuciem tego wypadku), pozostała jednako wielką“. Dodaje on, że przed nauką na wieki zamknięte jest wynalezienie mostu „pomiędzy tern, czem jest najprostszy np. dźwięk, jako uczucie podmiotu, moje, a rozkładowemi procesami w mózgu, które nauka muBi przyjąć dla objaśnienia tego uczucia dźwięku, jako wypadku w świecie“. Jeżeli tak przemawia nauka dzisiejsza z wyżyn swych wiekowych rezultatów pozytywnych, czegóż się spodziewać można po D-cie? On też i nie sili się nawet na umiejętne zapełnienie tej przepaści między przedmiotem a podmiotem. Przypuszcza, że z powierzchni ciał występują nieustannie jakieś wyziewy, stanowiąc dokładne ciał tych obrazy. Obrazy te (stôwXa), również utworzone przez kombinaeyę atomów, drogą zmysłów dostają się do duszy i przez dotknięcie jej dają poznać przedstawiane przedmioty. Tym sposobem odczuwamy nietylko kształty ciał, ale i różne ich własności, jak barwy, wonie, dźwięki, ciepło i zimno. 1 nic dziwnego. Dla D-a własności te, albo nie istnieją, albo stanowią czy-8to-mechaniczne kombinaeyę atomów. Okrągłe wydają ciepło; szorstkie budzą w oku barwę czarną; gładkie białą; wonie ostre pochodzą od atomów kańciastych i t. p. To tylko trzeba zauważyć, że każdy organ zmysłowy ma właściwe swe zadanie w przeprowadzaniu wyobrażeń: ucho przepuszcza powietrze, z którem wpadają do nas dźwięki; podobnież, obraz utkany z powietrza, działając na oko, z którego substancyą ma wiele analogii, daje nam pojęcie barw i kształtów widzialnych; nareszcie dotyk, węoh i smak zdają się łączyó w jednym zmyśle.

Tak porozdawawszy role (lubo dość dogmatycznie), D., zdaje się, powinien być zadowolonym. Wcale nie. Zanadto był to umysł głęboki, aby nie miał dostrzedz, że temu systematowi brakuje kontroli wrażeń. Jakoż doznajemy nieraz wrażeń, nie odpowiadających żadnej rzeczywistości zewnętrznej, a nawet przedmioty rzeczywiste przychodzą do naszego poznania przez pośrednictwo obrazów zmiennych i ulotnych (odległa kula w postaci płaszczyzny i t p.), które w chwili dojścia do nas, nie są już podobne do emanacyi wychodzącej z ciał. Trzeba się zatem zwrócić do rozumu i rozumowania i postawić je ponad zmysłami. A godziż się to, skoro zmysły i rozum wychodzą z tegoż samego pnia, z tej samej materyi, zatem niczem się od siebie nie różnią? D. nie chce jednak być zupełnym nihilistą. Widząc niemożność skontrolowania wrażeń co do ich istoty i prawdziwości, z wielką dla siebie niekonsekwen-cyą poddaje one pod kontrolę rozumu i powiada: „Tylko w mniemaniu (raczej w koncessyi rozumowej) istnieje słodycz, gorycz, ciepło, zimno, barwa: w rzeczywistości tylko atomy i próżnia“. I otóż stoją wierzeje otwarte sceptycyzmowi, przypadłość wszelkich dociekań czysto - materyalistycznych (ob. ks. Dębickiego „Wielkie bankructwo umysłowe“). Spełniło się to zaraz na D-cie; cała starożytność (Aryst. „Metafiz.* IV, 5), Dyogenes Laercyusz (IX; 71, 72), Sextus Empir. („Adv. Mathem.“ VII, 163), Cycero („Acad." część 1, ks. 2, rozd. 23), kładzie mu w usta takie wyrażenia: „Nigdzie niema prawdy; a jeżeli jest, nie znamy jej. Niepodobna nam poznać nic prawdziwego o czembądź; prawda ukrywa się w otchłani. Nie wiemy nawet azali wiemy cośkolwiekbądź, czy też żyjemy w zopełnej bezwiedzy; tak samo nie wiemy, czy coś istnieje, albo czy nie istnieje nic*. Najzaciętsi też sceptycy, jak Protagoras, Diagoras z Melos, i sam nawet Pyrron, według świadectwa dziejów filozofii, wykształcili się w szkole D-a.

Oczywiście, w systemacie, wywodzącym wszystko z pierwiastku materyalnego, nie może być mowy o bóstwie jako o pierwszej przyczynie bytu i bycie absolutnym. Ponieważ jednak filozof ten zostawał pod ciążeniem powszechnej wiary w istoty nadludzkie, chciał więc je podprowadzić pod ogólne zasady swego systematu, i oto co wymyślił: Naokoło ziemi krążą pewne grupy atomów wielkości nadzwyczajnej a kształtem podobne do postaci ludzkich. Widma te, równie znikome jak my, choć istnienie ich dłuższe, wywierają pewien wpływ na nasze życie; są między niemi dobroczynne i szkodliwe; ukazują się nam we śaie, w reprezentujących je obrazach (idolach), i one to stanowią przedmiot czci naszej. Tak przynajmniej podaje tę jego opinię Sextus - Empiricus („Adver.

Mathem.“ ks. VII, str. 312, wyd. Genewskie). Ale tenże sam kompilator przytacza zarazem drugie podanie, według którego D. wprost zaprzecza istnienia bogów, dowodząc, że ludzie do pojęcia bóstwa przyszli wskutek trwogi przed groźnemi zjawiskami natury, jak: pioruny, trzęsienia ziemi, zalewy i t. p.; a jeśli tego nie utrzymywał sam D., w każdym razie taka jest opinia ucznia jego, Dia-gorasa.

Tak się tedy przedstawia kwestya bytu, czyli metafizyka D-a; postawiła ona zasadę stałą dla całego materyalizmu późuiejszego, usunęła wszystkie tłómaczenia świata mistyczne, teologiczne i spirytualistyczne, kazała doszukiwać się zagadki świata w naturze samej. Późniejsze dodatki i ulepszenia są już tylko rzeczą rozwoju, a tem Barnem udokładnień formalnych; treść pozostaje ta sama, a treścią jest właściwie sam pomysł, atom, który miał później tak wielką rolę odegrać, nie tylko w filozofii, ale i w naukach przyrodniczych. Pozostało to na zawsze chwałą D-a, który, acz nie był pierwszym w pomyśle drobinek, jako pierwiastku Ciał (Anaksagoras, Leucyppos), on jednak pierwszy potrafił go w sposób dla wielu przekonywający wyzyskać. System jego stanowi zupełny całokształt materyalizmu, z temiź samemi wątpliwościami, jakie towarzyszą i materyalistom dzisiejszym. Brakuje mu tylko jednej rzeczy. Usunął on Boga ze świata, usunął duszę odrębną i nieśmiertelną; nie usunął jednego wielkiego filaru, nienawistnego dla dzisiejszej materyalistyki, to jest przyczyn celowych, teleologii, a przynajmniej nic o tem nie wspomina (lub też przepadło, jeśli co mówił); a jednak bez zniesienia pierwotnego, z góry nakreślonego planu stworzenia, z zastosowaniem środków do celu życia, żaden systemat materyali-styczny, czyli naukowy, nie byłby moźebnym.

Systemat taki może mieć jednak swoją moralność, wywiedzioną z pewnych zasad i z pewnych względów na społeczność ludzką: potrzeba tylko ażeby te zasady postawił, z ujawnieniem, co uważa za dobre lub złe, godziwe lub niegodziwe, pożyteczne lub szkodliwe, oraz, ażeby ustanowił kry-teryum, sankcyę. D. moralności swej nie przeprowadza systematycznie, ale rzuca tylko aforyzmy, mieszając swoje własne z przypowieściami starych mędrców narodowych. Główna myśl jego moralności polega na eudemonizmie (szczęśliwość). Trzeba starać się o równowagę, dobry humor, wesołość, (stąd-to zapewne szykana czyniła go filozofem wiecznie śmiejącym się), nie roznamiętniać się do niczego; oddalać zarówno wszelkie niepokoje, jak ułudę nadziei; być gotowym na wszystko a unikać wszelkich powodów do trosk, przedewszyst-kiem małżeństwa, i lepiej przysposobić sobie dzieci, niż obarczać się żoną: dążyć do umiarkowania, czystości serc», do ukształcenia umysłu, bo to daje szczęście, gdy przeciwnie, rozkosz zmysłowa dostarcza tylko krótkiego zadowolenia. Jakie ma zdanie D. o obowiązku, nigdzieśmy się dowiedzieć nie mogli.

Oryginalne ułamki pism D-a zebrał Ad. Franek i wydał w „Mém. de la Société roy. de Nancy“

1836. Prócz tego wiadomość o nim i wyciągi z opinii mieszczą się w pisarzach wzmiankowanych w artykule. Nie brakuje nam szczegółowych sprawozdań z całokształtu metafizyki D-a w hi-storyi filozofii nowoczesnej. Najpierwszy wystąpił Magnenus „Democritus reviviscens...“ (Pawia, roku 1646). Po nim wielu innych zajmowało się tym filozofem w wieku XVII i XVIII. Wybornie streszcza jego doktrynę Ritter, w słowniku Erscha i Grubera (Lipsk 1833). Świetnie wyłożył jego atomistykę Zeller „Philos. der Griech.“ (wyd. 3), jako-też P. A. Lange „Hist, filoz. mater.“ (1. c. przekł. polski od str. 17—32).—Do dalszej bibliografii, ob. Atom, Atomistyka.    K* K-

Demologia, według Ernesta Engla, jest to nauka o powstawaniu tak państwowych, jako i innych ludzkich społeczności, o ich wewnętrznym ustroju i o zmianach w nich zachodzących. Różnica w pojęciu Demografii i Demologii jest analogiczną z różnicą między Etnografią i Etnologią.

Demon (W mitologii greckiej). Dwa są w literaturze greckiej pierwotne źródła, wspominające o D-ach. Homer zaledwie zaznacza różnicę między niemi i bogami. U Hezyoda, zwłaszcza w przypisywanym mu utworze Roboty i Dnie, różnica jest generyczną. D-i są to niewidzialni mieszkańcy ziemi, pośmiertne szczątki pokoleń ludzkich złotego wieku, niegdyś szczęśliwych,—strażnicy ziemi, niewidzialnie czuwający nad postępowaniem ludzkości, posiadający królewski przywilej rozdawnictwa bogactw, ważenia dobrych i złych uczynków („Opp. Di.“ 120 i t. d.). U Homera („Odys.“ XVII, 486) funkcyę tę spełniają bogowie, chodzący po ziemi w przebraniu. D i zatem hezyody-czni są to bezwarunkowo duchy dobroczynnie działające na korzyść człowieka. Pojęcie to trwa nienaruszenie do połowy V wieku przed Chr., czyh do okresu filozoficznego Grecyi, kiedy tymczasem wyobrażenia o bogach, ich znaczeniu i stosunku do świata mocno się w górnych sferach intelli-genoyi zaczęły modyfikować i zaznaczała się co raz większa różnica między wiarą popularną a opiniami filozofów. Sękiem, mianowicie dla głów myślących, było, pomimo przymiotów przypisywanych bogom—panowanie na ziemi zła. Wtedy-to, za sprawą filozofa Empedoklesa (około r. 440 przed Chr ), ukazała się nowość, w następtwie przez innych wyzyskiwana, a mocno modyfikująca dawne wierzenia religijne, polegające na ustanowieniu kapitalnej różnicy między bogami i demonami. Empedokles wprawdzie stanął na gruncie Hezyoda (Rob. i Dnie; patrz wyżej), i nie uczynił nic więcej, tylko wypatrzył odwrotną stronę D-ów, negatywną, i stąd zaraz ukazała się przepaść różnicy między niemi i bogami, płodna w następstwa. Bogowie są to działacze dobrzy, nieśmiertelni i potężni, posiadający wolę i intelligen-cyę, ale pozbawieni pożądań, namiętności, słabostek; D-i to rodzaj pośredni między bogami i ludźmi, pośrednicy ich w stosunkach wzajemnych, ale mający właściwe sobie usposobienia i działalność. Nie będąc nieśmiertelnymi, używają jednak bardzo długiego źyoia, a podlegają namiętnościom

K. K.

lęk życia przyszłego.

Bemonesi, tureckie Kizil-Adalar, t. j. wyspy Książęce, grupa wysp na m. Marmara, o 3 mile na południo-wschód od Konstantynopola; największe z nich Prinkipo, Chalki, Antigoni i Pro-ti; — urodzajne i przeważnie przez Greków zamieszkane.—Nazwa pochodzi od cesarza Justyniana II, do którego wyspy te należały, i który na jednej z nich zbudował pałac; — za cesarstwa Bizantyjskiego były miejscem wygnania popadłych w niełaskę wodzów, patryarchów, strąconych z tronu władzców i władczyń; dziś ulubione miejsce letniego pobytu mieszkańców Stambułu, zwłaszcza bogatych kupców greckich, którzy posiadają tu swe wille i pałace, w części poprzebudowywane

And. S.

Dr J. B-r.

i skłonnościom ludzkim, tak, źe są pomiędzy nimi D-i dobrzy i źli, ze wszystkiemi odcieniami pośredniemi. Różnicę tę pomiędzy bogami (©soi) i demonami (AaifJioveç) najwięcej rozspecyalizował Plutarch („De defectu Oraculorum“: 10, 12, 13, 15 i t. d). Przypuszczać on się zdaje, źe odnieść ją można do doktryny Zoroastra lub misteryów orfickich; różnica ti, według jego wyobrażenia, uwalnia filozofa od wielu utrapień, przed nią bowiem trudno było wiedzieć, gdzie przeciągnąć linię, przypuszczając lub odrzucając Opatrzność bożą, i popełniano częstokroć błędy, gdy utrzymywano, raz, źe Bóg jest przyczyną wszystkiego, w innych zaś razach, iż nie jest przyczyną niczego. — Według tych filozofów, którzy poszli za Empedo-klesem, błąd starych mitów polegał właśnie na przypisywaniu bogom działań, odnoszących się aktualnie do D-w, którzy bezpośrednio stykali się z naturą ludzką, moc proroczą nadawali kapłankom wyroczni, zsyłali sny i przepowiednie, i pośredniczyli nieustannie, czy to w dobrem, czy w złem. Oczywiście, można było, z Plutarchem, odetchnąć w zaciekaniach ontologicznych, jeżeli zło, tak niezgodne z pojęciem bóstwa, a przecież niezaprzeczone, zwaliło się z ich bark na inne, na D-w złośliwych. Oni też, za spełnienie mnóstwa niegodzi-wości, ponosili z ręki bogów karę. Niedość na tem: złośliwa ich natura zmusiła ludzi do uśmierzania ich obrzędami, naturze złośliwej przyjemne mi. Stąd zatem ofiary z ludzi, widowiska okrutne i rozwiązłe, lamr ntacye i posty, brzydoty rozmaite, czyny zatrważające, przypisywane bogom, bitwy straszliwe, wybuchy Tytanów i Tyfona, porywa nia, grabieże, niewole, sekwestry — były w istocie sprawą D-w złych, stojących o wiele poniżej od działalności bogów nieśmiertelnych, jednostajnej, nieprzerywalnej, a zawsze czystej, podczas, gdy działalność takich D-ów, stosowana do ludzi, była nieregularna i przerywana. Słowem, w rozwoju doktryny, zapoczątkowanej przez Empe-doklesa (wbrew Hezyodowi, który zna tylko D-ny dobre), czuć i widać wpływ wyobraźni Wschodu, stosownie do subjektywnego odczuwania ludzkiego, rozdzielających bóstwo na dwie potęgi: dobra i zła; szczegółowo zaś ten dualizm demoniczny zbiega się w części z pojęciem aniołów i dya-błów; w poezyi tylko greckiej nie znalazł on należytego odbicia. Przerachował się jednak Plutarch, mniemając, że wynalazek D-ów złych ocali i prawdziwość starych legend, i godność bogów nieśmiertelnych. Doktryna, tak szczęśliwie godząca oba punkta, dopóki trafiała do umysłów wyłącznie pogańskich mas, nie wytrzymała natarcia ze strony przeciwników, polemizujących później w imię chrześciaństwa, którzy w pisarzach pogańskich starożytnych, zarówno jak pośród pogan spółcze-snych, wynajdowali całe wiązki obfitych racyj dla wykazania, że bogowie byli to tylko demony, a demony to istoty tylko szkodliwe (Tatianus, Laktan-cyusz, Klemens Aleks, i inni).

Demonaks (z Cypru), filozof szkoły cynickiej; żył w Atenach w II wieku naszej ery; nie zostało po nim nic więcej prócz rozprawy Luoya-na, imieniem jego zatytułowanej. Niektórzy nawet, podając w wątpliwość realne istnienie Da, u-trzymywali, źe Lucyan pod tem imieniem zmjślo-nem chciał tylko przedstawić obraz mędrca, wykształconego w zasadach szkoły cynickiej. Ale to tylko przypuszczenie, i D. był najprawdopodobniej osobą żyjącą. Przypisywane mu pojęcia stanowią pewien rodzaj eklektyzmu, w którym, niewiadomo jakim sposobem, podstawy moralne Sokratesa kojarzą się z zasadami Dyogenesa i Arystyppa. Przyjmował on istnienie bóstwa, odrzucając dogmat nieśmiertelności duszy oraz wszelkie obrzędy kultu; a wreszcie, filozofia D-a głównie przejawiała się w jego życiu i czynach. Nie popadając w nadużycia i śmieszności swej szkoły, przyjmował on jej cel: chciał starczyć samemu sobie i być zgoła niezależnym, wynosząc się ponad wszelkie przywiązanie do dóbr tego świata, jako i ponad

K. K.

z dawnych klasztorów.

Demonetyzacya. Odjęcie znaczenia pieniądza pewnego rodzaju znakowi obiegowemu. W dwóch wypadkach tylko D. sprawiedliwie przez państwo dopełnioną być może: albo, gdy państwo to przechodzi do innego rodzaju waluty i skutkiem tego zamienia dotychczasowe jednostki monetarne na inne, jak to na przykład stało się w Niemczech z talarem przed dwudziestu czterema laty przy wprowadzeniu waluty złotej w miejsce dotychczasowej podwójnej; albo gdy sztuki monety, bądź to kruszcowej bądź papierowej, nazbyt zniszczone przez używanie, wycofuje z obiegu i wymienia na nowe równoznaczne. Tak w pierwszym, jak i w drugim razie, postępowanie państwa winno być bardzo oględne i stopniowe, moneta obiegowa bowiem jeBt jedną z podstaw życia ekonomicznego narodów i wszelkie w niej zmiany, wzruszając najważniejsze przyzwyczajenia i najgłębsze warstwy ludności, tylko bardzo przezornie i po najgłębszym rozmyśle przeprowadzane być winny, jeżeli nie mają pociągać za sobą szkodliwych następstw dla życia ekonomicznego danego państwa i krzywdy dla jego mieszkańców.

Demonia,Demoniacy, ob. Opętanie, Opętani.

Demonizm, wiara w duchy (demony); niektórzy mitologowie uważają ją za podstawę rozwoju religijnego; na czele ich stoi Tylor, który objaśnia powstanie wiary w duchy z pojęć o duszy; toż samo twierdzi Mannhardt i jego zwolennicy, którzy

uważają D. za proetniczny stopień mitologii indo-europejskiej. Zwykle wszakże D. łączą ściśle z Czcią przodków (Spencer) albo z fetyszyzmem, nie uważając go za osobne stadyum rozwoju religijnego. — Elard H. Meyer: „Indogermanische Mythen“ (I, dodatek).

Demonologia, nauka o demonach, wyjaśniająca i systematyzująca różne pojęcia o nich; powstaje ona i rozwija się przeważnie tam, gdzie był silny wpływ kapłanów na ogół, a więc wśród narodów, mających rządy teokratyczne, zwłaszcza u semi-tów; z nich Żydzi najbardziej rozwinęli pojęcia o demonach; już w księdze Genesis jest wzmianka o zastępach aniołów, a na szerszą skalę rozwinęła się wśród nich D. podczas niewoli babilońskiej, gdy Hebrajczycy zaznajomili się bliżej z mitologią narodów sąsiednich, i doszła do ostatecznych granic w babaliźmie, rabiniźmie i gno-stycyźmie. W mitologii greckiej stale utrzymywała się wiara w duchy, ale nigdy nie była usystematyzowaną, jakkolwiek w spekulacyach filozo ficznych od Empedoklesa, który ją wziął od ludu, do nowo-platonizmu występuje w bardziej określonych formach.

Demonomania, greckie ôoup.(ûv(p.avia, obłęd religijny z omamami zmysłowemi, hallucyuacyami tej treści, spotykamy najczęściej w przebiegu melancholii i obłędu histerycznego. „Attaques démoniaques“, nazwał Charcot stany ekstazy, spotykane w przypadkach ciężkiej histeryi przy epilepsyi, podobne do konwulsyi u ludzi „opętanych“ przez czarta.

N.

N.

Dr R.

Demonßtracya (z łacińskiego demonstra-re— okazywać, dowodzić), w naukach empirycznych tak się nazywa okazanie jakiegoś przedmiotu temu, kogo z nim chcemy zapoznać. Tak np. botanik, opisując jakąś roślinę, zarazem daje widzieć uczuiom jej okaz, czy to żywy, czy zasuszony lub malowany, anatom—preparatu, modele lub rysunki rozczłonkowanych części ciała ludzkiego; astronom—czy to na transparentach, czy przy pomocy mechanicznych przyrządów (tellur i urn) u-naocznia ruch ciał niebieskich, zaćmienia słońca i księżyca i t. p. W ogólności przy wszystkich wykładach opisowych D., o ile nauczyciel ma pod ręką odpowiednie okazy, jest nierównie skuteczniejszym środkiem dydaktycznym, niż proste opisanie .(desoriptio). Doświadczenie (experimen-tum) wchodzi także w zakres pojęcia D-i, gdy się łączy z jakiemś działaniem, odbywającem się przed oczyma naszemi (ap. przy wykładzie chemii, fizyki i t. p.). To też na D-i opiera się, mająca dziś tak wielką wartość i tak pożyteczna, metoda poglądowa.— W logice D. znaczy dowód, mianowicie zaś dowód przez dedukcyę; nie jest więc D-ą w ścisłem znaczeniu, ta bowiem zasadza się nie na dowodach, ale i na oczywistości, działa n:e przez rozumowanie, ale przez zmysły.—D. w życiu politycznem znaczy wszelką akcyę ostentacyjną, przez którą czy to jedna osoba, czy też więcej ich społem objawia drogą uboczną swoje stanowisko względem pewnej sprawy politycznej. Sposoby D-i bywają najrozmaitsze: np. zwolennicy jakiegoś stronnictwa, albo wstrzymują się od głosowania przy debatach nad pewnym wnioskiem, albo też opuszczają z oznakami niezadowolenia i-zbę sejmową; tutaj także należą owacye, wyprawiane na cześć pewnych działaczy politycznych, obchody uroczyste rocznic historycznych, lub usuwanie się od udziału w takich obchodach i t. p. D e wojenne, odbywające się podczas samych działań wojennych, zasadzają się na takiem poruszeniu wojsk, któreby wprowadziło w błąd nieprzyjaciela, odwróciwszy jego uwagę od najważniejszego punktu teatru wojny lub pola bitwy; mają przeto wielkie znaczenie zarówno w taktyce, jak i strategii (w której się nazywają fałszywemi atakami), przedewszyst-kiem zaś w pierwszej, gdyż siła ich i skuteczność wzrastają w miarę powiększania się odległości. W taktyce powodzenie demonstracyi zależy L) od wybrania do fałszywego ataku takiego punktu, któryby rzeczywiście miał pewną wagę (w przeciwnym bowiem razie nieprzyjaciel byłby się nie dał wywieść w pole), oraz, o ile to być może, jak najdalej od punktu, który na prawdę ma być atakowanym, i 2) od Bposobu prowadzenia ataku demonstracyjnego, który powinien być niemniej e-nergicznym od ataku głównego.—D. woj enno-p o lityczna używana zazwyczaj bywa jako środek do zastraszenia nieprzyjaciela i do osiągnięcia zamierzonego celu bez uciekania się do wojny. D-e takie zasadzają się na groźnych notach dyplomatycznych, na ściąganiu ku granicy nieprzyjacielskiej licznego wojska i wogóle na ostentacyjnych przygotowaniach wojennych. Większe znaczenie, niż de-monstracye lądowe, mają D-e morskie, to jest wysianie floty na wody nieprzyjacielskie: historya ostatnich czasów przedstawia bardzo liczne takich D-j przykłady. Dodać wszelakoż trzeba, że wtedy jedynie odnoszą one pożądany skutek, kiedy są wymierzone przeciwko nieprzyjacielowi słabszemu.

Demonstratio, najpierwsza z czterech części formuli (ob.), która od Lex Aebutia w procesie cywilnym rzymskim zastąpiła dawną legis actio. Gaius o niej pisze: „Na to się ją zamieszcza, aby wykazać o co chodzi. Taka jest np. część formuły: Aulus Agerius (powód) Numeriusowi Negidiusowi (pozwany) sprzedał człowieka; albo As Ns N-i N-i dał człowiekowi w depozyt“. Do ważności formuli potrzeba było dwu części z 3: D., intentio i condemnatio; czwarta, adjudicatio, wydarzała się jedynie przy ak-cyaoh o nakazanie działu. Jedna tylko intentio, wyłuszczająca żądanie uczynienia lub dania czegoś przez pozwanego, mogła występować sama przez się. Urzędnik sądowy, pretor lub inny magi-stratus, przed postępowaniem in judicio, przeprowadzając postępowanie m jure, redagował formulę dla sędziego według własnego uznania—„Gaii In-stit. Com.” IV, §§ 40, 44; Bücking E. „Röm. Privatrecht“ str. 58, 62.    ⁸

Demontować, z franc, démonter w sztuce wojennej znaczy: kulami swojej artyleryi zmusić nieprzyjaciela do zaprzestania ognia przez zbicie dział jego z lawet.—W mechanice demontowaniem zowie się rozebranie machiny na części.

De Morgan, ob. Morgan.

Demos attycki (gmina). Pierwiastkowo ludność Attyki dzieliła się na cztery jońskie pokolenia (fylo, cpöXat, tribus), wśród których wytworzyły się pobratymstwa (fratrye) i pokrewieństwa (genos) zob. At tyk a str. 387 kol. 2. Był to podział oparty na wspólnych zajęciach, na pochodzeniu od wspólnych przodków, tudzież na pewnych obrzędach religijnych, których monopol niejako posiadali członkowie klas,—podział, w gruncie arystokratyczno-religijny, ale wyradzający zarazem wyłączność przywileju politycznego, tak, że obywatelstwo attyckie i wynikające stąd prawa przysługiwały jedynie i wyłącznie mieszkańcom, należącym do rzeczonych czterech pokoleń, z ich rozgałęzieniami. Kto nie należał z pochodzenia do której z tych „fyl,“ — a takich, z biegiem wieków, przybylców, osiedleńców, Greków innego szczepu całej lub półkrwi helleńskiej, przybywało do Attyki coraz więcej pod nazwą metojków (przybysz współmieszkający) i t. p.,—ci, pracując uczciwie dla wspólnego pożytku, używali wprawdzie praw gościnności, lecz nie obywatelstwa. Ciężko się było nawet niezmiernie komubądź wciBnąć do fyli, gdyż związki małżeńskie z obcymi najeżone były mnóstwem obostrzeń. Lubo ustawa Solona usiłowała zmodyfikować ten monopol starodawnej ludności Attyki w kierunku demokratycznym, podział joński niemniej trwał w całej sile, bez względu, że przybysze nowi, przez długie zżycie się pokoleniami na gruncie attyckim, byli tak dobrymi Ateńczykami, jak potomkowie drużyny Ko-drusa. I trwało to tak aż do sławnej reformy Ateńczyka Klejstenesa, który, po usunięciu despotyzmu Pizy straty dó w, dostał się do władzy, z przyzwoleniem ludu. Bystry umysł polityczny dostrzegł odrazu niesprawiedliwość, niedogodność, a nawet niebezpieczeństwo takiego monopolu. Działając w kierunku demokratycznym, pragnął on nadać prawa polityczne masie wykluczonych; ale nie mógł dokonać tego, wytwarzając z nich nowe genosy, nowe fratrye, przeciwko dawnym, gdyż związek dawnych rodów, oparty na wierze i uczuciach odwiecznych, w obecnym stanie umysłu greckiego mógłby doznać niebezpiecznego zadrażnienia. Omijając więc szkopuł, wziął się dowcipnie do nowego podziału. Nie odbierając dawnym fylom jońskim przywilejów rodowych, zniósł je zupełnie jako podział polityczny. Z nowego i wyższego punktu zapatrywania się na ludność Attyki, rozdzielił cały kraj na 10 nowych fyl, już nie uwzględniających różnicy pochodzenia, z nadaniem im charakteru czysto politycznego i administracyjnego; (imienne wyliczenie tych nowych fyl, zob. 1. c). Każda z nich zawierała pe wną liczbę Demów (gmin, kantonów,) z właścicielami i mieszkańcami wpisanymi w regestr. Tym sposobem cała powierzchnia Attyki pokryła się siecią takich D-w Klejstenesa, który w nich prawa polityczne rozciągnął, nie tylko do rdzennych Ateńczyków wolnych, ale zarazem do wielkiej liczby metojków i nawet do wyższego poziomu nie-wolaików (Aryst w. „Polit.“ III, 1, 10; VI, 2, 11, pisze:—„KI. wielu wcielił do fyl (IcpoXsTsoas) obcych (xenus) i niewolników współmieszkających (met oj ku s).“—Nawet usuwając ogół niewolniczy, a mając na uwadze tylko samych mieszkańców wolnych, widzimy jednak, że plan ten bardzo się zbliżał do głosowania powszechnego w odniesieniu zarówno do polityki, jak sądownictwa (zob. Ekkle-zya).—Było to zapewne nie w smak starej szlachcie, że naraz znalazła tylu konkurentów do głosowania, ale niepodobna było się krzywić, gdyż nowouprzywilejowani, którzy mogli już dziś stanowić z połowę ludności, stanęliby murem za Kii-stenesem. Mogła ona pocieszać się tern, że pozostały jej przywileje rodowe; ale był jeszcze inny powód, przez który reforma w tym względzie stanąć mogła na silnym gruncie, a nawet przejednać starą szlachtę. Herodot pobieżnie o tern wspomina, jakby nie wielką przypisywał wagę, przypuszczając, że Klejsteaes zniósł fyle jońskie przez prostą niechęć dla Jończyków (V 69). Tak nie jest: sięgnął on głębiej. Nie dla Joństwa zburzy! on je, ale dla tego, że stanowiły anachronizm w obecnych warunkach ludu ateńskiego, i że zburzenie to tak jemu samemu, jak jego planowi, dostarczało nowych sprzymierzeńców. Z drugiej strony, ustawa dawna, zapewniająca im udział w rządzie, przez ostatnie lat 30, czyli przez czas trwania despotyzmu, była tylko czczą formalnością, narzędziem, posługującem panującej dynastyi, przywilejem bez rzeczywistego prawa kontroli: skąd łatwo wnieść, że i senat (Czterystu) i zgromadzenie ludowe, pozbawionemi będąc wolności słowa, nadającej im nietylko całą wartość,^ale i urok, utraciły dużo z szacunku publicznego i musiały liczyć niewielu stronników. W takie‘i okolicznościach, podczas okresu despotycznego, zatrzeć się znacznie musiała różnica pomiędzy klasą mieszkańców mających, jak fylaści, prawa obywatelskie, i nieposiadającymi owych. A więc cóż miał teraz, po usunięciu despotyzmu, uczynić Klistenes? Czy odżywić ten dawny stan i pozwolić pewnej klasie ciążyć nad drugą, kiedy ta druga przez 30 lat czuła się niejako w praktyce równouprawnioną z tamtą, pod grozą jednej feruły; czy też równouprawnienie to, tylko w odmiennych warunkach, podtrzymać dalej? W tej alternatywie dla zdrowego rozsądku nie było wyboru, tembardziej, iż gdyby prawodawca zatrzymał nawet myśl na tym kierunku wstecznym, strąciłoby mu ją przekonanie, że druga połowa nie zniosłaby tego nowego odróżnienia spokojnie, z poddaniem się dobrowolnem. Skądinąd znowu, stara szlachta, tracąc wyłączność przywileju politycznego, wracała jednak na seryo do używania go, lubo podzielanego w pełni praktycznej. Mądrem więc ze wszech miar było urządzenie Klejstenesa, przeprowadzone z całą oględnośoią na klasę niejako poszkodowaną. Jego nowe fyle, w liczbie 10, otrzymały nazwy od Btarych bohaterów jońskich, co dogadzało miłości własnej szlachty; niektóre nawet demy otrzymały nazwy patronimiczne. Ilość tych nowopowstałych fyl, uszeregowanych w po-

K. K.

ków i kupców.

rządku hierchicznym i eponimicznym, począwszy od imienia Erechteja, najstarszego bohatera Atty-ki (półboga), aż do najpóźniejszych bohaterów legendy attyckiej, pozostała jednaką, aż do r. 307 przed Chr , czyli do zwierzchnictwa Macedonôv, i wtedy dopiero przybyły dwie nowe: Antigonias i Demetrias, zamienione później na Ptolemais i At-talis, od imion królów macedońskich, nie, jak dawniej, od miejscowych bohaterów legendowych, co już znamionowało, że swobodny duch ateński ustąpił ruchowi uległości i pochlebstwa.

Każda fyla obejmowała pewną liczbę Demów: jaką? ani czy liczba ta była stałą, napewno powiedzieć niemożna Jedno z wyrażeń Herodota (Y, 69) każe się domyślać, że Kleistenes przeznaczył 10 D w na fylę, że ich zatem na całą Attykę było sto. Tymczasem, nie tylko, że filologowie mają wątpliwość co do tego ustępu Herodota, ale istnieje świadectwo skądinąd, że w III wieku przed Chr. było w Atty ce D-w 174. Ale mniejsza o liczbę; w ustanowieniu tych D-w chodzi o coś ważniejszego. Z pierwszego rzutu oka wygląda to na dziwactwo, ale tak jest, że te Demy. stanowiące podział fyl, bynajmniej nie mają się do nich tak, jak np. powiaty do gubernii: przeciwnie, D. przydzielone do pewnej fyli nigdy nie stykają się z sobą, przynajmniej bardzo rzadko, ale są rozrzucone zdała jeden od drugiego, tak, że fyle łączą się z sobą moral nie raczej, duchowo, niż topograficznie. I tak np.: we wnętrzu samych Aten, podzielonych na kilka takich okręgów: demos Melite należy do fyli Cekropis; Kollitos do f. Egeis; Cydateneon do Paridionis; Keramejkos do Akamantis; Skam-bonide do Leontis, i tak dalej; w jednem i tern samem mieście, co demos, to inna fyla (Całą listę D-w z oznaczeniem miejscowości przejrzeć można w dziele Rossa „Die Demen von Attica.“ Halla 1846). Otóż i w tern pozornem dziwactwie, Kleistenes okazał przezorność niepospolitą. Zarządzenie to miało na celu, ażeby jakaś fyla, poparta masą zbitych w sobie D-w, nie wzmogła się tak dalece, iżby dla siebie wyzyskiwała korzyści lokalne z uszczerbkiem ogółu, co zdarzało się dawniej, o czem wiedział dobrze Kleistenes, i co szczególniej dotyczyło miast większych. Gdyby np. demy Ateny stanowiły jedną fylę, dopierożby przy swem położeniu, skupione wolą i interesem, mogły się dać we znaki sąsiadom pod względem ekonomicznym; gdy przeciwnie, demy różnych fyl, odcięte od nich topograficznie, nie miały interesu w podawaniu ucha sąsiadom innych fyl.

W gruncie zatem, przez takie rozrzucenie D-w bez związku między sobą w łonie fyli* prawoda wca sparaliżował możność kombinacyi liczniejszym konfederacyom: każdy Demos, strzegł swego własnego interesu ekonomicznego, a fyla stała się tylko agregatem demów w widokach politycznych, wojskowych i religijnych, bez nadziei i bez obaw oddzielonych od PaÛBiva, które decydowało w ostatniej instancyi za pośrednictwem Ekklezyi. Każda też fyla miała swoją kaplicę, uroczystości i obrzędy święte, jako też fundusze wspólne na te zebrania, urządzane na cześć bohatera, pod którego

Encykl Powsz Tluitr Ze*x. 118. T. XT.

imieniem istniała, fundusze dozorowane przez członków wyboru (Boeckh „Corp. Inscrip. str. 85.128, 213 i t, d.). Posągi zaś “wszystkich 10 bohaterów eponimicznych, bratnich patronów demokracyi, stały w najwidoczniejszej części agory Ateńskiej.

W późniejszym też ruchu rządu ateńskiego nie widać żadnego znaku niespokojnych zatargów lokalnych (jak w poprzednim wieku o byle studnię lub pastwisko), co w części przypisać należy ścisłemu określeniu szczupły oh granio każdego De-mosu, bez związku z całością fyli: tak też utrzymuje Grote („Hist. Grec.“ t. V rozd. 12).

Demos zatem, od ustawy Kleistenesa, stał się żywiołem układowym respubliki, zarówno dla osób, jak dla majątków. Miał on swego własnego De-maroha, w regestr obywatelski wpisanych, własności wspólne (gminne), zgromadzenia publiczne, obrzędy religijne, podatki bezpośrednie przez siebie samego administrowane. Regestr obywateli, mających prawo do tego tytułu (Lexiarchikon), był w zachowaniu Démarcha, a wpisywanie nowych obywateli odbywało się na zebraniu Demosu, którego synów prawowityoh wciągano po dojściu lat 18; synów zaś przybranych wpisywano w każdym czasie przy przedstawieniu ich i zeznaniu pod przysięgą przez obywatela adoptującego. Prawo obywatelstwa przyznawane było jedynie przez głosowanie publiczne, ale bogaczom, nieoby-watelom, udawało się czasami usunąć ten warunek i kupić akces do regestru jakiego ubogiego domu, zapewne drogą adoptacyi fikcyjnej. Na zebraniach demosów sprawdzano regestr i niekiedy kilka nazwisk wymazywano, pozostawiając mo- . źność odwołania się do sądów ludowych. W każdym razie lokalna władza administracyjna D-ów była tak wielka, iż, według zdania niektórych pisarzy, zastępuje ona naukrarye systematu So-lonowego i przed-Solonowego; one też odtąd, lubo tytularnie zachowane i nawet liczebnie pomnożone, mało, zdaje się, miały znaczenia politycznego.

Demos syrakuzański zgoła różny jest od attyckie-go. W Syrakuzie klasę arystokratyczną stanowili tak zwani Gamorowie, zapewne potomkowie pierwszych założycieli osady greckiej, bogaci właściciele ziemscy, uprawiający grunta za pomocą niewolników, i ci mieli prawo obywatelstwa; gdy tymczasem D. była to masa ludzi wolnych, lecz nieuprzywilejowanych, obejmująca zrazu drobnych posiadaczy, własnemi rękami, bez niewolników, ziemię i ogrody uprawiających, następnie rzemieślni-

K. K.

Demostenes (* r. 383 przed Chr. w attyokiej gminie Peanii — f 12 października 322 r.), największy mówca starożytności i wszystkich czasów. Ojciec jego, właściciel fabryki broni i krzeseł, był zamożnym i poważanym obywatelem ateńskim, matka zaś ród swój wywodziła z krainy Scytów. Stąd niezwykłą sprężystość i nieugiętą energię D. przynajmniej w części zawdzięcza pokrewieństwu z dziewiczemi szczepami dzikiej północy: podobnie on, jak i blizki mu duchem, Tuey-dydes, liczy przodków swych z matczynej strony pomiędzy barbarzyńskiemi plemionami Traoyi, Mło-

44

Demostenes

co

dy D. nie miał jeszcze 8-miu lat wieku, kiedy go ojciec odumarł i w testamencie trzech najbliższych krewnych na opiekunów dwojga swych dzieci, syna i córki, wyznaczył. Wszakże opiekunowie zaufanie nieboszczyka niegodziwie zawiedli, albowiem, zamiast podwoić przez sumienny zarząd spuściznę, składającą się z bardzo znacznej na owe czasy sumy 15 talentów (=22 500 talarów), strwonili ją niemal do szczętu, tak, że pierwszym samodzielnym aktem D*a, skoro do pełno-letności doszedł, było wytoczenie skargi przeciwko opiekunom, a szczególnie przeciwko niememu Afo-bosowi. Niezbędną znajomość prawa, jako i biegłość w układzie i w zwrotach krasomówczych przyswoił mu mówca Izajos. Obie mowy, skarga D-a, jako i obrona Afobosa, do dzisiaj się dochowały, a przedstawienie sprawy przez dwudziestoletniego młodzieńca takie wrażenie na sędziach wywarło, że chytrego opiekuna skazali na zwrot sprzeniewierzonych pieniędzy. Mimo, że także przeciwko drugim opiekunom proces wygrał, D., skutkiem podstępnych wybiegów swych przeciwników, zdołał odzyskać tylko drobną część ojcowizny. Pragnąc jednakże zachować nieposzlakowanym splendor rodziny swej, która dotychczas co do pa-tryotycznej ofiarności zawsze w pierwszym szeregu stawała, postanowił własną pracą na pieniądz potrzebny zarabiać. Obrał sobie zatem intratny zawód logografa, którego zadanie stanowiło oprą cowywanie mów sądowych dla osób nieobytych ani z prawem, ani z pier^szemi zasadami wymowy. Z obowiązków tych wywiązywał się D. pilnie i sumiennie, chociaż naraził się przez to na ohydne potwarze i niesprawiedliwe sądy przeciwników swych i krytyków w starożytnych, jako i w nowszych czasach. Miał przytem znakomitą sposobność wyćwiczenia się w wymowie i zwrócenia na siebie uwagi ludu, a podobnie jak później Cyceron, z adwokackiej trybuny torował sobie drogę do politycznej karyery. W odmiennych stosunkach ateńskich nie mógł wprawdzie D. osobiście przed sędziami wy stępować i wyborną kompozyoyę sądowej mowy po tęgować porywającą siłą dykcyi krasomówczej, al bowiem jedynie spisywał mowy, które albo oskarżony, albo powód przed sądenijOdczytywali. O powodzeniu jego w takiej praktyce adwokackiej świadczą najlepiej, prócz znacznego majątku, jakiego się wkrótce dorobił, liczne, do dzisiaj dochowane, mowy, które sięgają do r. 345, a pomnieć przytem wypada, że jedynie drobną część mów swych sądowych uznał D., jako godną publikacyi. Wielce prawdopodobną jest wieść, chociaż ją tylko jedno źródło starożytne podaje, że D. równooześnie pełnił obowiązki nauczyciela wymowy, gdyż zwyczajną to było w Atenach rzeczą, że mówcy zajmowali się zarazem kształceniem następców w zawodzie krasomówczym. Jednakże, pomimo nadzwyczajnych zdolności wrodzonych, pałający gorącą miłością ojczyzny umysł D a zawodów takich za główńe zadanie życia uważać nie mógł, jeno uważał je za przyjście i przysposobienie do wyższego celu. Już w tym samym roku podobno, w którym jako lo-gograf na siebie pracować począł, świetna obrona

Kallistratosa, obwinionego o zdradliwe oddanie granicznej forteczki Oroposu w ręce Tebańczyków, zachwyciła młodzieńca tak bardzo, że postanowił puścić się z czasem na tory politycznego mówcy. Lecz mimo, że już z wielkiem powodzeniem mierzył swe siły przed trybunałem sądowym w zatargach prywatnych i w politycznych procesach, krok to był bardzo śmiały, wystąpić naraz przed zebraniem bardzo wybrednego w tej mierze ludu ateńskiego. A że już z przyrodzenia zbywało mu na najważniejszych przymiotach fizycznych, mówcy politycznemu niezbędnie potrzebnych, pierwszy występ jego był niepomyślnym. Głos bowiem miał D. słaby, oddech tak krótki, że w środku zdania urywał, jąkał się przytem nieco, skąd mu szyderczy przydomek „Battalos“ (=Jąkała) nadano, nie wymawiał czysto głoski r, błędnie i w toku zdania akcentował wyrazy, oprócz tego trzymał się ną mównicy niezgrabnie i drgał jednem ramieniem. Lecz nadzwyczajną siłą woli pokonał on wszelkie trudności, a radą życzliwą i trafnemi wskazówkami służył mu sławny aktor Satyros. Dla wyrobienia płynnej i czystej wymowy brał do ust kamyczki i z takiemi przeszkodami jął wygłaszać długie peryody, celem wzmocnienia tchu i głosu; wstępował szybkim krokiem na strome wzgórza, recytując przytem jednym tchem obszerne ustępy z Homera lub Sofoklesa. Aby zapanować w stosownej chwili nad wrzaskliwym tłumem ateńskim, przechadzał się nad morskiem wybrzeżem i głosem swym starał się zagłuszyć ryk rozhukanych bałwanów. W domu urządził sobie podziemne mieszkanie, aby mu nikt w ćwiczeniach nie prze szkadzał. W sklepie tym przebywał całe miesiące; ażedy się zaś nie pokusić do wyjścia na ulicę, albo przyjęcia gościa jakiego, golił sobie pół głowy. W ruchach i giestach krasomówczych ćwiczył sł'ę przed Wysokiem zwierciadłem, podczas gdy nad nim zwieszał się z pochwy miecz ostry, który ranić go musiał przy najlżej szem drgnięciu ramienia. Ani dziwić się tedy, że, gdy D., po takich heroicznych wysiłkach, wystąpił znowu prze i zgromadzeniem ludowem, zyskał dla wzorowej wymowy i giestykulacyi dobranej huczne poklaski i stał się odtąd ulubieńcem Ateńczyków. Żelaznej woli tej i wytrwałości, żadnemi przeciwnościami nieugiętej, zawdzięcza D. sławę największego mówcy starożytności, który iście czarował, podbijał sobie umysły słuchaczów, a potęgą wymowy więcej doprawdy dokonywał, aniżeli liczne trój rzędówce lub zbrojne hufy zacięźue. Wszelako potężnego wpływu tego tłómaczyć nie można wyłącznie słowami doborowemi, obrachowanemi giestami patetyczne-mi, samą krasomówczą sztuką. Jeżeli słowa mówcy działać mają na tłumy, tryskać one muszą z piersi szlachetnej, żadną skazą niepokalanej. Te-mi zaś przymiotami właśnie celował D. nad wszystkimi mówcami i politykami spółczesnymi. Nie dbając przenigdy o własne dobro lub sławę osobistą, bez najmniejszego względu na fawory lub niełaskę lekkomyślnego ludu, wypowiadał zawsze z wielką stanowczością i nieustraszoną niczem odwagą to, co według jego sumiennego przekona-nia dla Ateńczyków dobrem, słusznem i chwa-lebnem było. Pomyślność ojczyzny stanowiła jedyne jego marzenie. Czystego jak łza charakteru, podniosłego i gorącego ducha patryotycznego, pełen świętego zapału i wzorowego przekonania, w piorunujących słowach występował przeciwko lekkomyślności, samolubstwu, zniewieściałośoi i prze-dajności współobywateli swych, pobudzał ich do czynu, zachęcał do chlubnych postanowień, przypominając im ustawicznie nieśmiertelną sławę przodków wielkich, wykazując, że państwo każde, jeżeli dba o byt Bwój, nie powinno wybierać tego, co jest najprzyjemniejszem, najłatwiej-szem i najwygodniejszem, lecz z poświęceniem dóbr znikomych ubiegać się zawsze o szczytne imię honoru i cnoty. Sam przeświadczony, jak wysokie i odpowiedzialne spełnia powołanie, znakomitym staje się dla ziomków wzorem. I w wieku dojrzałym pracuje tak samo niestrudzenie, jak za lat młodzieńczych. Do ludu nie przemawia nigdy bez przygotowania, według natchnienia chwili, lecz noce całe czuwa, by zastanowić się sumiennie nad najzbawienniejszą dla ojczyzny radą i poprzeć ją nazajutrz na publicznem zgromadzeniu słusznemi i przekonywającemi argumentami. Wówczas zaś więcej niż kiedykolwiek potrzebowała ojczyzua jego rady wytrawnej doświadczonego męża stanu i prawdziwego patryoty, aby i zewnętrznym wrogom czoło stawić, i oprzeć się niebezpiecznym prądom, wichrzącym w samem łonie ateńskiego pań stwa. W walce z Tebańczykami stracili bowiem naonczas (r. 366) Ateńczycy graniczną twierdzę Oropos; samodzierżca Aleksander, władający w tes-salskich Ferach, śmiał nawet po klęsce zadanej ateńskiemu admirałowi, Leostenesowi, zawinąć z flo-tą swą do Pireju (r. 361); w wojnie wreszcie ze sprzymierzeńcami (r. 357—355) straciły Ateny najgłówniejsze zamorskie posiadłości i zaledwie utrzymać zdołały w swych ręku wyspy Lemnos, Imbros i Skyros, oraz południowe wybrzeże morza Trackiego. Wewnętrzna zaś polityka Ateńczyków sądziła, że już niezwykle pomyślnie kieruje nawą państwa, gdy po tylu klęskach moeła uzyskać kilka odpornych traktatów pokojowych i utrzymać z zagranicą dawniejsze stosunki handlowe. Nim się pojawił najgroźniejszy wróg wolności greckiej, mają polityczne mowy D-a z tego okresu jeszcze charakter spokojny, więcej okolicznościowy, zasto sowany do bieżących spraw, jako to: mowa o sym-moryach (o spółkach podatkowych), w której ostrzega mówca ziomków swych przed grożącą wojną z Persami, a nawołuje do lepszego uzbrojenia i pomnożenia floty wojennej; mowa w obronie M egalopolitańczy kó w, w której mimo próśb miasta Megalopolis, uciskanego przez Spartan, odradza od pośpiesznego dania pomocy, Ateńczykom zaś dowodzi, że na ich tylko korzyść wyjść może osłabienie potęgi spartańskiej i tebańskiej, podobnie jak w innej mowie sądowej z lat dawniejszych, przeciw Arystokratesowi, dowodził, że żywienie niesnasek i zazdrości pomiędzy książętami trackimi przyczyni się najskuteczniej do utrzymania Chersonezu w ateńskiem posiadaniu; a wreszcie mowa w obronie wolności Rodyjczyków, w której D. Ateńczyków już do czynniejszej polityki nakłania i wzywa ich, aby wystąpili jako przedmurze zasad demokratycznych i w pomoc pośpieszyli ludowemu stronnictwu na wyspie Rodos, ciemiężonemu przez tamtejszych oligarchów. Od r. 351, t. j. od czasu gdy Filip II, wstąpiwszy na tron macedoński (360), główny cel polityki swej coraz wyraźniej nakreślał, życie D-a i hi-storya Aten stanowią jedną nierozłączną całość. Młody zaś monarcha macedoński wszelkie środki za godziwe uważa, aby ujarzmić niespokojną i we-wnętrznemi rozterkami rozdartą Grecyę, miesza się czynnie w wojny domowe, wyzyskuje i podsyca nienawiść i zazdrość drobnych państw, szczególnie zaś godzi na Ateny, gdzie lud złotem kupuje, lub pochlebnem słowem zjednywa sobie licznych stronników, pomiędzy którymi najwybitniejszą rolę odgrywał Eechines, wytrawny mówca, niegdyś aktor, później sekretarz Eubulosa, przywódzcy ludu ateńskiego. Lecz znalazł na tej drodze Filip potężnego przeciwnika w D-ie, który odrazu przeniknął w Macedończyku groźne dla wolnych Aten i całej Gre-cyi niebezpieczeństwo i przez kilkanaście lat śledził ciągle i przezierał jego podstępne knowania, krzyżował jego chytre zamiary, niebo i ziemię poruszał, aby obudzić zapał starej maratońskiej Hellady i stawić czoło zdradliwemu wrogowi. Wprawdzie ówozesne stosunki wewnętrzne w Atenach, gnuśność i samolubstwo ludu, brak wreszcie wodza dzielnego, któryby sprostał doskonałej taktyce macedońskiej, sprawiły, że narodowa polityka D-a przemocy uległa, że wszelki opór był daremnym; jednakże niespożytą jest zasługą D a to, że wcześnie przewidziawszy zamiary przebiegłego zaborcy, niezrównaną potęgą słowa pobudził wreszcie ziomków do orężnego wystąpienia i o kilkanaście lat opóźnił straszliwą katastrofę pod Cheroneą. Pierwszy raz wystąpił D. w r. 351 publicznie przeciw zaborczym planom Macedończyka w pierwszej z mów przeciw Filipowi, zwanych F i 1 i p i k a m i. Celem tego przemówienia było zagrzanie Ateńczyków do wojny z Filipem, który wówczas bogate zdobycze w Trący i poczynił, skłonienie ich do wysłania dostatecznej siły zbrojnej i dokładna informacya, w jaki sposób ma być owa wyprawa urządzoną. Inne niebezpieczeństwo zawisło niebawem nad Ateńczyka-mi na półwyspie Chalcydyjskim. Gdy Filip do Tes-salii i Tracyi zagony swe zapuszczał i jeden gród po drugim podbijał, a politycy ateńscy nie myśleli nawet o obronie tamtejszych ateńskich posiadłości, wtedy Olint, najpotężniejsze miasto na Ohal-cydyce, znęcone chytrym podstępem macedońskim, zawarło zrazu przymierze z Filipem, lecz wkrótce, zerwawszy niepewny traktat pokojowy, połączyło się związkiem z Atenami. Skoro w roku 349 pojawił się Filip znowu na Chalcydyjskim półwyspie i począł kilka miast mniejszych oblegać, wtedy poznali Olintyjczycy, że król macedoński i na ich samodzielność godzi, i wyprawili zaray, posłów do Aten z prośbą o śpieszną pomoc. Wzmagająca się potęga Macedończyków, otaczająca państwo ateńskie ze wszech stron, jak w matni zwierza dzikiego, wzgląd na sprzymierzeńców i na własne dobro powinny były natychmiast nakłonić Ateńczyków do energicznej akcyi. W trzech mowach, olintyjskiemi nazwanych, przedziwnych płodach wymowy, DemoBtenes przedstawia ziomkom całą grozę położenia, nagli ich do szybkiej pomocy, gdyż, broniąc Olintu przed wrogim najazdem, staną także w obronie własnego kraju i miasta rodzinnego. Wszakże znakomite wywody patryoty w istocie pożądanego skutku nie odniosły. Dwie pierwsze wyprawy były zbyt słabe, a zanim trzecie posiłki, silniejsze, na miejsce nadeszły, wpadł Olint przez zdradę w ręce Filipa (r. 348). Skutkiem niepomyślnego rezultatu wojny olintyjskiej stała się potrzeba pokoju coraz konieczniejszą, a nawet stronnictwo patryotyczne w Atenach zgodziło się na układy z Filipem. Tym sposobem zawarto pokój, który, już to przez warunki traktatu i tryb, jakim go zawierano, już też przez ohydny podstęp Filipa, stał się źródłem wielu nieszczęść dla Ateńczyków, a na D-a, który sam nawet w układach uczestniczył, sprowadził niesprawiedliwe, oszczercze zarzuty. Jest to ów osławiony w dziejach ateńskich pokój Filokratesa („zgniły“), zawarty w r. 346. Filip, który, hojuie złotem sypiąc, pochlebstwami i przyrzeczeniami płon-nemi wszędzie pozyskał sobie stronników, miał odtąd wolną rękę w całej Grecyi. Zająwszy bez oporu Termopyle, szczególnie na Focejczykach za opór z lat dawniejszych wywarł swą zemstę i zniszczył do szczętu całą ich krainę. Ateńczy-cy, związani formalnemi warunkami pokoju, nie mając nadto ani sprzymierzeńców, ani dostatecznych sił zbrojnych, z orężem w ręku przeciw gwałtom takim powstać nie mogli, lecz srogą zemstę wywrzeć pragnęli na głównych sprawcach pokoju, którzy, przekupieni złotem macedońskiem, pokój ów nieszczęsny zawarli. Pierwszy padł o-fiarą Filokrates, który stał na czele poselstwa traktującego o pokój. Przeciw Eschiaesowi, który był również pomiędzy owymi posłami, wytoczył sam D. skargę w mowia o przeniewierczem poselstwie. Proces rozstrzygnięto przed Bądem dopiero w r. 343. Posiadamy do dzisiaj i oskarżającą mowę D-a, i obronę Eschinesa, chociaż z rozmaitych szozegółów wynika, że D. mowę dzisiaj dochowaną później opracował, a w części i zupełnie przerobił. Wywody D-a nie trafiły wszakże, pod wpływem macedońskiego stronnictwa, do przekonania sędziów przysięgłych, gdyż ci tylko w części rozstrzygnęli sprawę po myśli frakcyi narodowej, większością 30 głosów bowiem uwolnili Eschinesa od winy. „Pokoju zgniłego“ dochowali Ateń-czycy pozornie do r. 340, potajemnie wspierając przez wszystkie te lata przy każdej sposobności nieprzyjaciół Filipa. D. sam jeszcze w roku 346 w mowie o pokoju odradza ziomkom zrywać otwarcie z Filipem, namawiając ich do zgodzenia się na przyjęcie króla macedońskiego w poczet członków zgromadzenia Amfiktyonów, aby nie ściągnąć na siebie nieprzyjaźni wszystkich państw greckich, którena zgromadzeniu delfiokiem głosowały za Filipem. W latach następnych jednakże kiedy Filip coraz natarczywiej, i od traokiej strony, i w Peloponezie, nastawał na całość państwa ateńskiego, stanął D. znowu z wszelką stanowczością na czele stronnictwa narodowego , wykazując niecne intrygi Macedończyków i obwiniając ich otwarcie o zerwanie warunków pokoju. Podczas tego okresu wygłosił, (z, dla informacyi obywateli nawet w osobnych odpisach publikował), drugą Filipikę, mowę w sprawie Cher son ezu, i trzecią. Ostatnia ta mowa zwłaszcza, pełna siły i zapału, świetnym stylem celująca, nazywana jest słusznie—śpiewem łabędzim konającej Grecyi. Przypisywane D-owi, lecz w czasach późniejszych podrobione, są mowy w sprawie Hallonezu, oraz czwarta Filipika. Z jasnowidztwem Kassandry przepowiadał mówca przyszłe losy swej ojczyzny, lecz upomnienia jego nie znalazły, niestety, żadnego posłuchu. Niestrudzonemu Filipowi tymczasem udało się przez przebiegłą politykę, przez przekupstwa wybitniejszych polityków i państw całych, z coraz większemi uroszczeniami rozpanoszyć się w Grecyi. I tak, zyskał dla siebie Tebańczyków i Tessalczyków, w Peloponezie zaś Messeńczyków i Argolczyków, przyrzekając i śląc im posiłki przeciw wrogim Spartańczykom; w toku układów pokojowych z Ateńczykami podbił Tracyę, usadowił się na wyspie Eubei i zawładnąłby nawet graniczącą z Ateńczykami Megarą, gdyby ci w ostatniej chwili zamachu tego zbrojną ręką nie odparli. Szczególnie zaś dokuczał Ateńczykom w ich zamorskich posiadłościach, a celem zadania Atenom ciosu śmiertelnego przez podcięcie związku ich z Morzem Czarnem, zaczepił miasta Pergyn i sprzymierzone Bizancyum. Na taką wieść śpieszą wreszcie Ateny z pomocą, a pokój Filokratesowy nagle kresu dobiega. Rozpoczyna się teraz die D-a peryod najświetniejszy, chociaż powodzeniem nie uwieńczony. Napróżno zaklinał dotychczas obywateli do podjęcia walki i odwrócenia groźnego niebezpieczeństwa; jednakże napaść Filipa na ateńskie posiadłości w Tracyi otworzyła cezy i najbardziej zaślepionym. Wówczas Grek, dumny a gorący patryota, któremu sama myśl, że ojczyzna jego wolność stracić może i popaść w więzy barbarżyńskie, sroźszą jest aniżeli śmierC, potęguje jeszcze siły swej przedziwnej wymowy, rozwija energię niezmordowaną, która tern większego uznania jest godną, ile, że znikąd nie miał poparcia. Niekrępująo s'ę względami drobnostkowego partykularyzmu, które we wzniosłej duszy szlachetnego patryoty i wypróbowanego polityka postać nie mogły, pragnął do skutku przyprowadzić ile możności jednolitą akcyę wszystkich Greków przeciw macedońskiemu najeźdźcy. Nie jego wina, że myśli tej w zupełnośoi nie zdołał urzeczywistnić. Wszakże nieśmiertelną zasługą jego pozostaje, że Teby i Ateny, dwa pańśtwa, które dotychczas w przeciwnych zawsze stały szeregach i nieprzejednanymi były wrogami, teraz zgodnie ręce sobie do sojuszu podały, a greckie imię uchroniły przynajmniej od sromotnego zarzutu, jakoby ciężkie jarzmo niewoli wzięła Hellada na siebie dobrowolnie, bez stawienia oporu.

Demostenes.

849

Walka rozstrzygająca pod Cheroneją w roku 338 położyła kres wolności greckiej: że jednakowoż Grecya z honorem uległa przemocy, to jest wyłączną i niespożytą zasługą wielkiego, lecz nieszczęśliwego patryoty, D a. Osobiście, jako ciężkozbrojny szeregowiec, walcząc w owej bitwie, nie stracił on otuchy nawet po straszliwej ^klęsce. Miał bowiem mowę pogrzebową na cześć poległych w potrzebie pod Cheroneją, zaraz potem wystąpił z wnioskiem o naprawę murów miejskich, a jako członek komissyi budowniczej z własnej kieszeni sporo pieniędzy dołożył do funduszów państwowych, aby budowę warownych murów, przyśpieszyć. Celem okazania wdzięczności publicznej za tak wielkie zasługi, podał krótko przed śmiercią Filipa, w r. 336, Ktezyfon wniosek, aby D-a, na mocy uchwały ludu, wieńcem złotym uwieńczono. Aby więcej u-świetnió taką demonstracyę patryotyczną przeciwko wrogom ojczyzny, miała odbyć się ta uroczystość w teatrze podczas świąt Dyonizyuszowycb, w obecności zebranych sprzymierzeńców. Przeciwko wnioskowi temu zaprotestował zaraz Eschi-ues, pozywając Ktezyfonta przed sądy o czynność bezprawną. Obrony Ktezyfonta podjął się D. Z niewiadomych powodów przeciągnął się proces całe 6 lat. rozstrzygnięto go dopiero w r. 330. Skarga, wytoczona pozornie przeciw formalnemu błędowi, popełnionemu przez Ktezyfonta, godziła wistocie w D-a i reprezentowaną przez niego politykę, która, według Eschinesa, nie odznaczoną, lecz potępioną być winna gdyż pogrążyła Ateny i Grecy ę całą w otchłań niewoli. Proces sam, który miał zaraz od początku polityczny charakter, nabrał tern większego znaczenia, ponieważ nie tylko zapaść miał wyrok nad dwoma stronnictwami: przedajnych miłośników pokoju i nieugiętych obrońców honoru ojczyzny; lecz i zmierzyć się w nim miały z sobą siły dwóch mówców znakomitych, Eschinesa i D-a. Obie mowy dochowały się do naszych czasów. Demostenesa mowa, zwana mową o wieńcu w obronie Ktezyfonta, jest dziełem arcymistrza, zawie-rającem najwyższe i najszczytniejsze myśli, jakie kiedykolwiek usta ludzkie w politycznej sprawie wygłosiły. Znakomitą dyspozycyą zręcznie osłaniając słabą pozycyę prawną, broni mówca klienta, lecz przedewszystkiem wielbi wła sne zasługi, a na miazgę ściera zarzuty i osobistość przeciwnika. Mowa ta jest niedościgłym pomnikiem patryotyzmu i zarazem wymowy męża, który tak gorącą miłośoią ojczyzny, jako i porywającą potęgą słowa, nawet te smutne czasy u padku greckiej wolności świetną okrył chwałą. Taki sam wyrok wydali i przysięgli sędziowie a-teńscy, którzy tak licznie oświadczyli się za słusznością polityki D-a, że Eschines ani piątej części głosów nie uzyskał i z kraju dobrowolnie ustąpił Tryumf tak zasłużony zgotowałby D owi radość prawdziwą, gdyby on w ujarzmionej ojczyźnie mógł zaznać kiedykolwiek chwili weselszej. Po nagłej śmierci Filipa w r. 336 zajaśuiała znowu nadzieja wolności, którą i D. z uniesieniem powitał. Lecz nadzieja ta zagasła niebawem, skutkiem niespodziewanej energii młodego Aleksandra, który ruchy zbrojne w Grecyi w samem poczęciu przytłumił. Nawet życie D-a było wówczas zagrożone, gdyż Aleksander pierwotnie żądał, aby wraz z innymi poplecznikami powstania i D-a wydano. Dopiero za wstawieniem się mówcy Demadesa odstąpił Aleksander od tego żądania. Chociaż z u-tratą wolności wpływ polityczny D-a zanikał, to nigdy nie zwątpił on jednakże o odzyskaniu niepodległości ojczyzny. Rewolucyjny zamiar króla spartańskiego, Agisa, aby skruszyć kajdany macedońskie, popierał także D., lecz napróżno starał się teraz zjednać ziomków swych przychylność dla tego śmiałego planu.—Dotychczasowemu przebiegowi żywota D-a, który wykazuje nieprzerwany wątek pracy, zabiegów, trosk i rozczarowań, odpowiada także schyłek życia jego i śmierć. Oczy-wiście mąż takiej miary, który z niewzruszoną stałością bronił zawsze swych przekonań w czasach bardzo burzliwych, kiedy to nieokiełznane namiętności i najn>egodziwsze środki wrogiego stronnictwa walczyły z nim o lepsze; mąż, potępiający zawsze bez ogródki i z nieubłaganą nienawiścią ścigający podłych zdrajców ojczyzny, mieć musiał licznych nieprzyjaciół, zaciekłych i niecnych. Gdy z zapasów przed trybunałem sądowym w sprawie Ktezyfonta wyszedł jednakże zwycięsko i sławą okryty, uległ D. w innym procesie, gdzie, obok wrogich mu Bprzedajnych popleczników polityki macedońskiej, zgodnie w jednym stanęli szeregu także fanatyczni i nierozważni patryoci, którym publiczna działalność D-a obeonie za słabą i zbyt ostrożną się wydawała, ku wiecznej hańbie Ateńozyków, uznająoych najszlachetniejszego obywatela i nieskażonego patryotę winnym podłego czynu. Otóż niewierny podskarbi króla Aleksandra, nazwiskiem HarpalOs, zabrawszy ogromne sumy pieniężne i tłumy najemnych żołnierzy z Babilonu, aby ujść przed karą króla, wracającego z wyprawy do Indyj, udał się do Aten, licząc na to, że z pomocą wszechmocnego złota uda mu się tamże powstanie przeciw Aleksandrowi wywołać. Nadzieja ta wszakże Harpalosa zawiodła, a nawet za radą D-a wtrącono go do więzienia. Lecz ponieważ nazwisko D-a wymieniano także pomiędzy osobistościami, przekupionemi przez Harpalosa, na-stawał on sam na ścisłe śledztwo przed Areopa-giem. Rezultatem śledztwa było zasądzenie D-a na karę. Gdy jednakże grzywien w wysokości 50 talentów, bo na tak ogromną sumę go skazano, zapłacić nie mógł, uwięziono go. Wkrótce atoli uciekł z więz;enia, zapewne w porozumieniu z władzą ateńską, i schronił się na wyspę Eginę, a później do argolijskiego Trój zenu. Niewinność jego, o której cały charakter jego ani na chwilę wątpić nie pozwala, wyszła niedługo na jaw, gdyż w później wykrytym spisie osób, przekupionych przez Harpalosa, nazwiska D-a nie było. Oburzające postąpienie ziomków nie zdołało wszakże zagasić u-czuó jego patry o tycznych. Gdy bowiem w r. 323, na wieść o nagłej śmierci Aleksandra, w Grecyi wojna wybuchła, D., jeszcze na wygnaniu przebywając, ofiarował ojczyźnie swe usługi. Przyłączył

Mm.

wm

ii

®g

ig

§■ mMHI

I jgp

Ol

i"

p- l&s

■;.r'

3fo. ' *

Bi

5Ü

ipjr

ii-

lii,

JÏ

(*•!

//\

» .1

/,v

..V'

wm ^ 1 IrajlL Vv, 1

m--w%

? ; ■-

}t

"V

i¹

W- '/JF^WLWl i.m \wjm

I WÆw m fÆ,mi u

■\

n;

;x

aż ///

MÈË m l

;i[ii

/iii

■■i

»K

!i

mm

mm

//

:!f

P;;----:-;-.

'//Æ/' 4 /.

/B||f

fl|H

MteÉl

KN'

'-'LL

PM¹ i

hMP

Pi:'

'P

ŁlMI

Wmßß§.

• '

Hgg

-—*.~s

y-rhltł

Prtfr

4:5

;•

msSĘsj'' . ■

p:

|P7

Fig,~}94. Demostenes, z posągu, znajdującego się w Muzeum Watykańskiem.

się zaraz do poselstwa ateńskiego, które w Peloponezie jednało stronników w celu oswobodzenia wspólnej ojczyzny. A ponieważ tymczasem i w A-tenach nastąpiła zupełna zmiana w politycznych dążeniach, został D. na mocy uchwały ludu z wygnania odwołany i z największemi honorami w porcie Pireju przyjęty. Niestety, powstanie, któremu zrazu szczęście sprzyjało, spotkał niezadługo smutny koniec. Nieszczęśliwa bitwa pod Krannon, w roku 322, rozstrzygła ostatecznie i nieodwołalnie koniec niepodległości Grecyi. Gdy więc D. widział, że sprawa, w której obronie całe życie walczył, stracona, że nieprzejednany wróg go ściga, aby okrutną śmiercią go ukarać, schronił się na wysepkę Kalauryę w pobliżu Trojzenu, i tam w świątyni Posejdona, gdy go już dopadali siepacze macedońscy, zażył trucizny i tak zakończył życie czyste, nieskażone, tylko wolności ojczyzny poświęcone, dobrowolną śmiercią w r. 322. Ateny należny hołd wdzięczności oddały D-owi, stawiając na rynku pamięci jego posąg śpiżowy z wymownym napisem: „Gdybyś także siłę posiadł równą twemu przekonaniu, nigdyby Macedończyk Grekami nie zawładnął“. Dowodem czci wielkiej i sławy, jakich D. i w późniejszych czasach starożytnych zażywał, są liczne rzeźby, które jeszcze do naszych czasów przeszły. Na wyróżnienie zasługują: wspaniały posąg marmurowy, przedstawiający D-a w naturalnej wielkości, dzisiaj w zbiorach watykańskich w Rzymie; popiersie z pente-lickiego marmuru w Monachium i płaskorzeźba z terrakoty, obecnie w Anglii, wyobrażająca D-a błagającego o pomoc w świątyni Posejdona. — Starożytni krytycy jednomyślnie przyznają D-owi palmę pierwszeństwa przed wszystkimi innymi mówcami. Ze wszystkich płodów umysłu ludzkiego zbliżają się mowy jego najwięcej do doskonałości. Berła wymowy nie wydarł greckiemu mówcy nawet mistrz taki, jak Cyceron. Styl jego jest prosty, zwięzły, jasny, poprawny, a zarazem gwałtowny, ozdobny, wspaniały i wzniosły, bądź przez szlachetność myśli, bądź przez godność, moc i surowość ich wyrażenia. W Atenach, gdzie wszystkie sprawy publiczne na zgromadzeniach ludu się odbywały, gdzie wszyscy obywatele słuchaczami zarazem i sędziami byli, zadanie mówcy wobec gminu trudniej-szem było, aniżeli gdziekolwiek indziej. Wszakże ten różnolity tłum porywał D. za sobą, dowolnie nim kierował moralną powagą swych przekonań, męską stanowczością i szczerym zapałem, z jakim bronił swych ideałów. Kto dzisiaj choć w przybliżeniu tylko poznać chce potęgę jego wymowy, nie powinien go czytać, lecz słuchać wygłoszonych z ust innych trzeciej Pilipiki jego lub mowy o Wieńcu. Nikt go w takim razie przewyższyć nie zdoła. Gdy się go słucha z zapałem największego podziwu, niepodobna nie zgodzić się na jego zdanie, nie zostać pokonanym jego wywodami: a to jest bez-wątpienia najwalniejszym celem wymowy. Myślimy o tern, co powiedział; mówcę tracimy z oczu, myśl nasza przejęta jest tylko treścią, oburzona na Filipa i jego zdradziecką politykę zaborczą. W najnowszych czasach dopiero wykazali krytycy, że i D. znał doskonale tajniki sztuki retorycznej, że według teoryj krasomówczych słabe części traktowanego przedmiotu zasłaniać umiał zręczną dyspozycyą, a niedomagające dowody zagłuszał grzmotem zaciekłej namiętności i gradem nienawistnych pocisków. Jeżeli wiarę naszę w bezstronność i w słuszność zarzutów jego w walce z wrogiemi mu stronnictwami odkrycie to w niewielu, co prawda, razach zachwiało, spotęgowało natomiast podziw dla Bztuki jego retorycznej. Prawideł zaś krasomówczych i zdumiewającej zręczności w wysłowieniu wyuczył się D. naprzód w szkołach retoryki i w pil-nem studyowaniu pokrewnych mu duchem autorów. A jeżeli praktycznemu zmysłowi jego wstrętne były wszelkie dociekania filozoficzne i napróżno szukałbyś w nim wpływu Platona, tern prawdopodobniejszą jest wieść o głębokiem zajęciu się jego dziełem Tucydydesa, które aż cśm razy miał odpisać. Szczególniejszą zaś uwagę zwracał na artystyczną dykcyę, na zastosowaną do treści gesty-kulacyę, której tajemnice odsłonili mu zaprzyjaźnieni aktorzy. Dawniejsi mówcy według tradycyjnych zasad. na trybunie sztywnie się trzymali, nie ruszając prawicy, płaszczem obwiniętej; D. przemawiał ze swobodnemi i energicznemi ruchami ręki, a wrażenie na słuchaczach potęgowała smukła, wysoka postać 1 surowe, wyraziste rysy twarzy mówcy. Nadzwyczaj pilnym był też D. i troskliwym w opracowywaniu najdrobniejszych szczegółów mów swych. Za wzorem Izokratesa, największego stylisty greckiego, unikał rozziewu przez stosowny dobór i zmianę szyku wyrazów, w potocznej mowie zwyczajnego. Jemu też szczególnie właściwą jest odraza do bezpośrednio po sobie następujących krótkich zgłosek; błąd taki łamał, zdaniem jego, całą siłę wyrażenia. Niezatarte wrażenie sprawiają wreszcie tak retoryczna sztuka jego w budowie zdań i peryodów, jak, nie zbyt często, lecz w odpowiednich miejscach używane, ozdoby krasomówcze z pomocą figur dobranych, z których niejednę, jak. kii maksy (stopniowanie ), on pierwszy do stylu wzniosłego wprowadził. Pod nazwiskiem D-a dochowało się do naszych czasów 61 mów, dalej cały zbiór wstępów do mów i 6 listów, które niemal wszystkie wystosować miał D. z wygnania do rady i ludu ateńskiego. Listy są, jak się zdaje, wszystkie podrobione; również pomiędzy sądowemi mowami jest kilka sfałszowanych. — Wydania: Editio princeps (Wenecya u Aldusa 1504, powt. z tłómaczeniem łacińskiem i objaśnieniami Hier. Wolf, Bazylea 1549); Reiske w „Oratores graeci“ (Lipsk 1770, Sohaefer, Lipsk 1821 w 5 tomach; Bekker i Sauppe w »Oratores attici“ z krytycznym aparatem, 1824 i 1873; G, Dindorf z objaśnieniami poprzedników i scholiami, (Oksford 1846—51 w 3 tomach); Weil „Les harangues et les plaidoyers politiques“ z krytyezne-mi i objaśniającemi uwagami (Paryż wyd. II 1881 i 1883). Wybór mów D-a dla szkół wydali: Wes-termaDU, Miiller, Rosenberg, Rebdantz i Blass. Wydania i tłómaczenia polskie: „D. oratio pro libertate Rhodiorum“ (Cracoviae Vietor 1521

4-e); „D. oratio de pace, edidit Ant. Mela“ (Crac,

iO

bS

o,

£’

8.

Vietor 1531 4-o); „D. orationes Philippicae quatuor, latiuae factae. Interprète Christoph oro Hagen dorfino Accedit et secunda Olynthiaca et sin-gulae orationes diligenter illustratae sunt arguments et ceconomia dispositions. Haganoae excude-bat Petrus Brubachius“ (1535 8-o), (fol. 60 Dedi cat „Andreae de Gorca: Lucae Castellani posnauen-sis et Capitanici (sic) Poloniae generalis filio*); ,D. pro Rhodiorum libertate, edidit Hagendoif“ (Crac. Vietor 1538); »D. de pace oratio, Simone Maricio Pilsnense interprète, qua adoloscens Graecarum literarum studiosus cum exemplari Graeco coUata poterit facilius sensa Demosthenica persequi“ (Crac. apud viduam Floriani Ungleri, 1546 8-o); »D. pro libertate Rhodiorum oratio, Simone Maricio Pils-nensi interprète“ (Crac. Mathias Scharlenbergus; dedic. Petro Omitae comiti in Visnicze, 1547 8-o); »D. Filipiki z przyłączeniem uwag historycznych i politycznych, przekładowania Ignacego z Nagurk Nagurczewskiego, Prob. Radź. Prof. Rhef. i Hist. w Szkole Rycerskiej J. kr. m-ci i Rzeczypospolitej dedyk. Stanisł. Augustowi, t. I, str. XLVIII+XVI -j-279, Warszawa 1774 w Drukarni Nadwornej 8-o); „D. mowy na polski język przełożył i uwagami hi-storycznemi objaśnił Andrzej Oskard“ (t. I, Rzeszów

1869); »D mowy olintyjskie, część I, dosłownie tłó-maczone prrez Izydora Poeehego“ (Kraków 1883); »D-a trzy mowy olyntyjskie“ (Kraków 1884); »D-a trzy mowy przeciw Filipowi“, tłóm. Poeche (Kraków

1885); »D-a mowa o wieńcu, czyli w obronie Kte-zyfonta, tłóm. Lndwik Małecki“ w »Sprawozdaniu dyr. gimnaz. w Nowym Sączu“ za rok 1887; „D-a mowa o przeniewiernem poselstwie“, tłóm. L. Małecki (Nowy Sącz 1889); „D-a I mowa olintyjska i III przeciw Filipowi, przełożył na język polski i licznemi objaśnieniami opatrzył Dr C. M.“ (Lwów

1889); „D-a mowa przeoiw Arystokratesowi, przekł. Michała Prusinowicza“ w „Sprawozd. dyr. wyższ. gimnaz. w Kołomyi za r. 1893. »Wybór mów D-a do użytku szkolnego wydał K. Wotke, dla polskich gimnazyów opracował W. Schmidt“ (Lwów 1893). Przetłómaczyli wszystkie mowy D-a na niemieckie: Papat (Stuttgart 1836—1842 w 19 tomach); wybra ne mowy: Keuchenstein i Doederlein, (Stutgart 1860, Westermann 1860); mowy polityczne razem z mową o wieńcu przetłómaczył i objaśnił Jacobs; pierwsze wydanie z r. 1805 dokonane celem natchnienia zapałem narodu niemieckiego do walki z Napoleonem, drugie wydanie z r. 1833 w Lipsku). Por. Becker A. G. „D. als Staatsmann und Redner“ (2 tomy, 1815) i „D. als Staatsbürger, Redner und Schriftsteller“ (1830); Haupt 0. „Das Leben und staatsmännische Wirken des D.“ (1891); Blass »Die attische Beredsamkeit“ (część 111, rozdz. I,

1879); Bouliée „Histoire de Démosthène“ (2 wyd. Paryż 1868); Croiset »Des idées morales dans l’éloquence politique de D.“ (Paryż 1873); Schae-fer A. ,D. und seine Zeit" (drugie wyd. w trzech tomach 1885, główne dzieło); Dulnicki Julian „Jak powstała mowa D-a irspl tou atscpàvoo i jaki jest jej stosunek do mowy Eschinesa Kata Knjatcpómoę? w „Sprawozdaniu dyr. gimnaz. w Złoczowie“ za r.

S. Drz.

— Demours Antoni.

Demotyczne pismo (grec. ÔYjfjwTixôç = ludowy, powstałe u starożytnych Egipcyan w VIII st. przed Chr. z hieratycznego, które pozostało nadal pismem kapłanów, gdy tymczasem D-e stało się po-wszechnem. Nazwę tę spotykamy po raz pierwszy u Herodota (11, 36). W czasach Ptolemeu-szów, gdy urzędowym językiem w Egipcie był grecki, pismo to nazywano jeszcze e n c h o r y-cznem (t. j. krajowem, uźywanem wewnątrz kraju). W zabytkach piśmienniczych egipskich zowie się ono pismem książkowem w przeciwstawieniu do hieroglificznego i hieratycznego, które nazywano pismem bogów.— (Ob. Hieroglify).

Demotyka, miasto tureckie, ob. uimotika.

Demours Piotr (* w Marsylii w r. 1702 — f w Paryżu d. 26 czerwca r. 1795). Słynny okulista francuski. Nauk lekarskich słuchał w Paryżu i Affinionie, gdzie w r. 1728 został doktorem medycyny. Powróciwszy do Paryża, od r. 1730 był kolejno: asystentem Duverneya (ob.), demonstratorem i kustoszem w gabinecie historyi naturalnej, nakoniec asystentem i prosektorem A. Pe-tit’a, jako też zajmował się szczególniej anatomią oka i wzbogacił ją nowemi odkryciami, także między innemi błony wyściełającej powierzchnię wewnę trzną rogówki (ob. Oko), od imienia jego nazwanej. O błonę tę, a raczej o pierwszeństwo jej odkrycia, D. wiódł zacięty spór literacki (1769—1771) z De-scemetem (ob.), który ją także jako swoje odkrycie opisał. Niepodobieństwem jest dziś rozstrzygnąć, który z nich odkrył ją pierwszy, to tylko nie podlega żadnej wątpliwości, że oba odkrycia były zupełnie niezależne od siebie, zasługa więc równa spada na obu. Poświęciwszy się wyłącznie okulistyce, D. zyskał sobie w niej znaczenie pierwszorzędne i wielce się przyczynił do rozwoju i postępu tej gałęzi sztuki lekarskiej. Towarzystwo królewskie londyńskie i Akademia umiejętności w Paryżu zaliczyły go do grona swych członków (1769), a następnie Ludwik XVI mianował go swym okulistą nadwornym. Z licznych prac jego wymieniamy: »Méthode de traiter les blessures d’arme à feu“ (Paryż 1745); „Lettre à M. le docteur Petit, contenant de nouvelles observations sur la structure de l’oeil“ (tamże 1767); »Nouvelles réflexions sur la lame cartilagineuse de la cornée” (t że 1770). D był także czynnym jako tłó-macz dzieł lekarskich angielskich.    Dr J- p-

Demours Antoni Piotr (* d. 16 grudnia r. 1762 — f d. 5 października r. 1836), syn Piotra D., również słynny jako okulista. Wykształciwszy się w Paryżu pod okiem ojca, za przykładem jego poświęcił się leczeniu chorób ocznych i doszedł w tern do niezwykłej biegłości; szczególniej ceniony był jako operator śmiały i szczęśliwy. Głównemi zasługami jego są: wprowadzenie w u-życie ogólne środków rozszerzających źrenicę, rozpowszechnienie wycięcia częściowego tęczówki(Iride-ktomia), a ponad wszystko tworzenie sztucznej źrenicy, które sam jako pierwszy wykonał; opera-cyi tej wielu ludzi zawdzęcza przywrócenie wzroku utraconego. D. był okulistą nadwornym Ludwika XVIII i Karola X. Umarł z rozpaczy po utracie

(T. XXVI str. 695).

And. S.

syna, który się wypadkowo utopił w Sekwanie.

Z prac jego wyróżnić wypada następne: „Mémoire sur l’opération de la cataracte* (Paryż 1784); „Observations sur une pupillle artificielle, ouverte tout auprès de la clérotique* (tamże 1800); „Traité des maladies des yeux* (tamże 1818, 3 tomy i wyborny atlas kol.) i „Précis théorique et pratique sur les maladies des yeux“ (tamże 1821).— Por. Dechambre „Diction, encycl. des Sc. méd.M

Dr J. P.

Demours’a błona=D escemetabłona, ob. De-mours P. i Oko (anat.).

Dempster Tomasz, filolog i prawnik szkocki (* 1579 — f 1625), był profesorem języków klasycznych naprzód w Paryżu w Collège de Navarre, potem w Tuluzie i Nimes, następnie profesorem prawa rzymsk. w Pizie, wreszcie nauczycielem języków klasycznych w Bolonii. Najwaźniejszem z dzieł jego jest „De Etruria regali“ (Florencya 1723), które zwróciło powszechną uwagę uczonych na historyę tej krainy i podnieciło ich do fantastycznych teoryj o głębokiej starożytności i uniwersalności sztuki etruskiej. Oprócz tego D. napisał: dopełnienie do dzieła J. Rosinusa (Rossfeld) „Romanorum antiquitatum lib. X“. (Bazyleja 1583, Amsterdam 1743); „Calendarium Romanum“; „De juramento*; „Apparatus ad historiam Scotiae, seu Catalogue scriptorum Scotiae“ (Bolonia 1622) „Historia ecclesiatica gentis Scotorum* (1627, tamże) i „Menologium Scotiae* (1627, tamże).    *

Denain, miasto główne kantonu w departamencie francuskim Nord, okręgu Valenciennes, nad skanalizowaną Skaldą; rozwija się szybko, gdyż około 1850 r. liczyło niespełna 2 000, a dziś ma do 20 000 m-ców; posiada kopalnie węgla kamiennego, wielkie fabryki żelazne, cukrownie i t. p. Tu d. 24 lipca 1712 zaszła bitwa, w której Francuzi pod wodzą Villars’a pokonali wojska księcia Eugeniusza; na miejscu bitwy wzniesiono obelisk.

Donar, jest skróconą formą łacińskiego dena-rius, dziesiętny, od deni=po dziesięć. Środkiem zamiennym u starożytnych Rzymian była pierwotnie miedź, której jednakże dopiero w IV wieku przed Chr. przepisano formę i piętno. Tą miedzianą jednostką menniczą, początkowo laną a później bitą, był as, który miał ważyć 12 uncyj, lecz zwykle nie więcej ważył jak 9 do 10 i równał się w wadze dzisiejszym 273 gramom. Waga ta spadała z postępem czasu, tak, iż około r. 217 przed Chryst. as ważył już tylko jedną uncyę, a w końcu tylko pół: znaczono go po jednej stronie głową Janusa, po drugiej przodem okrętu. Kiedy w r. 268 przed Chr. zaczęto bić w Rzymie pieniądze srebrne, ważące po 4% grama, czyli tyle co drachma ateńska, nową tę monetę nazwano denarem (dziesiątakiem), gdyż równała się w wartości dziesięciu ówczesnym asom; dla tego też niekiedy kładziono na tej nowej monecie X rzymskie, znaczące dziesięć asów, jak na załączonym rysunku (fig. 95). Srebra na D-y używano za czasów rzeczypospolitej i za świetniejszych czasów cesarstwa piętnastej próby. Bicie D-ów, za rzeczypospolitej powierzał

Encyfe. Pottsz I'o*lr Ze«. 118 I. XV.

rząd osobnym urzędnikom menniczym, lub też wyjątkowo innym, mianowicie edilom, pretorom [i kwestorom, którzy na bitych przez się monetach obowiązani byli kłaść swe godła i nazwiska, przez co powstała wielka rozmaitość typów; D-y z tych czasów nazywamy rodowemi, bo noszą na sobie nazwiska licznych rodów, odpowiedzialnych za wa-

f/m*

i,

Ffg 95.

gę i próbę monety. W numizmatyce i zbiorach u-kładają się denary rzeczypospolitej podług nazwisk rodów. Najlepszem dziełem o denarach rzeczypo-spolifcej jest: Cohen „Description générale des monnaies de la république Romaine* (Paryż 1857). Za cesarzów bito w dalszym ciągu denary, tern tylko różniące Bię od denarów rzeczypospolitej, że jedną ich stronę zajmuje pospolicie głowa cesarza lub cesarzowej, a druga przeznaczona jest na uwiecznienie jakiego czynu cesarza (fig. 96).

Fig. 96.

Wykopywane u nas niekiedy na setki rzymskie monety srebrne są D-ami od czasów Nerona do Trajana Decyusza (r. 251); rzadko znajdują się denary rzeczypospolitej lub cesarza Augusta, a te są zadawnione, bo stosunki handlowe Rzymian z naszemi stronami zaczęły się dopiero za Nerona. W rokn 207 przed Chr. zaozęli Rzymianie bić denary złote, które chyba o tyle nazwać można było denarami, że równały się w wartości dziesięciu denarom srebrnym wedle ówczesnego stosunku złota do srebra. Najlepszem dziełem o denarach cesarzów jest dotąd Cohen „Description historique de monnaies frappées sous l’empire Romain“ (Paryż 1859, 7 tomów). Nazwa denara przeszła w wiekach średnich od Rzymian do innych krajów w formie denier u Francuzów, de-naro u Włochów, dinar u Bizantynów, a w nowszych czasach i u innych narodów, lecz przeszła tylko nazwa, bo denar przestał wyobrażać dziesiątkę jednostek menniczych, a choć był bity ze srebra, nie dorównywał wadze denarów rzymskich. Po upadku państwa rzymskiego system monetarny środkowej Europy oparł się na urządzeniach K°-

45

rola W., który z funta srebra, ważącego 367 gra- choćby je poczytać można za pierwotną naszą mo-mów, kazał bić 240 denarów, tak, iż denar miał oko- netę, bo wagą swą nie odpowiadają one systemowi ło 1.5 grama wagi. Bito jednakże al marco, tj. denarowemu. Pierwszą niewątpliwą naszą monetą przepis wymagał, aby z funta wychodziło 240 de- jest denar Mieczysława I, mający na str. głów-narów, ale pojedyńczy denar nie potrzebował mieć nej wyobrażenie korony i napis MISICO (tj. Miesz-wagi Yséo funta; stąd poszło, że jeden denar waży ko nie Mieczko), na stronie odwrotnej krzyż (fig. czasem niecały gram, a waga drugiego dochodzi 2 98). Bardzo czynna była mennica Bolesława Chro-gramów. Po oddzieleniu Niemiec od państwa Frań- brego, jak okazuje przeszło 20-a typów do-końskiego w r. 843, bito w Niemczech niezliczoną tąd odkrytych, z których jeden podajemy na fig. ilość D-ów, bo prócz cesarza i książąt udzielnych 99), z głową króla i napisem BOLIZAVS na str. bili biskupi, opaci, nawet żeńskie klasztory; a prócz tego znaczna liczba miast uzyskiwała prawo mennicze. Bito prawie wyłącznie D-y srebrne; denarów połowicznych, zwanych obolami, wychodziło bardzo mało z kilku mennic, a denary złote, tak rzadko bito, że od niedawnego dopiero czasu wiemy o ioh istnieniu. D-y niemieckie, w wadze przybliżonej 1V₂ grama, są prawie wyłączną monetą obiegową za czasów cesarzów saskich i frankońskich; stąd pochodzi, że choć ich u nas wykopują po 10 funtów z małą przymieszką anglo-saksońskich, duń- głównej, z krzyżem i napisem CIVITAS GNEZDVN skich, czeskich, węgierskich i polskich monet, nie (miasto Gniezno), na str. odwrotnej. Denary Mie-dopatrzy między niemi ani obola, ani złotego D a. czysława I i Bolesława I nadały nazwę całemu o* Na tyćh denarach niemieckich wybijano niekiedy ich kresowi menniczemu aż do r. 1300, chociaż dopie-nazwę, jak np. we Flandryi, na monetach Baldui- ro na monecie Krzywoustego napotykamy nazwę IV (r. 989 -1036) napis BONV8 DENARIVS DENARIVS, jak okazuje! fig. 100, i chociaż dena-(fig. 97), lub EGO SVM DENARIVS ROBERTI na ry od końca wieku XII zmalały do formy jedno-

Fig. 99.

na

WM

kH ,4?/

*æ&y

W!

^ U.¹.

Mil

<S-i

Fig. 100.

Fig. 97.

stronnie bitych brakteatów. Po okresie denarowym nastąpił u nas, od Wacława począwszy, okres

monetach Roberta II. Najlepszem dziełem o dena rach niemieckich jest: Dannenberg „Die deutschen menniczy groszowy, czyli okres monety zwanej Münzen der sächsischen und fränkischen Kaiser-    (grossus) w porównaniu z poprzednimi bra-

zeit“ (Berlin 1876—1894, 2 tomy).—W Polsce naj- kteatami. D. jednakże nie zniknął po zmianie sy-dawniejsze monety, począwszy od Mieczysława I, ⁸^emu monetarnego, ale pozostał jako najdrobniej-są również D-ami, bitemi z zastosowaniem do sy- 8za monetą zdawkowa, bita ze srebra, a stanowią-stemu monetarnego Karola W., jak wnosió można ca za Kazimierza W. osiemnastą część grosza; po-z ich wagi, gdyż, podobnie jak współczesne dena- została nazwa zaprowadzona przez Rzymian, lecz ry niemieckie, ważą za Mieczysława i Bolesława całkiem zmieniło się znaczenie pierwotnie do tej Chrobrego około 1.5 grama. Niesłusznie nazywają je niektórzy solidami, bo solid w tych czasach był

Fig. 101.

Fig, 98.

nazwy przywiązane.—Pierwszym, który w okresie groszowym bił u nas D y, jako monetę zdawkową srebrną, był Władysław Łokietek. Nie znamy jeszcze ani groszów ani półgroszów tego króla, więc prócz jego dukata, znanego dotąd z jedynego monetą liczebną, zawierającą dwanaście denarów, i egzemplarza, posiadamy z tego panowania tylko nie był wybijany. Blaszki srebrne, cienkie, dwu- D-y, a i te należą do największych rzadkości nu-stronne, będące naśladowaniem monet dorestac- mizmatycznych, a zadziwiają wytworną robotą, bo kich, wykopywane u nas niekiedy i w pewnej czę- na nader drobnej powierzchni dają wyobrażenie ści pewnie u nas bite, musimy tutaj pominąć, głowy króla i zupełny napis, jak fig. 101 z napi-

Bem WLADISLAVS C na str. głównej, z orłem | jako początkowej imienia Hedvigis, położonej nad i napisem REX POLONIE na stronie odwrotnej. Pod fig. 102 podajemy inny denar tego króla z głową i napisem WLADISLAVS na stronie głównej, z orłem i napisem R o POLONIE na stronie odwrotnej.

tarczą herbową. Zapewne z czasów panowania Jadwigi pochodzą D-y poznańskie, mające po stro. nie głównej herby węgiersko-andegaweńskie, po sta-odwrotnej skrzyżowane dwa klucze, herb miast; Poznania, nad niemi niekiedy literę P (fig. 107r) D y takie wykopywano razem z denarami Jadwigi.—D-y koronne Jagiełły i Warneńczyka, Kazimierza Jagiellończyka, są beznapisowe, z koroną po jednej, orłem po drugiej strouie. Denary Jana Olbrachta, tego samego układu, miewają pod koroną kółko, podobnie, jak na jego półgroszach. D-y Aleksandra Jagiellończyka są także beznapisowe, a odznaczają się tylko literą A, stojącą za pogonią; stronę drugą zajmuje orzeł. Na głównej stronie denarów koronnych Zygmunta pierwszego widzimy koronę z literami S—P po obu jej bokach, litery te są skróceniem napisu „Sigismundus Primus“; stro-

Oba te denary znane są dotąd z jedynych okazów.

Trzeci denar, brzesko-kujawski, znany z kilku okazów, ma koronę po jednej stronie i napis MO o R o PO o WLA o.

co się czyta: Moneta Régis Polonie Wladielai; po drugiej stronie—herb kujawski; pół lwa i pół orła grzbietami z sobą połączonych.—Czasy Kazimierza W. dostarczyły długiego szeregu denarów, znaczonych po jednej stronie głową ukoronowaną, po drugiej orłem; napis najczęściej REX POLONIE lub REGIS POLONIE po obu stronach, rzadziej KAZIMIRVS po jednej a R. POLONIE po drugiej stronie, jak widzieć można na fig. 103. Za tego

S* ;

Fig. 102.

Fig. 105.

Fig. 106.

Fig. 103.

panowania ukazują się po raz pierwszy monety miejskie, i to wielkopolskie. Miasto Wschowa uzyskało od króla prawo bioia zdawkowej monety (denarów) w roku 1343; nie wiemy, czy skorzystało z tego przywileju, bo dotąd nie wykryto denarów, któreby za wschowskie uchodzić mogły, choć mamy świadectwo historyczne o prawie bicia. Natomiast ukazały się monety dwóch innych mennic miejskich, których się do dni naszych nikt nie domyślał: wykopany w r. 1879 wielki skarb w Te-schenbusch w Pomeranii dostarczył denarów kaliskich i poznańskich, bitych za panowania Kazimierza Wielkiego. D. kaliski (fig. 104), ma po stronie głównej głowę bawolą jako herb miasta i napis MONETA KALIS; po stronie odwrotnej orła z napisem K (azimiri) REGIS POLONIE. D. poznański (fig. 105), różni się od kaliskiego tylko tern

f

np

Fig. 104.

że ma napis MONETA POZNANI, otaczający herb miasta Kalisza; nieprawidłowe położenie herbu Kalisza na monecie poznańskiej tylko pomyłką me-daliera da się wytłómaczyć; jest wprawdzie drugi denar poznański z kluczami, jako herbem miasta, i szczątkami napisu, lecz dla zniszczenia nie nadaje się do rysunku. Denary króla Ludwika (fig. 106) beznapisowe mają herby węgiersko - andegaweńskie po jednej stronie, orła po drugiej, rysunek taki, jak na D rze królowej Jadwigi (fig. 107), który przyznajemy jej z powodu litery (?,

Fig. 107.

nę odwrotną zajmuje orzeł. D-y dla Prus królewskich bite mają S ukoronowane po jednej, orła pruskiego z prawem lub lewem ramieniem po drugiej stronie. Gdańskie D-y z panowania tego króla mają dwa krzyże pod koroną jako herb Gdańska, a elbląskie—herb miasta Elbląga, również dwa krzyże, z których dolny leży na sieci; stronę drugą, tak jednych, jak drugich, zajmuje orzeł pruski. Denary Zygmunta Augusta z monogramem S—A pod mitrą książęcą po stronie głównej, kolumnami i rokiem po stronie odwrotnej, były bite w latach 1546 i 1547. W następnych latach zdobi je orzeł po stronie głównej, pogoń z rokiem po stronie odwrotnej. Gdańskie i elbląskie denary tego panowania różnią się tylko rokiem od denarów bitych przez te miasta za Zygmunta I. D-y miejskie wschowskie z tego panowania znamy dotąd z lat 1550, 1551, 1565, 1559 i 1562; zdobi stronę główną orzeł, stronę odwrotną na tarczy krzyż podwójny z kółkami między ramionami i rokiem obok tarczy. Za króla Stefana bito denary w latach 1581 i 1582. Najobficiej dostarczyło D-w panowanie Zygmunta III, i to przeważnie miejskich, gdyż koronne posiadamy tylko z lat 1621—1624. Miasto Poznań biło D-y od 1602 do 1613, kładąc orła po jednej stronie, dwa klucze skrzyżowane z końcowemi liczbami roku po drugiej stronie. Wschowa popisuje się swemi denarami od r. 1588 do 1612, znacząc orłem jedną, krzyżem podwójnym i rokiem drugą stronę. W końcu nadmienić wypada, że wielkopolska rodzina Krotoskich biła, niewiadomo dotąd na mocy jakiego prawa, w Łobżenicy D-y przez mincarza Jana Bokera w latach 1612 — 1615, a w latach 1622 — 1624 przez Janusza Jerzego Mejnharta. D-y łobżenickie pierwszej seryi mają herb Lesz-ozyc Krotoskich z końcowemi liczbami roku po je-

Fig. 109.

j. p.

czej.

W. K. Z.

Fig. 110. Denaw (herb).

—koni i nierogacizny. Przemysł bez znaczenia, za to górnictwo wzrasta szybko: wydobywają tu węgiel kamienny, żelazo, cynk, ołów i nieco srebra. Ze względu na liczne piękności przyrody, hrabstwo D. chętnie jest zwiedzane przez turystów. Stolicą jest 2) D w prześlicznej dolinie rzeki Clwyd, której brzegi obsiadły gęste wille i pałacyki, z ogrodami i kwietnikami, gdy tymczasem miasto właściwe, biedne i niepozorne, przylepiło się dookoła skalistej góry, której szczyt wieńczą ruiny dawnego zamku. Co trzy lata odbywało się tu święto narodowe, na które zgromadzali się bardowie i śpiewacy z całej Walii; zwycięzcę obdarzano złotym puharem i śpiewano na cześć jego chór pochwalny. Słynne niegdyś fabryki skór—w upadku. Około 6 500 m-ców.    And> s

Dender, Dendre, rzeka w Belgii, bierze początek w prowincyi Hennegau , na półnoeo-zachód od Mons, śród lekko sfałdowanej równiny, płynie zrazu ku północo-zachodowi do Ath, gdzie łączy się z równoimiennym dopływem, a następnie ku północo-wschodowi do Dendermonde, gdzie wpada z prawej strony do Skaldy. — Długość 105 km., z których 76 żeglowne, dzięki skanalizowaniu rzeki.

And. S.

dnej, z orłem po drugiej stronie (fig. 108). Są i jednostronnie bite z r. 1615, z podwójną tarczą, pokrytą orłem i pogonią, lub też orłem i Leszczycem, a te są dziwnie rzadkie. Druga serya ma na str. głównej literę S (Sigismundus) ukoronowaną, przedzieloną tarczą ze snopem Wazów, obok końcowe liczby roku; stronę odwrotną zajmuje dwupolowa tarcza, mająca nad sobą koronę, a dołem herb Leszczyc (fig. 109). Wszystkie D-y bite za panowania Zygmunta III są drugiej próby, lecz im to nie przeszkadza osiągać w handlu numizmatycznym bardzo wysoką cenę, bo należą do rzadkości numi-

Fig. 10S.

zmatycznych; najtrudniej o Wachowskie, bite przed r. 1600, i o pierwszą seryę łobżenickich, nie mówiąc już o odmianach z jedynych egzemplarzy znanych.—Dziwne zaiste losy monet: denar pospolity z czasów rzeczypospolitej rzymskiej można w handlu numizmatycznym dostać za jeden frank, mimo jego wiek i mimo piętnastą próbę i wysoce artystyczne wykonanie, a za unikaty denarów łobżenickich, z ich drugą próbą i lichą robotą, płacono już po 40 rs. — Bliższe szczegóły o denarach polskich znaleźć można w dziełach: Stronczyński „Dawne monety polskie“ (Piotrków 1883 — 1885, 3 tomy); Piekosiński „O monecie i stopie menniczej“ (Kraków 1878); Zagórski „Monety dawnej Polski“ (Warszawa 1845).

Denat, Denatka = zmarły, zmarła; wyrazy te używane bywają w medycynie sądowej, nie należą one do łaciny dobrej , lecz do gwary prawni-

Dr, J. P.

Denaw, herb polski, wedle jednej z zapisek sądowych, herb ten przedstawia dwie róże.—A. Małecki „Stu-dya her.“).

Denbigh, l) hrabstwo w północnej części ks. Wali ; graniczy na północy z m. Ir-landzkiem, a na wschodzie, południu i zachodzie otoczone jest hrabstwami Flint, Skrop, Mont-Gomery, Merio-neth i Caernarvon; 1 720 km. □ i 117 950 m-ców (1891). Kraj przeważnie pagórkowaty, dosięgający w szczytach Cyrny-Brain i Moel-Ei-thin 562, resp. 506 m. wysokości. Klimat łagodny i zdrowy; grunt mało urodzajny, ale dostarczający za to wybornych pastwisk; doliny rzek Clwyd, Dow i Conway są bardzo malownicze. Z ogólnej przestrzeni na pola orne przypada 18%» na łąki i pastwiska 32%, na lasy 47₂%; ń°* dowla owiec i bydła rogatego rozwinięta, mniej

And. S.

Dondera V. Denderewa (Datura), ob. Bieluń i Datura.

Dendera(-ah), wioska w Egipcie, na lewym brzegu Nilu, niedaleko leżącego naprzeciwko miasteczka Keneh; jest to starożytne Tent iris, którego mieszkańcy słynęli z odwagi i zręczności w chwytaniu krokodyli. Dziś zwraca na siebie uwagę dobrze zachowanemi ruinami słynnych dwóch świątyń — mianowicie świątyni Izydy, ukończonej przez Nerona i świątyni Hathor (Athor, Afrodyta). Ta ostatnia należy do najpiękniejszych zabytków budownictwa grecko-egipskiego; szczególnie godnym jest podziwu portyk, który pod każdym względem, czy to czystości stylu i harmoni linij, czy też bogactwa rzeźby i jej subtelnego wykończenia, należy do najdoskonalszych dzieł artyzmu egipskiego.—W przedsionku znajduje się sławny zodyak, odkryty przez Francuzów w czasie wyprawy Napoleona; drugi, mniejpzy, w sąsiedniej z przedsionkiem celi został z sufitu odpiłowany, i w r. 1821 przez Lorraine’a do Paryża odstawiony. Dawniej sądzono, że zodyak ów, a co zatem idzie i świątynia, liczy 3 000, ba! 15 000 lat wieku, skoro jednak Champolion odcyfrował hieroglify egipskie, okazało się, że w hieroglifach spotykają się imiona cesarzów rzymskich: Augusta, Tyberyusza, Nerona, Domicyana i innych; prawdopodobnem jest, że budowlę tę wzniosła Kleopatra, a cesarze rzymscy uzupełniali ją i upiększali; zodyak większy, który pozostał na miejscu, pochodzi z czasów Tyberyusza, gdyż on kazał wznieść hallę i w niej zodyak ów wyrzeźbić. O tutejszych ruinach pisali: Mariette „Denderah, description du grand temple“ (Paryż 1873 — 75, 4 tomy); Dünichen „Baugeschicht8 des Dendera-tempels“ (Strassburg 1877); Riel „Der Thierkreis und das feste Jahr zu D.“ (Lipsk 1878).

Dendermonde franc. Termonde, miasto w belgijskiej prowincyi Flandryi Wschodniej, na prawym brzegu Skaldy, przy uściu rzeki Dender, i w węźle dróg żelaznych do Gandawy, Antwerpii, Brukselli i Mecheln, 9 606 m-ców. D. jest silną twierdzą, która za pomocą specyalnych urządzeń może być dokoła otoczona wodą, słynie nadto z uprawy lnu i konopi, oraz z wyrobu płótna i blicharni; niemniej ważne dla przemysłu miejscowego są olejarnie, których produkcya, wraz ze zbożem, lnem i koronkami, Btanowi główny artykuł handlu. Z gmachów godnym jest uwagi kościół Panny Maryi, z malowidłami Van Dycka, Akademia budownictwa, szpital dla obłąkanych. D. było przez czas długi przedmiotem nieprzyjacielskich napaści między Au-nezyi, Australii i Japonii). Są to rośliny paso-rzytne, o łodygach węzłowatych, liściach mięsistych, o wielkich, pięknych, często wonnych kwiatach, bądź pojedynczych, bądź gronowych, jaskrawo żółtych, białych, albo bladoróżowych. Wiele odmian D., dla piękności ich kwiatów, hoduje się w cieplarniach, jak np.: D. fiwbriatum Lindl., z Jawy; D. nobile Lindl. z Chin; D. densiflorum Wall. z Nepalu; D. Farmeri Paxt. z Indyj wschodnich; D. Bry-merianum Rchb. fil. z Birmy i in.

Dendrocometes Stein. Jeden z rodzajów W y-moczków {Infusoria), do rzędu Acynet (Aeinetina suctoria) należący. Odznacza się ciałem półkuli-

-iŚ

ftü

sm

HÜ

Mn

ml

i§

yy.

mm

====ri

i!

WÊÈÊÈÈIm

ßi

[äj

■i

4'

- ag

'---ST

ÉËK

■S5£?:

L. i';"-

Si

"K

#>;

r.._    •• '-CSZL

y'

~"ł

Fig. 111. Ruiny świątyni Hathory w Denderze.

stryakami, Francuzami i Hiszpanami. Oblężone stem, z wierzchu wypukłem, od spoda plaskiem, w r. 1667 przez Ludwika XVI, otworzyło szluzy okrytem na zewnątrz grubą warstwą kutykuli. i zalało okolicę wodą; w r. 1706 zdobył je generał Z ciała wychodzą ramiona promienisto ułożone, Churchill ,brat Marlborougha, a w r. 1746 Francuzi, najczęściej 4, rzadziej 5—6, a nawet do 10, obłe Józef II, ceaarz austryacki, kazał zburzyć twierdzę rozgałęzione. W rozgałęzieniu daje się spostrze-w 1784, lecz wzniesiono ją znowu w 1822 r., gać pewna prawidłowość, a mianowicie: główny a w 1826 zbudowano stały most przez Skaldę. Alld* s- pień tworzy zwykle 3 gałęzie, a każda z tych ró-Dendevil, ob. Dandevil.    wnieź daje gałęzie drugorzędne i t. d. Końcowe

Dendre, ob. Dender.    gałęzie są również często zgrupowane po trzy, pro-

Dondrobium Sw., rodzaj roślin, należący do mienisto z jednego pniaka wychodzące, czasem zaś rodziny storczykowatych (Orchidaceae). Zna- tylko po 2-ie. Każde ramię na zewnątrz okrywa nych jest około 300 gatunków, rosnących w kra- warstwa kutykuli, z wyjątkiem końcowych, deli-jach podzwrotnikowych (w Azyi południowej, Poli- katnych części, które mogą być wysuwane na ze-

wnątrz i wciągane, a do których dochodzą również rozgałęzienia zarodzi (protoplazmy) ciała. Ramiona te, czyli wyrostki, służą jako smoczki do wysysania pokarmu, którym bywają zwykle inne wymoczki. W ciele znajduje się wyraźne jądro owalne, elipsoidalne, a nawet nieco wydłużone; jądro uboczne [micronucleus) nie dość wyraźne, Zbiornik kurczliwy pojedyńczy, kulisty, zaopatrzony w długi, bardzo wyraźny, kanał wyprowadzający. Rozmnaża się za pomocą pączków wewnętrznych; powstały w ten sposób zarodek jest okryty rzęsami, za pomocą których pływa w wodzie, następnie osiada stale, traci rzęsy a wytwarza smoczki.—D. paradoxus St. dochodzi do 0.1 mm. średnicy, mieszka na listkaoh skrzelo-wych Kiełża. Gammarus pulex i G. puteams. Po-

a. a.

K. J.

K. J.

St Rew.

spolity w całej Europie i u nas.

Dendrocopus, ob. Dzięciół.

Dendrodns Owen (paleont). Rodzaj ryb kopalnych kościstych, bardzo blizki rodzajowi Holo-płychius; pancerz głowy bez szwów widzialnych; ryba znacznej wielkości z ozerwonego starego piaskowca (dewońskiego), pospolita w Rossyi, rzadka w Szkocyi. D. biporcatus z dewonu rossyjskiego.

Dendrolity (mineral.) Nazwę tę nadawano niekiedy pniom czy gałęziom drzewnym skrzemie-niałym, w których tkanka roślinna stopniowo zastąpioną została przez krzemionkę, z roztworów wodnych osadzoną, z zachowaniem pierwotnej budowy roślinnej.

Dendrologia, wyraz grecki, oznaczający naukę o drzewach. Jest to część systematycznej botaniki, zajmująca się wyłącznie drzewami, krzewami i podkrzewami i podająca dokładne ich opisanie. D. ogranicza się zwykle do ściśle geograficznie określonych obszarów, wspólnych pewnym gatunkom drzew i krzewów leśnych, nie wyłączając wszakże i takich, które w danej miejscowości przyswojone zostały. D. ma trudniejsze zadanie, niż inne jej pokrewne części botaniki, z tego mianowicie powodu, że krzewy po upływie dłuższego przeciągu czasu kwitną i wydają owoce, drzewa zaś niekiedy po kilku dopiero lat dziesiątkach, przy-czem następuje wielorakie krzyżowanie gatunków i wytwarzanie się mieszańców lub nowych odmian. Nieraz zachodzi potrzeba długoletnich badań i hodowli z nasienia licznych osobników, aby dojść do jasnego pojęcia o prawidłach, rządzących rozwojem pewnych form. Hodowanie drzew już od dawna wchodzi w zakres ogrodownictwa ozdobnego. Częścią D-ii jest botanika leśna. Liczba gatunków i odmian drzew i krzewów, któremi się D. zajmuje, w ostatnich czasach wzrosła znakomicie. Duhamel w 1755 r. podał zaledwie 250 gatunków, Wildenow w 1811 r. już 770, Koch w 1873 wymienia 1400 gatunków. Obecnie, ze znanemi w ogrodnictwie drzewami, krzewami i podkrzewami, liczbę tę możemy podnieść do przeszło 3 000 gatunków. Zwykłe szkółki drzew leśnych nie były już w możności zaspokoić wymagań hodowli, powstały zatem obszerne plantacye drzew. Pierwsze takie zakłady w Niemczech założono w Kleinfloff-beck w okolioy Hamburga, oraz w słynnym parku

Muskau w dolnej Luzacyi. Belgia i Hollandya nie pozostały też w tyle w rozwoju tej gałęzi leśnictwa. Dzięki tym usiłowaniom, D. w nowszych czasach przybrała cechy oddzielnej nauki, posiadającej bardzo bogatą literaturę, która wszakże aż do połowy bieżącego stulecia przedstawia już tylko historyczny intereB. Pomimo to wymienimy tu niektóre z tych dzieł, a mianowicie: Duhamel „Traité des arbres et arbustes qui se cultivent en France en pleine terre* (Paryż 1755); Knoop „Dendrologia* (Leeuwarden 1763, Amsterdam 1790); Duroi „Harbkesche wilde Baumzucht“ (Brunświk 1771—72); Kerner „Die Beschreibung und Abbildung der Bäume und Gesträuche welche in Wür-tenberg wild wachsen*; Wildenow „Wilde Baum-zucht” (Berlin 1811); Schmidt „Oesterreioh’s allgemeine Baumzucht“ (Wiedeń 1792 — 1822); Hayne „Dendrologische Flora der Umgegend und der Gärten“ (Berlin 1822); Loudon „Arboretum et fruti-cetum britannicum“ (Löndyn 1833) i w. i. Do tegoż działu należy zaliczyć cenne skądinąd prace Burgsdorfa, Borkhausena, Bechsteina, Wangen-heima. Na nowe tory wprowadził naukę dopiero Hartig znakomitem swem dziełem „Vollständige Naturgeschichte der forstlichen Kulturpflanzen Deutschlands“ (Berlin 1840—51), oraz Karol Kooh wydaną przez siebie w 1869 — 73 „ Dendrologią“ • Odtąd każdy rok prawie przynosi nowe prace, świadczące o skrzętnej działalności na tern polu niemieckich i austryackich uczonych leśników.st- Rew-

Dendrometr (gr.), czyli drzewomierz, każde narzędzie służące do wymierzania wysokości i grubości drzew na pniu stojących. Sposób wymierzania wysokości drzew zasadza się na podobiań-atwie i proporcyonalności trójkątów, albo na try-gonometrycznem obliczeniu. Takim jest drzewomierz] Winklera, Faustmanna zwierciadlany hy-psometr, Presslera miernik i t. d. Średnicę drzew mierzy się za pomocą taśmy, kluby lub cyrkla drzewnego. Metoda Presslera polega na wynalezieniu na wysokości paia, czyli strzały drzewa, takiego punktu, w którym średnica stanowi połowę średnicy mierzonej przy ziemi. Budowano wprawdzie podobne narzędzia, mające dawać zadawalnia-jące rezultaty, lecz te małe znalazły w praktyce zastosowanie.

DendropMs Boxe Wąż drzewny, przedstawiciel rodziny Dendrophidae, wężów niejadowitych, do podrzędu Colubriformia zaliczanych. Zamieszkuje kraje gorąoe obydwóch półkuli. Odznacza się ciałem bardzo wydłużonem, wysmukłem, z boków scieśnionem, ogonem długim, gło-wą wydłużoną, wązką i płaską, wyraźnie oddzieloną od cienkiej szyi, o wystającym pyszczku, tępo zakończonym. Oczy posiada duże; nozdrza boczne. Ciało okryte łuskami drobnemi, wązkiemi, które tylko na środkowej linii grzbietu są większe. Tarcze na głowie i dolnej powierzchni ciała; tarcze brzuszne o dwu wręgach; tarcze podogonowe w dwa szeregi ułożone. Zęby w szczęce górnej równej długości. Do najważniejszych gatunków należy: D. pictus Schleg. Ciało bardzo długie, bo 1.3 m. dochodzące, łuski w 15 szeregów ułożone. Z wierzchu jest

A. s.

koloru brunatno-zielona wego, z wyraźnym połyskiem, po bokach ciała przebiegają podłużne prążki, żółte, z czarnemi brzegami; spód ciała jednostajnie żółtawy. Zamieszkuje Indye wschodnie, przebywa na drzewach, w lasach pagórkowatych, i karmi się drobnemi ptakami, jaszczurkami drzewnemi, żabkami drzewnemi i t. p.

Dendrophyllia Blv. (paleont). Rodzaj korala wapiennego, żyjącego i kopalnego, o pniach gałę-zistych lub massywnych, mnożący się przez boczne pączkowanie; gałązki pokryte nazewnątrz żonych gałęziach; liśaie na nich pięoioklapowe, lub pięciodzielne, kwiaty oddzielno - płcio*e, owoce jednokomorowe, wielonasienne D, socotran a Balf. ma pień okryty kredowej białości korą, który tworzy kolumnę, dochodzącą do 4 m. wysokości, o 1—2 m. średnicy, nabrzmiały sokiem i tak miękki, że z łatwością daje się krajać, choć dosięga 200 lat wieku.

Dendryty (mineral.), miano zapożyczone z greckiego (od dendron ,drzewo,“), a używane do oznaczenia szczególnych wizerunków, występujących w postaci delikatnych, drzewiastych, krzaczastych, czy do mchu podobnych, rozgałęzień na płaszczyznach spękania niektórych skał lub minerałów, jak wapienie, felzyty, kwarce, agaty i t. p. Wszystkie podobne rysunki miano dawniej bądź za

im

uim,,///

WËMm

w.

a-

r-

Fig. 112. Dendrophyllia.

ziarnistemi, węźowatemi żeberkami. Datuje od okresu trzeciorzędowego. Gatunki: D elegans Dunc. z środkowego eocenu angielskiego; D amica Michi. ze miocenu w Tureni i iPiemoncie; D. ramea L. ży-

K. J.

Dendrosicyos Balf. Roślina z rodziny Cucurbi-taceae. Znaue są tylko dwa gatunki z wyspy So-kotory, jako niewielkie drzewa, o pniu prostym i o niewielu, na samym tylko szczycie, krzaczasto uło-

je w morzu Śródziemnem.

Fig. 113. Dendrosicyos socotrana.

Fig. 114. Dendryty.

odciski roślin, bądź za istotne gałązki mchów czy porostów, w massie mineralnej zawarte. I w rzeczy samej, niekiedy wagatach,tak zwanych mchowych, trafiają się' gałązki zielenic czyli kon-ferw. Zwykle wszelako dendryty owe są drzewia-stem zczepieniem się drobnych kryształków tlenniku żelaza lub manganu, który pierwotnie w stanie rozpuszczonym napajał skałę czy minerał, a w miarę ulatniania się wody kryształki jego, wydzielając się z roztworu, wiązały się w sznureczki czy nici, przypominające postacią gałązki roślinne.

Deneb (z arab. ogon), czyli a Łabędzia, gwiazda pierwszej wielkości, najświetniejsza z gwiazdozbioru Łabędzia (ob.), położona pod 20 god. 37 min. wznośzenia prostego i 44° 54' zboczenia północnego. Stopień jej wielkości wyraża się przez 1.7, jeżeli stopień wielkości Kozy czyli a Woźnicy przyjmujemy za 1; jasność jej zaś, według Wolffa, wynosi 0.3, w stosunku do jasności Wegi, przyjętej za 1. Należy w klassyfikacyi Secchiego do gwiazd typu II; w klassyfikacyi zaś Vogla do gwiazd klassy I b, a widmo jej zawiera, oprócz linij wodorowych, niewielką ilość linij metalicznych, wszystkie jednakowej mniej więcej szerokości.

Denebclą, czyli ß Lwa, gwiazda drugiej wielkości w gwiazdozbiorze Lwa, oznaczająca jego ogon (ob. Lew).

Denfert-RoohereatL Piotr Marya Arysty-des, pułkownik francuski (* w Saint-Maixent 11 st. 1823—f w Wersalu 11 maja 1878). Ukończyw-

K. J.

S. K

S. K.

And. S.

(Stuttgart 1858).

A. Pol.

Stuttgart, t. II str. 49—58).

szy szkołę politechniczną, służył jako oficer inźy-nieryi we Włoszech, gdzie odznaczył się podczas oblężenia Rzymu (1849). Mianowany kapitanem sztabu generalnego (1849 r.), brał udział w kampanii krymskiej i został ciężko ranny podczas ataku na Małachow. Następnie był profesorem kon-strukcyi w szkole wojskowej w Metz, poczem służył w Algieryi, od roku zaś 1864 w inżynieryi fortecznej Belfortu. Gdy wybuchła wojna francu-sko-niemiecka, awansował na pułkownika i został mianowany komendantem Belfortu. Twierdzę tę szybko zaprowiantował i potrafił wytrzymać pięciomiesięczne oblężenie, odpierając z nadzwyczajną energią i zręcznością wszystkie ataki armii niemieckiej. Kapitulował 18 lutego 1871 dopiero na wyraźny rozkaz rządu obrony narodowej i wyprowadził swój 12-tysięczny oddział ze wszystkiemi honorami wojskowemu D. 8 lut. 1871 został wybrany z dep. Górnego Renu do Zgromadzenia narodowego, lecz złożył swój mandat niezwłocznie po uchwaleniu preliminaryów pokoju; 3 czerwca 1871 trzy departamenty obrały go jednocześnie swoim deputowanym. Przyjąwszy wybór z Charente-Inférieure, wstąpił do grupy Zjednoczenia republi kańskiego, i został jej prezydentem. Od r. 1876 był posłem z szóstego okręgu Paryża w parlamencie, gdzie zasiadał wśród gambetystów. Pochowany został na koszt państwa, a w r. 1880 wzniesiono mu w Belforcie pomnik. Napisał: „Des droits politiques des militaires“ (Paryż 1874), oraz, wespół z Edwardem Thiers’em i S. de La Laurencie „Histoirede la défense de Bel-for.t“ (1871).—Por. Marais „Le colonel D.“ (Paryż 1885, wyd. nowe).    Hml

Dengiz, turecko-tatarska nazwa na oznaczenie wody, rzeki, jeziora, morza; używa się przeważnie w połączeniu z określnikiem np. Kara D.—Czarne morze;—ale występuje i samodzielnie, jak np.: D. jako kirgizka nazwa jeziora Bałkasz,—D- jezioro w kraju kirgizów sybirskich, okręgu Akmolińskim; wodę ma gorzką, bezodpływowe; D , jezioro w stepach kirgizów, również bezodpływowe i z wodą gorzkawą;—D, jezioro w gubernii Orenburskiej śród stepów i t. p.

Dengler Leopold, leśnik (* 17 listopada 1812 r. w Karlsruhe — f 28 stycznia 1886 r.); nauki odbywał w miejscowej szkole politechnicznej i w niej też r. 1848 został docentem; wykładał naukę leśnictwa oraz budowy dróg, w tej ostatniej szczególnie się odznaczył. Od roku 1858-go redagował miesięozne pismo le-śniczo-łowieckie („Monatschrift für Forst und Jagdwesen”). Drugiem jego dziełem, używającem wielkiej wziętości, była nauka budowy dróg i mostów dla rolników i leśników („Wege-Brücken-und Wasserbaukunde für Land - und Forstwirthe“.

St. Rew.

Dengremont Maurycy (* 19 marca 1866 w Rio de Janeiro, f 1894 w Buenos - Ayres), skrzypek, który jako „dziecko cudowne“, budził podziw całej Europy i Ameryki, w wieku jednak dojrzałym nie dotrzymał wszystkiego, co obiecywał w młodości.

Dengue, choroba zakaźna, połączona z gorączką, boleniem głowy i stawów oraz z wysypką czerwonawą, właściwa tylko strefie gorącej. Przebieg jej zwykle nie trwa dłużej jak 6 — 7 dni, a zwykłem zejściem jest wyzdrowienie, pomimo nadzwyczaj przykrych dla chorego objawów i groźnego ich wyglądu. Choroba ta, występująca nagminnie, prawie zawsze tylko na wybrzeżach morskich, dopiero od lat 1827 — 1828, w których nad zatoką Meksykańską strasznie panowała, zaczęła być znaną bliżej lekarzom, chociaż pierwsze o niej wzmianki występują już r. 1779. Obszerne o niej wiadomości znaleźć można w A. Hirscha „Handb. d. Historisch-geogr. Pathologie“ (wyd II.

Dr J. P.

Denham Jan (* 1615 w Dublinie—f 1669 w Londynie), poeta angielski, syn Jana D-a, barona of Exchequer. Studyował prawo w Oksfordzie i Londynie, więcej wszakże lgnął do gry w karty, ozem w wysokim stopniu ściągnął na siebie goiew ojoa; ażeby go przejednać, napisał przeciw karciarstwu „Essay on gaming.* W r. 1641 wydał tragedyę w stylu klasycznym „The Sophy“. Większą wartość posiada jego opisowy poemat „Coopers Hill“ (1642), opracowany ostatecznie w r. 1655. Podczas wojny domowej D. stał po stronie Karola I, po jego ścięciu usunął się do Francyi. Po restauracyi Stuartów został przez Karola II hojnie wynagrodzony za wierność dworowi królewskiemu. Powtórne związki małżeńskie przyprawiły go na czas jakiś o pomieszanie zmysłów; odzyskał je wszakże przed śmiercią i napisał bardzo w Anglii cenioną elegię na zgon Cowleya. Zbiór swoich wierszy politycznych ogłosił drukiem p. t. „The rump“ (1662). Jego utwory wyszły zebrane p. t. „Poems“ (Oksford 1668 i kilkakroć później; ostatnio w Londynie 1719).

Denham Dixon, podróżnik afrykański (* 1786 w Londynie — 1828 we Fritow), kształcił się w królewskiej szkole wojskowej, w Londynie, walczył w Hiszpanii i w Niderlandach przeciw Na. poleonowi I, a w r. 1821 przyłączył się wraz z Clap-pertonem do wyprawy Ouineya do wnętrza Afryki, W lutym 1822 wyruszywszy z Trypolis, udał się przez Murzuk do Kuki nad jeziorem Czad, rezy-dencyi sułtana kraju Bornu, i uczestniczył w jego wyprnwie wojennej przeciw Fulbe, w której raniony i wzięty do niewoli, dzięki przytomności umysłu zdołał umknąć szczęśliwie i połączyć się z resztkami wojska bornuańskiego. Ledwie się wyleczywszy z ran, przedsięwziął nową podróż ku rzece Szary, wpadającej z południa do jeziora Czad, lecz dzikość i nieufność tubylców nie pozwoliły mu dalej przeniknąć. Połączywszy się znowu z Clappertonem, zwiedził Sokoto w państwie Fulbe, i w kwietniu 1824 r. przez Trypolis, Włochy i Francyę do Anglii powrócił. Opis swojej podróży wydał p. t. „Narrative of travels and dis-coveries in Northern and Central Afrioa“ (Londyn 1826). W końcu r. 1826 został zamianowany obersztlejtenantem i intendentem, a na krótko przed śmiercią—gubernatorem Sierra-Leone. *

Denhoff vel Dönhoff, herb polski. Na tarczy

Sil

Fig. 115. Denhoff (herb).

Fircks „Curläudisches Ritter-w k z.

w „Enc. O g.“, t. VI.

Denhoff Jan Kazimierz (* 1653 f 20 czerwca 1697), kardynał. Syn Teodora, podkomorzego wielkiego kor. i Katarzyny Bessenówny, kształcił się w Reszlu w Warmii, w Pułtusku i Warszawie, wyższych nauk teologicznych słuchał w Paryżu, gdzie otrzymał stopień doktora filozofii. Za Jana III został kanonikiem warszawskim i dzie kanem płockim; po zwycięstwie wiedeńskiem jechał z chorągwią Mahometa do Rzymu, gdzie dłuższy czas posłował przy papieżu. Podczas pobytu w Rzymie postarał się o wysłanie do Polski try-nitarzy, którzy za protekcyą jego ugruntowali się

w polu srebrnem głowa dzika, pokryta szczeciną z dwoma kłami, zwrócona w’ prawo. W koronie szlacheckiej pół dzika, wyskakującego w prawo i przebitego na krzyż dwiema włóczniami. Herb ten pochodzi z Niemiec i pieczętują się nim: Denhoffowie, z których Magnus Ernest, Kasper i Gerhard, bracia Denhoffowfe, z Ilgen w Kurlandyi, wraz z potomstwem, dn. 13 stycznia 1635'uzyskali tytuł hrabiów Państwa Rzymskiego. Z tych Kasper d. 8 sierp. 1637 wraz z potomstwem wyniesiony zo stał do godności ks. państwa Rzymskiego. — Paprocki, 0-kolski, Bielski, Niesieck', Borkowski, Ed. Freiherr von

buch.“

Denhoff (D önhoff) i Doenhoff, ród niemiecki, pochodzący z Westfalii. Członkowie jego brali udział w wyprawach Kawalerów mieczowych na Inflanty i Litwę; niektórzy osiedlili się w Rzeczypospolitej i do wybitnych w XVII i XVIII stuleciu doszli dostojeństw. D. Teodor był najpierw wojewodą parnawskim, od 30 listopada r. 1620 wendeńskim i na stanowisku tern umarł.—D. Kasper, starosta laiski i bolesławski, 29 października r. 1627 został wojewodą derptskira, 2 maja r. 1634 sieradzkim.—D. Ernest Magnus (f 18 czerwca 1642), starosta derptaki, w grudniu r. 1634 mianowany kasztelanem parnawskim, 4 listopada r 1640 został wojewodą parnawskim.—D. Teodor, starosta derptski, 23 sierpnia r. 1651 został wojewodą derptskim.—D. Henryk (f 1659), sekre tarz królewski, 3 marca 1644 mianowany kasztelanem derptskim, 26 listopada r. 1646 został wojewodą parnawskim (ostatnim).—D. Teodor, mianowany podstolim lit. około r. 1655 zostił 16 sierpnia r. 1656 krajczym lit., 15 lutego r. 1658 podskarbim nadwornym lit., w r. 1661 podkomorzym wielkim koronnym — D. Włady sła w(f 1683), starosta kościerzyński i skaryszewski, podskarbi ziem pruskich, w końcu wojewoda pomorski, poległ pod Parkanami.—D. Gerhard (f 5 stycznia 1685), wojewodzie parnawski, był chorążym nadwornym koronnym, 2 listopada r. 1661 mianowany cześnikiem lit., 23 kwietnia r. 1666 podstolim.— D. Jan (f 1685) około r. 1670 został kasztelanem witebskim.—D. Ernest, generał gwar-dyi kor., 3 lutego r. 1676 został łowczym lit., w r. 1683 kasztelanem wileńskim, w 1685 wojewodą malborskim.—D. Zygmunt Wiktor (f w październiku 1694), podkomorzy wieluński, w r. 1693 był zamianowany podskarbim nadwornym lit.—D. Franciszek Michał (f 1696), starosta starogrodzki, od dnia 10 lutego, roku 1695 łowczy litewski. — D. Fryderyk Józef (f 1723), pułkownik wojsk lit., 23 kwietnia r. 1712, mianowany został podczaszym lit.—D. BogusławErnest (f w marcu 1734), 27 czerwca r. 1702 mianowany podkomorzym lit., jednocześnie od 24 czerwca 1710 do r. 1725 był generałem artyleryi lit. Najwybitniejszą rolę odegrali: kardynał Jan Kazimierz, syn podkomorzego wielkiego kor., Teodora ra; biskup krakowski J e r z y A1 b r e c h t, syn Zygmun -ta, wnuk wojewody sieradzkiego Kaspra; i hetman polny kor. Stanisław, syn wojewody pomorskiego Władysława. — oh. Wolffa „Senatorowie i dygnitarze w. ks. Lit.*.

Denhoff Jerzy Albrecht (* 1648—f d. 16 marca 1702), biskup krakowski, kanclerz wielki koronny. Syn Zygmunta i Teresy Ossolińskiej, kan-clerzanki koronnej, kształcił się w Rawie i w kol-legium jezuitów w Rzymie; po powrocie do kraju wszedł do biura podkanclerzego, biskupa Olszowskiego, który miauował go kanonikiem chełmińskim; zostawszy zaś prymasem, dał mu na swym dworze referendaryę. Otrzymał D. nadto probostwo w Piotrkowie, gdzie w r. 1677 fundował jezuitów; wszedł do kapituły poznańskiej i przemyskiej, w r. 1678 został opatem Witowskim, następnie kanonikiem krakowskim. W r. 1685 mianowany biskupem kamienieckim, mając wielkie łaski n Sobieskich, w r. 1687 zajął stanowisko kanclerza Maryi Kazimiery. W r. 1687 został biskupem przemyskim, rychło podkanclerzym, w r. 1688 kanclerzem wiel kim koronnym, obok tego proboszczem katedralnym płockim, księciem sieluńskim. Chód lgnął z początku do Conti’ego, przerzucił się niebawem na stronę Augusta II. W r. 1700 został po Dąbskim biskupem krakowskim, nie porzucając na czas pewien pieczęoi. Umarł D. w Kielcach, pochowany w Częstochowie w kaplicy Denhoffów. Słynął z wymowy; nazywano go Chryzostomem polskim. Wyszły z druku dwa jego kazania: jedno, wygłoszone n t pogrzebie Maryi Anny z Kazanowa Jabłonowskiej (Warszawa 1687); drugie przy solennej introdukcyi relikwii św. Panny i męczenniczki Felicissymy w kościele missyonarzy warszawskich (Warszawa 1697). Ostro na sejmie przemawiał przeciwko Łyszczyńskiemu, którego miał skłonić do wyrzeczenia się błędów. Lubił wino, nie zaniedbywał jeduak spraw kościelnych. Kościołom w dyecezyach, któremi zarządzał, robił zapisy; w roku 1691 wprowadził do kościoła Paulinów w Warszawie arcybractwo pięciorańskie, do którego wpisał się jako opiekun; odwiedzał Jasną Górę częstochowską, odprawiał na niej nabożeństwa, modlił się i składał woti. — Bartoszewicz

W. 8.

(t. VI).

Org.“ t. VI.

And. S. i Dr A. P.

w Rzeczypospolitej. D. 2 września r. 1686 mianowany został kardynałem i osiadł w Rzymie na stałe. Zrzekł się kanonii warszawskiej, a otrzy mał biskupstwo Cezeny. Umarł w Rzymie, pochowany tamże u trynitarzy. Pozostało po nim kilka pism: „Droga do życia pobożnego św. Franciszka Salezego“ (Kraków 1679), »Epistoła pasto -ralis ad clerum univjrsum populumque civitafs ac dioecesis suae eta..u (Rzym 1687, Kraków 1688). „Droga do życia pobożnego“ doczekała sześciu wydań, ostatniego w Wilnie, w r. 1818. Miał kardynał śiostrę jedną za Stanisławem Lubomirskim, marszałkiem wiel kor., drugą za Marcinem Kąckim, kasztelanem krakowskim; braci: Henryka, starostę urzędowskiego, którego uczynił swym spadkobiercą, i Franciszka Teodora, starostę wiślickiego. Życiorys D-a podał Janocki w broszurze: „Polnischer Bücheraaal, darinn die rühmlichsten Bemühungen derer Mä îenaten und Gelehrten in Polen, auch andere zur polnischen Literatur gehörige Merkwürdigkeiten aufrichtig angezeiget werden“ (Wrocław

1756).—Ob. Bartoszewicz w „Eneyklopedyi Org.“

w s.

Denhoff Stanisław (f 2 sierpnia 1728), wojewoda połocki, hetman polny litewski. Syn Władysława, wojewody pomorskiego i Konstancyi Słuszczanki. podskarbianki nadwornej litewskiej, która powtórnie wyszła za Ernesta D a, wojewodę malborskiego. Stanisław wychowywał się w domu ojczyma, kształcił się u pijarów w Warszawie, zwiedził Niemcy i Francyę. W bezkrólewiu po Janie III trzymał stronę elektora saskiego. D. 27 września r. 1697 został mianowany łowczym wielkim litewskim, wprzód zaś miał po ojcu starostwo kościerzyńskie na Pomorzu. Posłował na sejmy i pełnił różne czynności publiczne; rozleglej-sze pole działalności znalazł podczas najazdu Karola XII. Kiedy szlachta, Augustowi II niechętna, wiązała się przeciwko niemu w konfederacye, inna, przychylna mu, dla obrony pana swego poczęła również formować zjazdy. Czterdzieści chorągwi z wojska koronnego, pod wodzą ChomentowBkiego, Fioryana Czermińskiego, kasztelana połanieckiego, i regimentarza Władysława Biernackiego, uczyniło pod Opatowem osobny w obronie Augusta II związek i połączyło się w okolicach Kazimierza nad Wisłą z jazdą saską. Zaczęły się gromadzić przy królu chorągwie wojska lite ■> skiego, zbierała się przy nim szlachta różnych województw, aż doszło do zjazdu sandomierskiego i rady z 20 maja r. 1704. Na sesyi 23 maja Teodor Potocki, biskup chełmiński, wzywając do jedności, zgody i kupienia się przy osobie królewskiej dla ratowania Rzeczypospolitej, żądał jak najprędszego wyboru marszałka koła rycerskiego. Zgodnie z życzeniem króla i przedstawieniami agentów jego, powołali zgromadzeni na marszałka D a, który po zmarłym Stanisławie Warszyckim został miecznikiem koronnym, był zaś jednym z głównych aktorów zjazdu opatowskiego, na którym stanął był związek wojskowy i z którego wyszła myśl rady sandomierskiej. Jedyny protest przeciwko wyborowi marszałka uczynił Łoś, deputat województwa bełskiego;

skutk'em jednak licznych przedstawień protest swój cofnął. D., przyjmując laskę, prosił o pobłażanie i pomoc. Akt konfederacyi sandomierskiej, noszący datę 20 maja r. 1704, gromił detronizacyę Augusta II jako czyn nieprawny; wypowiadał wojnę Szwedom, wzywał prowincye Rzeczypospolitej i miasta ważniejsze do akcessu, przeciwników króla pozbawiał urzędów i godności. Odczytał go D. d. 30 maja wobec króla, tłumu szlachty i wojska. Nazajutrz witał posła duńskiego, Jessena, wyrażając nadzieję aliansu z dworem duńskim i zbawiennych zeń dla Rzeczypospolitej skutków. Uganiał się D. za Szwedami, sam niejednokrotnie przez nich trapiony. Król na zjeździe grodzieńskim w r. 1705 wyznaczył mu ze skarbu koronnego 60 000 zł. pensyi rocznej, tytułem wynagrodzenia za straty, na jakie narażał się jako marszałek konfederacyi. Nawet po pokoju altransztadzkim, po abdy-kacyi Augusta II, utrzymując konfederacyę sandomierską, składał zjazdy, rozpędzał stronników Leszczyńskiego, razem z hetmanem wielkim koronnym Sieniawskim niezmordowanie wichrzył. Po klęsce Szwedów pod Połtawą pobiegł do Saksonii po Augusta, który rozkazał konfederacyi sandomierskiej zjechać się w Warszawie, marszałkowi zaś jej 5 listopada r. 1709 dał po Ludwiku Pocieju buławę polną litewską. Od tego czasu D., będąc hetmanem, przewodniczył sejmom jako marszałek konfederacki. Dyktaturę polityczną zakończył dopiero na Sejmie Niemym r. 1717. Od 16 października roku 1723 był wojewodą połockim z wolnej elekcyi. Oprócz kościerzyńskiego miał starostwa: nowomiejskie - korczyńskie, latowiekie, kałuskie, lubocheńskie, karaczkowskie, lucyńskie. Po śmierci pierwszej żony, Denhoffówny, córki ojczyma, ożenił się w r. 1722 z Zofią Sieniawską, jedyną córką hetmana wielkiego koronnego. Z pierwszej żony miał córkę Konstancyę, wydaną za Janusza Sanguszkę, ordynata ostrogskie-go; z drugiej, która wyszła powtórnie za wojewodę ruskiego, Augusta Czartoryskiego, potomstwa nie zostawił. Umarł w Gdańsku, pochowany został w Częstochowie.— Jarochowski „Dzieje panowania

Augusta II“ Poznań 1874; Bartoszewicz w „Enc.

w. s

Dénia, miasto okręgowe w hiszpańskim departamencie Alicante, na wybrzeżu morza Śródziemnego, połączone drogą żelazną z Walencyą; 8 800 mców.—Są tu ruiny dawnego zamku obronnego, niezła przystań; znaczny wywój rodzynków.-Osada była założona przez starożytnych Massylczyków, którzy wznieśli tu świątynię Artemidy i nazwali swoją kolonię Artemision. Rzymianie przemianowali ją na Dianium, w którem Sertoryusz znalazł przytułek. Maurowie zdobyli miasto w 711 r., odebrał im je dopiero Jakób I Aragoński w 1245 r. —D. jest nadto uzdrowiskiem klimatycznem, z przepyszną roślinnością i łagodnym klimatem, z powodu atoli silnych wiatrów jesiennych i zimowych przydatne tylko na pobyt wiosenuy.

Denifie Fryderyk Henryk-Suso, teolog katolicki (* 16 st. 1844 r. wlmst w Oberinnthal); r. 1861 wstąpił do zakonu dominikanów w Grazu (Hradcu),

w 1861 otrzymał święcenia kapłańskie, od 1870 przez lat 10 spełniał obowiązki duchowne w klasztorze dominikańskim tamże, w 1880 zamianowany definitorem generalnym swego zakonu na całe Niemcy, został powołany do Rzymu na pomocnika archi waryusza w Watykanie, gdzie pracuje nad przygotowaniem nowej eiyöyi pism Tomasza z Akwinu. Główne dzieła D-a (oprócz ogłoszonych przez niego pism H. Suso [1878 i nst ] i wielu rozpraw naukowych w „Zeitsschrift für deutsches Alterthum*) są następujące: „Die katholische Kirche und d. Ziel der Menschheit“ (Graz 1872); „Das geistliche Leben. Eine Blumenlese aus den deutschen Mystikern des XIV Jahrunderts* (3 wyd. 1880}; „Der Gottesfreund in Oberland und Nikolaus von Basel“

⁽³ÜS

'mim

7/

Fig. 116. Deuis (herb).

Borkowski.

j. p.

(Monachium 1875); „Taulers Bekehruug kritisch untersucht“ (Strassburg 1879); „Zu Suso’s unsprün-glichem Briefbuch“ (Graz 1875); „Das Buch von geistlicher Armut“ z dowodami, że Tauler nie jest autorem tej książki (Monachium 1877); zamierzona na cztery tomy Historya uniwersytetów w Wiekach Średnich („Geschichte der Universitäten im Mittelalter“; Berlin 1885, tom I-szy); „Die päpstlichen Registerbände des XIII Jahrunderts* (tamże

1886). Od r. 1885 D. wespół z Ehrlem wydaje „Archiv für Litteratur-und Kirchengeschichte des Mittelalters* (Berlin).    *

Denina Karol Jakób Marya (* 1731 w Revell—f 1813 w Paryżu), historyk włoski, z powołania ksiądz, ale przejęty pojęciami francu-skiemi, źle był widziany, a nawet karany przez władzę kościelną. Zniechęcony tern, opuścił Turyn, gdzie ostatecznie był profesorem, i osiadł (1782) w Berlinie, dokąd go zapraszał Fryderyk II; tu został przyjęty do akademii. Po niejakim czasie przybył do Polski i został kanonikiem kościoła katedralnego. W r. 1801 wrócił do kraju, żeby objąć zarząd nad biblioteką uniwersytecką w Turynie; stąd jednak wkrótce przeszedł do Paryża, gdzie go Napoleon mianował Bwoim bibliotekarzem; na stanowisku tern pozostał do śmierci. Z licznych prac historycznych i literackich D y ważniejsze i do dziś dnia posiadające pewną wartość są: „Discorso sopra le vicende délia letteratura” (1760; uzupełnione w 1785); „Delle rivoluzioni d’Italia“ (3 tomy, Turyn, 1769—70; najlepsze wydanie Medyolan 1820) i „Storia dell’Italia occidentale* (6 tomów, Turyn 1809—10).—Jego „La Rus-siade* (Berlin 1799 — 1800), poemat bohaterski ku uczczeniu Piotra Wielkiego, nie posiada wartości literackiej.

Denis, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem, nad srebrną sześciopromienną gwiazdą, krzyż srebrny. W koronie szlach. nad hełmem pięć strusich [piór. Herbem tym pieczętują się Denise-wieże vel Denisowicze. — Kojałowicz, Niesiecki,

W. K. Z.

Denis Jan Chrzciciel (* około roku 1620 w Paryżu — f tamże d. 3 października r. 1704), lekarz, matematyk i filozof francuski. Skończywszy uniwersytet w Montpellier, osiadł w Paryżu, gdzie przez uczoność swą zjednał sobie uznanie szerokie; ezczególnem powodzeniem cieszyły się jego odczyty i dysputy publiczne z dziedziny matematyki, fizyki i sztuki lekarskiej (1664 — 1672). W czasie tym król Ludwik XIV powołał go na lekarza przybocznego. W r. 1673 król angielski Karol II zawezwał go do Londynu i ofiarował mu posadę arebiatra, czyli pierwszego lekarza królewskiego; stanowiska tego D. nie przyjął, woląc powróć ć do ojczyzny. Należy mu się zaszczytne miejsce w dziejach chirurgii, jako pierwszemu wykonawcy trausfuzyi (ob.) na człowieku. Ope-racyi tej dokonał po raz pierwszy, przy pomocy chirurga Emmereza, w dniu 15 czerwca r. 1667, na szesnastoletnim chłopcu, z powodu nadmiernej utraty krwi blizkiemu śmierci, wstrzykując mu w żyły pewną ilość świeżo upuszczonej krwi tętniczej jagnięcia. Do lutego r. 1668 jeszcze 7 razy posługując się wciąż krwią jagnięcą, tejże samej operacji dokonał, po części z pomyślnem zejściem. Gdy jednak wdowa Mauroy, której mężowi w grudniu r. 1667 D. dwukrotnie krew w żyłę wstrzykiwał, oskarżyła go przed parlamen tern paryskim o spowodowanie śmierci jej małżonka, najwyższy ten trybunał, zasięgnąwszy opinii wydziału lekarskiego paryskiego, wydał rozporządzenie w tak dalekim stopniu ograniczające wykonywanie nadal tej operacyi, że równało się ono prawie zupełnemu jej zakazowi. Temu, oraz trudności wykonania dobrego operacyi samej, przypisać należy, iż transfuzya znów na długie lata poszła w zapomnienie i dopiero w wieku bieżącym na nowo w użycie wprowadzoną została. Z wielu prac D-a przytaczamy: „ Lettre à M. de Montmor touchant deux expériences de la transfusion faite sur deux hommes“ (Paryż 1667); „Discours sur l’astrologie judiciaire etc.“ (tamże 1669) i „Recueil de mémoires et conférences sur les arts et les sciences* (tamże 1772).—Por. H. Haeser „Lehrb. d. Gesch. d. Med.* (wyd. III, t. II, str. 421).Dr

Denis Jan Nepomucen Kosmas Michał (* J 729 w Schärding— f 1800 w Wiedniu, poeta i bibliograf niemiecki. Kształcił się w szkołach jezuickich i w r. 1747 wstąpił do zakonu Jezuitów, a po otrzymaniu ostatecznych święceń był w różnych miejscach nauczycielem i kaznodzieją; wreszcie w 1769 został profesorem poezyi w wie-deńskiem Theresianum. Po kasacyi zakonu otrzymał (1773) stanowisko kustosza biblioteki Garelle-go, należącej do tego zakładu naukowego. Po zwinięciu Theresianum (1784) został drugim, a w 1791 pierwszym kustoszem cesarskiej biblioteki w Wiedniu. W młodszych latach uprawiał z zamiłowaniem poezyę, a lubo większych w tym kierunku zdolności nie okazał, położył jednak tę zasługę, że obudził żywszy ruch poetycki w Austryi, głównie przez to, że poddawał się wpływowi nowszych prą-

ków technicznych.

dów, obudzonych przez Klopstocka. Wielkim też był wielbicielem tego poety i pod jego wpływem zwrócił się do studyowania literatur obcych, zwłaszcza angielskiej. D. pierwszy też przetłómaczył na język niemiecki Ossyana (1768—1769) i tak się nim przejął. że przybrawszy pseudonim barda Sineda (anagram), pisał w tym duchu pieśni, które wydał p. t. »Die Lieder Sineds des Barden“ (Wiedeń 1772), następnie łącznie z pieśniami Ossyana: „Ossians und Sineds Lieder“ (5 tomów, t że 1784; nowe wyd. 1791 w 6 tomach). Wielkie znaczenie miało w swe-im czasie jego wydawnictwo „Sammlung kürzerer Gedichte aus den neuern Dichtern Deutschlands* (3 tomy t-źe, 1761—76). Późniejsze obowiązki bibliotekarskie skierowały go do studyów bibliograficznych, których owocem były cenne dzieła: „Grundriss der Bibliographie und Büoherkunde“ (t-źe 1774); „Grundriss der Literaturgeschichte“ (t-że 1776); „Einleitung in die Bücherkunde“ (t-że 1777; 2 wyd. 1795—96); „Merkwürdigkeifen der Garelli'schen Bibliothek“ (2 części, t-że 1780); „Wiener Buchdruckergeschichte bis MDLX“ (t-źe 1782; „Nachtrag“ 1793); „Annalium typographicorum Mich. Mait-taire supplementum“ (2 tomy, t-źe 1789) i „Lese-früchte“ (2 tomy, t-źe 1797). Pozostały po nim „Literarischer Nachlass“ wydał Rotzer (2 tomy, t-źe 1802). —Porówn. Hofmann-Wellendorf „Michael D.“ (Innsbruck 1881).

Denis Paweł Kamil (* w Moguncyi 26 czerwca 1795—f w Dürkheim 2 września 1872 r.). Wykształcenie techniczne otrzymał w szkole politechnicznej w Paryżu, a praktykę inżynierską rozpoczął w bawarskiej służbie rządowej 1816 r. W r. 1832 odbył podróż naukową do Belgii, Francyi, Anglii i Stanów Zjednoczoi ych Ameryki północnej, badając dzieła sztuki inżynierskiej, szczególnie w Ameryce budowę kanałów i szybki rozwój dróg żelaznych w pierwszych początkach. — W Anglii zapoznał się D. z konstruktorem drogi żelaznej z Liverpool do Manchester, Jerzym Stephensonem, a zna jomość ta wpłynęła niewątpliwie na przekonania D-a o wyższości dróg żelaznych nad drogami wo-dnemi z jednej strony, a z drugiej na rozpoczęcie budowy dróg żelaznych w Niemczech, w których D. wziął udział i rolę inieyatorską. Po powrocie do Europy w 1834 przyjął urząd technicznego doradz-cy komissyi, zajętej sprawą połączenia Dunaju z Menem kanałem spław nym. Projekt gotowy został przez D-a zrewidowauy, jednakże urzeczywistnienie rozbiło się o warunki ze strony D-a.—Tymczasem udało się D-i, opierając się na rezultatach, otrzymanych z eksploatacyi drogi żel, Liverpool Manchester, zawiązce towarzystwo akcyjne do budowy drogi żelaznej pomiędzy miastami Norymbergą i Fürth. D. przyjął w lipcu 1834 kierownictwo robót na siebie, i pierwszą tę niemiecką kolej parową zbudował i oddał do użytku publicznego w grudniu 1837 r, Bardzo udatne przeprowadzenie robót tej małej (6 040 metrów) kolejki posiadało uaówezas doniosłe znaczenie kulturalne i jako pierwszy i najtrudniejszy krok w kolejownictwie niemieckiem zasługuje na szczególną wzmiankę. W r. 1836 1). opracował projekt drogi żel. z Monachium do Augsburga, ró-wnoczesnie zbudował kolej z Frankfurtu n. M. w góry Taunus. W roku 1843 porobił studya dla linii Kolonia Bonn i dokonał szeregu innych poważnych prac, wyrażających się liczbą 1000 kilometrów zaprojektowanych, wykonanych i w ruch wprowadzonych dróg żelaznych. Liczba ta daje pojęcie o energii, intelligencyi i znajomości zawodu, któremu się L>. poświęcił. W r. 1866 D. usunął się od zajęć i prac technicznych, doszedłszy do wysokiej godności nad-radzcy budownictwa w Bawaryi. Działalność jego na polu rozwoju dróg żelaznych zapewnia mu poważne miejsce w szeregu wybitnych pracowni-

Em. S.

Denis Jan Ferdynand, podróżnik i pisarz francuski w Paryżu 1798 r. —f 1890). Sposo-biąc się do kary ery dyplomatycznej, poznał gruntownie wszystkie języki europejskie i wschodnie; lecz w r. 1816, ulegając zamiłowaniu swemu do podróży, udał się do Ameryki południowej, zwiedził ją całą i długi czas spędził w Brazylii, zbierając materyały do historyi tego państwa i innych południowo amerykańskich. Wróciwszy do Europy, podróżował po Hiszpanii i Portugalii, a potem osiadłszy w Paryżu, zajął się uporządkowaniem i publikacyą tych wiadomości, jakie nagromadził w swoich wycieczkach. W r. 1838 został bibliotekarzem ministeryum oświecenia publicznego; w 1841 kustoszem biblioteki św. Genowefy, w 1865 jej administratorem. Pisma jego są bardzo liczne; wymienimy z nich najważniejsze: „Le Brésil, histoire, moeurs, et coutumes des habitans de ce royaume“, przy współpracownictwie Taunay’a (Pa ryż 1821—1822, 6 tomów); „Buenos Aires, le Paraguay“ (t. 1823, 2 tomy); »Scènes de la nature sous les tropiques et de leur influence sur la poésie" (Paryż 1824); „Résumé de l’histoire du Brésil, suivi du résumé de l’histoire de la Guyane“ (Paryż 1828); »Résumé de l’histoire littéraire du Portugal et de l’histoire lit éraire du Brésil“ (Paryż 1826); »Résumé de l’histoire de Buenos-Aires, du Paraguay et des provinces de la Plata, suivi du Résumé de l’histoire du Chili“ (Paryż 1827); .Chroniques chevaleresques de l’Espagne et du Portugal“ z dodatkiem przekładu Tkacza z Se-gowii, dramatu z w. XVII (Paryż 1837); „Le Biesił- (1837) i „Le Portugal“ (1*46) w »L’Univers pittoresque“. — Z inuego zakresu: „Audró le Voyageur, histoire d’un marinr (Paryż 1827); „Izmael-ben-Kaizar, ou la Découverte du Nouveau Monde" (Paryż 1829, 5 tomów); »Le Brahme voyageur ou la sagesse populaire de toutes les nations“ (Paryż 1832, piąte wyd. 1854; dzieło, któremu Akademia przyznała nagrodę Monthyona); »Tableau historque, analitique et critique des sciences occultes” (Paryż 1830); „Fondation de la regence d’Alger, histoire de Barberousse“, przy współpracownictwie Sandera Ranga (Paryż 1837, 2 tomy); „Camcëns et ses contemporains“ (Paryż 1841); „Le monde enchanté, cosmographie i histoire naturelle fantastique du moyen âge“ (Paryż 1823); „Nouveau Manuel de la bibliographieuniverselle“, przy współpracownictwie Marton-ne’a i Pitçon’a“ (Paryż 1857); „Le Vrai Robinson,

Dr J. P.

naufrages, solitudes et voyageb“ (Paryż 1862); „Le Romancero espagnol“ przekład zupełny w 4-ch tomach. — D. prócz tego był współpracownikiem bardzo wielu dzienników, [przeglądów i wydawnictw artystycznych i naukowych. — „Gr. Encyclop.* Lamiraulfa.    *

Denis de Commercy Prosper Sylwan (* w Commercy [Meuse] w styczniu r. 1799 — f w Tom d 3 lipca r. 1863), lekarz francuski, wnuk

G. Denisa, b. chirurga nadwornego króla Stanisława Leszczyńskiego. Nauki rozpoczął w r. 1817 w paryskiej Ecole pratique; ukończywszy je w r. 1824, otrzymał dyplom doktorski po obronieniu rozprawy: „De l’ictère et de l’endurcissement cellulaire des enfants nouveau-ués*. W r. 1828 miewał w Ecole pratique bardzo uczęszczane odczyty o chorobach dziecięcych i równocześnie zajmował się wiele chemią fizyologiczną pod przewodnictwem Braconnot’a. Pomimo powodzenia w stolicy, opuścił ją w r. 1829 i, powróciwszy do Commercy, został tamże lekarzem szpitalnym; na stanowisku tern odznaczył się przez swą działalność pełną poświęcenia podczas panowania cho e-ry w r. 1839. W r. 1841 przen ósł się do Toul, gdzie od r. 1843 do śmierci był naczelnym lekarzem szpitala wojskowego i cywilnego. Od roku 1837 był członkiem Akademii med. w Paryżu, a od 1858 członkiem Akademii francuskiej. Większa część prac jego poświęcona jest chemii fizyologicz-nej, niejedna z nich nagrodzoną została przez A-kademię, najgłówniejszemi są: „Recherches expérimentales sur le sang humain etc.“ (Paryż 1830); „Essai sur l’application de la chimie à l’étude physiologique du sang de l’homme“ (tamże 1838); „Etudes chimiques, physiologiques et médicales... sur les matières albumineuses etc.“ (tamże 1842) i „Nouvelles études chimiques... sur les substances albuminoïdes etc,“ (t-że 1856).—Por. De ch ambre „Diction, encycl. d. sciences méd." (t. XXVI, str. 738) i Callisen „Med. Schriftsteller - Lexicon“ (t. V, str. 100 i t. XXVII, str. 251), gdzie podany jest spis wszystkich prac D-a.

Denis Ernest, historyk i slawista francuski, ur. 3 stycznia 1849 w Nîmes. Pochodzi z rodziny kalwińskiej, od przodków, zwanych za Ludwika XIV kamizardami, t. j. kalwinistami seweńskiemi, (ob. W. En cykl. X, 985). W r. 1867 wstąpił do szkoły normalnej wyższej w Paryżu, gdzie oddawał się głównie studjom historycznym. W r. 1870 — 71 brał udział w wojnie fran.-niemieckiej, poczym został nauczycielem historji nadetatowym (agrégé d’histoire) i w tym charakterze był posłany do m. Bastji na Korsykę; przebywał tu jednak niedługo i powrócił do Paryża z chęcią dalszego kształcenia się w zawodzie historycznym. W tym celu, otrzymawszy stypendjum na podróż naukową, udał się do Czech i w Pradze zapoznał się bliżej ze światem słowiańskim, studjując bi-stoiję Czech oraz język i literaturę czeską, w czym życzliwą pomoc znalazł w osobach: Palackiego, Konstantego Jir< cka i Vrchlickiego; następnie wziął się do nauki innych języków słowiańskich, mianowicie polskiego, rosyjskiego i bułgarskiego. W ciągu trzechletniego pobytu w Czechach nauczył się dobrze po czesku; na polu zaś dziejów czeskich pracował głównie nad okresem husytyzmu i przygotowywał pracę o Husie. Po powrocie do Francji 1875 r. (wptź-dzierniku) został profesorem historji w liceum w Chambéry, gdzie jednak niedługo, jako niebezpieczny republikanin, z urzędu był złożony. Po ustaleniu się władzy republikańskiej, r. 1876 otrzymał podobne stanowisko profesora historji w liceum w Bordeaux. Tu ukończył swoją monografię o Husie i walkach husyckich, za którą, po przedstawieniu jej fakultetowi paryskiemu, otrzymał stopień doktora fllozofji (doeteur-ès-lettres), a zarazem prawo wykładania w uniwersytecie. W 1879 mianowany był profesorem fakultetu w Bordeaux (maître de conférence), następnie profesorem literatur obcych w Grenobli, skąd w r. 1886 wrócił znów do Bordeaux na profesora historji, gdzie dotychczas pracuje z pożytkiem. —Działalność naukową D. zaznaczył głównie na polu historjografji czeskiej. Już w pierwszym swoim dziele p. t. „Huss et la guerre des Hussites“ (Paryż 1878) wykazał znajomość niezwykłą przedmiotu i talent dziejopisarski; szczególną wartość posiada część 1-sza tej pracy, o Husie i jego czasach, w której spożytkował gruntowne badania historyka Tomka. Dzieło to otrzymało nagrodę 2 000 franków od akademji francuskiej (Ob. sprawozdanie dr. J. Kalou-ska w „Osvëcie“ 1879). Dwie inne prace D-a: „Les origines de L’Unité des Frères Bohèmes“ (Początki Towarzystwa braci czeskich; Angers, 1885) i «Georges de Podiébrad. La Bohème pendant la seconde moitié du XV siècle“ (Jerzy z Podebrad. Czechy w drugiej połowie w. XV-go, Paryż, 1887), są to znakomite zarysy i studja do późniejszego wielkiego dzieła o końcu niepodległości czeskiej. W związku z temi pracami pozostaje rozprawa łacińska D-a „De Antonio Marini“, o Marinim, Francuzie z Grenobli, doradcy i pośredniku dyplomatycznym Jerzego. Najznakomitszą wszakże pracą D-a jest drugie wielkie jego dzieło o historji czeskiej p. t. „Fin de l’indépendance Bohême“ (Koniec niepodległości czeskiej, Paryż, 1890) w dwuch tomach: tom I (str. 433) obejmuje czasy Jerzego Podebradzkiego i Jagiellonów; tom II (str. 563) czasy pierwszych Habsburgów. W dziele tym, na podstawie wszechstronnej i gruntownej znajome ści literatury historycznej czeskiej i zagranicznej, D. podaje szczegółowy rozbiór socjologiczny wypadków, które prowadziły do rozkładu i upadku pańEtwa czeskiego na początku wieku XVII. W katastrofie bia-łogórskiej (1620) widzi Oötatni moment wewnętrznego upadku narodu czeskiego, którego oddzielne fazy śledzi i szczegółowo wyjaśnia od czasu wielkiego przewrotu, jakiego walka husycka dokonała w sprawach religijnych, politycznych, społecznych i narodowych. Daje przeto obraz nietylko dziejów politycznych, ale także dziejów społecznego bytu narodu czeskiego w okresie państwowej niepodległości, dziejów religji, narodowości, języka i literatury czeskiej w okresie od w. XV do XVII. Dzieło to zjednało sobie ogólne pochwały i zupełne uznanie krytyki czeskiej i obcej (Porów, rozbiór szcze-

A. A K.

gółowy całego dziełą w czeskim „Athenaeum“ 1891 r.; recenzję „Osvëty“ 1891 i »Czasopisu Maticy Morawskiej“ 1891). Przekładu tej pracy na język czeski dokonał dr. J. Vancura (Praga 1893). Obecnie D. przygotowuje dzieło o nowszych dziejach czeskich, które ma zawrzeć w dwu tomach: pierwszy obejmie czasy najgłębszego upadku narodu czeskiego od r. 1618—1791, drugi epokę wskrzeszenia i nowego życia umysłowego i politycznego od r. 1791—1891. — Oprócz dziejów czeskich D. stara się rozszerz; ć we Prancji znajomość dziejów i życia umysłowego pozostałych narodów słowiańskich. W tym celu przełożył na jęz. czeski wyborne dzieło Pypina i Spasowieża »Historję literatur słowiańskich*, oraz Konstantego Jirećka »Hi-btorję Bułgarów“. Drukował także wiele artykułów krytycznych w »Revue historique“, oraz pracę hi-storjozcficzną w rocznikach fakultetu w Bordeaux, której przedmiotem są dzieje Europy wschodniej. D. jest także spółpracownikiem różnych pism politycznych, jak: »République frarçaise“, „Radioal“ i in. Z chlubą zalicza się do owego starszego pokolenia, które, wychowane w ideacb głoszonych przez Wiktora Hugo, wierzy w zwycięstwo zasad prawdy i wolności. Przejęcie się D-a temi ideami zrodziło w nim i ten zapał do spraw szczepu słowiańskiego. W rzędzie slawistów znanych na uniwersytetach europejskich, profesor D. swojemi pracami historycznemi zdobył sobie jedno z miejsc wybitniejszych (Por. Ottûv Slovn. naućny).

Denisów, dwóch braci tego nazwiska: Andrzej (1664—1730) i Symeon (1682—1741), przełożeni wyhowskiego eremu sekty t. z. roskolników i główni przywódzcy tego odszczepieństwa w pierwszej połowie XVIII w. Sami się nazywali bądź poprostu Denisów, od imienia ojcowskiego Denis [Dyonizy], bądź z przydomkiem Wtoruszc zyn albo W tor oj; nie ulega wszelakoź wątpliwości, że byli to książęta Myszeccy. W czasach Samozwańców, książę Borys Myszecki, obywatel Now-gorodzki, wyniósł się z rodziną swoją do kraju Ołoneckiego; a gdy tam, w drugiej połowie wieku XVIII, zaczęła się burzliwa agitacya roskolnicza, prawnukowie Borysa, mieszkający w Powieńcu, głośno słynęli w całym kraju, dzięki temu, że krewny ich, Terencyusz Myszecki, był wojewodą na Ołońcu, a książę Jakób (z rodziny powieniec-kiej), zarządzał komorą celną w Powieńcu. Synowiec tego Terencyusza, Dyonizy, był właśnie ojcem Andrzeja i Symeona. Dom jego nawiedzali główniejsi z wałęsających się po kraju propagatorów roskolnictwa i jeden z nich, Ignacy, tak sfanatyzował swą nauką Andrzeja, iż ten, w tajemnicy przed ojcem, uciekł w lasy ołoneckie, gdzie się tułali w rozproszeniu żarliwi zwolennicy starego obrządku, ścigani przez komendy wojsko we. Andrzej, powitany przez nich z wielką radością, połączył się z Danielem Wikulinem i wespół z nim, około r. 1685, założył monaster wy-howski, gdzie zrazu przełoźeństwo sprawował Daniel, lecz istotnym organizatorem i kierownikiem zgromadzenia był Andrzej, który wkrótce miał stać się głową i duszą starowierstwa ledwie nie w całej Rossyi. Wysoce uzdolniony z natury, poduczony i oczytany jeszcze w domu ojcowskim, nabył on z czasem tak wielkiej znajomości dawnej literatury russkiej, iż dzięki jej, przy niepospolitym swym talencie dyalektycznym, miał nieprzebrany zapas argumentów na obronę roskołu. Nie poprzestając wszakże na zgłębianiu staroruskich ksiąg rękopiśmiennych, których mnóstwo swojem staraniem w bibliotece monasteru zgromadził, incognito, udając się za kupca, dostał się do Kijowa, gdzie przez dwa lata w Akademii duchownej słuchał teologii, retoryki, logiki i praktycznie obezna-wał się z prawem. To też nie dziw, że przy takich zasobach umysłowych został twórcą orga-nizacyi wewnętrznej starowierczych zgromadzeń i obrońcą roskołu wobec rządu, który, dzięki jego taktowi, ukazem z d. 7 września z r. 1705, nadał monasterowi wyhowskiemu prawo samorządu i uwolnił go od podwójnych podatków. On też, wespół z bratem, Symeonem, założył teologię roskolnic-fcwa, na podstawach historycznych, a nawet i archeologicznych.— D. Symeon, który po śmierci brata został przełożonym monasteru wyhowskiego, za życia był prawą jego ręką we wszystkich sprawach wewnętrznych zgromadzenia, zwłaszcza zaś w literackich i bibliotecznych. Wtedy to wiele ucierpiał za swoją wiarę: udawszy się do Nowgorodu dla uzyskania kopii »wielkich Ma-karyjewskich Minej Czetiioh” został schwytany i wtrącony do turmy, z której, mimo interwencyi gubernatora, a nawet samego Menszykowa, ratował się tylko ucieczką. Dobrze obeznany z planami brata swego i ze sposobami ich wykonywania, Symeon przez lat jedenaście zarządzał mo-nasterem wyhowskim, wśród warunków nierównie cięższych dla roskołu, niż za czasów Andrzeja, a to szczególniej wskutek wielkiej demoralizacyi, jaka się wtedy między wyhowcami szerzyła. Mimo to wszakże, Symeon podtrzymywał i rozwijał wszystkie zakłady przemysłowe, ekonomiczne i inne, pourządzane przez Andrzeja, równie jak szkoły elementarne, oraz kaligrafii i malowania ikon; nadto zaś wysyłał całe ekBpedycye na morze Białe dla połowu ryb, jeleni, niedźwiedzi i t. p., z czego wiele szło na podarki dla dworu i dygnitarzy w Petersburgu.—Dzieła: według katalogu, który ułożył bibliograf roskolniczy, Lubopytnyj, Andrzej D. napisał dzieł 119, z tych najważniejsze są: „IIOMOpCKie OTBhTH“ i „/JisKOHOBH OTBÈTH*. Pierwsze (najlepsze i najobszerniejsze), są to odpowiedzi na zapytania, zadane wyhowcom przez missyonarza synodalnego, Neofita. Ułożone przez Andrzeja, przy współdziałaniu Sjmeona i innych ze starszyzny wyhowskiej, stanowią one, jak dotychczas, najgłówniejszą z ksiąg symbolicznych bez p opo wszczyzny. Drugie, a najpierwsze w porządku chronologicznym z dzieł Andrzeja, odpowiedzi dyakona, napisane były dla niże-gorodzkich roskolników popowców. Reszta pism D-a Andrzeja są to albo rozprawy polemiczne, albo monografie historyczne, albo listy do różnych osób lub zgromadzeń, albo też wreszcie (najlicz-

niejsze) kazania. Dzieł D-a Symeona Lubopytnyj liczy 47. Jak Andrzej był przedewszystkiem dogmatykiem, apologetą i polemistą roskołu, tak Symeon znów głównie jego dziejopisem. Z pism jego najważniejsze: 1) „BuHorpa^HHKŁ poccificKiü“, zbiór życiorysów znakomitych działaczy roskolnic-twa od samego zawiązku jego i 2) „Hcropia o6i> OTpaxT. h CTpa^axbpaxi. cojiOBepKHX'B*. Oba te dzieła były wielokrotnie przedrukowywane, głównie w Supraślu. Inne prace Symeona są to po większej części rozmaite ustawy, instrukcye i polecenia, odnoszące się do wewnętrznej organizacyi zgromadzenia, jak i do zarządu gospodarczego. M. Bar-sow, żywotopisarz braci D ów, utrzymuje, że dzieła ich mogą być najsłuszniej zaliczone do rzędu wybitniejszych płodów russkiej literatury z czasów Piotra W. i w zupełności zasługują na wydanie krytyczne, jako owoce dzielnego i bystrego umysłu i wielkiej erudycyi.—„DmjHKJrone^nuecKii Cjio-Bapt“.

T. K.

And. S.

And. S.

Ed. W.

Denisów Adryan Karpowicz, ataman wojska Dońskiego (* 1763 w stanicy Piatiizbiańskiej— f 1841 r. w Nowoczerkasku), wymieniał z dumą w rodowodzie swoim pradziada Denisa-Batyra, jako wsławionego w wojnach z Tatarami kozaka. Ojciec, Karp Piotrowicz, dosłużył się rangi generała majora, a stryj, Teodor Piotrowicz (f 1811), komenderując dywizyą w r. 1794 w Polsce, był czynnym przez cały ciąg kampanii, został też nagrodzony od Katarzyny II darowizną 1700 dusz; potem dosłużył się rangi generała jazdy, tytułu hrabiowskiego (1799), szabel honorowych i orderów. Od jedynej córki jego, Daryi, pochodzą hrabiowie Orłowowie D. Pod jego też komendą zostawał synowiec Adryan, od 13-go roku życia zaliczony do wojska kozackiego, wyćwiczony w służbie polowej podczas drugiej wojny turecko-rossyjskiej (za Katarzyny) 1789 — 1791, a następnie w Polsce 1792 r. już, jako dowódzca pułku kozackiego z 500 koni w korpusie gen. lejt. Goleniszczew-KutuzOwa. Po krótkiej kampanii, gdy armia rossyjska rozłożyła się w miastach stołecznych lub na punktach strategicznych, D. do-Btał kwaterę w Warszawie i tu zastało go powstanie Kościuszkowskie 1794 r., lecz, wcielony do kolumny Torma80wa, należał do pościgu za Madaliń-skim i doszedł do Skalmierza, gdzie komendę nad trzema połączonemi kolumnami objął stryj jego, Fedor Piotrowicz D. W tej dywizyi przeto odbył już całą kampanię od Racławic aż do Radoszyc, a ciągle znajdował się w polu i w ogniu. Przygody swoje spisał później (około 1830 r.) w pamiętniku, który zalicza się do celniejszych źródeł historycznych. Wielką wartość posiada opis bitwy racławickiej, nazwanej tu bitwą „pod Słomnikiem"; o potyczce d. 15 czerwca na Lipowem Polu z pułkownikiem ziemiańskim Dobkiem nic-byśmy nie wiedzieli bez tego pamiętnika; bitwę maciejowic-ką rozjaśnia D. o tyle, o ile przedstawił akcyę stryja swojego Fedora Piotrowicza w marszu nocnym i w walce z lewem skrzydłem polskiem; lecz opowiadanie o znalezieniu Kościuszki na pobojowisku i rozmowie z nim nie sprawdza się przez inne

świadectwa i okoliczności. Odbywał potem kampanię włOBką z Suworowem w 1799 r.; w wojnie z Napoleonem I prowadził trzy pułki kozackie pod Guttstadt, Heilsbergiem etc. w 1807 r. Stąd był przerzucony nad Dunaj w 1808 r.; znajdował się pod Sylistryą i Szumią; w 1812 r. organizował świeże pułki jako ataman „nakaźny“ i uformował tych pułków 26. Po śmierci hr. Płatowa w 1818 otrzymał nominacyę na hetmana wojskowego. Zapragnął dać lepsze urządzenie rodzinnej swej krainie: więc wyjednał w Petersburgu (1819) zamianowanie komissyi do opracowania „Ustawy“ (IIo-jroaceme', która miała zawrzeć: 1) nowe przepisy dla pułków, 2) nadanie gruntów kozakom gołocie,

3) system podatkowy ulepszony. Program taki nie podobał się arystokracyi kozackiej. Ta potrafiła pozyskać dla swoich widoków hr. Czernysze-wa, członka „komitetu urządzającego wojsko dońskie pod względem zarządu wojskowego i cywilnego“. D., prezydując, miał nieustanne i Coraz ostrzejsze starcia z tym wpływowym dygnitarzem. Niespodzianie d. 16 lutego 1821 mieszkańcy No-woczerkaska spostrzegli, że z przed ganku atama-na znikły szyldwachy, a nawet i budki strażnicze. Do gromadzącego się tłamu wyszedł sam D. z zawiadomieniem, że otrzymał dymissyę, ukazem z d. 22 stycznia. Odtąd pędził życie prywatnego człowieka, kreśląc wspomnienia przeszłości ze znacznym talentem literackim, jeśli zważymy skromny zasób jego wykształcenia, nabytego w szkole prywa-taej. W druku ukazały się one dopiero w 1874 i 1876 w wydawnictwie: „Pyccitaa CTapima“ (t. X i XI) p. t. „3anncKH ^eHHCOBa*.

Denizlu, stolica sandżaku, w tureckim wilajecie Aïdin, niedaleko drogi żelaznej Aïdin-Diner, w górzystej okolicy, 380 m. nad p, m.; fabryki safianu, handel owocami południowemi, około 3 000mców. Sandżak D., zroszony przez (Böjük-) Menderes Czai (starożytny Meander), odznacza się zdrowym klimatem iwydaje owoce, wino,?oraz oliwę.

Denkendorf, duża wieś w Wirtemberskim okręgu Nekary, powiecie Esslingen; wyrób musztardy; 1 600 mców. Jest tu piękny i starożytny kościół romański, który należał do założonego w 1120 r. zakonu kanoników regularnych grobu ow., budowle klasztorne służyły późnićj przez czas długi na pomieszczenie ewangelickiej szkoły teologicznej.

Denko, ogólna nazwa ograniczenia dolnego wszelkiego rodzaju naczyń niewielkich rozmiarów, skrzynek, pudełek i t. p., stosowana często i do przykrycia górnego, jak np. w beczkach, naczyniach blaszanych cylindrycznych z takąż przykrywką itp. Z tego względu rozróżniają denka górne i dolne. W kapeluszach wszelkiego rodzaju górna część zowie Bię denkiem.

Denków niegdyś miasteczko, dziś osada w gu-bernii Radomskiej, powiecie Opatowskim, gminie Częstocice, o 18 w. na północ od Opatowa, a 3 wiorsty na wschód od Ostrowca, leży nad rz. Kamienną i w d. 1 stycznia 1893 r. liczyła 816 m-ców., w tej liczbie 406 mężczyzn, 410 kobiet; 745 stałych, 5 cudzoziemców, 66 niestałych; 90.4% katolików, 9.9% żydów. Grunta miejskie obejmu-

And S.

Ed. W.

tenburg 1777). Ma wyróżnienie zasługują też jeszcze: „An essay on natural labour* (Londyn 1786); „Aphorisme on the application and use of the forceps etc.“ (Londyn 1788 i 1817); „Collection of Eugraving8 to illustrate the génération and parturition etc.“ (tamże 1791 in fol. i 1815), na-koniec „Observations on the eure of oancer“ (tamże 1814).—Por. „Biographie médicale“ (t. III, str. 426) i Siebolda „Versuch e. Gesch. d. Geburt-

Dr J P.

ją 10 w. □. Kościół parafialny tutejszy, erygowany 1581 r. przez ówczesnego dziedzica, Stan. Miechowskiego, należy do dekanatu Opatowskiego. Ludność trudni się oddawna garncarstwem, mając podostatkiem niezłej gliny; wyrabia ona głównie kafle do pieców i garnki, które rozchodzą się w dalekie strony; jest też i glinka ogniotrwała, używana przez sąsiednie fabryki żelaza. Wspomniany Stan. Miechowski uzyskał w 1564 r. przywilej na założenie miasta, które od swego nazwiska Miechowem Wielkim nazwał. — Syn jego, Kalikst, Bkupiwszy prawa osadników, przeniósł miasto nad rzekę, gdzie była wieś D., i tę na miasto zamieniwszy, prawem niemieckiem obdarzył. W XVII w. D. zostaje w ręku Siemianowskich, którzy zbudowali tu murowany kościół parafialny, następnie przechodzi do Małachowskich, a wreszcie do Kotkowskich. —Porówn. „Sł. Geogr.“

Denkówka, jest to klepka (ob.), używana na dna naczyń drewnianych; wyrabia się z drzewa dębowego lub sosnowego, bywa tej samej długości co klepki boczne, jest jednak znacznie szerszą i grubszą. W handlu klepkami do sześciu klepek bocznych dolicza się jedna denkowka.

Denman Tomasz (* d. 27 czerwca r. 1733 w Bakewell [Derby]—f w Feltham w roku 1815), znakomity akuszer angielski. Początkowo kształcił się i pracował w aptece ojca swego, w roku 1754 udał się do Londynu i przez trzy lata uczył się sztuki lekarskiej, od r. 1757 do 1763 służył w marynarce jako chirurg okrętowy. Porzuciwszy służbę, wrócił do Londynu i pod przewodnictwem Smelliego i Huntera zajął się gorliwie nauką położnictwa. Zostawszy doktorem medycyny, o-siadł w Winchester, lecz nie wiodło mu się tam, powrócił więc znów do Londynu, szukając szczęścia, które przez czas długi nie sprzyjało mu zgoła, tak, że stał się pastwą nędzy, z której wyrwało go dopiero poparcie Cavendisha i Drakę go; dzięki im został bowiem lekarzem na jachcie królewskim. Od czasu tego losy dlań stały się łaskawszemi. Mając byt zapewniony, zabrał Bię energicznie do pracy i w niedługim stosunkowo czasie wyrobił sobie zasłużoną sławę dzielnego akuszera. Zdobywszy środki materyal-ne, założył własny instytut położniczy, w którym także miewał wykłady bardzo uczęszczane, nako-niec objął oddział położniczy w londyńskim Mid-dlessex - Hospital. W r. 1791 porzucił wykonawstwo lekarskie i, osiadłszy w Feltham, zajmował się już tylko pracą pisarską. D. w położnictwie wieku XVIII zajmuje miejsce bardzo zaszczytne, gdyż nie mało przyczynił się do rozwoju i postępu jego, a niejedno z dzieł jego dotąd nie u-traciło swej dawnej wartości; szczególniej zasłużył się nauce przez badania swe nad gorączką połogową. Pomiędzy pracami jego pierwsze miejsce zajmuje klasyczne dzieło: „Introduction to the practice in midwifery“ (Londyn t. I 1787, t. II 1795; wyd. późniejsze tamże w latach 1801, 1806, 1816 i 1832; tłóm niem. Zurych i Lipsk, 1791; tłóm. franc. Gandawa 1802), oraz „An essay on puerperal fever“ (LoDdyn 1768, tłóm. niem. Al

sbülfe* (t. II, str. 376).

Denné-Baron Piotr, Jakób René, poeta francuski (* 1780 — f 1854). Od lat najmłodszych oddawał się tłómaczeniu klasyków i naśladował ich w utworach własnych. W r. 1806 ukazał się jego poemat „Hero et Lóandre“, który nań powszechną ściągnął uwagę; dobre też znalazły przyjęcie jego przekłady poezyj Propercyusza (1813), Wergiliusza, Lukana, Klaudyana i innych. Następnie wydał: „La Guirlande à Mnémosyne* (1822); „La Nymphe Pyrène* (1823); zbiór idylli w stylu klasycznym „Les Fleurs’ poétiques* (1825). Lecz w tymże czasie „Les Méditations* Lamartine’a zawładnęły sercami czytelników, które całkiem ostygły dla piewcy nimf i najad; D. jednak został wiernym hołdownikiem poezyi klasycznej i wydał jeszcze wiele przekładów i naśladowań tego rodzaju.—Żona jego, Zofia D. uprawiała też niwę literacką, jako powieściopisarka; wydała: „Les Aventures surprenantes de Polichinelle;“ „L’inquisition;“ „Wallace"; „Le Fils de Cromwell;“ „Bonne et mauvaise élucation“ i inne. —Do „Nou-vell Almanach des Muses* przełożyła wierszami wiele sielanek Wergilego (1807 — 8) i skomponowała muzykę do Pieśni nad pieśniami, przetióma-czonej przez jej męża. — Sainte Beuve „Causerie de lundi* t. X.

Denner Jau Krzysztof (* 1655 w Lipsku— f 1707 w Norymberdze), gdzie miał fabrykę drewnianych dętych instrumentów muzycznych. Udoskonalił on szałamaję, przyczem w r. 1700 wpadł na wynalazek klarynetu, który lubo dopiero w r. 1740 zyskał prawo obywatelstwa w muzyce zbiorowej, od tego jednak czasu bardzo prędko we wszystkich już orkiestrach zajął miejsce poczestne, jako jedno z narzędzi muzycznych najważniejszych. Prócz tego przyznają D-owi ulepszenie oboju. Fa bryka, przezeń założona, pod kierunkiem syna jego jeszcze świetniej się rozwinęła.    *

Denner Baltazar, malarz niemiecki (* 1685 w Hamburgu — f 1749 w Rostocku), kształcił się naprzód w Gdańsku i w Altonie u miernych nauczycieli, potem od r. 1707 w akademii berlińskiej. D. słynął jako znakomity portrecista, a wsławił się szczególniej przez wielką grupę (21 osób) rodziny książęcej w zamku Gottorp (1709). Malował podobizny z nieporównaną dokładnością techniczną, oddając najdrobniejsze pory, najdelikatniejsze żyłki i zmarszczki na twarzy; lecz nie umiał odtwarzać wyrazu duchowego osób portretowanych. Najlepsze jego obrazy: „Starzec* i „Staruszka“, malowane dla Karola VI, znajdują się w cesarskiej galeryi w Wiedniu; zbiory szweryńskie posiadają 18 skończonych i 46 nieskończonych jego portre-

tów, muzeum hamburskie 11, galery a drezdeńska 8.    *

And. S.

S K.

Dennery albo D’Ennery Adolf (* 1811 r. w Paryżu), właściwie Philippe, dramaturg francuski. Był początkowo dependentem notaryalnym, później daiennikarzem, wreszcie, gdy w r. 1831 pierwsze jego próbki dramatyczne doznały niejakiego powodzenia na scenie, oddał się całkowicie dramaturgii i uprawia różne jej rodzaje, zwłaszcza komedyę lżejszą. D. należy do rzędu autorów bardzo płodnych; liczba jego utworów, które pisał albo sam, albo do współki z Desnoyerem, A. Dumasem, Lemoine’m, Dumanoirem i t. d., dochodzi do 200; z pomiędzy jego dramatów celniejsze są: „L’honneur de ma filie“ (1835); „La grâce de Dieu ou la nouvelle Fanchon“ (1841); „ Marie-Jeanne“ (1845); „Les oiseaux de proie“ (1854); „L’histoire d’un drapeau* (1860) i t. d.; z komedyj i wodewilów: „Le changement d’uniforme“ (1836); „Paris voleur“ (1844); „Le mari anonyme“ (1847); „Cartouche* (1858); „Les mariages d’autrefois* (1877), wreszcie sztuki czarodziejskie: „Les 500 diables“ (1854); „Rothomago* (1862); „Aladin ou la lampe merveilleuse* (1863); „Les mille et une nuit” (1881) oraz przerobione na scenę powieści Juliusza Verne’a: „Le tour du monde en 80 jours“ (1874); „Les enfants du capitain Grant* (1878); „Michel Strogoff“ (1880) i „Voyage à travers l’impossible* (1882). Nadto napisał kilka tekstów do oper: „Le premier jour du bonheur“ (1868) „Rêve d’amour“ (1870) Aubera; „Le tribut de Zamora* (1881) Gounoda i „Cid“ (1885) Masseneta.

Dennewitz, wioska w pruskiej prowincyi Brandenburskiej, regencyi Potsdamskiej, powiecie Jüterbog-Luckenwalde— pamiętna zwycięstwem, odnie-sionem przez Prusaków pod Bülowem nad Francuzami pod Neyem d. 6 września 1813 r. Po klęsce Oudinofa pod Gross-Beeren (23 sierpnia) Napoleon powierzył dowództwo jego korpusu Neyo-wi i rozkazał mu zająć drogę z Berlina do Tor-gawy, by zasłonić tym sposobem wielką armię, ciągnącą do Budyszyna. Ney udał się do Jüterbog, mając armię złożoną z korpusów Bertranda, Oudinot'a i Reynier’a, razem około 60 000 piechoty i 5 000 jazdy. D. 5 września Oudinot natknął się na przednią straż generała Tauenziena pod gen. Dobschützem, odrzucił ją i zajął wioski Zahna i Seyda. Nazajutrz rozpoczęła się bitwa na óałej linii w trzech punktach: pod Jüterbogiem między Tauenzienem a Bertrandem, pod D. i Niedergörsdorf. między dywizyami korpusu Bülowa a dywi-zyą Duratte, z korpusu Reyuiera, wreszcie pod Gölsdorf, gdzie wrzał bój najzaciętszy. Zdrada Sasów, którzy przeszli na stronę • Prusaków, zdecydowała przegraną Francuzów. Prusacy stracili w zabitych i rannyoh przeszło 9 000 ludzi, Francuzi wraz z jeńcami około 15 000 i 25 dział. Francuzi nazywają tę rozprawę bitwą pod Jüterbog. Bülow za to zwycięstwo otrzymał przydomek „v. D.“ Pomnik żelazny na cześć poległym wzniesiono między D. a Niedergörsdorf

Denning J. William, astronom angielski (*

Eneyklop. Powiz. Ilułtr Ze*z- 118 T. 3V.

1848 w Braepdown). Za pomocą swego 10-calo-wego reflektora odkrył kilka komet, z których dwie uważane są za peryodyczne, a mianowicie kometa V 1881 o obiegu 8.7 - letnim i kometa I 1894 o obiegu 7.4 letnim. Obserwował też Jowisza i mgławice, a zwłaszcza gwiazdy spadające, i oznaczył punkta radyacyi wielu ich rojów. Jest współpracownikiem pism naukowych i popularnych angielskich, a między innemi ogłosił: „Telescopic work for starlight evenings“.

Dennis Jan (* 1657 w Londynie—f 1734 r. tamże), dramaturg i krytyk angielski. W „The comical gallant” i „The invader of his country* przerabiał szekspirowskie „Kumoszki z Windsoru* i „Koryolana“; wogóle jego utwory dramatyczne są słabe. Jako krytyk odznaczył się ostrą bezwzględnością, czem się naraził współczesnym literatom i stał się przedmiotem sarkazmu ze strony Addisona, a szczególniej Pope’a (zwłaszcza w „Dun-cyadzie“). Jego „Works“ wyszły z druku w roku 1702; „Select works“ w 1718,

Dennokwiatowe (Thalamiflorae), są to rośliny dwuliścienne (ob.), u których wszystkie cztery okręgi listeczków kwiatowych pierwotnych, czyli, po zupełnem wykształceniu się kwiatów, wszystkie cztery organa: kielich, korona, pręciki i słupek, przytwierdzone są bezpośrednio do zgrubiałej i wypłaszczonej osi kwiatu, zwanej dnem lub niekiedy łożem (Thalamuś). Krócej określając, są to takie rośliny, których płatki korony są liczne, wolne i wraz z pręcikami na dnie k wiato wem, a nie na kielichu, osadzone. De Candolle pierwszy użył tej nazwy w swym układzie roślin przyrodzonym, opartej na ich wewnętrznej budowie anatomicznej, a rozwiniętym w jego: „Théorie élémentaire de la botanique“ (Paryż 1813). D. są tylko podgroma-dą wielkiej pierwszej gromady roślin dwuliściennych (Dicotyledoneae), czyli odśrodkowo wzrastających (Exogenae), i odpowiadają zupełnie w układzie Jussieu'ego dwuliściennym wielopłatkowym, podzawiązkowym (Dicotyledoneae polypetalae hypo-gynae).

Denon Vivant Dominik, rysownik, rytownik, literat i dyplomata francuski (* w Givry pod Chalon-sur-Saône 1747—f w Paryżu 1825). Zaniechawszy studyów prawnych, oddał się literaturze i w r„ 1769 wystawił w komedyi francuskiej, dzięki protekcyi dam, których był ulubieńcem, pierwszy swój utwór, bardzo miernej wartości „Julie ou le bon père*. Potem przerzucił się na pole sztuki, do której miał pociąg wrodzony. Uzyskawszy wstęp do Ludwika XV, tak go ujął swą rozmową dowcipną i obejściem wykwintnem, iż ten go zamianował kustoszem gabinetu medali i kamieni rytych, potem swym gentilhomme de la chambre, a wreszcie sekretarzem poselstwa w Petersburgu. Za Ludwika XVI minister de Vergennes wysłał go do Szwajcaryi, w missyi sekretnej, którą D. bardzo zręcznie wypełnił. Za pobytu swego w Genewie dotarł do siedziby Voltaire’a w Ferney i odrysował tajemnie kilka jego portretów, oraz słynny „Dejeuner de Ferney“ (4 lipca 1775). Rysunki te, rozpowszechnione w rycinach, realizmem

Dr J. P.

S. K.

swym do rozpaczy doprowadzały zgryźliwego filozofa, który wyrzucał D-owi, źe zrobił zeń małpę koszlawą. Zamianowany sekretarzem poselstwa, a potem pełnomocnikiem rządu francuskiego przy królu Obojga Sycylii, spędził lat siedem w Neapolu, gdzie brał udział przeważny w opracowaniu Podróży mało wniczohistoryoznej po tym kraju, wydanej pod nazwiskiem księdza Saint-No-na, a potem sam ogłosił „Voyage en Sicile et Malte“ (1788). Naraziwszy się królowej i jej ministrowi, Actonowi, wziął dymissyę i mieszkał po kolei w Rzymie, Plorencyi lub Weneoyi, gdzie się czynnie zajmował reprodukowaniem akwafortą kartonów i portretów znakomitych malarzy z galeryi Uffizzi. Z tychże czasów pochodzi wiele prześlicznych portrecików różnych osób, z któremi miał zażyłość we Włoszech. Wróciwszy do Paryża, został członkiem Akademii malaretwa (1787 r.), a na początku rewolucyi znowu do Włoch wyjechał, skąd jednakże rychło powrócił i tylko protekcyi Davida to był winien, że go wykreślono z listy emigrantów. Wywdzięczając mu się za tę przysługę, wyrytował jego „Serment du Jeu de Paume“ w wyjątkowo wielkim formacie, dzieło wartości niezrównanej i bardzo rzadkie. Wykonał także akwafortą wyborny portret Barrère’a na trybunie według rysunku Isabey’a i jedenaście sztuk kostiumów republikańskich Davida, przez co zyskał sobie względy Robespierre’a. Gdy zabłysła gwiazda Bonapar-tego, D. potrafił ściągnąć na się jego uwagę i podobać się Józefinie; uczestniczył w wyprawie do Egiptu, gdzie polecono mu rysować i opisywać zabytki starożytne, co wykonał z talentem i zapałem, jak świadczy jego „Voyage dans la haute et basse Egypte* (Paryż 1802, dwa tomy, wielkie folio, ze 141 tabl.). Zamianowany dyrektorem generalnym muzeów i mennicy medali, brał udział we wszystkich wielkich przedsięwzięciach Napoleona, odnoszących się do sztuk pięknych, towarzyszył mu w wojennych jego wyprawach i on-to był inicyatorem wzbogacenia Luwru łupami artystycznemu z krajów podbitych; sam je umiejętnie wybierał, a między inuemi w r. 1807 zabrał w Warszawie z kościoła św. Jana obraz ołtarzowy Ja-kóba Palmy młodszego, który wszakże r. 1815 rząd francuski nam zwrócił. Uwagi swe nad hi-storyą sztycharstwa D. rozwinął w „Notice sur Gerard Andron“ (1809 r. folio z 6 tabl.); a po upadku Napoleona, wróciwszy do życia prywatnego, zabrał się do pisania historyi sztuk pięknych, lecz przed śmiercią zdołał jedynie dopilnować od-litografowania tablic do tego dzieła, według wzorów z własnej swojej kollekcyi. Tablice te ukazały się później z tekstem objaśniającym Amaure-go Duvala p. t. „Monuments des arts et du dessin chez les peuples tant anciens que modernes, recuellis par Vivant-Denon“ (1829, 4 tomy in folio). Bogate zbiory D-a po zgonie jego rozproszone zostały. D. był jednym z pierwszych uprawiaczy litografii we Prancyi i już w ostatnich latach życia wykonał tym sposobem przepiękny obraz alle-goryczny, w którym przedstawił siebie w szesnastu podobiznach z różnych epok żywota swego.

Jego akwaforty, w liczbie 317, zebrał i wydał Albert de la Fizelière p. t. „L’Oeuvre originale de Vivant-Denon“ (Paryż 1872—73, 2 tomy), dołączywszy do tego bardzo zajmującą wiadomość o tym artyście amatorze.—G. Pawłowski w „Gr. Eucycl.“ Lamiraulfa.    *

Denonvilliers Karol Piotr (* w Paryżu d. 7 lutego r. 1808—f tamże d. 5 lipca r. 1872), słynny anatom i chirurg francuski. Nauk lekarskich słuchał w Paryżu i dyplom doktorski otrzymał w r. 1837; przedtem już był pomocnikiem prosektora (1834), a następnie prosektorem przy katedrze anatomii opisowej (1837). W r. 1839, odniósłszy w konkursie świetne zwycięztwo, został profesorem przybranym (agrégé), w roku następnym chirurgiem szpitali paryskich, a w 1841 kierownikiem prac a-natomicznych (Chef des travaux anatomiques), i te dwa miejsca zdobył sobie drogą konkursu. W r. 1849 został profesorem zwycz. anatomii, którą wykładał już od r. 1833, w r. 1856 powierzono mu katedrę patologii chirurgicznej, a w 1866—chirurgii operacyjnej. Nadto był chirurgiem szpitala Charité, członkiem Akademii med., od r. 1858 inspektorem głównym nauczania wyższego w ministeryum oświaty, członkiem rady uniwersyteckiej i komandorem legii honorowej. Jako profesor odznaczał się wykładem jasnym, gruntownym, dalekim od wszelkiej błyskotliwości; jako preparator, obdarzony niezwykłą zręcznością, wzbogacił muzeum Orf iii wielką liczbą okazów anatomicznych, we znawcach podziw do dziś wzbudzających. Chirurgiem był wybornym, chociaż publiczności mało znanym, gdyż po za szpitalem operował rzadko, unikając praktyki, do której brak mu było czasu. Pomiędzy współczesnymi był najdoskonalszym przedstawicielem chirurgii plastycznej (ob) we Francyi. Jako urzędnik ministeryalny przyczynił się wielce do ulepszenia wykładów na wydziałaoh lekarskich, oraz do obostrzenia egzaminów i wprowadzenia karności większej względem studentów, przez co stsł się pomiędzy nimi nielubionym, pomimo, że postępował zwykle rozumnie i sprawiediwie, a miał zawsze tylko ich dobro na myśli.—Z prac jego, niepośledniej wartości, przytaczamy: „Cas dans les quels le trépan est applicable aux os du crâne’“ (Paryż 1836; praca ta na konkursie otrzymała pierwszą nagrodę); „Description complète des pièces pathologiques sur les maladies des os, déposées dans le musée Dupuytren“ (tamże 1844, z atlasem); wspólnie z A. Bórardem iGosselinem wydał „Compendium de chirurgie pratique“ (tamże 1845—1861); z Gosselinem „Traité théorique et pratique des maladies des yeux* (tamże 1855); prace pomniejsze pominąć tn musimy, chociaż niejedna z nich zasługuje na wyróżnienie.—Życiorys jego obszerny znajduje się w „Mémoires de la Société de ehirurgie de Paris" tom VII str. LXIX; porównaj też De-chambre „Diet, encycl. d. Sc. mód. (t. XXVI, str. 743 i „Union médicale” 1872, t. XIV, ser. 3, str. 55 i t. XVII (1874) str. 141, 153, 197 i 233.

Donsymetr, t. j. gęstościomier]z, areometr, opatrzony w podziałkę, która wskazuje bezpośrednio ciężar właściwy cieczy (ob. Areometr).

And. S.

K. J.

Ą. S.

gens.

A. S.

And. S

Dent, t. j. ząb, francuska nazwa z odpowiednim określnikiem na oznaczenie wielu szczytów w Alpach i w górach Jura, jak np. D. Blanche w szwajcarskim kantonie Wallisu, 4 364 m.; tamże D. de Mordes, zachodni wierzchołek z grupy Örand-Moveran, 2 980 m.; tamże D. du Midi, szczyt siedmiowierzchołkowy, sterczący nad lewym brzegiem Rodanu, w dolinie bocznej Val d’Illiez, 3285 m., i inne.

Dentalium L. (paleont.). Rodzaj kopalnego i żyjącego mięczaka z rzędu rurkowatych (So-lenoconćhue), o skorupi9 rurkowatej, lekko zgiętej, stopniowo zwężającej się ku tyłowi, na powierzchni gładkiej lub podłużnie brózdowanej. Rodzaj ten istniał już od okresu sylurskiego, najpospolitszym był w okresie trzeciorzędowym, a dotrwał do obecnej chwili. Gatunki dawniejsze zwykle mają skorupę gładką, jafc: 7). antiguum Gf. z środkowego dewonu w Biflu, D. ingens d. Kon. z wapienia węglowego w Belgii, D. laeve Schl, z dolnego i górnego wapienia muszlowego w Niemczech, D. Parkinsoni Qu., bardzo pospolity w górnej jurze brunatnej w Szwabii. D. Mosae w naj-wyższem piętrze kredowem w Hollandyi i Skanii, D. entale Lin. z pokładów pliocenowych i żyjący. Skorupę podłużnie brózdowaną mają: D. Kickxii Nyst, z oligocenu środkowej Europy, D. sexangulare Lmk, bardzo pospolity w pliocenie włoskim, D. ele-phantinum, Lin. z tychże pokładów i żyjący.

Dentalium L. (Kiełczak). Rodzaj należący do gromady Mięczaków brzuchonogich {Ga-stropoda), do podgromady łódkonogich (Scapho■ poda), do rzędu rurkowatych (Solenoconchae). Są to ślimaki morskie, pozbawione oczu, o ciele wy-dłuźonem, wałeczkowatem, pokrytem wyraźnym płaszczem z nogą trójpłatkową, krótką, grubą, otworem ust uzbrojonym szczęką i językiem. Skorupkę mają rurkowatą, na obu końcach otwartą, przypominającą nieco zęby przodowe (t. z w. Kły) słonia. Gatunki, dość liczne, zamieszkują wszystkie morza. Do najpospolitszych należą: — 1) D. elephantinum L. Pokryty skorupką podłużnie żeber-kowaną, o 10 — 12 wyraźaych żeberkach; tylny koniec skorupki o brzegu całkowitym. Skorupka zielonawa lub brunatna, 5—7 cm. długa. Zamieszkuje morze Śródziemne, Czerwone i Ocean Indyjski.—2) D. vulgare {Antale) Da Costa; skorupkę ma gładką, czerwonawą, 3 —5 cm. długą; mieszka w m. Śródziemnem.—3) D entale L lEntalis enlalis Gray.): skorupka gładka, błyszcząca, biała, nieprzezroczysta, na tylnym końcu z wyraźnem, krótkiem, lecz szerokiem, rozcięciem (rozporkiem); dorasta 3—4 cm. dług.; zamieszkuje morza europejskie.

DentatUS Marcus Curius, ob. Curia

Dentirostres, Zębodzioby. Skupienie ptaków Wróblowatych (Passeres), obejmujące ptaki opatrzone dziobem, o brzegach szczęki górnej przy końcu z wydatnym zębem lub małą szczerbą. W znacznej części są najlepszemi śpiewakami. Niektóre są u nas miejsoowe np. Sikory, inne przelotne. Karmią się przeważnie owadami, tym sposobem wyświadczają nam znaczne usługi. Do tego skupienia należą: Drozdy (Turdidae), Sikory (Paridae), Dzierzby (Laniidae), Szpaki (Sturnidae), Ptaki rajskie (Paradiseidae) i Kruki (Corvidae).

D’Entrecasteaux l) D’E., przylądek na południowo-zachodnim krańcu Australii, pod 116° dł. wd. Gr.—2). D’E. cieśnina (D;E. Channel), między australską wyspą Tasmanią, a wysepką Bruny, przecięta przez 41° 20' równoleżnik pd. i 147° południk wd. Gr.—3). D’E„ grupa wysp, należących do Anglików i położonych na południo-wschód od N. Gwinei, pod 10° sz. pd. i pod 151° dł. wd, Gr. Odkrył je w r. 1874 Moresby; ogółem około 3 200 km. □, mało znane.

Dentycya, ob. Ząb, Ząbkowanie.

Dentysta. Dentystyka jest obecnie jedyną spe-cyalnością lekarską, której wykonywanie dozwolone jeBt jeszcze w wielu państwach osobom nie mającym całkowitego wykształcenia lekarskiego (dawniej, jak wiadomo, też same stosunki panowały co do chirurgii, akuszeryi i okulistyki). Wyjątek pod tym względem stanowią tylko Austrya i Włochy, gdzie dentystyką wolno się zajmować tylko lekarzom (doktorom medycyny). W pozostałych państwach, jak wspomniano wyżej, praktykę dentystyczną, oprócz lekarzy, wolno wykonywać i jednostronnie wykształconym specyalistom; wymagania co do wykształcenia ostatnich są w różnych krajach rozmaite. Tak w Stanach Zjednoozonych Ameryki prawo do prakt. dentystycznej daje 3-letnia nauka w odpowiednich „Colleges“ i nadawany przez nie stopień doktora „of Dental Snrgeryw. „Colleges” takich przy uniwersytetach lub samodzielnych jest przeszło 30, pomiędzy niemi są jednak i takie „Colleges“, które stopnie nadają i „in absentia“. W amerykańskich szkołach przeważa kierunek techniczny; ogólne, a nawet zawodowe wykształcenie lekarskie amerykańskich dentystów pozostawia jakoby wiele do życzenia.—W Niemczech dla uzyskania stopnia „Zahnartzt“ trzeba skończyć 6 klas gimnazyum („Reife für Prima“) i odbyć 2-letnie studya w instytucie dentystycznym przy uniwersytecie, po u-przedniem odbyciu jednorocznej praktyki u appro-bowanego dentysty lub w odpowiednim naukowo-praktycznym zakładzie przygotowawczym. Niemieo-cy „Zahnartz’ci“ nie dają powodów do narzekań na ioh teoretyczne i techniczne uzdolnienie i stoją w zupełności na wysokości nauki; oprócz jednak „Zahnartztfów“ wolno w Niemczech praktykować i licznym zastępom t. z w. Zahnkünstle r’ó w (techników), których uzdolnienie jest po większej części bardzo problematyczne. We Francyi wykształcenie dentystów nie jest należycie przez prawo unormowane, specyaliści tamtejsi (médecin dentiste) nie stoją na wysokości nauki. W Anglii, Szwecyi, Szwajcaryi wymagania co do wykształcenia dentystów podobne są, acz niezupełnie takie same, jak w Niemczech. — U nas praktyką dentystyczną mają prawo zajmować się osoby trzech kategoryj: 1). Dentyści. Aby zostać dentystą, trzeba wykazać się z trzechletniej praktyki u dentysty, po czem trzeba złożyć, bardzo

Di

zresztą łatwy, egzamin w szkole dentystyoznej z u-zdolnienia praktycznego, następnie teoretyczny w u-niwersytecie z anatomii zębów i głowy, chirurgii, farmakologii w bardzo szczupłym zakresie, zastosowanym do dentystyki. Wykształcenia ogólnego (w postaci ukończenia kilku klas gimnazyum, szkoły realnej lub miejskiej) od dentystów nie żąda się wcale. 2) Lekarze zębów (3yÖHBie Bpaun). Aby zostać lekarzem zębów trzeba wykazać się z ukończenia 6-u klas gimnazyum lub szkoły realnej, poczem przebyć w szkole, urządzonej według ustawy normalnej z r. 1891, przez 5 semestrów (2 ¹/₂ lat) i w tejże szkole zdać egzamin ze wszystkich wykładanych w niej przedmiotów. Po otrzymaniu świadectwa z ukończenia szkoły, kandydaci na lekarzy zębów poddać się muszą jeszcze powtórnemu egzaminowi w instytucyi rządowej— uniwersytecie lub Akademii Medyko - Chirurgicznej, po ozem dostają dopiero dyplomy, pozwalające na wykonywanie praktyki. 3) Prawo do praktyki dentystycznej przysługuje u nas każdemu lekarzowi bez żadnego specyalnego egzaminu. Co do szkół dentystycznych, to w Cesarstwie Rossyjskiem pierwsza szkoła dentystyczna (prywatna) otwarta została w Petersburgu w roku 1881 przez rodaka naszego, Tomasza Ważyńskiego. W roku 1891 wydano normalną ustawę szkół dentystycznych, a za wzór dla niej posłużyła ustawa i program wyżej wymienionej szkoły Ważyńskiego. Ustawa normalna pozwala otwierać szkoły dentystyczne tylko w miastach uniwersyteckich. Kurs w szkole trwa 5 semetrów (2¹/a lat), wykładane są teoretycznie i praktycznie w dostatecznym zakresie wszystkie potrzebne dentystom przedmioty, jako to: chemia, fizyka, anatomia, histologia, fizyologia ogólna, farmakologia, chirurgia ogólna i szczegółowa jamy ustnej, patol. i terapia szczęk, zębów i dziąseł etc. Wstępować do szkoły mogą zarówno mężczyźni, jak i kobiety, przyczem ukończenie 6 - u klas gimnazyum lub szkoły realnej jest warunkiem niezbędnym. W Warszawie szkoła dentystyczna według normalnej ustawy istnieje od roku 1891; uczęszczają do niej przeważnie izraelici z Cesarstwa.

Dentystyka (od łao. dens = ząb), synonimy: Odontiatria (od greckiego bdoóg, genit. oôôvtoç =ząb i iazpóę = lekarz), także nieprawidłowe Dentia-tria. Pod temi nazwami rozumiemy tę część sztuki lekarskiej, która zajmuje się leczeniem chorób zębów w celu jaknajdłuższego ich utrzymania, ewentualnie, w razie ich utraty, zastąpieniem ubyłych zębami sztucznemi. Początków denty-styki należy szukać w pomroce dziejów; jest ona bezwątpienia tak stara, jak i trapiący ludzkość ból zębów. W starożytnym Egipcie osiągła już dentystyka nawet powien wyższy stopień rozwoju, czego świadkiem są zęby sztuczne, a nawet i plomby ( złote ), znajdowane w mumiach. Podobne zabytki (zęby sztuczne) w ostatnich czasach znajdowano także w starych grobach etruskich i w A-meryce środkowej. W literaturze lekarskiej pierwsze wzmianki o chorobach zębów znajdujemy u Hippokratesa; praktyka na tern polu, podobnie jak w innych speoyalnościach, wyprzedziła zapewne teoretyczne opisy; dzieła Hippokratesa stanowią niewątpliwie tylko zbiór tych wiadomości, które oddawna już były znane i stosowane w praktyce. Hippokrates zastanawia się nad przyczyną próchnienia zębów (widzi je w zepsuciu soków organizmu), opisuje zaburzenia towarzyszące ząbkowaniu, następnie opisuje choroby dziąseł, szczęk, języka, szyi, ucha etc., jakie mogą występować jako następstwo próchnienia zębów. Na ból zębów Hippokrates zaleca różne krople i okurzania, radzi przepalać bolące zęby roz-palonem żelazem; wyrywać pozwala tylko zęby takie, które same przez się już chwiać się zaczęły, a to w obawie uszkodzenia oka lub wstrząśnięcia mózgu przy rwaniu zęba, mocno jeszcze siedząćego. Hippokrates zajmował się jużnaweti hygieną zębów, radząc czyszczenie ich proszkiem, składającym się z popiołu z głowy zająca i trzech myszy. Ze starożytnych pisarzy rozdziały o chorobach zębów znajdujemy jeszcze u Celsusa, Galena, BCriboniuSa Largusa i innych. Scribonius Largus pierwszy wymienia ro-baki, jako przyczynę próchnienia zębów; następnie zasłużył się jeszcze jako pierwszy zalecający użycie wykałaczki. Archi genes, lekarz grecki, praktykujący w Rzymie, pierwszy jakoby świdrował bolące zęby, a medyk przyboczny Nerona, Androma-chus, pierwszy wymyślił kit do plombo wania zębów. Sztuczne zęby także były używane w Rzymie, aczkolwiek hi story a nie przechowała nam nazwisk ich fabrykantów. Sztuczne zęby rzymskich kokietek dały powód Martialisowi (w pierwszym wieku po Chrystusie) do uszczypliwych utyskiwań na ten temat w epigramatach: „ Thais habet nigros, niveos Lecania Dentes, Quae ratio est? emptos haec habet, illa suos” (Thaida ma zęby czarne, śnieżnej białości Lecania; Dla czego? ta ma kupne, tamta zaś swoje własne).—W Wiekach Średnich dentystyka spoczywa w ręku samouków obieżyświatów; i z tych niektórzy osiągnęli w swym zawodzie pewien stopień doskonałości (praktykowano wtedy r e-plantacyę, ob.), jak to widać z faktów, o których słyszeli i które przechowali nam ówcześni chirurgowie (Paré Ambroży).—Nowożytna dentystyka zawdzięcza Cały swój rozwój Fauchard’owi, który praktykował w Paryżu w początkach wieku XVIII. Fauchard uważany jest powszechnie jako ojciec nowoczesnej dentystyki; plombował on zęby złotem, ołowiem, wprawiał sztuczne zęby pojedyńcze i całkowite protezy na zawiasach lub sprężynach, zwalczał w swem dziele „Le chirurgien dentiste ou Traité des dents“ (Paryż 1728) przesądy, jakie z zamierzchłych wieków przechowały się co do wyrywania zębów. Nie należy jednak sądzić, aby Fauchard dopiero wszystkie te rzeczy wymyślił. Były one już dawniej przez oddzielnych „majstrów*⁴ znane i praktykowane, z tą tylko różnicą, że .majstrowie“ owi strzegli pilnie tajemnic swych .warsztatów", aby one nie stały się własnością konkurentów, gdy tym czasem Fauchard wszystkie wiadomości dentystyczne, o jakich się dowiedział, bądź z doświadczenia innych, bądź własnego, systematycznie opisał i tym sposobem dał pierwsze podwaliny obecnej, naukowej i prak-

Dz.

tycznej dentystyce. Przez długi czas po Pauchardzie francuscy dentyści pierwszeństwo trzymali w świece zręcznością swą i wiedzą; w początkach atoli wieku bieżącego na tern polu Francyę wyprzedza Ameryka, dokąd wiadomości dentystyczne przenieśli francuscy emigranci. W Ameryce w bieżącym wieku powstała pierwsza szkoła dentystyczna (1839), pierwsze naukowe towarzystwo i pierwsze specyalne wydawnictwo dentystyczne. Gdy w Ameryce przedewszyst-kiem rozwijała się dentystyka praktyczna, w Anglii w końcu zeszłego i początkach bieżącego w. rozwija się teoretyczna nauka o zębach; wymieniamy tu tylko prace Johna Huntera »Natural History of the Teeth“ ( 1771 ), Owena „Odontography“ (1845) i J. Tomesa »System of dental surgery”. W obecnej chwili Ameryka wciąż celuje co do doskonałości technicznej, w teoretycznej zaś części pierwszeństwo przyznać należy Niemcom i Austryi, choć w ostatnich czasach i pod względem praktycznym Niemcy i Austrya nie stoją niżej od Ameryki, ponieważ i stąd wychodzi coraz więcej udoskonaleń technicznych. Aby zakończyć z historyą den-tystyki, wymienimy jeszcze nazwisk i dat kilka, które ważną grają rolę w historyi udoskonalenia i rozpowszechnienia pomocy dentystycznej pośród szerszych mas publiczności; do takich zaliczyć musimy: wynalazek Gardefa, który około r. 1800 pierwszy zaczął sztuczne zęby obsadzać na płytkach złotych i umocowywać w ustach na klamrach, co pozwoliło pacyentom samym wyjmować i oczyszczać sztuczne zęby (poprzednio pojedyńcze sztuczne zęby przywiązywano na stałe złotym drutem do obecnych jeszcze w jamie ustnej naturalnych, w całkowitych zaś protezach przymocowywano zęby sztuczne do podstaw z kości słoniowej; protezy takie było ciężkie i bardzo niedogodne).— W r. 1831 Alcock i Stocton zaczęli pierwsi wyrabiać w Ameryce sztuczne zęby mineralne (do tego czasu używano wyjmowanych trupom). Sztuczne zęby na kauczuku zaczęto obsadzać w r. 1856. Nareszcie należy wspomnieć imię Spoonera, który w r. 1836 pierwszy zastosował arszenik do zatru wania „nerwu“ w bolących zębach (ob. „Zębów ból“), Regnarda który około r. 1820 pierwszy użył amalgamatu do plombowania, następnie Morrisoua, który w r. 1872 zbudował »bormaszynę” oddającą tak wielkie usługi przy przygotowywaniu zębów do plombowani a (ob.).

Dentystyka u nas nie była jeszcze przedmiotem specyalnych studyów historycznych. W historycznych dziełach co do sztuki lekarskiej wogóle (Gą-siorowski) znajdujemy wzmianki, że w 1809, za czasów księstwa Warszawskiego, w Krakowie była katedra dentystyki (połączona z okulistyką i... wete-rynaryą); następnie była wykładana dentystyka i w warszawskiej szkole Felczerskiej (Anns), wykłady te jednak ograniczały się tylko do najogólniejszych wiadomości o bólu zębów i sposobach ich rwania i należały więcej do elementarnej chirurgii niż do dentystyki we właściwem tego słowa znaczeniu. Kiedy u nas pojawił Bię pierwszy dentysta —nie można powiedzieć. Z odpowiednich spisów urzędowych widzimy, że w r. 1826 praktykowało w Warszawie dentystów 6, po roku 31-szym, razem z upadkiem miasta, ilość ta spadła do 2, i dopiero w r. 1846 doszła znowu do 6. Na prowincyi w owych czasach dentystów wcale nie było. Akademia medyko - chirurgiczna wileńska (egzyst. od r. 1832 do 1842) przez cały czas swego istnienia nie promowała ani jednego dentysty, choó ustawa jej stopień taki nadawać pozwalała (Bieliński). Według wykazów Départ. Lekarskiego Minist. Spraw, wewnętrznych na rok 1895 w królestwie Polskiem praktykuje dentystów 116, z tych więcej niż połowa, przeszło 70, przypada na Warszawę. Z lekarzy i dentystów, którzy ślady swej działalności pozostawili w naszej literaturze dentystycznej, wymienić możemy: z pierwszej połowy wieku bieżącego Annsa i Jasińskiego (podręczniki), z ostatnich zaś czasów: Schellera Aleksandra, Kobylińskiego, Leszczyńskiego w Warszawie, Goebla, Łepkowskiego i Szymkiewicza w Krakowie.

Denudaoya (geolog.). Nazwa ta oznacza pewną działalność geologiczną, polegającą na zniesieniu, spłukaniu z powierzchni ziemi miałkiego materyału mineralnego, leżącego na powierzchni w postaci piasku czy ziemi. Czynniki tu działające są te same, jakie wpływają na rozdrabnianie skał (woda i atmosfera) i przenoszenie okruchów ich z miejsoa na miejsce. D. owa wydarza się wszędzie tam, gdzie pochyłość gruntu umożliwia zmycie i uniesienie przez bieżące wody produktów wiekowego zniszczenia mechanicznego i rozkładu chemicznego mas skalnych. Jej - to góry zawdzięczają dzisiejszą swoją zewnętrzną postać, przy czem brózdy wyżłobienia są kanałami odpływu dla wytwarzających się nieustannie produktów zwietrzenia i osypywania się przyległych szczytów. Skutkiem tej nieustannej i wszechstronnej utraty materyału, góry zmieniły pierwotną swoją postać na dzisiejszą, ale współcześnie straciły na wysokości. Dzisiejsze Alpy, naprzykład, zdaniem Heima, są mniej więcej ledwie połową tego, czem wprzódy były, kiedy skutkiem sfałdowauia pokładów dźwignęły się w górę; druga zaś połowa składowego ich materyału zmytą i dolinami uniesioną została. Rzecz prosta, że skutkiem długotrwałego podobnego spłukiwania dawne, wysokie, góry na wzgórza zamienione być mogą, a ich wewnętrzna jedynie budowa dowodzi istnienia niegdyś fałd wysoko podniesionych. W okolicach bardziej płaskich wpływ podobnego zmycia tam u-jawnia się najwięcej, gdzie obszerne systematy pokładów całkowicie uniesione zostały, z wyjątkiem niewielkich tylko pozostałych ich szczątków. Te ostatnie mogły skutkiem uskoków zajmować niższe położenie wśród pokładów niedostępnych dla denu-dacyi i ocaleć tym sposobem w postaci odosobnionych kopuł lub skał pojedyńozych. Takie rozsiane partye lejasu pozostały na obszarze między Kasselern, Gettyngą, Eisenachern, Gotha i Amstad-tem, pokrytym niegdjś całkowicie pokładami le-jasowemi, dziś po większej części spłukanemi. We wszystkich prawie okolicach kontynentów powtarzają się podobne zmycia (denudacye), które wciąż wielką w przeobrażeniu powierzchni i dziś odgry-

czasów.

S L.

ków.

wają rolę, jak to czyniły od najdawniejszych

K. J.

Denunoyacya (Denuntiatio, delatio), jest to oskarżenie kogo bądź przed władzą o spełnienie jakiego czynu przestępnego. Nie można jednak poczytywać za D-ę zawiadomienia policyi, lub prokuratora o spełnieniu przez pewną osobę przestępstwa wogóle, jeśli ci, którzy komunikują takie wiadomości, z urzędu są do tego obowiązani. W znaczeniu pospolitem, za denunoyanta jest uważany ten, kto, nie w interesie publicznym, ale przez złość, zemstę lub wogóle w chęci szkodzenia komuś, oskarża go, najczęściej tajemnie, o spełnienie jakiego czynu. Za D-ę więo nie można uważać, gdy poszkodowany zawiadamia odpowiednie organa bezpieczeństwa publicznego o spełnionem przestępstwie, którego on stał się ofiarą, nawet ze wskazaniem osób, na które ma podejrzenie. Do tej kategoryi należy cały dział spraw, wytaczanych przed sądy karne z oskarżenia prywatnego. Jakkolwiek oskarżyciel prywatny może czasem działać nie tylko w chęci otrzymania zadośćuczynienia lub odszkodowania, ale i w chęci szkodzenia i wogóle z pobudek nizkich, to jednak oskarżenie takie nie będzie nosiło cech D-i, występuje bowiem oskarżyciel w takim razie jawnie, jako strona w prooesie karnym. Bardzo są rozpowszechnione D-e anonimowe, wymierzone przeciwko urzędnikom, osobom prywatnym lub stowarzyszeniom, w chęci wywołania ze strony odpowiednich władz dochodzenia i śledztwa. Chociaż etyka społeczna wymaga, aby tego rodzaju doniesienia nie ściągały dochodzenia, to jednak wywołują one najczęściej kroki w celu sprawdzenia, o ile doniesienie jest prawdziwem, a przy najmniejszem choćby prawdopodobieństwie pociągają za sobą następstwa dla osoby, na którą rzucono podejrzenie. W prawie rzymskiem znany jest wyraz „delata“, co oznaczało oskarżenie lub doniesienie tajemne do sądu, uczynione przez osoby prywatne; wyraz ten spotykamy dość często i w prawodawstwie polskiem. Delatorem (ob.) nazywano w Rzymie oskarżyciela, który dla własnych korzyści oskarżał obywateli, często nawet, fałszywie. Z powodu wielkich nadużyć, jakie się skutkiem tego rozwinęły, późniejsi cesarze starali się je ukrócić. Nadanie D-i wielkiego znaczenia w czasach średniowiecznych, w procesie inkwizycyjnym, wywołało silne niezadowolenie i w końcu zeszłego stulecia występują już jawne protesty przeciwko uprawnieniu D-i. Pomimo to D. została uwzględnioną w ówczesnych prawodawstwach z pewnemi ograniczeniami. W prawodawstwie rossyjskiem, obowiązek donoszenia o spełnionem przestępstwie wkłada się na każdego obywatela, a względem pewnego rodzaju przestępstw niedoniesienie pociąga za sobą surową karę kryminalną. Kodeks kar głównych i poprą wczychz r. 1847 wart. 133 stanowi: „niedonoszący o przestępstwie już popełnionem ;skazani zostaną, w miarę ważności przestępstwa i towarzyszących mu okoliczności..“ i t. d. Wyłączone są tylko od kary, z mocy art. 135, dzieci nie donoszące o przestępstwie rodziców i wzajemnie, małżonkowie względem przestępstwa spełnionego przez jedno z nich, rodzeni oraz przyrodni bracia i siostry. Szczególniej surowe są kary za niedoniesienie o przestępstwie przeciwko osobie monarchy, z mocy bowiem art. 255 może być wyrzeczona kara śmierci. Kodeks kar z roku 1866, w art. 126, również grozi karą za niedoniesienie o spełnionem przestępstwie wogóle, a art. 243 grozi karą śmierci za niedoniesienie o przestępstwie, skierowanem przeciwko osobie monarchy.

Denuncyant, w Rzymie delatorem zwany, jest to człowiek, który dla własnych korzyści lub w chęci szkodzenia innym, oskarża kogo przed władzą o spełnienie czynu przestępnego. —(Ob. Delator, Denunoyacya).

Denver, z przydomkiem „Queen City of the Plains“, stolica stanu Colorado, w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, 25 km. od wschodniego stoku gór Skalistych, 1 558 m. nad p. m., nad rz. South-Platte. Założona zaledwie w 1857, rozwija się szybko i potężnie, prawdziwie po amerykańsku: w r. 1870 liczyła 4 000 m-ców, w r. 1880 już 35 630, w 1885 r. przeszło 54 000, w r. 1890 około 107 000, a obecnie przeszło 120 000 m-eów., Jest to nader ważny węzeł dróg żelaznych i główne ognisko żywo rozwijającego się handlu oraz górnictwa, które w górach okolicznych skierowało się głównie do wydobywania złota i srebra, z produkcyą roczną około 12 mil. doi. Równorzędnie wzmaga się i przemysł fabryczny, a tutejsze huty szklane i żelazne, zakłady do wyrobu stali, tartaki, fabryki machin i t. p. zajmują tysiące rąk roboczych. Wodociągi sprowadzają miastu wodę czystą z jeziora Archer, para ogrzewa jego domy mieszkalne, a światło elektryczne oświetla jego ulice. Obok tego D. posiada wiele pięknych gmachów, jak np. uniwersytet stanowy, katedrę, kilkanaście innych kościołów, wspaniały gmach opery, trzy inne teatra, mennicę, ratusz i mnóstwo okazałych budowli prywatnych. Jest tu także staoya klimatyczna dla suchotni-

And. S, Dr J. P.

Denza Franciszek, astronom i meteorolog włoski (* 1835 w Neapolu—f 1894). Wstąpił do zakonu barnabitów, kształcił się w Macerata i w Rzymie, w r. 1857 uzyskał stopień doktora filozofii w Turynie, poczem wykładał matematykę i fizykę w Montcalieri pod Turynem i zarazem był dyrektorem tamecznego obserwatoryum. W r. 1889 powołany przez papieża na dyrekt. obserwatoryum watykańskiego, gdzie pozostał na tern stanowisku do śmierci. Był gorliwym meteorologiem i od roku 1866 wydawał corocznie „Bolletino meteorologico“; zajmował się również obserwacyami gwiazd spadających, o których napisał: „Le meteori cosmiche“ i „Le stelle cadenti“. Oprócz tego ogłosił: „Le armouie de cieli“, (trzy wydania); „Le aurore po-lariM; „Leggi délia variazione dell’ electricita atmosferica“; „La meteorologia e la fisica terre-stra“; „Elemente d’aritmetica".    s- K-

Denzinger Franciszek Józef, architekt (*24 lutego 1821 w Liège — f 14 lutego 1894 w Norymberdze). Studya zawodowe rozpoczął na poli-

Km. S.

And. S.

And S.

And. S

str. 376).

Deparcieuz Antoni, matematyk francuski, synowiec poprzedniego (* 1753 w Cessoux—f 1789 w Paryżu). Ogłosił traktat elementarny matematyki, traktat o anuitach i rentach, rozprawę o glo-

S. D.

And. S.

technice w Monachium, a po ukończeniu wydziału budownictwa przeniósł się do Akademii sztuk pięknych w tern samem mieście. Kształcąc się pod kierownictwem prof. Gärtnera, D. robił znakomite postępy. Zachęcony przez swoich profesorów, poświęcił się architekturze, ze szczegółowo wytkniętym programem—architekturze kościelnej. Kilkoletnia podróż naukowa, dla zwiedzenia arcydzieł sztuki budowniczej, mianowicie do Austryi, Niemiec, Belgii i Francyi, stanowi dalszy ciąg sumiennych studyów D-a. Począwszy od 1859, D. rozpoczyna działalność praktyczną, kierując początkowo rekonstrukcyą tumu w Regensburgu. Obie wieże ukończył w 10 lat, nawę główną —w 1872. Gdy w 1867 pożar zniszczył piękny tum we Frankfurcie nad Menem (Kaiserdom), powołano D-a do odbudowania zniszczonego dzieła sztuki. Wyrobiszy sobie imię w sferach decydujących, D. budował kolejno kościoły w Burghau-sen, Kiedrisch, w prowincyach nadreńskich, w A-schaffenburgu, w Nordlingen. Prócz ulubionej swojej specyalności uprawiał D. i inne działy architektury. Jego pomysłu jest laboratoryum chemiczne w Erlangen, wdzięczna bardzo kompozycya zakładów kąpielowych w Kissingen i wiele innych, monumentalnych budowli. W r. 1880 wstąpił do służby państwowej w Bawaryi, gdzie zajął wybitne i zdolnościom odpowiednie miejsce w hierarchii rządowej.

Deoband, De ob und, bardzo starożytne miasto w Indostańskich Prowincyach Północno-Zachodnich, okręgu Saharanpur, przy drodze żelaznej Agra-Lahora, prowadzi znaczny handel produktami miejscowemi i liczy blizko 25 000 m-ców. And s-

Deojen Wojciech (w. XVII), wierszopis w języku łacińskim, wysławiający akademików krakowskich kończących studya. Ogłosił: »Carmen gra-tulatorium in laudem ingenuorum adolescentum“ (Kraków 1630); »Apollo laudi et honori” (tamże 1634), w formie dyalogu między Melpomeną, Ka-liopą i Apollinem.    p- Chm-

Déols, w Średnich Wiekach D o 1 u m, stolica dolnego hrabstwa Berry, obecnie D., albo Bourg deD., miasto we francuskim departamencie Indre, okręgu Châteauroux; hodowla jedwabników, handel; około 2 500 m-ców. Pod miastem ruiny starożytnego opactwa benedyktyńskiego, w którem papieże podczas swego pobytu we Francyi radzi przebywali.

Deoprag, Deoprayag, wioska w Indostańskich Prowincyach Północno-Zachodnich, na zbiegu rzek Bbagirathi i Alakananda, które odtąd tworzą Ganges; starożytna świątynia boga Ramaszanda, wzniesiona w kształcie piramidy; cel lioznych pobożnych pielgrzymek dla obmycia się z grzechów w świętych wodach rzeki.

Deosai, pustynna i bezludna wyżyna w Indosta-nie, między Kaszmirem a Baltistanem, wzniesiona średnio 3 700 m. i obstawiona dokoła wyniosłemi górami, których szczyty przenoszą 5 000 m. Zrasza ją systemat strumieni z lewego dorzecza górnego Indusu i zamieszkują niezliczone gromady świstaków; osady ludzkie są nieliczne i zrzadka rozrzucone.

Deotyma, ob. Łuszczewska Jadwiga.

Deparcieuz Antoni, matematyk i mechanik francuski (* 1703 w Cessoux—f 1768 w Paryżu). Był cenzorem królewskim i członkiem Akademii nauk. Ogłosił tablice astronomiczne (Paryż 1740), traktat trygonometryi prostokreślnej i kulistej (t-że 1741), wiele rozpraw z dziedziny mechaniki w Pamiętnikach Akademii paryskiej; najbardziej wszakże znany jest z prac nad rachunkiem prawdopodobieństwa i tablicami śmiertelności. Oryginalnością odznacza się jego dzieło, ogłoszone w roku 1746: »Essai sur les probabilités de la durée de la vie humaine* z dodatkiem („Addition“) z r. 1760. Dzieło to jest przedewszystkiem wykładem teoryi rent, prócz tego zawiera ważne badania nad śmiertelnością, oparte na materyale z kilkudziesięciu lat, czerpanym z dwóch instytucyj tontynowych, założonych we Francyi: w 1689 i 1696. Przy pomocy bardzo pracowitych rachunków ułożył D. na podstawie tego materyału tablicę śmiertelności uczestników tontyn. Prócz tego przeprowadził analogiczne badania śmiertelności zakonników w pięciu różnych klasztorach, oraz śmiertelności mniejszych grup ludności ogólnej. Pracom D-a należy się miejsce zaszczytne w historyi Btatystyki śmiertelności; jego bowiem poglądy i prace utorowały drogę do badań następnych, a jego tablica śmiertelności dotąd jeszcze bywa używana przy obliczaniu wkładów w niektórych towarzystwach ubezpieczeń. (Ob.

S. D.

bach aerostatycznych i t. d.

Departament, W antropogeografii oznacza zasadniczą jednostkę administracyjnego podziału kraju wogóle, a Francyi w szczególności; odpowiada on rossyjskiej gubernii, pruskiej regencyi, angielskiemu hrabstwu, i dawnemu województwu polskiemu.—Po raz pierwszy Franoya została podzieloną na D y dekretem z d. 14 grudnia 1789;—dawne prowincye i dzielnice historyczne ustąpiły nowemu podziałowi i z języka adminiBtracyjuego wycofane zostały.—Pierwotnie Francya dzieliła się na 83 D-y;—w epoce największej potęgi Napoleona tj. w r. 1811, było ich 140; — za restauracyi 86; po wojnie włoskiój 89, po wojnie francusko-pruskiej 86 (bez departamentów algierskich i terrytoryum Belfortu). Departamenty dzielą się dalej na okręgi, te zaś na kantony, które wreszcie składają się z gmin pojedyńczych.—Na czele departamentu stoi prefekt, na czele okręgu podprefekt,—na czele kantonów i gmin merowie.—Na wewnętrznój organiza-cyi d-ów francuskich wzorowały się niektóre inne państwa, ą głównie rzeczypospolite południowo i środkowo-amerykańskie (departimientos).—Wszystkie departamenty francuskie noszą nazwę albo od rzek (Indre, Cher, Deux Sèvres, Saône et Loire), albo od gór (Alpes maritimes, Jura, Hautes Pyrénées) albo też od charakteru okolicy (Landes, Pas de Calais). Na departamenty dzieliło się także księstwo Warszawskie, a początkowo (do 1816 r.) i kongresowe królestwo Polskie. (Ob. str. 376).

Deparcieux’a tablica śmiertelności — Departamenty rządz. Senatn. Deparcieux’a tablica śmiertelności

376

Wiek

Liczba

żyjących

Wiek

Liczba

żyjących

Wiek

Liczba

żyjących

Wiek

co © © t—

1000

970

948

930

915

05 05 05 to to tO H O CD 00

o <N -er co oo o

t- t-

-1-4-1

H-* tO 05

Ol C7< © cn ©

4 os © ca

549

538

526

514

502

00 00 00 -1 -1 to I-. © © oo

00 © © łH (M

00 00 00 00 co ca -4 oo co o OS to o o to

W^OCOt-CO CO CO CO 00

O    Cl    Tfl    CO    00

H    o    O    00    t-

t—    i-»    co    co    co

oo o o h oi

O O CD CO CO

489

476

463

450

437

CO -^ © © t-00 00 00 OD 00

CO -T lO © t—

© T* 00 (M lO © ©    CO

00 00 00 CC 00

^    05 05

to I—¹ © CO 00

t> CO iO o ^

co co co co co

CO rfi O CO t-CO CD CO CO CO

CO 05 iO o Tjt (M O 05 00 CO

Tł* co co co

© © © oo oo to ^ © © 00

00 © ©

CO    CO 00

<M <M H o 05 00 00 00 00 t-

43

44

45

46

47

636

629

622

615

607

œ ffi o h (N

© © t— t— E—

347

329

310

291

271

CO iO © © ©

<N (M Cl <M <N

co tt © © t—

-1

ca

O' © -4 00 05 rf*- tO O

00

œœOHiN t# iO ö o

599

590

581

571

560

-i -i -i -i -i

•4 © ca

251

231

211

192

173

Departament. Nazwę tę nosiła jednostka podziała administracyjnego ziem polskich za rządów pruskich, księstwa Warszawskiego i królestwa kongresowego. Tak zwane Prusy południowe dzieliły się na departamenty: poznański, kaliski i warszawski; nowo-wschodnie na: białostocki i płocki. Księstwo warszawskie dzieliło się na: warszawski, kaliski, poznański, bydgoski, płocki i łomżyński; po wojnie z r. 1809 przybyły: krakowski, radomski, lubelski i siedlecki. Królestwo kongresowe dzieliło się na departamenty: warszawski, krakowski, kaliski, płocki, łomżyński, radomski, lubelski i siedlecki, które postanuwieniem namiestnika królew skiego z 16 stycznia 1816 przekształcono na województwa.    W- s-

Departamenta w Radzie nieustającejza czasów rzeczy pospolitej były to wydziały tej rady w liczbie pięciu: 1) D. cudzoziemski (spraw zagranicznych), 2) D. policyi, 3) D. wojny, 4) D. sprawiedliwości i 5) D. skarbowy (ob. Rada nieustaj ąca).

Departamenty Izby Sądowej. Ustawy Sądowe z roku 1864 wprowadziły w Cesarstwie nową organizacyę sądową, zupełnie różną od poprzedniej. Państwo Rossyjskie zostało podzielone na kilka okręgów sądowych. Na czele instytucyj sądowych, istniejących w każdym okręgu, postawio-

no Izby sądowe, jako instancye apel-lacyjne, do których służy odwołanie się od wyroków sądów okręgowych. Izby sądowe dzielą się na departamenty cywilne i kryminalne, których liczba nie jest jednakowa, a zależy od obszerno-ści okręgu i liczby spraw. W r. 1876 ustawy sądowe z pewnemi zmianami zostały zastosowane do królestwa Polskiego. Utworzono tutaj jeden tylko o-krąg sądowy pod nazwą Warszawskiego, a na czele miejscowych sądów postawiono Izbę Sądową Warszawską. Pierwotnie składała się ona z dwóch tylko departamentów, jednego cywilnego i jednego kryminalnego. Wkrótce jednak okazała się konieczność powiększenia składu osobistego Izby. Został więc u-tworzony nowy departament cywilny do sądzenia spraw starych, jakie pozostały nie osądzone po zwinięciu Sądu apella-cyjnego i IX Dep. Senatu. Z początku departament ten był utworzony czasowo na lat pięć, po upływie jednak tego czasu okazała się potrzeba przedłużenia istnienia jego nadal, a oprócz tego w r. 1883 utworzono trzeci departament cywilny. Obecnie istnieją w Izbie Sądowej Warszawskiej trzy dep. cywilne, dwa kryminalne i izba oskarżeń. Każdy departament składa się z prezesa i kilku członków. W dep. cywilnych są sądzone sprawy cywilne z apellaCyi od wyroków sądów okręgowych, sądu handlowego i wydziałów hypotocznych; rozpoznają one również skargi incydentalne na decyzye sądów okręgowych i ich prezesów. W departamentach kryminalnych są rozpoznawane sprawy wskutek skarg apellacyjnych i protestów prokuratorów; w niektórych sprawach, szczegółowo wskazanych w ustawie post. Karn., dep. krym. Izby sądowej wyrokuje jako pierwsza instancya i odwołanie się służy do senatu jako instancyi apellacyjnej. W tych sprawach, które są sądzone w departamentach cywilnych i kryminalnych, jako instancyi apellacyjnej, mogą być podawane jedynie skargi kassacyjne do Senatu.

Departamenty rządzącego Senatu. Ze zmianą poglądów na znaczenie i funkcye Senatu w Ros-syi zmieniała się i jego organizacya. Powołany w roku 1711 do życia przez Piotra Wielkiego, Senat miał rozstrzygać ważniejsze sprawy państwowe, a w razie nieobecności monarchy zastępować go w najwyższym zarządzie. Działał on niepodzielnie w całym swym składzie. Dopiero za panowania Katarzyny II, która nie miała wielkiego zaufania do Senatu, został dokonanym podział spraw i zajęć odpowiednio do rodzaju i utworzono departamenty. Już wówczas Senat stracił swój charakter „rządzącego“, a stał się w rzeczywistości „sądzącym“, i w tym wszakże względzie nie był jeszcze instancyą ostateczną, albowiem niektóre sprawy otrzymywały ostateczne rozstrzygnięcie dopie-

Liczba

żyjących

O CO H © 00

71

59

48

38

29

22

16

S. L.

Nie spełnia on wówczas jakiejś mecha-

uznaniu mi-

ro w Radzie państwa. W r. 1864 do istniejących departamentów dodano dwa kassacyjne: jeden do spraw cywilnych i drugi do spraw kryminalnych. W roku 1888 został skasowany dawny departament III-ci, a po wprowadzeniu reformy sądowej w gub. Uflmskiej, Astrachańskiej i Orenburskiej i departament V-ty. Obecnie Senat jest podzielony na siedm departamentów: pierwszy, drugi, trzeci (mierniczy), czwarty, heroldyi i dwa kassacyjne.

Departament l-szy koncentruje w sobie resztki jeszcze posiadanej dawniej przez Senat władzy rządzącej i zakres jego attrybucyj jeßt bardzo obszerny, obejmuje bowiem wszystkie władze administracyjne, od których postanowień i decyzyj służy odwołanie się w porządku instancyj do I-go dep. Senatu. Do I depait. należy według ustawy ogłaszanie praw, wszystkie więc prawa bez wyjątku, różne pod względem formy i nazwy, pochodzące z różnych źródeł, wszelkie postanowienia ogólne muszą być przedewszystkiem komunikowane pierwszemu departamentowi, aby rozporządził ich ogłoszenie.

nicznej czynności, ale ma prawo i obowiązek ocenić, czy prawo aoŁtało wydane we właściwej formie, czy cechy zewnętrzne są odpowiednie i czy niema jakich przeszkód do ogłoszenia. Wiele postanowień i instrukcyj ministeryalnych ogólnych i specyalnych, aby otrzymały moc obowiązującą, powinny być ogłoszone w sposób właściwy przez Senat: pierwszy więc departament powinien sprawdzić, czy minister ma prawo na mocy ogólnych przepisów lub też specyalnego upoważnienia wydać postanowienie lub inetrukcyę, jakiej chce nadać moc obowiązującą przez ogłoszenie w zbiorze praw. Często się zdarza, że w pewnych prawach specyalnych jest nakreślony ogólny tylko plan, a sposób wykonania pozostawiony nistra, który w dalszym rozwoju takiego prawa wydaje przepisy obowiązujące. Gdy przepisy takie złożone zostaną przez ministra Senatowi, to pierwszy departament ocenia, czy minister rzeczywiście otrzymał upoważnienie do ich wydania i czy są zgodne z duchem i treścią prawa, jakie w tym przedmiocie zostało ogłoszone. Dopiero po sprawdzeniu tego departament rozporządza zamieszczenie w Zbiorze praw. Od tej chwili nikomu nie służy prawo czynienia zarzutów, źe instrukcya ministra obraża prawa istniejąoe i jest im przeciwna, bo gdyby tak było, Senat nie zgodziłby się na opublikowanie. Senat w wyrokach swych niejednokrotnie wyjaśnił, że samo wydrukowanie przepisów ministeryalnych w wydaniu senackiem jest dowodem, źe one były oceniane przez Senat. Pierwszy departament, dzierżąc w swych rękach główny nadzór nad publikacyą praw, jest powołany zarazem do usuwania wszelkich wątpliwości, jakie z powodu tej publikacyi wyniknąć mogą. Wszelkie spory między urzędami administracyjne mi, co do zakresu ich władzy, i wogóle spory ze stosunku wzajemnego organów administracyjnych wynikające, rozstrzygane są w pierwszym departamencie, czy to w formie sporów jurysdykcyjnych,

EncjU Powsz. Ilustr. Zesz 118. T XT.

czy też na podstawie skarg jednej władzy przeciwko drugiej. Prawo nadzoru i kontroli władz administracyjnych, nadane Senatowi, koncentruje się w I-ym Départ., ma więc on możność zwrócić u-wagę na działalność tej lub owej instytuoyi i zażądać usunięcia złego. Ukazy I-go Dep. są obowiązujące bezwzględnie dla wszystkich władz administracyjnych, nie wyłączając ministrów i ge-nerał-gubernatorów. Od I-go Dep. zależy zezwolenie na przeniesienie sprawy z jednej instytucyi do drugiej, gdy przyjdzie do przekonania, że z natury swej sprawa lepiej przez to zbadaną i rozstrzygniętą zostanie. I-y Départ, jest zwierzchnią instancyą nad zarządami miejskiemi i ziemstwami. Do niego służy odwołanie się w razie protestu ministra spraw wewnętrznych i gubernatorów, jak równi* ż ze skarg instytucyj rządowych i publicznych na postanowienie zgromadzeń ziemskich (art. 97, 97 i 118 org. Ziemstw, wyd. 1886 r.) i ze skarg na uchwały zarządów miejskich lub decyzyi rady miejskiej, pomimo zatwierdzenia przez gubernatorów i ministra spraw wewnętrz. (art. 149, 153 i 155 Ust. Miejs.), jeśli decyzya taka dotyczy praw osób prywatnych. Zarządom zaś ziemskim i miejskim służy prawo skargi do I-go Dep. na gubernatorów i wyższe władze administracyjne. Do I-go Dep. należą sprawy, uformowane na podstawie doniesień o nadużyciach władz administracyjnych i w razie próśb o wynagrodzenie szkód i strat, wynikłych z takich nadużyć, jak również i oddanie za to urzędników pod sąd do klasy 4-ej włącznie, gdyż skargi na urzędników pierwszych trzech klas mogą być podawane tylko na imię monarchy i są rozpoznawane przez Radę państwa. I-y Dep. może również rozporządzić oddanie pod sąd marszałków szlachty, prezesów i członków zgromadzeń i zarządów ziemskich i naczelnika miasta (głowy). Dalej do kompetencyi I go Dep. należą: rozpoznanie skarg urzędników w razie pozbawienia ich praw służbowych, i sprawy skarbowe, wynikłe pomiędzy ministeryami i zarządami głównemi w miejscowościach, gdzie obowiązują Ustawy sądowe z roku 1864, jeśli nie nastąpiło co do tego wzajemne porozumienie (art. 1297 Ust. p. c.); sprawy ze skarg na rozporządzenia, opieszałość lub nadużycia władz skarbowych przy wykonywaniu kontraktów o dostawach rządowych (art. 1301 Ust. p. c.). Cała kategorya spraw o naruszenie przepisów specyalnych w guberniach, do których nie została wprowadzoną reforma sądowa; wnioski kontroli państwa w przedmiocie odzyskania i umorzenia niedoborów skarbowych, gdy przewyższają 10 000 rubli; sprawy o zwrot sum niewłaściwie pobranych przez skarb. We wszystkich wypadkach, gdy wynika potrzeba wspólnych środków ze strony ministrów i gdy konieczne m jest wydanie cyrkularza w celu jednostajnego wykonania we wszystkich ministeryach, ministrowie sami działać nie mogą, lecz obowiązani są zwrócić się o to do I-go Dep. Na podstawie Organizacyi władz sądowych (art. 19 i nast.), prawo wyboru sędziów pokoju w Cesarstwie nadane zostało ziemstwom, a ostateczne zatwierdzenie zależało od I-go Dep.

48

Prawo o naczelnikach ziemskich z dnia 12 lipca 1889 r. uchyliło działanie tych przepisów. Zachowanie i stwierdzenie praw stanu i wszystkie sprawy w tym przedmiocie ulegają rozpoznaniu I-go Dep. Postanowienia rządów gubernialnych mogą być skarżone do I-go Dep. w ciągu miesięcy 5-ciu od daty wykonania decyzyi, lub w ciągu 3-ch miesięcy od daty zakomunikowania decyzyi osobie interesowanej, i również do I-go Dep. wnosi się skargi na decyzye innych władz administracyjnych, równych rządom gubernialnym. Decyzye ministrów lub główno-zarządzających, wydane w sprawach administracyjnych, o ile dotyczą interesu osób prywatnych, ulegają zaskarżeniu do I-go Dep. (art. 211 Ust. Org. min.), Wogóle w sprawach administracyjnych wszelkie decyzye mogą być skarżone w porządku instancyj, a od decyzyj i postanowień naczelnych władz administracyjnych służy odwołanie się do I-go Dep. Sprawy rozstrzygane w I-ym Dep. zostały wyróżnione z pośród innych spraw Senatu, ze względu na swą ważność; podczas bowiem, gdy inne sprawy rozstrzygają się na ogólnem zgromadzeniu Senatu prostą większością, sprawy, które przeszły z I-go Dep,, mogą być rozstrzygnięte tylko większością ²/3 głosów. Przy pierwszym Departamencie jest osobny prokurator naczelny i dwóch pomocników. Ustrój kancelaryi różni się od ustroju kancelaryj innych dep.: jest ona o wiele liczniejszą i dzieli się na 7 oddzielnych ekspedycyj, odpowiednio do podziału wszystkich spraw na siedm grup.

Departament ll-gi powstał dopiero po zwinięciu Komitetu głównego urządzenia włościan. Z początku utworzono tylko osobny wydział do spraw włościańskich przy pierwszym dep. Senatu, wkrótce jednak okazała się konieczność utworzenia o-sobnego Dep., który też otrzymał swą organizacyę w dniu 24 stycznia 1884 r. Działalność jego redukuje się do rozstrzygania kwestyj i spraw włościańskich. Jako najwyższa instancya rozpoznaje sprawy z apellacyj od wyroków komissyj guber-nialuyoh do spraw włościańskich i z odwołania się od orzeczeń komissyi, ustanowionej przy wydziale ziemskim w ministeryum spraw wewnętrznych do spraw włościańskich Królestwa Polskiego, zapadłych w sprawach, sądzonych przez komissye gu-bernialne jako I-e instancye. Do tego departamentu należy również: a) rozpoznawanie przedstawień komissyj do spraw włościańskich przy rządach gubernialnych, gubernatorów i ministeryum spraw wewnętrznych w pewnych wypadkach, określonych bliżej w ustawach dotyczących organiza-cyi włościan; b) rozstrzyganie kwestyj własności i organizacyi gospodarstw włościańskich lub dotyczących praw, stanowi włościańskiemu służących; c) wyjaśnianie wszelkich wątpliwości, stanu włościańskiego i urządzenia bytu włościan dotyczących, na przedstawienie komissyj do spraw włościańskich lub ministrów.

Departament III, mierniczy. Jeszcze za czaBÓw Katarzyny II wydany został Ukaz o generalnym po-* miarze gruntów w celu określenia przestrzeni i gra-nio posiadłości, należącyoh do skarbu i do osób

prywatnych. Następstwem tego było powołanie do życia nowej instytucyi — ekspedycyi mierni-czej, która w r. 1794 została przekształconą na departament mierniczy. Zarząd pomiaru gruntów przez długi czas koncentrował się w Senacie i dopiero w roku 1870 został utworzony nowy urząd, Głównozarządzającego wydziałem mierniczym, z poddaniem go pod bezpośrednią władzę ministra sprawiedliwości. Do kompetencyi dep. mierniczego należą Bprawy zarządu nad instytucyami podwładne-mi, sprawy sądowe miernicze i spory z powodu niedokładnego lub niewłaściwego pomiaru gruntów wskutek apellacyi i oppozycyi. Dep. wyjaśnia wszelkie wątpliwości, dotyczące tego przedmiotu, i rozpoznaje kwestye: wydzielenia obwodów leśnych, oddania gruntów kolonistom i koczownikom, wynagrodzenia geometrów gubernialnych i powiatowych i t. p. Obecnie, po skasowaniu dep. V, przeniesiono do departamentu mierniozego, noszącego dzis;aj nazwę „trzeciego“, niektóre sprawy sądowe, roztrzygane według starego porządku.

Departament sądowy stary. (IV-ty). Po wprowadzeniu w Cesarstwie reformy sądowej w r. 1864 pozostały jeszcze liczne gubernie wraz z całą Sy-beryą, do których nowe Ustawy sądowe nie zostały wprowadzone, tak, iż wszystkie w nich sprawy sądzono na podstawie przepisów dawniej obowiązujących. Do rozstrzygania tych spraw i wszystkich kwestyj, związanych z dawną organizacyą, przeznaczono dwa departamenty Senatu: IV i V. W czwartym sądzone były sprawy cywilne i handlowe, a w piątym—sprawy kryminalne. Po wprowadzeniu w roku 1895 Ustaw sądowych do «rubernii Uflmskiej, Oren-burskiej i Astrachańskiej, ilość spraw tego rodzaju zmniejszyła się znacznie. W départ. IV-ym, w którym koncentrują się obecnie prawie wszystkie sprawy, sądzone podług starego porządku, są rozstrzygane niektóre kwestye i sprawy specyalne, np. o sprzedaż, zastaw lub wydzierżawienie majątku osób zostających pod kuratelą, o zaokrąglenie granic majątków niezbywalnych i nie ulegających obciążeniu (zapowiednych), o zastaw majątków znajdujących się w posiadaniu doźywotniem, o sprawdzenie stanu władz umysłowych pewnych osób, o konfiskatę towarów (art. 1733 i 1735 Ust. Celnej), sprawy sądowe przesłane z kollegium duchownego rzymsko-katolickiego (art. 71 Ust. Wyzn. obc.) i generalnego konsystorza Ewangielicko-Lu-terańskiego (art. 461) i wreszcie sprawy z komis-syj sądowych, istniejących przy poselstwie rossyj-skiem w Konstantynopolu, i sprawy wskutek odwołania się o i wyroków sądu drugiej instancyi, istniejącego przy missyi rossyjskiej w Persyi.

Departament Herold/i (5-ty). Za dawnych czasów zarząd heroldyi w Rossyi odgrywał wielką rolę, wiadomo bowiem, jak były obsadzane wszelkie ważne posady państwowe. Starszeństwo rodów musiało być brane przedewszystkiem w rachubę, a gdy już porządek taki został skasowany, to i wtedy szlachta korzystała z przywileju zajmowania wielu urzędów. Listy odpowiednie i kandydatów przedstawiał zarząd heroldyi. W początku bieżącego stulecia prawo przedstawień i nomina-cyi otrzymali wszyscy ministrowie, pomimo to jednak prawodawca, nadając nowy ustrój heroldyi w roku 1803, pragaął widocznie, aby wybór i no-minacye urzędników były zatwierdzane przez Senat na przedstawienia ministrów. Z biegiem czasu jednak to prawo Senatu przemieniło się w prostą formalność, a następnie zupełnie znikło. W roku 1848 został utworzony w Senacie departament heroldyi. Według nowej organizacyi, do koinpe-tencyi tego departamentu należy: 1. Ocena praw do przyznania godności szlacheckiej, tytułu książęcego, hrabiowskiego lub tytułu barona i do wydawania dyplomów, świadeotw i t. p. aktów, świadczących o prawach do tych tytułów i tytułu obywatelstwa honorowego, oraz rozpoznawanie próśb o przyznanie godności szlacheckiej i tytułów, podawanych przez mieszkańców Królestwa Pohkiego.

2. Sprawy o zmianę nazwiska szlachcica lub obywatela honorowego. 3. Przygotowywanie modeli herbów, układ herbarza i tworzenie list osób pozbawionych szlachectwa. 4. Rewizya wyroków b. heroldyi państwa w razie podania skarg. 5. Inter-pretacya praw i przepisów, które stosują się wyłącznie do spraw powierzonych temu departamentowi. 6 Wszelkie kwestye, dotyczące nominacyi i uwolnienia takich urzęiników w gub. Litiandz-kiej, wybranych przez szlachtę, których zatwierdzę nie na urzędzie zależnetn jest od uznania monarchy lub od Senatu. Do tego dep. należy również udzielanie stopniowych rang po przesłużeniu odpowiedniej liczby lat.

Departamenty kassacyjne. Rok 1864 był dla Rossyi rokiem wyjątkowym; przyniósł on jej bowiem zupełne przekształcenie ustroju społecznego. Współrzędnie z reformą włościańską i, co zatem nastąpiło, reformą ziemstw, dokonywała się wielka reforma sądownictwa, reforma, co przekształciła w Rossyi wszystko od góry do dołu, wprowadziła najradykalniejsze zmiany, wykorzeniła przestarzałe i zmurszałe porządki, dokonała formalnego przewrotu w pojęciach, podniosła wysoko znaczenie sądów, oddzieliła je od administrąoyi, nadała im samodzielność zupełną, zrównała wszystkich, wielkich i małych, wobeę sądu, który miał być, według słów ukazu z d. 20 lutego 1864 r., »sprawiedliwym i równym dla wszystkich“, powołała szerokie koła społeczne do udziału w wymiarze sprawiedliwości przez żywioł wyborczy w sądaoh pokoju i przez utworzenie sądów przysięgłych. Podług dawnego porządku sądzenia spraw w Rossyi nie było właściwie kresu wyrokowania, bo chociaż podług ustawy Senatu jest on ostatnią instancyą, to jednak faktycznie możność apellacyi od wyroków Senatu istniała; sprawy brane były pod rozpoznanie ogólnych zgromadzeń, a nawet i Rady państwa. Często się zdarzało, że te same sprawy przechodziły po razy kilka przez wszystkie instancye i rozstrzygnięcia ostatecznego nie otrzymywały. Nowe ustawy wprowadziły rzecz nową, wzorowaną na ustroju sądownictwa francuskiego — stworzyły trybunał kassacyjny. Dwie instancye uznano za dostateczne, aby sprawa należycie wyświetloną, ocenioną i rozstrzygniętą być mogła. Izby sądowe, jako druga instancya, otrzymały prawo wydawania wyroków ostatecznych i zaraz wykonalnych, bez względu na przedmiot. Wyjątek uczyniono dla niektórych spraw karnych, ulegających rozpoznaniu Izb sądowych jako pierwszej instan-cyi, której wyroki mogą być zaapellowane do Senatu. Nadając zupełną samodzielność sądom, ustawy r. 1864 ustanowiły kontrolę wyroków sądowych, przez nadanie Senatowi prawa uchylania tych wyroków, w których nie zostały zachowane istotne formy postępowania, albo też prawa i przepisy błędnie były zastosowane. Kontrolę taką sprawują właśnie departamenty kassacyjne Senatu. Prawodawca nie stworzył osobnego trybunału kassa-cyjnego, lećz włączył dwa departamenty kassacyjne do Senatu i nadał im przez to wszystkie te prawa, jakie, na podstawie ustawy senaokiej, służą całemu Senatowi, jak np. co do mocy i znaczenia ich ukazów, stanowiska w hierarchii, prawa nadzoru i t. p. Jednocześnie wyłączył ich prawodawca z pod działania ustawy organizacyjnej Senatu pod względem wymagań kwalifikacyjnych od osób, mogących otrzymać przeznaczenie do zasiadania w departamentach kassacyjnych. Już nie klasa i nie ranga odpowiednia, jaką dany urzędnik lub wojskowy posiada, są kwalifikacyą do zajęcia posady senatora departamentu kassa-cyjnego, lecz kwalifikacya specyalna — wykształcenie prawne i długoletnia służba w sądownictwie. Podług art 203 Org. wł. sąd. mogą być mianowani senatorami w kassacyjnych departamentach tylko sądowaicy, którzy przesłużyli najmniej trzy lata na posadzie prokuratora naczelnego, jego pomocnika, prezesa, sędziego lub prokuratora Izby sądowej. Ustawy sądowe zapewniają im, na-równi z innymi sędziami, nierugowalność, a w myśl ogólnej zasady, przyjętej w sądownictwie, nie mają oni zajmować innych urzędów. W departamentach kassacyjnych inne jest zupełnie stanowisko prokuratora, aniżeli w departamentach starych: nie jest on głównym kierownikiem i nadzorcą; nie do kancelaryi i nie do niego należy przygotowanie sprawy do sądzenia; nie ma on prawa protestu, przeniesienia sprawy do ogólnego zgromadzenia i t. p., jakie mu służy w departamentach starych; nie reprezentuje też i tej władzy, jaką reprezentują w sprawach kryminalnych prokuratorowie w sądach, bo nie jest oskarżycielem publicznym, lecz daje tylko wnioski co do zasadności lub bezzasadności skargi kassacyjnej, i w takich tylko sprawach jest oskarżycielem publicznym, które Senat sądzi w drugiej lub w pierwszej instancyi. Kancelarya jednak nie pozostaje, jak w sądach, pod bezpośrednim zarządem prezesów, lecz, na równi z innemi banoelaryami w Senacie, oddana jest pod zarząd prokuratora naczelnego. Trzy właściwie rodzaje spraw koncentrują się w departamentach kassacyjnych: sprawy kassacyjne, sądowe i wynikłe w drodze nadzoru nad wszystkiemi nówemi instytucyami są-dowemi. Senat, jako najwyższy sąd kassacyjny, nie sądzi meritum sprawy, lecz tylko pilnuje, aby odpowiednie znaczenie i moc prawa były zachowane, i aby przepisy prawne były jednakowo wy-

S. L.

konywane przez wszystkie sądy (art. 5 Org. wł. sąd.). Do departamentów kassaCyjnych należy ujednostajnienie poglądów i ustalenie praktyki w sądach; dla tego teź wyroki swe Departam. kas. drukuje i rozsyła sądom, aby im służyły za wskazówkę przy stosowaniu na przyszłość samego prawa (art. 793 Ust. p. kr. i 815 Ust. post. cyw.). Uznając, że sąd nie zachował formalności lub źle zastosował jaki art. kodexu, Senat kasuje wyrok w całości lub w części i przesyła sprawę, celem ponownego rozpoznania przez inny wydział tego samego sądu lub przez inny zupełnie sąd. Dep. kas. rozpoznają prośby o rewizyę wyroku, i prośby osób trzecich, które nie brały udziału w sprawie, lecz zostały dotknięte w swych prawach przez zawyrokowanie sądu (art. 185 i 793 Ust. post. cyw.), a w sprawach kryminalnych — prośby o wznowienie sprawy, w razie wykrycia nowych faktów, świadczących o niewinności skazanego lub fałszerstwie dowodów, na których został oparty wyrok ostateczny (art. 183 i 934 Ust. p. kr.). W sprawach kryminalnych prokurator może wnieść do dep. kass. protest, a w sprawach cywilnych skarbowych, prokurator, ministrowie, prokurator Synodu i zarządzający departamentem dóbr rodziny cesarskiej—mogą wnoBić żądania o uchylenie wyroku Izby sądowej (art. 1294 i 1295 Ust. post. cyw). Odwołanie się od wyroków departamentów kassacyjnych nie służy, ani stronom w procesie, ani skazanemu, ani prokuratorowi, gdyż orzeczenia ich uważane są za ostateczne i skargi przeciwko nim przez nikogo przyjmowane być nie mogą (art. 927 Ust. post. cyw.). Ministrowi sprawiedliwości nie służą względem departamentów kassacyjnych te prawa, jakie posiada w stosunku do innych, to jest, nie może już kontrolować wyroków departamentów ka-acyjnych, wstrzymywać ich wykonania, przenosić sprawy do ogólnego zgromadzenia lub do Rady państwa i t. p.; służy mu tylko prawo poddać pod rozpoznanie departamentu, lub ogólnego zgromadzenia, te kwestye prawne i pytania, jakie dla ustalenia praktyki i jednostajnego tłómaczenia w sądach uzna za właściwe: tern właśnie wyższe są departamenta kassacyjue nad wszystkie inne. Nie zmienia takiego stanu rzeczy to, że wj pewnych wypadkach zgromadzenie ogólne rozpoznaje sprawy wskutek odwołania się od wyroków departamentu kassacyjnego kryminalnego, gdy ten rozpoznawał sprawę w pierwszej instancyi lub w drugiej, jeśli Izba sądowa występowała w charakterze inBtancyi pierwszej; w takich bowiem razach departament traci znaczenie sądu kassacyjnego, a stanowi zwyczajną instancyę sądzącą pewne osoby uprzywilejowane; w sprawach jednak kassacyjnych wyroki jego są ostateczne. Kassacyjny departament kryminalny Senatu, jako pierwsza instancya sądowa, sądzi sprawy o przestępstwa, spełnione przez urzędników wyżBzej, niż

5-ej, klasy, a także prezesów, sędziów, prokuratorów i podprokuratorów izb sądowych (art, 1057 Ust, post. kr). Apellacya może być podaną do ogólnego zgromadzenia departamentów kassacyj-nycb, którego wyrok jest już ostatecznym (arty-

kuł 1061). — Wszystkie protesty i prośby osób interesowanych o uchylenie wyroku departament rozpoznaje przedewszystkiem na swojem posiedzeniu ekonomicznem i odrzuca wprost takie, które zostały podane bez zachowania odpowiednich form, albo teź nie mieszczą w sobie wyłuszczenią powodów do uchylenia wyroku. Pozostałe dzielą się na dwie grupy: sprawy ważniejsze, które następnie rozpoznawane są na posiedzeniu departamentu, i mniej ważne—na posiedzeniu wydziału (art. 802 1 Ust. post. cyw. i art. 916 ¹ Ust. post. krym.). Na posiedzeniu departamentu rozpoznaniu ulegają jedynie te sprawy, w których okazuje się konieczność wyjaśnienia rzeczywistego znaczenia danego przepisu, ujednostajnienia poglądów sądów i ustalenia praktyki; jeśli podczas rozpoznawania sprawy w wydziale jeden z senatorów, biorących udział w sądzeniu, wyraża zdanie, że w sprawie tej potrzebną jest in-terpretacya artykułów prawa i wyjaśnienie ich znaczenia, to sprawę oddaje się do rozstrzygnięcia na posiedzeniu departamentu. Posiedzenia są jawne. Sprawę przygotowuje i składa relacyę na posiedzeniu jeden z senatorów, który został przeznaczony na referenta sprawy. Prokurator naczelny daje wnioski we wszystkich sprawach, bezpośrednio po relacyi senatora. Strony mogą następnie składsć swe wyjaśnienia w ustnem przemówieniu, poczem następuje w sprawach cywilnych akt sądzenia, a w sprawach kryminalnych przed tern jeszcze ułożenie i odczytanie odpowiednich pytań. Prezydują na posiedzeniach przewodniczący, do których też należy i nadanie kierunku sprawom. Departamenty kassacyjne mają władzę nadzorczą nad wszystkiemi instytucyami sądo-wemi, uorganizowanemi na podstawie Ustaw sądowych z r. 1864, z wyjątkiem urzędu prokuratorskiego, który podlega kontroli ministra sprawiedliwości. W wykonywaniu prawa nadzoru przez Senat może być rozwinięte przeciwko wyższym urzędnikom sądowym postępowanie dyscyplinarne, mogą oni być z decyzyi Senatu usunięci z posady, lub oddani pod sąd (art. 249, 293, 295 i 296 org. wł. sąd). Gdy departamenty kassacyjne uznają, iż niezbędną jest rewizya sądów przez senatorów, to wniosek swój w tym względzie przedstawiają przez ministra sprawiedliwości do uznania monarchy (art. 257 org. wł. sąd.).

Departamenty Warszawskie rządzącego Senatu (IX i X). W początku bieżącego stulecia istniał u nas sąd kassacyjny, który przetrwał do 1 lutego 1813 r. Następnie, z mocy Uchwały Rady Najwyższej tymczasowej Księstwa Warszawskiego z d. 22 marca 1814 r., obowiązki sądu kas-sacyjnegO co do spraw kryminalnych przeszły na sąd apellacyjny; co się zaś tyczy spraw cywilnych, to sprawy te wówczas nie ulegały zaskarżeniu w drodze kassacyi; dopiero w d. 21 września 1815 r. utworzony został przez Rząd Tymczasowy Król. Polskiego sąd Najwyższej Instancyi, który był zarazem sądem kassacyjnym. Sąd najwyższej instancyi istniał do roku 1841 i dopiero postanowieniem z d. 18 września został zwinięty (Dz. pr. t. XXVII str. 330), a natomiast utworzo-

S. L.

no IX i X Departamenty rządzącego Senatu. Wypada zaznaczyć przedewszystkiem podwójne znaczenie, jakie zostało nadane departamentom. Oprócz bowiem władzy sądzącej, ogólne zebranie Departamentów Warsz. rządzącego Senatu, wedle posta nowienia Najwyższego z roku 1841, miało rozpoznawać wszelkie sprawy, jakie dotąd do attrybucyi Rady Stanu Król. Pol. należały, z wyłączeniem budżetu przychodów i wydatków. Sposób odbywania posiedzeń ogólnego zebrania, komunikowania się z innemi władzami i załatwiania wszelkich czynności, pozostawiono ten sam, jaki był określony dla Rady Stanu. Ogólne zebranie zostawało pod prezydencyą namiestnika i składało się z senatorów, mianowanych z pomiędzy osób pierwszych trzech klas. W ogólnem zebraniu zasiadali również z urzędu ozłonkowie Rady administracyjnej i Gubernator wojenny warszawski. Nadzór nad czynnościami i nad ścisłem tłómaczeniem prawa należał do dyrektora głównego prezydującego w komi8syi sprawiedliwości. Przy ogólnem zebraniu był naczelny prokurator. Kompetencyi ogólnego zebrania, oprócz spraw, jakie należały do Rady Stanu, były poddane: 1. spory o zakres władzy pomiędzy władzami ducbownemi i sądowemi oraz pomiędzy samemi władzami duchownemi; 2. rozpoznawanie zarzutów przeciwko senatorom i członkom Benatu co do przestępstw w urzędowaniu. W miejsce komissyi instrukcyjnej w Radzie Stanu Król. do uprzedniego rozpoznawania i przygotowywania spraw, utworzono komissyę z referentów, pozostających przy Ogólnem zebraniu senatu pod prezydencyą jednego z senatorów. He-roldya królestwa zachowała wewnętrzną swą or-ganizacyę i pozostała jako osobna instytucya przy ogólnem zebraniu Warszawskiego Departamentu Senatu. Ogólne zebranie miało swą Osobną kancelaryę pod zarządem naczelnego prokuratora. Attrybucye, nadane ogólnemu zebraniu Warsz. departamentów, służyły mu tylko do roku 1861, przez postanowienie bowiem Najwyższe z dnia 26 marca tegoż roku przywróconą została Rada Stanu Król. Pols., do której attrybucyj, z mocy art. 3-go należały między innemi sprawy, które podlegały dotąd rozpoznaniu Ogólnego zebrania Warsz. départ, rządz, senatu, — W departamentach, oprócz senatorów, zasiadali członkjwie senatu, mianowani z pośród sądownikow. Departamenty dzieliły się na wydziały, które posiadały przewodniczących, mianowanych na przedstawienie namiestnika. Do departamentu dziewiątego należało rozpoznawanie spraw cywilnych z odwołania się od wyroków sądu apellacyjuego. Przeszły do niego attrybucye, jakie służyły Izbie Sądu Najwyższego, Wszelkie zatem sprawy miały być odtąd rozstrzygane przez departament ostatecznie i żadne odwołanie się od wyroków dep., a nawet i wydziału, nie służyło. Wyrok poczytywany był za ostateczny, gdy zapadł jednomyślnie, lub gdy większość */₃ głosów oświadczyła się za wnioskami prokuratora. Jeśli nie było jednomyślności, ani takiej większości, sprawa musiała być wprowadzoną powtórnie przed powiększonym kompletem. Kompetenoyi X Dep. podlega-

ły sprawy kryminalne, wskutek odwołania się prokuratorów lub skazanych od wyroków sądu apella-cyjuego, do niego również należało rozpoznawanie skarg na wyższych urzędników sądownictwa kryminalnego, Co do wydawania wyroków kierowano się temi samemi zasadami, jakie były określone dla dep. cywilnego. Prokuratoro wie naczelni obowiązani byli do dawania wniosków we wszystkich sprawach cywilnych i kryminalnych, sądzonych przez senat. Każdy departament miał swoją osobną kancelaryę i jedno wspólne Archiwum pod nazwą Warszawskiego Głównego Archiwum Senatu. W roku 1876 została zaprowadzoną w Król. Polakiem reorganizacya sądownictwa z zastosowaniem do tutejszych sądów Ustaw sądowych z roku 1864 z pewnemi tylko zmianami. Wówczas departamenty IX i X zostały zwiaięte, a na czele sądownictwa tutejszego postawiono Izbę sądową warszawską i departamenty kasśacyjne Senatu. Wszystkie sprawy, jakie zostały nieosądzone przez IX i X dep. Seuat i, przeszły poi rozpoznanie Izby sądowej, bez możności odwołania się od jej wyroków do Senatu.

Departamenty Rady państwa. Rada państwa w Rossyi otrzymała nową organizacyę w r. 1842, która z niewielkiemi zmianami istnieje do dnia dzisiejszego. Dzieli się ona na cztery departamenty: departament praw, departament do spraw wojennych, departament do spraw cywilnych i duchownych i departament ekonomii państwa. W roku 1882 utworzono przy radzie państwa wydział kodyfikacyjny, który następnie został włączony do kanoelaryi państwa. Nominacye prezesów departamentów i oznaczenie, którzy członkowie i w jakim departamencie mają zasiadać, ponawiają się na początku każdego półrocza w formie ukazów imiennych. W departamentach zasiadają tylko członkowie stali; tutaj załatwia się ostatecznie niektóre sprawy mniejszego znaczenia, a oprócz tego przygotowuje się materyał do obrad na ogólnem zgromadzeniu, odpowiednio do rodzaju spraw. W departamencie praw opracowuje się wszystko to, co stanowi przedmiot prawa; w departamencie do spraw wojennych—wszystko, co dotyczy ministeryum wojny i marynarki; departament do spraw cywilnych i duchownych obejmuje: ministeryum sprawiedliwości, zarząd kościelny i policyjny; departament ekonomii państwowej—sprawy: przemysłu, handlu i finansów, oświaty, ciężarów ziemskich, kasowości i rachunków. Mińistrowie nie są obowiązani uczestniczyć koniecznie w posiedzeniach departamentów przy rozstrzyganiu kwestyj, dotyczących ich zarządów, mają jednak prawo brać w nioh udział. Departament, uznając za potrzebne osobiste wyjaśnienie ministra, może go wezwać na posiedzenie. Jeśli minister nie zgadza się z u-chwałą dep., to może w ciągu dni siedmiu złożyć piśmienną opinię, i dep. albo zmienia swą decyzyę, albo poddaje kwestyę pod rozpoznanie ogólnego zgromadzenia. Tylko kwestye przedsięwzięcia środków w wypadkach nadzwyczajnych nie ulegają

S. L.

ris* t. XII (1886) str. 71-86.

» , 8-12 „    „    23

»    »20 n

» » »16 »

przedwstępnej ocenie départ.—(Ob. Rada państwa).

De Partibus Jacobus, ob. Despars J.

Depaul Jan Anna Henryk (* d. 26 lipca r. 1811 w Morlaas [BasseE-Pyiénées],—f w Paryżu w październiku r. 1883), akuszer francuski. Nie posiadająo środków do kształcenia się wyższego, został uczniem kupieckim w 17-m roku życia, lecz, odziedziczywszy po jednym ze swych krewnych dość znaczny majątek, porzucił zajęcie handlowe i zapisał się na wydział lekarski paryski; ukończył go w r. 1840 jako doktor medycyny, został natychmiast ordynatorem kliniki położniczej i na stanowisku tern pozostawał przez trzy lata. W r. 1847 zdobył sobie, przez świetny konkurs, katedrę profesora przybranego (agrégé) położnictwa, a w 1873 posadę chirurga szpitali paryskich. Przez czas pewien prowadził, zastępując prof. Dubois, klinikę położniczą, w r. zaś 1861 został jej dyrektorem oraz profesorem zwycz. położnictwa. Od r. 1852 był członkiem Akademii med. Należał w swoim cza sie do grona najświetniejszych profesorów wydziału lekarskiego paryskiego i słynął jako mówca wyborny. Pisarzem był bardzo wielostronnym i płodnym; największe wszelako uznanie uzyskał przez dwie prace następujące: „Traité théorique et pratique de l'auscultation obstétricale“ (Paryż 1847) i „Leçons de clin'que obstétricale professés à l’hôpital des cliniques“ (tamże 1872 — 1876). Od r. 1874 do 1881 wydawał „Archives de tocologie, des maladies des femmes, etc.“ zasila-jąo też wydawnictwo to pracami swemi. Por. „Archives de tocologie“ t. X (1883) str. 644—648 i „Bulletin et mém. de la Société de chir. de Pa-

Dr J. P.

Depekoracya (z łacińskiego peeus bydło, pe-corosus obfitujący w bydło), wyrażenie użyte przez prof. Lambl’a w Pradze, na oznaczenie jego teoryi, bardzo głośnej swego czasu, mianowicie w latach 1876 i 1877. Teorya ta polega na twierdzeniu, że w miarę zwiększania się intensywności gospodarstwa, ilość i jakość utrzymywanego bydła musi ulegać stopniowemu zmniejszaniu się, dopóki nie nadejdzie chwila, w której uprawiane będą tylko rośliny, służące bezpośrednio na pokarm dla ludzi, wskutek czego, dla braku łąk wziętych pod uprawę rolną i roślin pastewnych, hodowla bydła musi zupełnie ustać. Twórca tej hypotstyoznej teoryi u-siłuje ją uzasadnić Darwinowską teoryą walki o byt, w której brutalna siła zwierzęca musi uledz inte-ligencyi człowieka. Prof. L. w następujący sposób dowodzi słuszności swoich poglądów: „Na pewnej, ściśle ograniczonej przestrzeni produkcyjnej ziemi może być otrzymana pewna tylko, ograniczona ilość produktów spożywczych: zatem i liczba ludzi i zwierząt żywiących się temi produktami również musi być ograniczoną; gdy zatem u-stanie dowóz paszy z dalszych okolic, znajdujących się w takiem samem położeniu, bydło z konieczności pierwsze musi ustąpić ludziom prawa i możności wyżywienia się. Jako dowód, przytacza L. obrachowanie, jaka waga żywa ludzi i zwierząt przypada na 1 hektar przestrzeni w rozmaitych krajach Europy i dochodzi do wniosku, że w 14 krajach Europy w okresie czasu od r. 1857 — 69 liczba koni wzrosła o 1 100 000, a kóz o 400 00 ), lecz ilość bydła zmniejszyła się o 1 800 000, owiec zaś o 9 000 000 sztuk, ilość zaś świń pozostała mn;ej więcej w mierze. Zaludnienie zaś w przeciągu tego samego okresu wzrosło o 13 milionów głów. Z liczb tych L. oblicza dalej, że na 1 hektar uprawnej przestrzeni przypada: w Saksonii 9 kg. ludzi więcej a 1 kg. bydła mniej „ Austryi 5 „ Francyi 1

zaś specyalnie w Austryi: w Wyższej Austryi 11 kg. ludzi-{-a 8 kg. bydła— „ Salzburgu „ Czechach na Morawach

Prusy i Rossya wykazują jednakowe liczby przyrostu, w innych zaś krajach liczba ludności, wyrażona w kilogramach, wzrosła, bydła zaś się zmniejszyła. Sekretarz generalny stowarzyszeń rolni-czyoh w Saksonii przyznaje słuszność tym obliczeniom, o ile one dotyczą tego kraju. Twierdzi on, że w okresie czasu od r. 1839 do 69-go ilość jednostek wagowych bydła absolutnie wzrosła o 28.4%; na 1000 hektarów przyrost ten w pierwszym ter-cyale wynosił 11.7%, w drugim 2.8%. w ostatnim 5.9%, a jednocześnie produkeya nawozu wzrosła o 54% Lecz obrachowując to na 1000 głów ludności okazuje się, że pomimo tego absolutnego zwiększenia się, żywa waga bydła z 2 555 cent. spadła do 2 220 cent. Więcej ludności o 48%, bydła o 16%, a żywej wagi o 28.4% wykazuje, że w stosunku do ludzi ubyło bydła 25.5%, a żywej wagi 13.5%. Nowe te poglądy wywołały żywą polemikę, która wszakże obecnie nie przedstawia interesu. Nie warto budować gmachu na tak chwiejnych liczbowych podstawach, gdy i dzisiaj jeszcze statystyka bydła nie może nam dostarczyć zupełnie wiarogodnych danych, a liczby przez nią dawniej podawane, zwłaszcza co do żywej wagi, zupełnie były błędne. Zresztą nigdzie dotąd w Europie ludność nie wzrosła do takich rozmiarów, aby z tego powodu nie można już było utrzymywać bydła. Warunki takie znaleźlibyśmy chyba w niektórych okolicach Państwa Chińskiego; w Europie Anglia najlepszy daje dowód, że wraz z zaludnieniem wzrasta też ilość i jakość bydła; prof.

L. też w swoich obliczeniach nie dotyka stosunków angielskich.—Zastanawianie się nad pytaniem, kiedy nastąpi chwila, w której zwierzęta chowane dla braku miejsca ustąpić będą musiały przed człowiekiem, jest w obecnej chwili również bezce-lowern, jak obliczanie: na jaki czas jeszcze wystarczą na potrzeby przemysłu pokłady węgla kamiennego rozsiane na całej kuli ziemskiej? Zadaniem rolniotwa jeBt produkowanie surowych materyałów i artykułów spożywczych, Im więcej ludność wzrasta, tern więcej przemysł się ożywia i tern więcej produkuje w obu tych kierunkaoh. Obojętną jest rzeczą, jakie mianowicie artykuły spożywcze,

St. Rew.

Dr J. P.

zwierzęce czy roślinne, dana miejscowość produkować może, to tylko jest pewnem, że dotąd nigdzie w Europie nie zachodzi potrzeba zmniejszania ilości bydła, z powodu braku produkcyjnie dającego się zużytkować pokarmu.

Dependent W dawnej Polsce był to pomocnik mecenasa albo patrona, czyli adwokata; czasem bywał on aplikantem i sam później zostawał obrońcą sądowym; często też do śmieici utrzymywał się tylko z dependenctwa. Od swego prynoypała rzadko dostawał pieniężne wynagrodzenie; powszechnie był tylko na jego stole, a pomieszkanie i ubiór musiał sobie obmyślać z akcydensów, to jest z drobnych podarunków, które klienci, a jak wtedy u nas zwano pacyenci, przy polecaniu spraw adwokatowi lub odbieraniu od niego pap erów, nie bardzo hojnie, bo tylko w kilku złotówkach, czynić byli zwykli. Dependent ekspedyował wszystko u obrońcy. Kiedy mecenas czy patron występował przed sądem z wywodem skargi lub odpowiedzią, dependent stał za nim z artykułami praw, które przy cytowaniu przez obrońcę zaraz czytał. Za przewinienia dependentów w czasie trybunału mecenasi byli odpowiedzialni i karę w grzywnach ponosić musieli. Słynęli w pa-lestrach ci dependeci z dzielnego władania szablą; byli to prawie wszyscy zawołani rębacze i nieraz na sejmikach ważne odgrywali role

Depesza (z francus. dépêcher = spieszyć), znaczy w ogólności list pospieszny, pilny, czy to prywatny, czy rządowy, jakie dawniej wysyłano, pierwsze przez umyślnych kuryerów pocztowych, drugie zaś (w Rossyi), przez tak zwanych feldje-grów, którzy z niemi powinni byli bez wytchnienia dzień i noc pędzić końmi kuryerskiemi do celu wskazanego. Po zaprowadzeniu komunikacyi telegraficznej potrzeba takich kuryerów, feldjegrów ustała, a depesze wraz zieh nazwą zastąpiły telegramy. Depesze w prawie międzynarodowem są to listy z wiadomościami, dotyczącemi spraw publicznych, wysyłane przez ambasadora do swego rządu, albo przez niego od swej zwierzchniej władzy otrzymywane. Depesze takie wysyła do ambasadora minister spraw zagranicznych, często z poleceniem zakomunikowania ich treści ministrowi spraw zagranicznych obcego państwa, który odpowiedź na nie daje za pośrednictwem właściwego posła tegoż państwa. W D-ach sekretnych używa się pisma cyfrowanego. We Francyi r. 1630 była u-stanowioną sekeya rady królewskiej, zwana „Conseil des dépêches”, dla wewnętrznej administracyi państwa. Rozwinęła się ona w późniejszy gabinet. * Depilaoya, Epilacya, usunięcie, wyskubywa-nie, wygubianie, pozbawianie włosów za pomocą środków rozmaitych. Od niepamiętnych czaBÓw istniał zwyczaj usuwania włosów, porastających pewne okolice ciała. Wiemy, że kapłani staroegipscy pozbawiali się wszystkich włosów, na głowie i ciele rosnących (Philo. „De circumcisione*; Opera

ed. T. Mangey, Tom II, str. 211), inni zaś ziomkowie ich wygubiali powszechnie zarost na częściach płciowych tylko; zwyczaj ten panował również w Azyi Mniejszej, Syryi i Persyi; stamtąd rozpowszechnił się pomiędzy Orekami i Rzymianami, a we Włoszech podobno przetrwał nawet częściowo do wieku XVII. Za czasów naszych panuje dotąd na całym muzułmańskim Wschodzie, oraz pomiędzy niektóremi narodami murzyńskiemi i malaj-skiemi; poddają mu się przeważnie tylko kobiety. Grecy i Rzymianie dokonywali depilacyi, nietylko za pomocą brzytwy, ale posługiwali się i plastrami smołowemi (dropax), które nakładano na miejsca obrosłe iodrywauo gwałtownie, gdy włosy do nich mocno przylgnęły; albo tóź stosowali środki chemiczne (psilothra), łagodniej daleko działające, nadto posługiwano się jeszcze szczypczykami, któremi wyskubywano włos po włosie. Miejsca, włosów pozbawione, gładzono następnie pumeksem, nacierano olejkami lub maściami wonuemi, nakoniec posypywano pudrem, z mąki bobowej sporządzonym. Czynności tej w Rzymie cesarskim podejmowały się niewiasty, zwane „ustriculae“, wykonywające swe rzemiosło przeważnie w łaźniach publicznych. Obecnie muzułmanka, wychodząca za mąż, musi części swe rodne oczyszczać z wszelkiego zarostu, jako i dbać o to, żeby włosy na nowo nie porastały ; uskutecznia się to albo za pomocą plastrów smołowych, albo tóż za pomocą mieszaniny, złożonej z wapna, aury pigmentu i wody, zwącej się u Turków „Rusma“, u Persów zaś „Nureh“. Po zastosowaniu środków tych uzupełnia się usunięcie pozostałych jeszcze włosów szczypczykami. Mężczyźni rzadziej poddają się bolesnej tej operacyi. Po bliższe szczegóły odsyłamy ciekawych do dzieł następnych: Sonn i ni „Voyage dans la haute et basse Egypte“ etc. (Paryż rok 7 [1799]) T. I str. 306 i na8t.. — G. Rosenbaum „Geschichte der Lustseuche im Alterthum“ (Halle 1845) str. 356—361 i H. Ploss „Das Weib in der Natur-und Völkerkunde“, wyd. II (Lipsk 1887), T. I, str. 166—168. W Europie D. wyjątkowo tylko stosowaną bywa przez niewiasty, chcące się pozbyć niepożądanego zarostu, ukazującego się czasem na wardze gór-néj brunetek, lub dla wygubienia puchu ciemnego, szpecącego ich ramiona. Używane bywają w tym celu depilatorya, w podobny sposób jak Rusma, z wapna i aurypigmentu przyrządzone. Za najlepsze i najmniej dla skóry szkodliwe uchodzi depi-latoryum Martinsa, oprócz niego są tóź w użyciu preparaty : Boudet’a, ColleyaiPlencka.

Depo (po francusku Dépôt), znaczy wogólno-ści skład, magazyn, służący do czasowego przechowywania rozmaitych przedmiotów rządowych lub publicznych. W handlu D. jest to skład towarów, papierów wartościowych; na drogach żelaznych, skład wagonów, lokomotyw i różnych materya-łów. Bywały również i dzisiaj są jeszcze D. wzorowych miar i wag przy departamencie handlu i przemysłu ministeryum finansów, D. remontowe, ko-misaryackie, pożarne. W Prusach nazwa D. oznacza hodowane w majątkach rządowych stadniny koni. We Francyi D. zowie się więzienie tymczasowe przy prefekturze policyi, w którem osadzają oskarżonych o mniejsze przewinienia, nie dłużej, jak na jedną dobę, to jest do pierwszej in-dagacyi; oraz D. żebracze (de mendicité), ustanowione w r. 1612 dekretem Ludwika XIII w ce-

ków zdolnych do pracy.

S. K.

lu ukrócenia żebractwa; są to właściwie domy robocze, c*yli zarobkowe, w których osadzają żebra-

F. R.

Depo wojskowe w Niemczech, Austryi i we Fran-cyi, jest to rodzaj oddziałów wojBka nieruchomych, które się w różnych czasach zwały rozmaicie: batalionami depowemi, kompaniami po mo-cniczemi, kompaniami zapasowemi. Ten rodzaj D., który potrzebny jest jedynie podczas wojny, w czasie pokoju istnieje tylko nominalnie i tylko dla piechoty, w której D. zwie się jej część, obejmująca radę głównego zarządu. Podczas wojny D. tworzy się z rozmaitych żywiołów każdego korpusu, pozostałych po odejściu jednostek taktycznych czynnych, na razie zmobilizowanych. Żywioły te składają się: 1) z oficerów komenderujących i administrujących, obowiązanych nadto stwierdzać liczebność oddziałów zmobilizowanych, za pomocą biura specyalnego, działającego na podstawie nadsyłanych codziennie przez owe oddziały wykazów;

2) z pewnej liczby osób, wyznaczonych do prowadzenia zarządu i ćwiczeń w części korpusu, która nie mogła być uruchomioną, t. j. składającej się z chorych, rekonwalescentów, lub z trudnością przychodzących do zdrowia, z robotników, urzędników biurowych i innych ludzi, nieodbicie do funkcyo-nowania D. potrzebnych, z nowozaciężnych, lub żołnierzy niedostatecznie wyćwiczonych. Przy D. znajdują się zwykle archiwa, warsztaty i magazyny. Rola D. poza ogólnym zarządem korpusów, polega: 1) na przygotowywaniu zasiłków dla części czynnej; 2) na przygotowywaniu i wysyłaniu zapasów wojennych jednostkom, prowadzącym kampanię; 3) na przyjmowaniu ludzi i bagaży, których te jednostki pozbyć się muszą.

Dépôt de la guerre, tak się nazywał, ustanowiony przy francuskiem ministeryum wojny za czasów Louvois (1688 r.), skład na zbiór wiadomości wojennych, planów kampanij, pamiętników z wojen dawniejszych i współczesnych, korrespon-dencyj między generałami i wogólnośei wszelkich dokumentów, odnoszących się, tak do strony naukowej militaryzmu, jak i do ruchu wojsk. Zbiór ten mieścił się pierwotnie w śpichlerzu przy pałacu wersalskim, skąd na początku wieku XVIII przeniesior o go do Pary ża i złożono bezładnie w domu inwalidów. W r. 1720 ustanowiono przy nim kilku urzędników i kazano im rozklasyfikować zgromadzone papiery, których było już wtedy z górą trzy tysiące tomów in folio. W r. 1761 znowu go umieszczono w Wersalu i rozszerzono przez połączenie z nim dotąd samoistnego Dépôt des cartes. Pod kierunkiem generała de Vault’a archiwum to wydało historyę wojen prowadzonych przez Francyę od 1677 do 1763 roku, w 125 tomach. W r. 1791 D. złożono znowu w Paryżu (na placu Vendôme), a Ludwik XV d. 25 kwietnia 1792 jego funkcye znacznie rozszerzył; Konwencya w roku następnym przekazała mu wykończenie ogromnej mappy Francyi Cassiniego, opracowywanej do owego czasu w obserwatoryum, a wkrótce potem otrzymało ono, z mocy postanowienia rady dobra publicznego, przeszło 100 000 map, pochodzących z klasztorów supprymowanych. Wreszcie r. 1798 założono przy niem bibliotekę, z którą 1822 połączono bibliotekę ministeryum. Najwa-źniejszem dziełem D. d. g. z nowszych czasów jest ułożen e mappy Francyi o skali 1: 80 000 (tak zw. Mappa sztabu generalnego). D. d. g. posiadało swój pamiętnik, bogaty zbiór pism z zakresu wojskowości i geografii, a w ich liczbie akta i pamiętniki z wojen rzeczypospolitej i pierwszego cesarstwa. Na zasadzie dekretu z d. 19 września 1850 r. i 14 czerwca 1852 zreorganizowane D. d. g. stanowiło piąty wydział sztabu generalnego ministeryum wojny i składało się z dwóch sekcyj. Pierwsza z nich opracowywała wszystko, co się odnosiło do przyjmowania i wydawania map i posiadała własne warsztaty: miedziorytniczy, fotograficzny, litograficzny, keliograficzny i drukarski; druga sekcya opracowywała historyę wojenną, statystykę wojskową i zarządzała biblioteką i archiwum. Dekret z d, 24 maja r. 1887 ustanowił pod tytułem Service géographique, zakład, który wykonywa wszelkie prace, odnoszące się do geodezyi, do sporządzania map i planów i odbywa studya nad udoskonaleniami, jakieby w tym zakresie można było wprowadzić. Tytuł więc D. d. g., jako nie odpowiadający przeznaczeuiu insty-tucyi, usunięto, attrybucye zaś jej rozdzielono pomiędzy service géographique i rozmaite biura ministeryum wojny.

Depolaryzacya, w fizyce zniesienie polaryzacyi światła; również usunięcie polaryzacyi galwanicznej elektrodów (ob. Polaryzacya).

Depoltowioze, (czes. Depotici), poboczna gałąź rodu Przemyśla w Czechach, której losy późniejsze mało są znane. Założycielem jej był Depolt lTeo-bald), syn ks. Wła dysława I i margr. Reiszki z Bergu. Przebywał on na dworze starszego brata swego, Władysława II (I), a cały żywot jego był ciągiem pasmem dowodów miłości i poświęcenia. Kiedy d. 25 kwietnia 1142 r. Władysław, porażony na Górze Wysokiej w Czesławeku, oddał mu w opiekę swą żonę, tron książęcy i Pragę, D. bronił ich przeciwko Konradowi Znaimskiemu, aż dopóki Władysław przy pomocy niemieckiej nie powrócił. W nagrodę za to otrzymał krainę Jemnicką na Morawach, później żupę Czasławską, Chrudimską i Wratysławską. Serdeczny ten stosunek nie zachwiał się nawet i wtedy, gdy Depolt, związawszy się z morawskim Wratysławem i Konradem, napadł był na biskupa Henryka Zdika i ściągnął za to na się klątwę kościelną. Władysław nakłonił go, aby się udał do Rzymu i wyjednał tam sobie rozgrzeszenie; a gdy w r. 1147 sam wyruszył na wyprawę przeciwko Krzyżakom, oddał mu w zarząd całą ziemię Czeską. Depolt sprawował rządy bardzo mądrze, starał się powściągać wichrzycieli krajowych i uwięził Sobiesława, syna Sobiesława I, który był wtargnął do kraju i ohciał tronem zawładnąć; potem odbywał różne ważne poselstwa do cesarza, a po pojednaniu się z nim Władysława, dowodził 1157 pomocniczym oddziałem czeskim przeciwko Polakom i śmiałym atakiem zdobył dla wojska cesarskiego przeprawę

St F.

przez Odrę pod Głogowem. W pamiętnej wyprawie włoskiej r. 1158, przeprawiwszy się ze swym oddziałem przez Addę, zajmował z nim prowin-cyę medyolańską dopóty, póki nie zbudowano mostu dla armii cesarskiej. I w późniejszych wyprawach dowodził teź pomocniczemi zastępami czeskiemi: mężnie się stawił w bitwie pod Carca-no r. 1160, a następnego pod Medyolanem; wszakże, gdy Medyolańczycy, uprosiwszy go o pośrednictwo, wyprawili za jego poręczeniem poselstwo do obozu cesarskiego, a tam je uwięziono, Depolt, oburzony tern, opuścił ze swym oddziałem cesarza i do Czech wrócił. Cesarz starał się przejednać go obietnicami i darami i dopiął tego, że Depolt w r. 1162 na czele 300 pieszych żołnierzy towarzyszył Fryderykowi, synowi Władysława, do Italii i był świadkiem spustoszenia Medyolanu, skąd, jak się Dobner domyśla, wywiózł znaczną zdobycz, a w niej świecznik z świątyni Salomona. W r. 1165 towarzyszył Władysławowi na dwór cesarski do Altenburga; w 1167 znów dowodził wojskiem Cześkiem we Włoszech, i tam d. 9 sierpnia padł ofiarą zarazy morowej. Kości jego przeniesiono do Czech, lecz niewiadomo, gdzie złożono. Żonaty był z Sybillą z Wittelsbachów, z którą miał dwoje dzieci: Jadwigę (f 1210) zaślubioną Fryderykowi, hrabiemu Brennu, iDepolta II.

Depolt II, syn D-a I, odziedziczywszy dzielnicę ojcowską, władał nią spokojnie, zachowując stosunki przyjacielskie z ks. Fryderykiem,który gorąco popie rał go w zajściu z biskupem praskim, Henrykiem. W roku wszakże 1185 stosunek ten się zachwiał z niewiadomych powodów; D., dotknięty klątwą przez biskupa, za obciążanie włości duchownych daninami, i zagrożony więzieniem, musiał ratować się ucieczką i przez lat cztery niewiadomo gdzie się obracał. Wrócił dopiero roku 1189 po wstąpieniu na tron Konrada i wysłany przez niego z posiłkami dla cesarza Fryderyka na trzecią wyprawę krzyżową, zmarł r. 1190 pod Ankoną, dotknięty morem. Pozostawił trzech synów: Depolta, Bolesława i Sobiesława. D. III, i brat jego, Sobiesław, byli, według podania, paziami na dworze księcia Brzetysława Henryka; po jego zgonie D., czy to dobrowolnie, czy też wygnany przez Przemyśla, opuścił Czechy i udał się na wyższe nauki do Magdeburga. Tam, z namowy Filipa szwabskiego, przyjął od niego Czechy w lenno, wrócił do kraju, złączył się z bratem Sobiesławem, który był w porozumieniu z przeciwnikami Przemyśla, i zorganizował w swej dzielnicy powstanie; ale Przemyśl je stłumił i wygnał obu braci. W roku wszakże 1205 przywołał ich na-powrót, przywrócił im odjętą wprzód dzielnicę, a nawet ją powiększył, i stale ich obdarzał swe-mi względami. Ale gdy w r. 1216 ogłosił prawo pierworodztwa, przez które Depoltowicze pozbawieni zostali nadziei dostania się na tron czeski, stosunki Bię zmieniły. D., korzystając z niechęci, jaką Przemyśl wzbudził przeciwko sobie w duchowieństwie i w biskupie praskim, pod pozorem, że się sposobi do wyprawy krzyżowej na Prusaków, zebrał wojsko, ale, zamiast na pogan, pociągnął z niem na wło-

Enoykl, Po wiz. Boite. Zesz. 119. T. IV.

ści królewskie, spustoszył je i utwierdził się w jakimś grodzie. Przemyśl nie przywiązywał do tego wielkiej wagi, starał się tylko, aby papież, Honory III-ci, nakazał biskupowi praskiemu zmusić D-a karami kościelnemi do wydania owego grodu. D. opierał się temu nakazowi aż do r. 1215, gdy z biskupem wrocławskim do Prus pociągnął. Powróciwszy z wyprawy, zachowywał się spokojnie, spodziewając się, że mu Przemyśl odda w udział Morawy, lecz kiedy ten, po śmierci Władysława, sam objął nad niemi panowanie, a po dwóch leciech oddał je młodszemu synowi swemu, Władysławowi, D. i Bolesław (Sobiesław zmarł około 1214), wystąpili zbrojno przeciwko niemu. O walce tej dość niejasno pisze Dali mil, koniec zaś jej był taki, że D. poległ w boju, a Bolesław w końcu r. 1223 musiał ocalenia szukać na Szląsku. Tam też schroniła się i wdowa po Depolcie, Adela Sulz-bachska, siostra książąt szląskich, Konrada i Henryka, z pięciu synami; Sobiesławem, Bolesławem, Borzywojem, Przemyślem i Depoltem IV. Bolesław starszy zmarł niewiadomo gdzie i kiedy; D. IV poświęcił się stanowi duchownemu i został kanonikiem w Magdeburgu; Przemyśl także zmarł dość rychło po matce; Sobiesław, Bolesław młodszy i Borzywój wstąpili do służby Henryka, księcia wrocławskiego, krakowskiego i głogowskiego. Bolesław 1223 walczył w Polsce, był dowódzcą załogi w twierdzy Bujno, poległ d. 9 kwietnia 1241 roku pod Lignicą w boju z Tatarami. Borzywój, sprawując straż w zamku szremskim z ramienia swego wuja, Henryka wrocławskiego, który był to miasto zagarnął z częścią Wielkopolski, uwięził tam przybyłego dla układów biskupa poznańskiego, za co Władysław Odonicz, zdobywszy zamek szturmem, kazał go zamordować r. 1238. Sobiesław trzymał straż w zamku lubuskim, towarzyszył księciu Henrykowi w wyprawie do Polski, r. 1225, a po zdobyciu Lubusza przez Ludwika IV, księcia Turyngii, mieszkał na dworze wuja swego. Ostatnią o nim wzmiankę spotykamy pod r. 1247. Dalsze ślady po Depoltowiczach znikają. — Porówn. Dobner »Histor. Nachrichten von dem herzogl. Geschlechts der böhmischen Theobalde“ (1787); H. Kohn »Die böhmischen Theobalde“ (w Mitt. des Verein f. Geschichte der Deutschen in B. Praha“ 1868); R. Kreutz »Dêpoltici z rodu Premyslova a osudy jejich“ (»Program slov. gymn. w Olomun-ci“ 1846).—(»Ottuv. Slov. naućny").    *

Deponentia verba, o. Czynno-bierne.

Deport (z franc.) oznacza różnicę kursu pewnego papieru procentowego w dwóch różnych terminach. Jeżeli przy interesach terminowych (na dostawę w połowie (medio) lub w końcu (ultimo) miesiąca), sprzedawca nie posiada walorów przez się sprzedanych, a nabyć odpowiedniej ilości natychmiast, dla zbyt wysokiego kursu, nie może, to ucieka się do prolongaty interesu zazwyczaj na miesiąc, opłacając za to różnicę pomiędzy kursem danego waloru w końcu jednego, a tymże kursem w końcu następnego miesiąca, która się nazywa déporté m.—Por. Report.

49

S. L,

Deportaoya (zesłanie). W systemacie kar, praktykowanych względem przestępców przez niektóre państwa europejskie, ważną rolę grała D. Miała ona na celu usunięcie jednostki szkodliwej z pośród danego społeczeństwa przez wysłanie jej do odległej miejscowości i uniemożliwienie powrotu. Więzienia nie czyniły zadość tej potrzebie z powodu braku pomieszczenia i znacznych kosztów utrzymania. Zesłanie, stosowane z początku do przestępców, skazanych za ciężkie przestępstwa, przybrało z czasem wielkie rozmiary, gdy niektóre państwa uznały za konieczne zastosować tę karę do przestępców politycznych. Częste przewroty polityczne wywoływały silną repressyę ze strony rządu względem ludzi odmiennych przekonań, którzy wyraźnie zaznaczyli niezadowolenie z położenia rzeczy w państwie w pewnym okresie czasu. Uznając wpływ takich ludzi za szkodliwy i mogący wywołać przewrót państwowy, starano się usuwać ich jak najdalej. Kara śmierci, którą tak szafowano podczas rewolucyi we P r a n c y i, nie mogła zadość czynić potrzebie ze względu na wielką ilość jednostek, których wpływ należało, w przekonaniu ówczesnego rządu, unicestwić. To też karę D-i spotykamy już w prawodawstwie francu-skiem z roku 1789 i 1791. Przeciwnicy przewrotu demokratycznego, nie chcąc się pogodzić z ówczesnym stanem rzeczy, musieli opuścić kraj, o ile zaś pozostali na miejscu, a niezadowolenie swe w jaki bądź sposób ujawnili, byli skazani na zesłanie do portu w Guyenne. Karze tej uległo po rewolucyi bardzo wielu księży, którzy nie chcieli wykonać przysięgi na konstytucyę. Z czasem jednak, a szczególniej z powodu, iż pobyt w porcie Guyenny okazał się niemożliwym ze względu na zdrowotność, kary zesłania prawie że nie stosowano; dopiero dekretem z d. 2 grudnia 1851 r. została kara ta przywróconą i odtąd mogła być wymierzana nie-tylko przez sądy, ale i wprost na mocy dekretu naczelnika rządu za przestępstwa polityczne. Jako miejscowości najodpowiedniejsze do tego celu wybrano Nową Gwineę, Nową Kaledonię, Kayeunę i Algieryę.—W Anglii zaczęto stosować D-ę za czasów królowej Elżbiety, lecz tylko względem włóczęgów i złodziei. Przez długi czas wysyłano zbrodniarzy do posiadłości angielskich w Australii, lecz później zaniechano tego z powodu prote-śtu ze strony tamtejszych wolnych kolonistów angielskich, natomiast uorganizowano zesłanie wewnątrz kraju w Poitland, w Portsmoutb, w Cha-tam i w Parkhurst. W Rossyi kara zesłania otrzymała szerokie zastosowanie, nie tylko w kodeksie, lecz i w systemacie kar administracyjnych. Kodeks karny z roku 1866 przy stopniowaniu kar wskazuje rozmaite stopnie i podziały kary zesłania do gub. syberyjskich, już to w połączeniu z ciężkie mi robotami, już też na osiedlenie i zamieszkanie tam bez prawa powrotu do kraju, a nawet Z ograniczeniem swobody wyjazdu do innych gubernij syberyjskich. Projekt nowego kodeksu karnego dla Rossyi, wyliczając w artykule drugim rodzaje kar, pomija deportacyę, jako samodzielną karę, a pozostawia tylko karę osiedlenia. Oprócz

gub. Syberyjskich, wyspa Sachalin służy jako miejsce pobytu i kary dla deportowanych. Oprócz tego dla zesłanych administracyjnie bywają przeznaczane często bardziej oddalone miejscowości w Rossy i Europejskiej. Zesłanie, jako kara dla zbrodniarzy zwykłych i przestępców politycznych, było przedmiotem gorącejdyskussyi w prasie europejskiej, szczególniej silnie powstawano przeciwko możności stosowania tej kary bez wyroku sądu. Kwestya ta była poruszona na kongresie międzynarodowym w Sztokholmie w roku 1878 i ponownie na kongresie więziennym międzynarodowym w Paryżu w 1895 roku. Postawiono tu bowiem do rozstrzygnięcia pytanie: czy w systemacie racy onalnym repressyi karnej wypada przyjąć zesłanie? Pomimo wymownych głosów przeciwników zesłania, kongres nie uznał za możliwe stanowczo potępić zesłania, szczególniej po przemówieniu prof. Laveilîé, który, zbadawszy osobiście wszystkie kolonie karne francuskie, a nawet i Syberyę, przyszedł do przekonania, iż zesłanie, jako kara wymierzana za zbrodnie z wyroków sądowych, powinna mieć miejsce, potrzeba tylko wprowadzić konieczne ulepszenia. Natomiast zesłanie, jako środek administracyjny usuwania jednostek, mogących wywrzeć szkodliwy wpływ na otoczenie pod jakim bądź względem, zostało stanowczo potępionem, nawet i przez tych, którzy uważali, że w systemacie kar deportacya powinna pozostać i na przyszłość. Należy koniecznie odróżniać zesłanie od wygnania z granic państwa; to ostatnie bowiem, pozbawiając jednostkę możności przemieszkiwania w kraju i powrotu do niego, nie pozbawia jej swobody w wyborze miejsca pobytu po za granicami kraju; gdy tymczasem przy zesłaniu określa się stanowczo miejscowość, której czasowo lub na zawszą zesłanemu opuścić nie wolno.

Depositum (depozyt), nazywa się w prawie rzymskiem kontrakt, zawarty przez danie rzeczy ruchomej trzeciemu, ażeby ten wziął ją pod swoją pieczę (custodia) i nieuszkodzoną zwrócił czasu Bwego dającemu, bez wszelkiego za to wy nagrodzenia. Czyniący skład zowie się d ep onens; przyjmujący zaś skład — depositarius i jest dłużnikiem. Depozytaryusz odpowiada za wierne i staranne rzeczy złożonych przechowanie; nie służy mu prawo używania onych, a w razie użytkowania dopuszcza się kradzieży (furtum usus). Zwykle stosunek ten obowiązkowy zawiązywał się między osobami w szczególnej zażyłości przyjaznej zostającemi, z których jedna drugiej ufa, pokłada w niej zaufanie. Dla tego zdrada zaufania w oddaniu powierzonej na skład rzeczy, zatracenie albo zatrzymanie jej, pociągało za sobą niesławę, bezecność (infamia). Jeżeli rzecz deponowana była u depozytaryusza w chwili niebezpieczeństwa, np. w chwili pożaru, rozbicia się okrętu, wtedy zowie się taka D.—składem koniecznym, nieszczęsnym (depositum miserabile). W tym razie skazywano depozytaryusza na zapłatę podwójnej wartości, jeżeli z jego winy rzecz uległa zniszczeniu.

Depozycya, w procesach kryminalnych tak się zwie każde zeznanie złożone przed sądem, bądź przez

nego.

świadków, bądź przez obwiniającego lub obwinio-

T. D.

Depozycya. 1. w prawie kościelnem, w śoisłem znaczeniu jest karą pozbawiającą duchownego na zawsze prawa spełniania obowiązków właściwych jego święceniu, czyli stopniowi. Kara więc ta dotykać może samych duchownych, a gdy jest całkowitą, t. j. wszystkich praw pozbawiającą, ma do siebie przywiązaną niesławę (infamia); że zaś jest dozgonną, tem samem pozbawia beneficyów, które tylko za pełnienie obowiązków są przeznaczane i do nich przywiązane. Według dawnej karno-ności deponowany nietylko utracał prawo do obowiązków i beneficyów kościelnych, ale nadto pozbawiony był przywilejów stanu duchownego, przechodził do społeczności osób świeckich (ob. Co inni u ni o laica), a często i klątwa powiększała tę karę; słowem, w skutkach D. równała się de-gradacyi. Ale od w. XII Bkutki t© przywiązane tylko zostały do degradacyi, w której rozróżniać poczęto prostą i uroczystą. Odtąd degradaoya uroczysta pociągała zupełne wyzucie duchownego z praw i przywilejów stanu, a degradacya prosta za jedno brana była z depozycyą, t. j. pozostawiała duchownemu, nią dotkniętemu, ogólne przywileje stanu duchownego; przy niej nie przechodził on do społeczności świeckiej, ale był za duchownego uważany ; stąd wyrazy depositio perpétua i degradatio verba-lis były jednoznaczne, a nawet dotąd mała pomiędzy niemi zdołała się ustalić różnica. Przez de-gradacyę bowiem prostą, czyli słowną, może być duchowny przywilejów ogólnych stanu duchownego pozbawiony, ale nie przez depozycyę. Więcej się różni D. od innych kar kościelnych, a mianowicie od p r y w a c y i, która pozbawia tylko urzędów i beneficyów posiadanych, ale nie czyni duchownego niezdolnym do posiadania ich na przyszłość, tak jak D. A térn bardziej jeszcze różni się od suspensy, gdyż suspensa jest zwykle karą poprawczą (medkinalis), a więc tylko czasową, a D. z natury swej jest karną (vindicativa) i dozgonną. Ponieważ D. nie wyrzuca ukaranego nią z grona duchowieńztwa i do społeczeństwa świeckiego nie przenosi, ale tylko pozbawia prawa wykonywania obowiąków duchownych i posiadania beneficyów, przeto deponowany ma prawo zachować szatę duchowną, używać przywilejów canonis i fori, a nawet ważnie, chociaż nieprawnie, tak ukarany mógłby spełniać funkcye swego święcenia i, jako kapłan, rozgrzeszać w potrzebie umierających, lub M3zę odprawiać. D-ę przeciwko biskupom dawniej mogły wyrzekać i synody prowincyonalne, lecz teraz tylko Papież; wszystkich innych duchownych karą tą dotykać może biskup, przez wyrok sądowy prawnie wydany, od którego ukaranemu służy prawo zwyczajną drogą appeliacyi. Toż samo prawo karania D-ą i zta-kiemiż zastrzeżeniami wykonywać może wikaryusz generalny, działający w imieniu biskupa (Donc. trid. ses. 13 c. 4 de. Ref.), i kapituła, czyli wikaryusz kapitularny sede valante, oraz przełożony zakonu względem swych zakonników. Wszakże, aby kary D-yi wolno było użyć, potrzeba sądownie dowiedzionych bardzo ciężkich i gorszących występków, jako to: dobrowolnego, z przygotowaniem, zabójstwa, krzywoprzysięstwa, kradzieży, cudzołóztwa, jawnej nieczystości (stuprum), pogwałcenia niewinności dziewiczej, życia gorszącego a niepoprawnego, nałoźnictwa, jawnej symonii i t. p. Biskup może, chociaż nie jest do tego obowiązanym, deponowanego duchownego, jeżeli niewątpliwe dowody pokuty i poprawy okazał i jeżeli występek jego zbyt ciężkim (crimen atrox) nie był, t. j. nie cięższym nad adulterium (C. At si ćlerici 4 de Judidis X 2,

1), powrócić do praw, jakie przez D-ę utracił, czy to całkowicie, czy w części. Toż samo uczynić może wikaryusz generalny biskupa i wika-rusz kapitularny. Ks. A. S. — 2. D. w liturgice oznacza pogrzeb, czyli złożenie zmarłego do grobu ; oznaoza też czas pomiędzy śmiercią a pochowaniem zmarłego ; stąd i rubryka mszału o Mszy żałobnej in die obitus seu depositionis do całej tej doby, choćby kilkudniowej, na korzyść zmarłego się rozciąga. — Ks. S. J. w „Encykl. Kość.« (T. III.)

Depozyt znany był jeszcze w prawie rzym-skiem, jako skutek umowy, z mocy której jedna ze stron przyjmuje rzecz na skład czasowy z obowiązkiem zwrócenia jej w oznaczonym terminie i w takim stanie, w jakim ją przyjęła. Kodeks Napoleona mieści przepisy, dotyczące tego przedmiotu w tytule „o składzie“. Przyjmujący rzecz jaką do depozytu powinien łożyć względem niej te same starania, jakie łoży w strzeżeniu rzeczy własnych. Nie jest on odpowiedzialnym jedynie za wypadki siły większej; nie może używać rzeczy, oddanej mu do D-u, chyba w razie wyraźnego zezwolenia właściciela D-u. Jeśli przechowanie D-u połączone jest z kosztami, to właściciel obowiązany jest zwrócić je. W obecnem pojęciu D. oznacza sumę pieniężną, w gotowiźnie lub w papierach procentowych, oddaną do przechowania i doręczenia już to osobie składającej D., jąż to osobie, dla której D. złożono, już wreszcie temu, komu prawnie należeć się będzie. Jeśli wierzyciel odmawia przyjęcia sumy, dłużnik może mu uczynić zaofiarowanie przez regenta a następnie złożyć pieniądze do D-u, a to uwalnia go od płacenia procentów od dnia zaofiarowania. Zdarza się często, że dłużnik nie wie, komu właściwie ważnie wypłacić sumę należy, w obec sporów lub uczynionych zapowiedzeń, wówczas składa ją do D-u sądowego celem postąpienia według prawa. W Polsce wzmiankę o depozycie znajdujemy już w Statucie Nieszawskim. Pierwotnie D-a przechowywały się w sądach, w kościołach a nawet w skarbcach królewskich. Notaryusze również często byli depozytaryuszami. Po utworzeniu Banku Polskiego, na zasadzie art. 31 Ustawy z d. 17/29 stycznia 1828 r., kauoye i D-a sądowe, administracyjne, Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego i inne urzędowe, czy to w kasach magistratur lub u urzędników, regentów, komorników, kuratorów, słowem gdziekolwiekbądź z mocy dotychczasowych przepisów znajdować się mogły, nie mniej fundusze duchowne i instytutowe, towarzystwa ogniowego, stowarzyszeń emerytalnych i inne tego rodzaju —powinny były być wniesione do Banka Polskiego i odtąd nigdzie

S. L

indziej tylko w tym banku lokowane być musiały. Wielka liczba D-ów f powodowała konieczność utworzenia w Banku specyalnego wydziału depozytowego, przeważnie z urzędników, posiadających wykształcenie prawne, złożonego. Różnorodne kwesty e, jakie przy wydawaniu D-ów powstawały, zmusiły Banki do opracowania instrukcyi szczegółowej, dotyczącej tego przedmiotu. Po zamianie Banku Polskiego na Kantor Banku Państwa w roku 1885, wszelkie obowiązki, ciążące na byłym Banku Polskim z tytułu D-ów, włożone zostały na Bank Państwa. O ile deponowaną była w Banku gotowizna, Bank płacił od niej 2°/0ł które też nosiły nazwę procentów depozytowych. Z biegiem czasu nagromadziła się wielka liczba D-ów, co do których od dawna nie przedsiębrano nic ze strony osób interesowanych w celu odzyskania, i tym sposobem kapitały D-owe wynosiły w Banku około trzech milionów rubli w papierach procentowych i przeszło cztery miliony rubli w gotowiźnie. W roku 1893, pod datą 15 marca, zostały wydane przepisy o zmianie sposobu przechowywania D-ów i o przelaniu do skarbu D-ów sądowych, wniesionych przed 1/13 lipca 1876 roku. Z mocy tego prawa, znajdujące się w Warszawskim kantorze banku państwa na rachunku likwidacyi b. Banku Polskiego, wkłady pod nazwą D-ów sądowych, wniesione przed 13 lipca 1876 r. i nieodebrane, zostały przelane do skarbu wraz z narosłemi procentami. Osoby, któreby udowodniły swe prawa do D-u, mają być zaspokojone z funduszów skarbu. Żądania wydania D-ów przelanych do skarbu, powinny być wnoszone do Izby skarbowej Warszawskiej, ta zaś ze swej strony przesyła żądanie do opinii prokuratoryi w Królestwie Polakiem. W razie odpowiedzi nieprzychylnej, osoby interesowane mogą wytoczyć powództwo przed Sąd Okręgowy Warszawski, na zasadach ogólnych. Z mocy tego samego prawa D-a złożone po 13 lipca 1876 r. również zostały przeniesione do kas skarbowych, z zaznaczeniem, iż są to D-a osób prywatnych lub instytucyj. Ponieważ kasy skarbowe opera-cyami finansowemi się nie zajmują, przeto żadne już zgoła fundusze D-owe, znajdujące się w kasach skarbowych w gotowiźnie, procentów żadnych przynosić nie będą.

Depozytaryusz, ob. Depositum.

Depping Jerzy Bernard, historyk francus-ko-niemiecki (*1784 w Münster — f 1853 w Paryżu). W r. 1803 towarzyszył jednemu z emigrantów francuskich do Paryża, gdzie naprzód znalazł obowiązek nauczyciela w niektórych zakładach wychowawczych, potem studyował języki nowożytne, wreszcie pisywał artykuły do dzienników francuskich i niemieckich. Z dzieł jego zasługują na wymienię: »Merveilles et beautés de la nature en France“ (Paryż 1811, wyd. 9-te 1845); »Les soirées d’hiver“ (wyd. 3-e 1833, niemieckie 1831); »Voyage d’un étudiant dans les cinq parties du monde“ (1822,2 części); „La Suisse“ (wyd, 2-el824, 4 tomy); »Histoire des expéditions maritimes des Normands et de leur établissement en France au X siècle“ (1826, 2 tomy, 2 wyd. 1844, niemieckie 1829); „Histoire du commeroe entre l’Europe et le Levant depuis les croisades jusqu’à la fondation des colonies d’Amérique“ (1832 r. 2 t.); »Erinnerungen aus dem Leben eines Deutschen zu Paris“ (Lipsk 1832); „Les juifs dans le moyen âge“ (1834, wyd. 2 1844, niemiec. 1834); »Geschichte des Krieges der Münsterer und Kölner gegen Holland 1672—1674“ (Münster 1840). Oprócz tego D. prowadził dalej Liquet’a »Histoire de Normandie“ (Rouen 1835, 2 tomy) i opracował dla zbioru historycznych dokumentów najdawniejsze statuty rzemieślnicze miasta Paryża (1837), i zestawienie najważniejszych aktów Ludwika XIV, odnoszących się do zarządu miejskiego (1850—1855). Jego »Sam mlung spanischer Romanzen“ wydane po raz pierwszy r. 1817, ukazało się w drugiej edycyi pod tyt. »Romancero Castellano“ (Lipsk 1844 w 2 i, w trzeciej 1846).

Deprehensya, Z łacińskiego (deprehensio). oznacza złapanie, zdybanie np. złodzieja na gorącym uczynku. W procesie kryminalnym mówi się o forum deprehensiouis,

Deprekacya oznaczała uroczyste przeprosiny. W dawnej palestrze polskiej był zwyczaj, źe gdy który z adwokatów został publicznie w Bądzie obrażony, wówczas cała palestra miejscowa nie stawała w sądach, dopóki nie nastąpiły przeprosiny publiczna, czyli deprekacya, jak wówczas nazywano. W pospolitem znaczeniu używano nazwy tej, gdy była mowa o odwołaniu wypowiedzianego o kimś krzywdzącego lub obraźliwego słowa.

Deprès, de P r è s, D e p r s, des Près, ob. J o s q u i n.

Depressya (w hipsometryi). Mówimy o niej wtedy, kiedy część powierzchni lądu leży niżej poziomu morza, czyli — ma ujemną wysokość bezwzględną, i tak nazywamy samą tę część lądu. Prawie połowa Niderlandów leży niżej poziomu morza, byłaby więc zalana przez wodę, gdyby mieszkańcy nie ochronili jej tamami. W Afryce depressye leżą na południe wyżyny Berberyi. Pagórkowaty grzbiet, na 47 m. wysoki, oddziela tam Szott el Dżeryd, (który leży jeszcze na 15—20 m. nad pow. morza) od zatoki Gabes; następnie ku zachodowi rozciągają się depressye: Szott Gharsa (20 m.) i Szott Melghir (—30 m). Depressye te przez przekopanie kanału od zatoki Gabes mogłyby być za • lane przez fale morskie (stąd projekt francuski tak zwanego „Morza Saharskiego)“. Druga grupa depressyj afrykańskich leży we wschodniej części Sahary, na południe stepowej wyżyny Libijskiej. Trzecia grupa znajduje się na wybrzeżu wscbodniem w pobliżu cieśniuy Bab el Mandeb; najgłębszą jest tu depressya jeziora Assal (około—180 m.), w pobliżu zatoki Tedżura; jezioro to zostało odcięte od zatoki potokiem lawy, wyparowało w suchym klimacie i utworzyło pokład soli. W Ameryce Północnej, w pustyni Mohawe, Dolina śmierci (Death Valley), zniża się do—33, a dolina Coahuilla — do 90 m. Ale najroz-leglejsze i najgłębsze depressye leżą w Azyi. Najrozleglejszą depressyą jest tu kaspijska (— 26 m.), wspólna Azyi i Europie, najgłębszą —

W, N.

S. K.

Gher (dolina Jordanu i Morza Martwego), powstała WBkutek zapadnięcia „fosowego“ (Grabenversenkung): tutaj dolina jeziora Merom leży jeszcze na 83 m. nad pow. morza, ale jezioro Tyberyadzkie leży już na—212, a morze Martwe na—394 m. Dalej na południe, w Wadi el Araba, powierzchnia wznosi się znowu nad poziom morza (Supan „Pby sische Erdunde“; Hartmann „Abessinien“; Berghaus „Physikalischer Atlas“ nr. 2). W ostatnich czasach odkryto (bracia Grum Grzymajło) nową depressyę we wnętrzu azyatyckiego lądu, mianowicie: depressyę LukczuńBką na południu Tian Szanu na obszarze Turtanu; głębokość jej obliczył Tillo na— 50 m. z przypuszczalnym błędein±25 m. („Peterm. Mitt.“ 1891); następnie Roborowski odkrył, że na wschód stąd ku Chami jezioro Szona-nor leży je-jeszcze niżej, mianowicie, stanowi depressyę na — 150 m. (Wiadomości C. R. Tow. Geogr. 1894 r. II str. 254). Wreszcie stwierdzono wątpliwy przedtem fakt, że jezioro Eyre w Australii stanowi depressyę: poziom jego przy wodzie niz-kiej leży na 12 m; stacya Stuarts Creek, na południe od jeziora, leży jeszcze blizko na — 8 m., sąsiednie jednak jezioro Torrens wznosi się już na 30 m. nad poziom morza.—(„Peterm. Mitt”. 1894 str. 152).

Depressya, t. j. zniżenie, w szczególności w a-stronomii D. horyzontu, albo pogłębienie poziomu, nazywa się kąt, jaki z linią poziomą ae (fig. 117) tworzy linia ac, poprowadzona od oka obserwatora do któregokolwiek punktu horyzontu. Pogłębienie to mieć należy na uwadze zawsze przy obserwacyach astronomicznych lub żeglarskich, gdy idzie o oznaczenie wysokości gwiazdy czyli wzniesienia jej nad poziom. Wysokość, w ten sposób zmierzona, byłaby prawdziwą, gdyby powierzchnia poziomu była zupełnie płaska; ponie waż wszakże oko zawsze nad poziom morza musi

a-

<ir

Fig. 117

być wyniesione, a sam poziom nachyla się za ku-listością ziemi, oko przeto spogląda nieco głębiej, a kąt, to pogłębienie mierzący, stanowi właśnie D ę. Z rysunku poznajemy łatwo, że kąt depressyi wzrasta w miarę, jak obserwator wznosi się nad poziom morza; dla oka, umieszczonego w punkcie b, jest D. większa, aniżeli dla oka znajdującego się w punkcie a. Wskutek D-yi kąt między zenitem a poziomem jest większy od 90°, a mianowicie przy wyniesieniu 3 metrów o 3.5', przy wyniesieniu 30 m., o 11', przy wyniesieniu 300 m., o 35', przy wyniesieniu 3 000 m. o 1° 50'. Dokładne oznaczenie D-yi ma szczególną wagę zwłaszcza w żeglarstwie, na morzu bowiem wysokości gwiazd mierzyć można jedynie względem poziomu pozornego, a stąd dopiero wyprowadzać wzniesienia gwiazd nad poziom rzeczywisty. Jeżeli promień ziemi oznaczymy przez r, a wyniesienie oka nad powierzchnię morza przez łi i obli-

V

czy my sin k—to D. d wynosi d=90° — k.

Można też D-ę zmierzyć bezpośrednio za pomocą przyrządu zwanego dipsektorem (ob.).

W meteorologii przez depre ssy ę zozumie się najmniejszość barometryczua, czyli obszar, w którym ciśnienie atmosferyczne jest mniejsze, aniżeli we wszystkich punktach sąsiednich, zatem środek wiru powietrznego, czyli cyklonu (ob.).

W fizyce nazywa się depressyą zniżenie, jakiemu, wskutek włoskowatości, ulega szczyt cieczy w rurce, której nie wilgoci (ob. Włoskowa-t o ś ć).

Dépret Ludwik (* 1837 w Lille), powieśeiopi-sarz i nowellista francuski. Napisał między inne-mi: „Rosine Passmore“ (1861), „Contes accélérés“ (1866); „Amours du nord et du midi“ (1866); „Maurice Legrandier“ (1872); „Contes de mon pays“ (1874); „Folle jeunesse“ (1885) i t. d. Pisze też studya i krytyki różnych objawów życia współczesnego, jak np. „Mémoires de n’importe qui“ (1875), „Comme nous sommes“ (1876), „Le voyage de la vie“ (1882), „Vous et moi“ (1887) i t. d. Treści podróżniczej są jego: „Windsor, le château“ (1863), „De Liège à Anvers“ (1866), „En Autriche“ (1869) i „Chez les Anglais“ (1879).

Depretis Augustyn, włoski mąż stanu (* wMez-zana pod Stradellą 31 stycznia 1813, — f w Stra-delli 29 lipca 1887). Studyował prawo w Turynie, poczem osiadł jako adwokat w stronach rodzinnych. W r. 1848 wybrany został i okręgu Broni deputowanym, Monarchista z przekonań, zasiadał jednak w parlamencie na ławach postępowej oppozycyi. Założył w Turynie dziennik „Pro gresso“, który później ustąpił miejsca dziennikowi „Diritto“. Jako specyalista w kwestyach finansowych, któremi się żywo interesował, D. zajął w izbie wybitne stanowisko i został jej wice-prezy-dentem. Po opuszczeniu Lombardyi przez Austrya-ków (1859) Cavour mianował go gubernatorem Brescii, a w roku następnym Garibaldi powołał go do Sycylii, gdzie powierzył mu prodyktaturę (22 lipca 1860). Na tem stanowisku D. usiłował pogodzić politykę Cavoura z polityką Garibaldiego oraz przyśpieszyć anneksyę wyspy, lecz zwalczany przez Cri-spiego, którego wpływu nie mógł przemódz, zmuszony był już we wrześniu podać się do dymissyi. W marcu 1862 otrzymał w gabinecie Rattazziego tekę ministra robót publicznych, którą jednak złożył w grudniu tegoż roku. W r. 1866, w chwili wybuchu wojny z Austryą, objął w ministeryum Ricasolego zarząd marynarki; niepowodzenia floty włoskiej, a zwłaszcza klęska pod Lissą, ściągnęły na niego ciężkie zarzuty w prasie i w parlamencie, które D. starał się odpierać, składając winę

f/i

ËÉÉ

Hml.

S K.

na swych poprzedników. Podczas rekonstrukcyi gabinetu przyjął tekę ministra finansów, którą utrzymał do 10 kwietnia 1867. Po śmierci Rat-tazziego, w r. 1873, D. został przewódzcą lewicy w parlamencie (t. zw. stronnictwa postępowców); 27 marca 1876 r. stanął na czele nowego gabi netu, jako minister finansów i prezydent rady. Wybory powszechne tegoż roku dały stronnictwu D-a olbrzymią większość, niebawem jednak w łonie lewicy poczęły się ujawniać niesnaski, które sprowodzały częste zmiany członków gabinetu; D. w ciągu następnych lat dziesięciu usiłował je zwalczać powagą swojej osoby. W marcu 1878 podał się do dymissyi, lecz zaraz ku końcowi tegoż roku, po upadku gabinetu Cairolego, stanął znowu na czele rządu, objąwszy kierownictwo spraw wewnętrznych. Wszakże już dnia 14 lipca 1879 zmuszony był złożyć urzędowanie. Następca jego, Cairoli, ofiarował mu tekę ministra spraw wewnętrznych w swoim gabinecie (listopad 1879).

MIM

'V:']

Mi

Fig 118. Depretis Augustyn.

Skutkiem koalicyi z grupami Crispiego i Nicote-ry rząd znalazł się w mniejszości w sprawie uchwalenia t. zw. prowizoryum; lecz ministeryum, dzięki nowym wyborom (1880 r.), zdołało się utrzymać do maja 1881, i wtedy dopiero upadło wskutek interpellacyi w kwestyi Tunisu. Po niefortunnej próbie Selli utworzenia nowego gabinetu, król Humbert powierzył je znowu D-owi, który odtąd zajął się gorliwie urzeczywistnieniem swej idei t. zw. transformizmu: pojmując dobrze niemożliwość wytworzenia trwałej większości rządowej z samej tylko lewicy, szukał poparcia dla swojego programu u prawicy i centrum. Pomimo całej trudności zadania, D., dzięki swej zręczności, rozumowi i umiarkowaniu, rozwiązał je w znacznym stopniu. Wrogie mu grupy lewicy, na czele których stali Crispi, Nicotera, Zanardelli i Baccari-ni, utworzyły koalicyę—t. zw. pentarchię, która nieraz poważnie zagrażała gabinetowi D-a. Gdy w marcu 1884 kandydat rządowy na prezydenta izby otrzymał nieznaczną zaledwie większość, D. podał się do dymissyi; król atoli jej nie przyjął i D. zatrzymał ster gabinetu. Toż samo powtórzyło się w czerwcu 1885, kiedy izba, nie wzruszając się zajęciem Massawy przez wojska włoskie, przyjęła budżet ministeryum spraw zagranicznych większością zaledwie czterech głosów. W r. 1887 niepowodzenia w Abissynii zachwiały mocno gabinet D-a. Minister spraw zagranicznych, hr. Robilant, ustąpił, i D. objął jego tekę; zarazem, nie znalazłszy już dostatecznego poparcia u prawicy i centrum, postanowił rozbroić pentar-chię, ofiarowując Crispiemu tekę spraw zagrauicz nych, a Zanardellemu—sprawiedliwości (4 kwietnia

1887). W kilka miesięoy potem D. umarł i rządy przeszły w ręce Crispiego. Skutki wykazały, że polityka transformizmu, której trzymał się D., oddziałała ujemnie na bieg życia parlamentarnego we Włoszech i wogóle była szkodliwą dla prawidłowego rozwoju instytucyj konstytucyjnych. W polityce zagranicznej, zwłaszcza względem Niemiec i Austryi, D. szedł za życzeniami króla; w sferze polityki wewnętrznej oddał krajowi znaczne usługi: zniósł kurs przymusowy, rozszerzył sieć kolei żelaznych, przeprowadził reformę wyborczą, skasował podatek od miewa i t. p. W życiu pry-watnem odznaczał się wysoką uczciwością i bezinteresownością.—Por. Santi „A. D. e il suo minist ero“ (Medyolan 1886)

Deprez Marceli, elektrotechnik francuski (* r. 1843 w Aillant-surMilleron, w departamencie Loiret). Kształcił się w liceum św. Ludwika i w szkole górniczej, a lubo w szkołach się nie odznaczał, ujawnił następnie wybitne zdolności wynalazcze. Uprościł mechanizm szufladki w maszynach parowych; z Arsonvalem zbudował bardzo czuły galwauo-metr aperyodyczny i obmyślił ampèremetr dogodny do pomiarów technicznych; urządził dogodniejszy przerywacz prądu w cewie indukcyjnej; ulepszył budowę machin dynamo-elektrycznyoh i zastosował metodę graficzną do bezpośredniej oceny rezultatów przez machiny te wydawanych. Największy wszakże rozgłos zyskał badaniami swemi i do świadczeniami nad przenoszeniem energii za pośrednictwem prądów elektrycznych. Sprawą tą zajmował się od r. 1880, kładąc nacisk głównie na konieczność odwoływania się do wielkich sił elektro-wzbudzających, aby odległość trausmissyi powiększyć. Doświadczenia te, na coraz większą skalę, prowadził w Monachium 1882 r., w Paryżu 1883, w Grenobli 1883, a zwłaszcza między Creil i Pa ryżem, na odległości 50 kilometrów, przy pomocy syndykatu finansowego, na którego czele stanął dom Rotszyldów. W ostatnich tych doświadczeniach siła elektro-wzbudzająca generatorów wynosiła 6 000 wolt, co stanowiło największe napięcie elektryczne, jakie do owej daty stosowane było. Prace D-a nie wydały wprawdzie rezultatów oczekiwanych, przyczyniły się wszakże znacznie do rozjaśnienia i posunięcia kwestyi przenoszenia energii,—Od r. 1886 jest D. członkiem akademii nauk w Paryżu.

Ed. W.

And. S.

W. S.

Deptak, koło obracane za pomocą stąpania zwierząt lub ludzi po jego zewnętrznym lub wewnętrznym obwodzie. Stąd nazwy deptak zewnętrzny i wewnętrzny czyli pionowy. Zewnętrzny był zwykle około 70 stopni do poziomu pochylony. Koło takie mocowano za pomocą ramion na wale poziomym. Było ono opatrzone szcze blami, po których zwierzę lub człowiek wspinając się, nadawał ruch obrotowy, a wał udzielał ruehu maszynie. Ten rodzaj motoru należy do historyi i posiadał wiele wad, oraz narażał zwierzęta i ludzi na łatwe kalectwo.

Deptford, dziś dzielnica Londynu w jego stronie południowo-wschodniej, przedtem miasto samodzielne, zanim go, jak tyle innych miejscowości, nie wchłonęła w siebie olbrzymia stolica W. Brytanii. Pierwotnie nazwa brzmiała Depeford (Dep, Deep=głęboki, ford=bród; por. franc, miasto Dieppe); używano także nazwy East-Green-wich, t. j. Zachodni Gr. dla różnicy od właściwego Greenwichu, od którego oddziela się D. strumieniem Ravonsbourne. Ludność tego przedmieścia Londynu wynosi około 100 000 głów. Znaj dują się tu starodawne warsztaty okrętowe marynarki królewskiej, których część obrócono na wspaniałe rzeźnie bydła na eksport; obok tego D. jest jeszcze głównem ogniskiem dla prowiantowania i armatury statków żeglugi oceanicznej; w tutejszych warsztatach okrętowych pracował czas krótki Piotr Wielki.

Deputacya. Podczas sejmu wielkiego terminem tym z dodatkiem „sejmowa“, oznaczano grono członków sejmu, wyznaczonych do wykonania czynności publicznej, najczęściej przygotowania projektów do praw. Były deputacye: interesów zagranicznych (zastępująca zniesiony departament do spraw obcych w Radzie nieustającej), do poprawy formy rządu, do sprawy miejskiej, żydowskiej, do egzaminu rachunków skarbowych i t. p. Po sejmie wielkim nazwę deputacyi nosiły grona obywateli, wyznaczonych przez władzę wykonawczą do pełnienia różnych czynności, jak: do przyjmowania ofiar, wydawania paszportów, opatrywania więźniów, rewizyi archiwów i t. p. Warszawa, towarz. przyj, nauk wyznaczyło D-ę do zreformowania pisowni (ob.). Ob. Polska, Sejm.

Deputacja od królewskiego Towarzystwa Warszawskiego przyjaciół nauk. Pod tą nazwą znana jest komisja, czyli D., wyznaczona w r. 1827 w Warszawie z pośród członków Towarzystwa przyjaciół nauk, do ułożenia projektu przepisów ortograficznych. Zadanie ustalenia pisowni polskiej podjęło Towarzystwo po raz pierwszy w r. 1814, gdy prezesem jego był Stanisław Staszic. Wyznaczeni jednak z grona Towarzystwa członkowie po-ruczonego sobie dzieła nie dokonali, z powodu przeszkód wkrótce po rozpoczęciu tej pracy napotkanych. Jedynym rozpoczętej czynności owocem była rozpiawa kś. Wojciecha Szwej ko wskiego „O samogłoskach ściśnionycb, czyli o znamionach nad samogłoskami“ (1816). Potrzebę zaprowadzenia jednostajnych zasad pisowni wywołało naprzód odstąpienie ogółu piszących od wielu przepisów, przez Kopczyńskiego zalecanych, któremi on podtrzymywać pragnął w piśmie i druku to, co było właściwością mowy, lub pisowni dawnej, a co ze spółczesnego języka żywego znikło bezpowrotnie. Do takich należało kładzenie znamion nad samogłoskami, których potrzeby naród już nie czuł, a na które Kopczyński najwięcej nalegał (np. dobra wola, słońce, pole, dobre, dobrego, dobremu i t. p.); także używanie znaku i lub y na wyrażenie spółgłoski j (np. iaki, źmiia, biię, filozofiia, móy, woysko, stryy i t. p.) i inne. Tego rodzaju przepisy znalazły przeciwników i w gronie Towa rzystwa Prz. nauk i w samym jego prezesie, Staszicu. Niektórzy z członków Towarzystwa występowali przeciw zasadom Kopczyńskiego przed publicznością i głos jej za sobą zyskali. Wprowadzenie w użycie przez Lelewela (r. 1811) znaku j zamiast y, na oddanie spółgłoski j, które znalazło poparcie u Franciszka Szopowicza (1814), Alojzego Felińskiego (1816) i innych, przyczyniło się również do tego, że pewne nieodpowiednie sposoby pisania dawne coraz bardziej wychodziły z użycia. Nawet gramatyka pozgonna Kopczyńskiego (1817 r.) nie była już w możności utrzymać tego, co było niewłaściwe lub sprzeczne z żywą mową ogółu. Wystąpienie Józefa Mrozińskie-go w r. 1821 z jego »Gramatyką języka polskiego“, książką naówczas znakomitą, a bardziej jeszcze z »Odpowiedzią na recenzję* dzieła jego (1824) [napisaną przez Krzyżanowskiego i Kucharskiego i w ówczesnej „Gazecie literackiej“ 1822 r. umieszczoną], przyczyniło się w znacznej mierze, do rozjaśnienia wielu pytań spornych z zakresu pisowni i badaniom nad językiem pewniejszą nadało podstawę. W takim stanie rzeczy Towarzystwo Prz. nauk uznało za stosowne wyznaczyć do przygotowania projektu zasad ortografji z grona swojego deputację, do której na walnym posiedzeniu d. 4 marca 1827 r. wybrani zostali: kś. Wojciech Szwejkowski, Ludwik Osiński, Feliks Bentkowski, Jan Kruszyński i Kazimierz Brodziński. Projekt przez tę deputację wypracowany miał być przez nią wniesiony pod obrady właściwych sędziów, a następnie przez Towarzystwo zatwierdzony. D., pragnąc się z zadania wywiązać należycie, zaprosiła do swej pracy Józefa Mro-zińskiego, który też był najczynniejszym w tym gronie spółpracownikiem. Wynikiem pracy D-i było dzieło zbiorowe,ogłoszone p.n. „Rozprawyiwnio-ski o ortografii polskiej, przez D-ą od król. Towarzystwa Warsz. Przyjaciół nauk wyznaczoną. W Warszawie, w drukarni Józefa Węckiego, 1830“, w 8 ce, str. XXIII i 588. Zawiera ono szereg rozpraw gramatycznych, napisanych przez poje-dyńczych członków D-i (str. 1 —537), oraz wnio ski D-i, pisowni dotyczące, z powyższych rozpraw wyprowadzone (539—563), nadto słownik ortograficzny. Z pomiędzy rozpraw najważniejsze są: Mrozińskiego »0 znamionach nad samogłoskami“ (46—106); tegoż ,0 końcowej samogłosce rzeczowników rodź. nijakiego: imię, plemię, brzemię i t. p. “ (107—127); kś. Wojciecha Szwej ko wskiego »Zastanowienie się nad zakońozeniem trybu bez-

A A. Kr.

okolicznego słów polskich biegnę, mogę, strzegę i t. p. z powodu rozprawy w tej materyi Feliksa Bentkowskiego“ (287 -295). Wszystkie zresztą prace, w dziele tym zamieszczone, wykonane były z sumiennością, jakiej ważność sprawy ogólnej wymagała. Zasady i pojęcia gramatyczne, poglądy na zjawiska i budowę języka, w rozprawach tych złożone, są wiernym odbiciem ówczesnego stanu nauki. Faktyczna strona przedmiotu, wiele spostrzeżeń językowych dokładnie tu zebranych i uporządkowanych posiada i dziś jeszcze wartość dla badacza; lecz strona teoretyczna, oświetlenie faktów, nie może już zadowolić dzisiejszych wymagań naukowych. Zrozumiałe jest to zresztą wobec znacznej odległości czasu, który nas dzieli od chwili wydania tej książki, i wobec tego faktu, że wiedza językoznawcza w ciągu ostatnich lat kilkudziesięciu znakomicie nowemi zdobyczami się wzbogaciła.—Po złożeniu Towarzystwu ukończonych prac swoich nad pisownią i ogłoszeniu ich drukiem D. została rozwiązana. Wypracowany projekt miał być następnie przez badaczów i miłośników języka publicznie roztrząśniouy, a dopiero po rozważeniu uwag i głosów wypowiedzianych, Towarzystwo miało zdanie swoje w tej mierze oświadczyć. Do takiego jednak rozpatrzenia złożonego projektu, jak wiadomo, nie przyszło z powodu zaszłych wówczas wypadków i rozwiązania samego Towarzystwa Prz. nauk. Tak więc projekt ustalenia pisowni pozostał tylko projektem. Z wniosków D-i w projekcie tym wyrażonych jedne do dzisiaj zgadzają się z wymawianiem ogółu i z zasadami naukowemi, inne zaś sprzeczne są z żywą mową większości i wymaganiom krytyki naukowej nie odpowiadają. Do pierwszych, t. j. przepisów, które moc swoją i wartość dotąd utrzymały, należą między innemi: kreskowanie ó, np. nóż, dół, osób, mógł i t. p.; pisanie ę na końcu wyrazów rodź. nijakiego, takich jak: ramię, imię, plemię i t. p., wbrew przepisowi Kopczyńskiego ; używanie zakończenia emi w narzędniku liczby mnog. na wszystkie 3 rodzaje, t. j. dobremi, wielkiemi... (Kopczyński zaś i tu zaprowadzał różnice rodzajów bez żadnej do tego podstawy); pisanie słów: kłaść, paść, prząść, jeść... przez ć końcowe, nie zaś przez dź, jak zalecał Kopczyński; używanie stałe »postaci j, wyrażającej brzmienie spółgłoskowe tam, gdzie dotąd pisownia nasza mieściła literę i, y,* np. jabłoń, już, słój, stryj, bij i t. p., zamiast: iabłoń, iuż, stryy..., jak uczył Kopczyński; i t. d. Do wniosków zaś nieodpowiednich żywemu językowi i z zasadami naukowemi sprzecznych zaliczają się: przepis kreskowania é »w 6-ym i 7-ym przypadku przymiotników w rodzaju nijakim, np. pięknćm dziełem, rzadkićm zdarzeniem“, zamiast używania stałego zakończenia ym w rodzaju męskim i nijakim (podobnie jak zakończeń -ego, -emu w przyp. 2-im i 3-im), jak to było zawsze w polszezyźnie i zgodnie z ogólną zasadą, nie tylko wszystkich języków słowiańskich, ale całej rodziny języków aryjskich, i wogóle wszystkich na świecie dotychczas znanych; wyrażanie brzmienia s w przyrostkach-stwo, -ski, jak zwycięstwo, francu-

ski... przez z zamiast przez s (nb. w wyrazach: boski, bóstwo, mnóstwo zalecono utrzymać s); wyrażanie końcowego brzmienia c w słowach: móc, biec, strzec... przez dz zamiast przez c, jak wymownie uzasadnił w swej rozprawie kś. Szwejkowski; dodawanie ł w imiesłowie zaprzeszłym, np. zjadłszy zamiast zjadszy; pisanie: Gerwazy, ewangelia zam. Gierwazy, ewangielja; podobnie oddawanie brzmienia spółgłoskowego j w wyrazach obcego pochodzenia, takich, jak: religja, Fabjan, komedja, Azja i t. p., raz przez i, drugi raz przez y (t. j. religia, komedya i t. p.), naprzekór oczywistej prawdzie, zamiast używania jednostajnego w obu razach znaku nie da się dziś usprawiedliwić żadnemi zasadami naukowemi; podtrzymywanie tego sposobu pisania ma swój powód jedyny w upodobaniu do starego nałogu; po za tym nie ma ani nawet pozoru słuszności; tak samo i inne niewłaściwe przepisy. — Pierwszy rozbiór krytyczny wniosków, przez D-ę ogłoszonych podał kś. Frau. Ksaw. Malinowski w r. 1859 w rozprawie p. n. »Zasady i prawidła pisowni polskiej przez D ę, od król. Towarzystwa warszawskiego Przyjaciół nauk wyznaczoną i t. d.“ (Poznań 1859, stron 92 wielkiej 8-ki; Odbitka z „Roczników Towarz. Prz. nauk“ poznańskiego). Z najnowszych prac dotyczących pisowni wyjaśnienia podają m. i. „Prace filologiczne“ t. IV, str. 327 —344. Dzisiejszy zaś stan sprawy ustalenia pisowni przedstawia pismo p. n. »Sprawa przyjęcia jednolitej pisowni proponowanej przez Akademję Umiejętności w Krakowie“, przez J. Baudouina de Courtenay, A. Briicknera, A. Kalinę, J. Karłowicza i A. A. Kryńskiego. Warszawa 1895, str. 27 w 8-ce; (Odbitka z t. V Prac filologicznych).

Deputacye wywodowe szlacheckie, czyli zebrania deputatów szlacheckich. — Urzędy kollegialne w guberniach Rossyi, gdzie istnieją instytucye spe-cyalne do spraw szlacheckich, ustanowione do prowadzenia ksiąg wywodowych miejscowej szlachty dziedzicznej na mocy patentu, nadanego 21 kwietnia 1785 r. na „prawa, wolności i prerogatywy“ przez cesarzową Katarzynę II. Podlegając w zakresie swych czynności wyłącznie kontroli departamentu Heroldyi Rządzącego Senatu, D. składają się z prezydującego marszałka szlachty gu-bernii, deputatów, po 1 z każdego powiatu, i sekretarza, obieralnych co 3 lata na zebraniach guber-nialnych szlacheckich. Chociaż regestrowanie szlachty w Rossyi (^BOpflHCTBo) rozpoczyna się w końcu XVII-go wieku, od czasu zniesienia sporów o m i ej -s c a (MhcTHHueCTBa) (ob), za panowania Cara Teodora Aleksiejewicza, — ściślejsze atoli odno-śue przepisy określone zostały powyższym patentem, i księgi wywodowe dotąd zachowują ustanowiony w 1785 r. następujący podział: do 1-ej części wpisuje się rody, nobilitowane przez panującego monarchę, oraz takie, które nie mogą wykazać swej pochodzistośoi od 1685 r., t. j. na cały wiek wcześniej od daty wydania cytowanego patentu. W 2-ej części mieszczą się rody, nabywające szlachectwo przez służbę wojskową swych przodków lub osobistą, do czego wystarcza obecnie stopień pułkownika w służbie czynnej. 3-oia część

zawiera osoby, nobilitowane wskutek otrzymania rangi rzeczywistego radzcy stanu, w służbie czynnej, orderu św. Włodzimierza lub św. Jerzego wszelkich stopni, albo innego orderu ruskiego 1-go stopnia. 4-ta część — cudzoziemskie rody szlacheckie, przyjęte do poddaństwa russkiego; 5-ta część—rody, posiadające tytuły książąt, hrabiów i baronów; wreszcie 6-ta — starożytne rody szlacheckie, których procedencya sięga bardziej odległych czasów, lub daje się udowodnić co najmniej od 1685 r. Do innych czynności Dy i należy naznaczanie, wspólnie z kołem marszałków powiatowych, opieki nad rozrzutną szlachtą, za trwonienie fortuny lub odstępstwo od wyznania panującego, udział w administrowaniu kaduków szlacheckich, spisywanie stanu służby osób, piastujących urzędy z wyboru szlachty, i, na mocy prawa z 1894 r., wydawanie pasportów szlachcie dziedzicznej, wpisanej do ksiąg wywodowych. Główne atoli zadanie D-yi, prowadzenie tych ksiąg, obejmuje w sobie inne, przedwstępne, czynności: przyznanie pochodzenia szlacheckiego, po rozpatrzeniu złożonych przez proszącego dowodów na piśmie, i wydawanie w potrzebnych razach stosownych dokumentów. Jakie są niewątpliwe dowody, według prawa, pochodzenia szlacheckiego, o tern się powie pod wyrazem Legitymacya szlachty (ob). Obecnie, gdy prawie wszystkie już rody szlacheckie dopełniły swej legitymacyi, przyznanie przez D-ę szlachectwa redukuje się jedynie do przyłączenia nowoprzybywających członków każdej rodziny do początkowego wywodu. Nie mając posiedzeń stałych, D. zbierają się stosownie do potrzeby, a wszelkie ich dekreta wymagają potwierdzenia departamentu Heroldyi. Wyjątek w tym względzie stanowią tylko sprawy o przeniesienie szlachty z ksiąg wywodowych jednej gubernii do drugiej i o dołączenie do wywodu osób zrodzonych po zatwierdzeniu rodu w szlachectwie. Co do 1-go wyjątku wiedzieć należy, że do ksiąg wywodowych wpisuje się wylegitymowaną szlachtę, posiadającą koniecznie przytem jaką bądź nieruchomą własność w gubernii; skoro zaś tej nie ma, to się ją wpisuje do ksiąg tej gubernii, gdzie jej przodkowie niegdyś byli posiadaczami. Osoby, posiadające census majątkowy w kilku guberniach, dający im prawo obierania w każdej z nich urzędników, na zebraniach gubernialnych szlacheckich, obowiązane są zapisać się do ksiąg wywodowych w każdej z tych gubernij. Z innej strony, otrzymujący nobilitacyę na mocy osobistych zasług, t. j. rang lub orderów, mają prawo wpisywać się do ksiąg gubernii według własnego wyboru. Przy dopełnianiu tej czynności zwykle się pobiera, na korzyść miejscowej szlachty, pewną opłatę pieniężną, uchwalaną na zebraniach gubernialnych, która nie powinna przenosić 60 rs. od każdego rodu. Wszystkie atoli powyższe przepisy, dotyczące re-gestrowania szlachty, legitymacyi, jak i porządku prowadzenia tych spraw w D-yi, ulegają pewnym zmianom w 9 guberniach zachodnich, gdzie inne pierwiastki się składały na utworzenie miejscowej szlachty, której dziejowe znaczenie i przywileje

Encyklop. Fotriz Ilustr. Zesz. 119. T. XY

były całkiem odmienne. W niektórych prowincyach Cesarstwa, jak n.p. Kraj Nadbałtycki, Bessarabia, Krym i Kaukaz, dotąd jeszcze zachowują się pe* wne, im tylko właściwe, przepisy legitymacyjne, charakteryzujące genezę tubylczej szlachty. Po przyłączeniu gubernij zachodnich do Rossyi, nie zaliczonej do klas opodatkowanych czynszowej i okolicznej szlachcie polskiej, w liczbie 218 025 osób płci męskiej,—zostawione były dawne prawa i prerogatywy, „na mocy przeszłych konstytucyj“, jak prawo głosu na sejmikach i zwolnienie od wszelkich poborów osobistych, służb i powinności, zgodnie z konstytucyą 1374 roku. Wyjaśniając to w Najwyższych Ukazach z dn. 19 marca (nr. 1889) i 12 kwietnia 1800 r., Rządzący Senat wyznaczył dla owej szlachty dwuletni termin, zaczynając od 1 stycznia 1801 r., na złożenie dowodów pochodzenia, z zastrzeżeniem, aby w ciągu tego czasu nie narażono jej „na egzekucye za ciężary publiczne“, a legitymującym się nie czyniono, przy rozpatrywaniu składanych przez nich dowodów, „najmniejszej trudności“, aby przez to nie utracili „należnego im prawa szlachectwa*. Gdy po wstąpieniu na tron cesarza Aleksandra I zniesiono pewne ograniczenia patentu z 1785 r., zaszłe za poprzedniego panowania, i nastąpiło jego potwierdzenie, wówczas dopiero rozpoczęło się systematyczne re-gestrowanie ludności szlacheckiej w D-acb, które się nazywały w Guberniach Zachodnich Izbami Szla-checkiemi. Rok 1831 przyniósł wielce znaczącą zmianę w dokonywaniu tej czynności, na mocy bowiem prawa z dnia .19 października t. r. rozkazano nazywać odtąd w aktach urzędowych wylegitymowaną szlachtę gubernij zaohodnioh nie mianem „szlachty*, — która to nazwa już od czasów Piotra Wielkiego ustaliła się była w języku rus-skim, — lecz „dworzan*; nielegitymowaną zaś, zamieszkałą na wsi, zaliczyć do kategoryi „j e d-nodworców* (ob.), a w miastach—do obywateli miejskich (grażdan). W rok znowu później, prawo z dnia 11 listopada 1832 r. podzieliło szlachtę na 3 kategorye, w celu prędszego jej zregestrowa-nia: 1) wylegitymowaną w D-i lub nie, lecz posiadającą majątki zaludnione, albo poddanych chłopów bez ziemi, lub czeladź dworską; 2) wylegitymowaną w D-i, lecz nie mającą wspomnianej własności i 3) nie legitymowaną i własności nie posiadającą. Temże prawem zakazano D-i wydawania nadal świadectw legitymacyjnych, bez potwierdzenia Heroldyi. Z kolei, na mocy innego prawa, z dnia 25 lipca 1833 roku, rozkazano nielegitymowa-nej szlachcie 1-ej kategoryi złożyć w ciągu dwóch lat dowody swego pochodzenia, pod karą zaliczenia jej po tym terminie do jednodworców. W końcu tegoż samego roku (29 grudnia) ustanowione były w Guberniach Zachodnich osobne komissye rewizyjne, w celu usunięcia nadużyć, wynikłych ze składania w niektórych D-ach wątpliwych dokumentów. Do obowiązku komissyj należała rewizya nie tylko zapadłych w D-i dekretów, lecz i samych dokumentów, na mocy których dekreta ferowano, a które zwykle zwracano po spisaniu postanowienia. W skutek tego, nowe prawo, z dnia 31 sierpnia 1838r.,na-

50

K. P.

bunały.

Deputowany (z franc, d ép u tó=-wysłany, członek deputacyi) najpierw nazwano tak we Francy i przedstawicieli departamentów, którzy z mocy ustawy Ludwika XVIII z d. 4 czerwca 1814 (Charte constitutioneile), tworzyli izbę poselską (Chambre des députés des departements); odtąd nazwa ta służy wogólności posłom sejmowym dla odróżnienia ich od posłów dyplomatycznych, ambasadorów.

And. S

kazało D-om zażądać od szlachty ponownie dokumentów, dla złożenia ich komissyom rewizyjnym w 3 lata koniecznie, pod karą wciągnięcia po tym terminie do osobnej listy szlachty possesyonatów, nie czyniących zadość temu prawu i przedstawić tę listę Senatowi do dalszej decyzyi, z 2 ej zaś strony zaliczyć niepossesyonatów do klasy jedno-dworców. Podobnież wyznaczono 3-letni termin do złożenia dodatkowych dowodów pochodzenia w He-roldyi, przez szlachtę, której legitymacya uznana tam była za niedostateczną, a to pod karą również zaliczenia po tym terminie do jednodworców tych osób, których dodatkowe dowody Heroldya uzna ze niewystarczające, z wyjątkiem szlachty, która posiadała zaludnione majątki jeszcze przed wpisaniem jej do ksiąg wywodowych. Wszakże wyznaczenie powyższych terminów uznano następnie za nieco pośpieszne, a wskutek tego, po zniesieniu ostatniego prawa, wydany został 21 listopada 1841 r. Najwyższy Ukaz, prolongujący do 1 stycznia 1844 r. ostateczny termin złożenia do D-yi i do Heroldyi wymaganych dowodów szlachectwa. Tymczasem skoncentrowanie rewizyjnej czynności spraw legitymacyjnych szlachty całego państwa w departamencie Heroldyi, który miał zatwierdzać dekreta D yj szlacheckich, wykazało z innej strony tę niedogodność, iż przewlekało bez potrzeby ostateczną w tych sprawach decyzyę; wyrazem zaś tego przeświadczenia był okolnik Senatu z dnia 20 lutego 1861 roku (nr 1803). Według brzmienia tego prawa, odtąd miały podlegać rewizyi Departamentu Heroldyi tylko początkowe dekreta o przyznaniu szlachectwa, późniejsze zaś dołączenia członków rodzin, zrodzonych po zatwierdzeniu onych, nie podlegając kontroli, ostatecznie tylko w D-aćh miały się załatwić. Wkrótce potem wypadki 1863 roku, wnosząc zamęt w niezakończoną jeszcze sprawę regestrowania szlachty, spowodowały całkowite na czas jakiś zawieszenie tej czynności w D-ach (na mocy prawa z dnia 4 lipca 1863 r. nr 5103); jednocześnie zaś na D. Gubernij Zachodnich włożono obowiązek przedstawienia Senato wi, na termin 1 marca 1864 r., szczegółowego wykazu, według danego schematu, wszystkich, nie-zakończonych, z jakiegobądź powodu, legitymacyj szlacheckich. W rezultacie ogłoszone zostało prawo z dnia 23 września 1864 r., zawierające spe-cyalne, obowiązujące dotąd, przepisy legitymacyi szlachty pochodzenia polskiego (ob.). Włożony na gubernialnych Prokuratorów obowiązek kontrolowania odtąd wszelkich dekretów D-yj, oraz ustanowienie Bpecyalnego podatku, wysokości 10 rs., od każdej legitymującej się osoby, tytułem opłaty do skarbu za wydawanie świadectw o pochodzeniu, były główniejszą nowością tych przepisów. Ze zwinięciem atoli urzędów tych prokuratorów, przy wprowadzeniu w 1883 r. Okręgów sądowych w Guberniach Zachodnich, nastąpił znów powrót do systemu, który istniał przed 1861 r., t. j., rozciągnięcie kontroli departamentu Heroldyi na wszystkie postanowienia, zapadające w D-ach. Do Bkładu tych ostatnich wchodzą obecnie urzędnicy od Korony, wskutek zawieszenia, przed laty prze-

szło 30, zgromadzeń szlacheckich. Wymieniony wyżej podatek, na mocy prawa z dnia 23 kwietnia 1892 r., został po 28 latach zredukowany do 5 rs. od każdej legitymującej się OBOby, zrodzonej po zatwierdzeniu przez Senat szlachectwa jej przodków, stosownie do ogólnie obowiązującej w całem państwie opłaty.

Deputat. Nazwę tę nosił obywatel wybrany przez szlachtę na tak zwanym sejmiku deputac-kim do zasiadania w trybunale. Wysyłani przez kapituły nazywali się deputatami duchownymi w odróżnieniu od świeckich.—Ob. Sejmiki i Try-

w. s.

De Quincey Tomasz (* 1785 w Greenhay pod Manchesterem — f 1859 w Edynburgu), pisarz angielski. Nauki pobierał w Oksfordzie, poczem na cza3 dłuższy osiadł w Kumberlandyi i zbliżył się do t. zw. lakistów (Szkoły jezior), a głównie do Wordswortha. W r. 1821, gdy względy materyal-ne zmusiły go do szukania zarobku, osiadł w Londynie i oddał się dziennikarstwu. Na tern polu, jako autor drobnych study ów i szkiców najrozmaitszej treści, drukowanych w »London magazine*, odrazu pozyskał uznanie. W r. 1827 przeniósł się do Edynburga i tu przebył aż do śmierci. Z pomiędzy pism jego największą mają wartość autobiograficzne »Confession of an English opium-ea ter”, drukowane najprzód w „London magazine“ (1821), później jako samoistna książka (1822), wysnute z osobistych wrażeń autora, który wciągnął się do używania opium jeszcze w Oksfordzie, a pó źniej bezskutecznie starał się zwalczyć w sobie ten nałóg. Podobnież na tle autobiograficznem zostały osnute jego »Autobiographical Sketches“ (1853) i wydane z papierów pośmiertnych „Suspiria de profundis.“ Inne jego prace są to szkice filozoficzne, teologiczne i literackie, krytyki, życiorysy i t. p. pisma. Wyszły one wszystkie w 14 tomach (Edymburg, 1853 —60); ostatnia edycya w 16 tomach (t-że 1891). Ekonomicznej treści jest »The logie of political economy“ (1844). Wybór szkiców wydał Masson (1888); „Memorials, lettres and other records“ — Japp (Lond. 1891). — Porówn. Page »Thomas De Q., his life and writings" (2 tomy, Londyn 1881).

Der, 1) D., Dêr, 1. mn. Diura, Arabska nazwa klasztoru, perska — bramy, twierdzy lub obozu; w połączeniu ze stosownym określnikiem wyraża nazwę wielu miejscowości w świecie mahometań-skim np. Derb end, Dżebel ed D. i t. p.—2). D„ Derr, miasto w Egipcie na prawym brzegu Nilu, ob. Deir.

Dera-Fütti-Chan, miasto w Indostaûskiéj pro wincyi Pendźabu, okręgu Deradżat, na prawym

And S.

And. S.

ludności zaś do 500 000.

And. S.

do El-Riâd.

And. S.

tygodnie.

And. S.

brzegu Indusu; 5 000 m-ców, którzy prowadzą handel opium i indygiem i trudnią się uprawą bawełny, trzciny cukrowej, oraz jedwabnictwem.

■Dera-Crhazi-Chan, miasto w Indostańskiój pro-wincyi Pendżabu, okręgu Deradżat, na prawym brzegu Indusu i przy drodze żelaznej do Multanu i Peszaweru, jest stolicą dystryktu czyli obwodu t. im , wyrabia jedwab i bawełniane tkaniny, prowadzi niemi handel, a także solą i zbożem, liczy około 25 000 m-ców. Obwód D. G. Ch. ma 11 700 m. □ i przeszło 400 000 m-ców.

Dera-Izmael-Chan, miasto w Indostańskiój prowincyi Pendżabu, okręgu Deradżat, na prawym brzegu Indusu 174™ nad p. m. jest stolicą dystryktu cz. obwodu t. im., prowadzi handel miejscowemi produktami z Afganistanem, wyrabia tkaniny jedwabne i bawełniane, liczy około 25, 000 m-ców. Obwód D. I. Ch. ma powierzchni 24, 075 m. □,

And. S.

Deradżat. Derajat (t. j. trzy namioty), dywi-zya, czyli okrąg w Indostańskiój prowincyi Pendżabu, po obu stronach środkowego Indusu, aż do łańcucha gór Solimana, obejmuje 45 792 km. □ i około 1 250 000 m-ców (1891). — Kraj na prawym brzegu Indusu jest pagórkowaty, miejscami nawet górzysty, na lewym przedstawia dość prawidłową równinę; grunt urodzajny spotyka się tylko w pobliżu Indusu, dlatego też brzegi tej rzeki gęsto są osiadłe. — Dzieli się na trzy obwody: Dera-Ghazi-Chan, Dera-Izmael-Chan i Bannu. — D. pośredniczy w handlu między Indostanem i Afganistanem.

Deraïe, D e r a j e h, niegdyś stolica państwa Wahabitów w Arabii środkowej, którzy, jako sek-ciarze islamu, ulegli prześladowaniu rządu egipskiego; Ibrahim pasza wyruszył przeciw nim z silnym oddziałem wojska w r. 1818, pokonał Wahabitów, a ich stolicę D., położoną w wązkiój rozpadlinie skalistej i liczącą do 60 000 m-ców, zdobył i zburzył do szczętu. — Dziś na miejscu tój osady sterczą ruiny dawnych budowli, oraz kilka lichych wiosek, stolicę zaś przeniesiono dalej na wschód

And- 8.

Doraźne, ross. Dieraźno, miasteczko w powiecie Rówieńskim, gub. Wołyńskiej, na lewym brzegu Horynia, na północ od stacyi dr. żel. Kle-wań. Należało dawniej do ordynatów Ostrogskich; książę Janusz Ostrogski fundował tu kościół w 1614 r. i osadził miasto, które złupUi i do szczętu spalili kozacy w 1649 r. Licha dziś ta 03ada liczy około 800 m-ców, w połowie żydów, posiada cerkiew prawosławną, kościół parafialny, przystań na rzece, garbarnię i ośm targów rocznie.

Derażnia, miasteczko w gub. Podolskiej, powiecie Latyczowskim, przy drodze żelaznej z Woło-czysk do Odessy, w miejscu, gdzie Wołk i Wołczek zlewają się razem w obszerny staw (prawe dorzecze Bohu). — D., pierwotnie wieś, należała do starostwa barskiego i wchodziła w skład dóbr stoło-wyoh królowej Bony. Zygmunt III, na prośbę starosty Żółkiewskiego, przemianował ją na miasto, które nadał prawem magdeburskiem. Później D.

nadana została Wyhowskiemu, hetmanowi kozackiemu, a następnie Lubomirskim, za których wzniesiono tu kościół katolicki drewniany (obecny murowany pochodzi z 1840 r.). — Następnie władają w D-i Ożarowscy, Ponińscy, a wreszcie bankier warszawski Tepper, który cały ten klucz nabył za 1 600 000 zł. p. od Adama Ponińskiego. — Samo miasteczko nie miało wielkiego znaczenia. Dopiero w połowie bieżącego stulecia ożywiło się zbudowaniem fabryki cukru (obecnie własność Towarzystwa akcyjnego), oraz browaru, mydłami, cegielni i gorzelni. — Liczba mieszkańców dochodzi obecnie do 2 500, przeważnie żydów. — Jest tu cerkiew prawosławna, kościół parafialny, należący do dekanatu Latyczowskiego, bożnica i targi co dwa

And S.

Derbe, w starożytności miasto w Azyi Mniejszej, w prowincyi Lykaonii, na wyżynie, ograniczonej z południa Taurusem Cylicyjskim; było re-zydencyą tyranów Antypatra i Amyntasa, oraz przypuszczalnie miejscem urodzenia Tymoteusza, ucznia Apostoła Pawła. Dziś w pobliżu dawnego D. leży nieznaczna osada Di wie.

Derband, Derb en t, miasto na zachodniem wybrzeżu m. Kaspijskiego, w obwodzie Dagestań-skim, w tym punkcie, gdzie góry Kaukaskie przysuwają się bezpośrednio do morza i w wązkim przesmyku tworzą jedyną komunikacyę między północą a południem. — Szła tędy naturalna droga, którą ludy płynęły z Kaukazu na równiny Scy-tyi i odwrotnie, z tego też powodu D. był kluczem, mogącym drogę tę zamknąć lub otworzyć, a posiadanie onego stało się celem pożądliwości różnych państw i ludów. — Znając wyborne położenie strategiczne tej pozyöyi, nadawano jój nazwę »bramy*, w starożytności nosiła ona miano „Py-lae Albaniae“, Persowie zwali ją „Bab-el-abiab“, tj. brama bram, lurcy — „Demir-kapu“, t. j. brama żelazna, — Przyrodzone warunki obrony zostały jeszcze wzmocnione sztuką, z trzech bowiem stron otoczono miasto wysokim murem, pozostawiając czwartą, od strony morza, otwartą,— Mur ten, na kilka sążni wchodzący w morze, wspina się coraz bardziej ku górze, okala cytadellę Naryn-Kale, jakby zawieszoną nad miastem i z drugiej strony opuszcza się znów stromo ku morzu. — Cytadela była niegdyś rezydencyą władzców Derbentu, obecnie zaś mieści w sobie władze wojskowe. —Lecz i takie obwarowanie miasta nie wydawało się dość bezpieeznem dla osłony od napaści hord dzikich lub nieprzyjacielskiego wojska, i dlatego zbudowano jeszcze mur inny, idący w głąb gór Kaukaskich, a długi około 100 km. (Dagestan i Dagh-bary). — Od najdawniejszych czasów miał tedy D. ważne znaczenie komunikacyjne, handlowe i wojskowe: w czasie pokoju zażywał dobrobytu i znajdował się w sta lie kwitnącym, w czasie wojen doznawał ciężkiego losu. — Przeważnie władała nim Persya przez swoich namiestników; szczególnie zaś dosięgnął świetnej epoki rozwoju pod Nuszyrwanem Sprawiedliwym, któremu miasto zawdzięczało wiele gmachów, mury obronne i wielki mur Dagh-bary. Pomimo silnego swego położenia i obwarowania, hordy Cba-

And. S. i Dr A. P

żarów zdobyły D. w 1240 r. i prawie doszczętnie go zniszczyły, przedtem zaś, jak również i potem, zajmowali go Arabowie, Turcy i TatarZy. — Za cara Fedora Joanowicza szach perski Emir-Hamze przyrzekł Rossy i D. za udzielenie pomocy przeciw Turkom, lecz obietnica ta nie była ziszczoną. W 1722 r. Piotr Wielki, korzystając z wewnętrznych zamieszek w Persyi, opanował miasto, pozostawił w niem załogę i mianował namiestnikiem imama Kuli- Beka, lecz w kilkanaście lat Nadyr-szach odebrał je napo wrót. — W r. 1796 wojska ros syjskie obiegły D. od strony morza i lądu i zdobyły go, ostateczne jednak przyłączenie tego miasta do Rossyi nastąpiło w r. 1813 na podstawie pokoju Gulistańskiego. — Dzisiejsze miasto, które było dawniej stolicą obwodu Dagestańskiego, na zewnątrz przedstawia się bardzo malowniczo, wewnątrz jednak ma ulice kręte, ciasne i brudne. W r. 1893 było tu 15 265 m-ców, przeważnie mahometan, obrządku szyickiego. Jest tu 13 meczetów szyickich, 1 sunnicki, 1 cerkiew prawosławna, 1 kościół ormiański, 3 synagogi, domów do 2 500. Charakter budowli wschodni, przeważnie są to domy parterowe lub jednopiętrowe, wzniesione z kamienia, o dachach płaskich i małych oknach. Wody dostarcza miastu dawny akwedukt z góry, przylegającej do cytadeli, oraz z rzeki Rubas; z głównego rezerwoaru woda ta za pomocą kanałów, wyłożonych kamieniem, rozohodzi się po calem mieście. — Z gmachów publicznych wyróżnia się piękny pałac dawnych chanów z komnatami, zbytkownie urządzonemi, z wodotryskami, kioskami i wspaniałym ogrodem; dalej — główny meczet, który odznacza się ogromem i przepychem; sięga on bardzo odległych czasów i miał byó pierwotnie kościołem chrześcijańskim; grobowiec „Kirklar“, czyli »Czterdziestu rycerzy“, którzy polegli tu w walce z Chazarami w 664 r., wreszcie kilka oryginalnych i nader ciekawych meczetów; wspomnieć też należy o kilku łaźniach, trzech bazarach i 4-ch karawanserajach, a także o kilkunastu szkółkach elementarnych, mająoych charakter religijny. Główne zajęcie różno plemiennej ludności (Rossyanie, Ormianie, Turkomanie,Persowie, Żydzi), stanowi sadownictwo. Ogrodów warzywnych i owocowych liczą do 1 500; otaczają one miasto ze wszech stron i zielenią dodają okolicy wiele rozmaitości i wdzięku. — Hodują w nich latorośl winną, brzoskwinie, śliwki, morele, gruszki, tytoń, a także szafran i marzannę, choć uprawa obu tych roślin upadła nieco w ostatnich czasach. — Rzemiosła dość rozwinięte; mieszkańcy wyrabiają naczynia gliniane, broń sieczną, tkaniny jedwabne i bawełniane. Handel prowadzi się głównie z Astraohaniem, dokąd wysyłają owoce, szafran, marzannę i skąd otrzymują fabrykaty Rossyi środkowej, jako to; cukier, wyroby metalowe i. t. p.. Stosunki z Baku mniej oży wionę. — D. jest stolicą okręgu Kajtago-Tabassa-rańskiego i ma przystań morską, która jednak niedostatecznie przeciwko wiatrom i fali jest zabezpieczoną. — D. jeBt także kąpieliskiem morskiem, ze średnią temperaturą 13.2° R.

Derby, 1) D. hrabstwo w Anglii środkowej, otoczone hrabstwami York, Nottingham, Leicester, Stafford, Chester-Lancaster, i obejmuje 2 665 km. □ i 527 886 mców (1891), tj. prawie 200 na 1. km. □ .—Kraj wogóle pagórkowaty i malowniczy; tylko na północo-zachodzie przeciągają znaczniejsze wyniosłości w systemacie gór Pennińskich i dosięgają w szczycie High Peak, 603 m. wzniesienia nad p. m. Tu też leży linia wododziałowa między rzekami Trent i Mersey, zarazem zaś część hrabstwa pod względem krajobrazowym należy do najpiękniejszych w Anglii; składają się na to skaliste rozpadliny, o pionowych ścianach, ogromne pieczary, szumiące jeziora, strumienie, wodospady i uśiniech-nione doliny górskie. Południowo-wschodnia część kraju jest żyzną i doskonale uprawną. Klimat na górzystej północy jest nieco surowszy, niż na niz-kiem stosunkowo południu,—wogóle jednak jest bardzo zdrowy, o powietrzu czystem, średnio wilgotnem; to też chorzy chętnie tu przebywają, zwłaszcza, że i miejscowości lecznicze z wodami mineralnemi hojnie są rozsiane (Buxton, Matlock, Keddlestone, Ti-deswell). Wody uprowadza głównie rzeka Trent, oraz pomniejsze strumienie, jak Wye, Dee, Rother. Hrabstwo D. jest przedewszystkiem górniczo-prze-mysłowem, dzięki bogactwu skarbów mineralnych a głównie węgla kamiennego (8 mil. tonn rocznie), żelaza (1 mil. t.), ołowiu, cynku, glinki fajansowej, srebra, kamieni bndowlanych.—Z tego też względu działalność przemysłowa rozwinęła się potężnie i nader rozmaicie; obok przędzalni bawełny są fabryki tkanin jedwabnych i koronek, obok wielkich hut żelaznych i zakładów mechanicznych—fabryki fajansu, porcelany i naczyń glinianych.—Sprzyja też wielce temu przemysłowi gęsta sieć dróg żelaznych i kanałów.—Wobec tego rolnictwo i hodowla zwierząt domowych zeszły na plan dalszy, choć z drugiej strony przyznać należy, że i te gałęzie zajęć nader starannie są pielęgnowane. Stolicą hrabstwa jest 2) D. nad rz. Derwent i nad kanałem D., w wielkim węźle dróg żelaznych, 97 000 mców (1893). Starożytna ta osada otrzymała nazwę swoją w spuściźaie po rzymskiéj stacyi Derventio, która leżała na przeciwległym brzegu Derwentu,—a jakkolwiek należy do rzędu najdawniejszych miast Anglii, zabudowana jest dobrze i odznacza się rzadkim w większych miastach Wielkiéj Brytanii porządkiem i czystością. Z wielu kościołów zasługuje na uwagę kościół W. W. Świętych, w stylu greckim, zbudowany za czasów Henryka VII, kościół S. Alk-munda i katedra katolicka; z innych zaś gmachów ratusz, giełda zbożowa, biblioteka miejska, muzeum, dwa seminarya, w liczbie których prezbiteryań-skie Magee-College; pomnik chemika Cavendisha. Przemysł nader żywy: fabryki wyrobów z jedwabiu (pierwsza w Angliitaka fabryka tu była założona w 1718 r.), tkanin bawełnianych, porcelany, blachy oynko-wej, drutu, odlewnie żelaza i t. p.—Handel również bardzo ożywiony.—W pobliżu zamek Chatsworth (the Palace of the Peak), rezydenoya księcia Devonshire z rozległym parkiem i z komnatami, w których czas jakiś była więziona Marya Stuart. —Tytuł hrabiów D. nosiła naprzód rodzina Ferrers, następnie Lancaster, a od Henryka VII rodzina Stanley 3).

D. przedmieście Liverpoolu, właściwie West-Der- sów w Tutbury. Już po ugodzie laiskiej, D. nie

And. S.

Derby (wym. „därbi“), tytuł hrabiowski (earl-dom) dwóch rodów angielskich: Ferrersów (ob.) i Stanleyów (ob.). Pierwszy zaczął używać tego tytułu, a również i odpowiadającej mu podówczas władzy w hrabstwie D. 1) Ferrers William, potomek Ferrersa Henryka, towarzysza Wilhelma Zdobywcy. Żył w XIII w., zmarł 1249 r. Ożeniony z Małgorzatą, córką Rogera de Quincy, earla Winchestera, był jednym z największych podówczas baronów Anglii; posiadał ogromne włości w hr. Derby i Stafford, miał majątki i w innych, rezydował w Tutbury w Stafford. Zostawał w zażyłych stosunkach z dworem za małoletnośoi Henryka III, później żył w przyjaźni z królem. Syn jego: 2) Robert, earl of Derby or Ferrers, jest zajmującą postacią średniowieczną. Urodzony ok. 1240 r., we wczesnem jeszcze dzieciństwie zaręczony z Izabellą, jedną z córek przyrodniego brata królewskiego, Hugona XI Lusiniańskiego, hrabiego de la Marche, po jej rychłym skonie otrzymał w Westminsterze w 9-ym r. ż. sakrament małżeństwa z młodszą siostrą zmarłej, Maryą. Po śmierci ojca znalazł opiekuna w samym królu i jako dziecko jeszcze został strażnikiem królewskim (King’s ward). Opiekun powierzył zarząd jego majątków Williamowi de Wynton, a po nim osadził na zyskownym urzędzie najstarszego swego syna, Edwarda. W r. 1257 królowa, wespół z Piotrem Sabaudzkim, dała nieletniemu jeszcze D-u 6 000 marek srebra za zarząd z prawem do dochodów. Dopiero w r. 1260 ustała nieletność; dziedzic, złożywszy przysięgę homagialną, objął włości na siebie. Przysięgi nie długo dotrzymywał. Po t. z. prowizyach oksfordzkich (1258), które na miejsce króla postawiły komissyę z baronów, Henryk III czekał tylko na sposobność do wybicia się z pod możnowładztwa i w r. 1263 wszczął z niem wojnę. D. stanął po stronie dzielnego Simona de Montfort, earla Leicesteru, uzbroił swych lenników i pospólstwo, i ruszył na królewskich. D. 19 lutego 1263 zdobył po dłuższem oblężeniu miasto Worcester i wydał je na rabunek. W pochodzie na Gloucester był tak szczęśliwym, że nietylko ocalił synów Montforta od stra szliwej klęski, jaka im groziła, ale rozbił przeciwników do Bzczętu i samego naczelnego dowódzcę, syna królewskiego, Edwarda, wziął do niewoli, po krótkim wszakże więzieniu wypuścił. Gdy po zawieszeniu broni obie strony poddały się pod wyrok Ludwika IX, a ten w t. z. mise d’Amiens, unieważnił prowizye oksfordzkie, D., wraz z ogółem baronów trzymających się Montforta, chwycił znowu za oręż. Na własną rękę urządził wyprawę na Chester i tu pobił na głowę wojska królewskie. Był w stanowczej bitwie pod Lewes (14 maja 1264), gdzie król, wzięty do niewoli, okupił swą wolność większemi jeszcze, niż w Oksfordzie, ustępstwami (The mise of Lewes). Zajętemu uganianiem się za przeciwnikami, królewicz Edward spustoszył straszliwie dobra w obu hrabstwaoh i zburzył starodawną Biedzibę Ferrer-

by (ob.).

wydziedziczonych“

przestał wiązać się z wciąż jeszcze opornym GIou-cesterem. Montfort, rzeczywisty rządzca państwa, zwołał pamiętny parlament, który zebrał się d. 20 stycznia 1265 r. z udziałem jednostajnie określonej liczby rycerstwa (knights) z każdego hrabstwa (po 5-ciu) i po raz pierwszy dopuszczonych miast. D. wraz z czterema innymi baronami otrzymał wezwanie przed radę narodową jakby przed sąd. Oskarżono go o gwałty, o łupiestwo, spełniane już po ustaniu kroków wojennych. Sam Montfort wtrącił go do Toweru, według jednych, dla ocalenia go przed zemstą króla, czyhającego na jego życie, według innych, dla ukarania za wiązanie się z Gloucesterem, który wówczas już poróżnił się był z szermierzem swobód moźnowładczych, a wkrótce miał zdradzić sprawę możnowładztwa. Królewscy zajechali D-u dobra ziemskie i, po zdradzie Glouce-stera, podczas nowej walki Montforta z królem, byliby go rzucili katu, gdyby nie zupełne poddanie się więźnia, który, dla uratowania życia, uznał fakta dokonane po nieszczęśliwej bitwie pod Eveśham (4 sierpnia 1265). Z Toweru wypuszczono go dopiero na wiosnę 1266 r., ale dóbr zwrócić mu nie myślano. Zaledwie tedy wyszedł na światło dzienne, D. w ziemiach swego hrabstwa zbierać zaczął wojsko i, związawszy się z pobitymi w r. 1265 baronami, stanął na czele (desinherited). D. 15 maja 1266 zaskoczył go wódz królewski, Almayn, rozbił, wziął w niewolę, zakuł w łańcuchy i wtrącił do lochu w Windsor-castle. Akt ogólnego uspokojenia, t. z. Diotum of Kenilworth, z d. 29 listopada 1266 r., nie objął ani D-go, ani synów poległego pod Evesham Montforta. Trzymano go ciągle w więzieniu, z Windsoru przewieziono do Chippenham. Wreszcie, na wstawienie się następcy tronu, ks. Edwarda, który sam przed 3 laty był jeńcemD-go, earl odzyskał wolność, prawdopodobnie w czerwcu 1266 r. Jeszcze w więzieniu pozwolono mu wykupić dobra z pod sekwe-stru korony, ale' za opłatą 7-letniej renty, tej zaś złożyć on nie mógł. Zdaje się, że intrygi księcia Edmunda „earla of Lancaster“, brata królewskiego, przyczyniły się nie mało do ostatecznego odarcia D-go z książęcego majątku, którego główna masa przeszła wraz z tytułem D. do Lankastrów; drobną tylko część zwrócono prawemu właścicielowi. Ostatnie lata życia D-go są bez znaczenia. Nie żył już 20 listopada 1279 r. Pochowany u św. Tomasza w Stafford. Na nim wygasi pierwotny tytuł hrabiów D.; dalsze jego koleje przed r. 1485 ob. pod wyrazami Devereux, Ferrers, Lancaster. Córka D-ego w powtórnem małżeństwie była za Da-vyddem ab Graffudd. —W r. 1485 wznowił ten tytuł Henryk VII, nadając go, po zwycięskiej bitwie pod Bosworth Hill, jednemu z uczestników boju, Stan-leyowi (ob.). Znakomitsi earlowie D. z tego rodu:

3) Jakób, siódmy earl of D. (* 1596—f 15 paźdz. 1651), zapalony stronnik Stuartów, wyjmowany stale z pod amnestyi; po niepowodzeniu w Anglii, przeniósł się na wyspę Man, którą jeszcze w 1405 Jan Stanley nabył przez małżeństwo z dziedziczką La-thomów, i tu trzymał się do r. 1650. Wtedy, dla

1P

współdziałania z pretendentem, późniejszym Karolem II, dostał się na ląd angielski, aby wzniecić powstanie w Lancashire. Przedzierając się przez wojska parlamentu, dał dowód nieustraszonego męstwa, gdy w 600 koni opędził się trzem tysiącom; dostał tego dnia 26 ran i miał dwa konie pod sobą ubite. W walnej bitwie pod Worcester (3 września 1651) wpadł w moc zwycięzców. Nie pomogło mu zdanie się na łaskę parlamentu; kat wziął jego głowę d. 15 października 1651 r. Bohaterska jego małżonka, Karolina de la Trémouille (ob.), jeszcze w 1644 broniła się przez 4 miesiące w zamku Lathom, a teraz ponownie stawiła czoło, nie nadługo jednak: wziętą wraz z murami wtrącili Cromwelczycy do więzienia, z którego uwolniła ją dopiero po 9 latach Restauracya (f 1664). — 4) Edward Geoffroy Smith Stanley, czterna sty earl of Derby (* 29 marca 1799 w Knowsley Park w Lancashire — f 23 paźdz. 1869 tamże). Kształcił się w Eton i Oksford. W r. 1820 wszedł

ii

\ 'J öS«

iISpI

miim

Fig. 119. Edward Geoffrey Smith Stanley Derby.

ze Stockbridge do Izby niższej, gdzie w 1824 miał mowę w obronie wyższego duchowieństwa anglikańskiego. W r. 1826 był przedstawicielem Pre-stonu. W tym czasie Canning dał mu urząd pod-sekr. kolonii. Gdy w r. 1830 Grey powierzył mu w swym gabinecie sekretaryat Irlandyi, m. Preston nie chciało go mieć dłużej posłem do Gmin, ale zaraz Windsor od siebie go upełnomocnił. W rozprawach nad Billem Reformy Parlamentu nowy sekretarz stanu występował liberalnie; w ściślejszym zakresie swej działalności okazał się zachowawcą, ale z głową otwartą: staczał boje zacięte z 0’Connelem i Repealistami irlandzkimi, przeprowadził bill, ukrócający swobody obywatelskie w Irlandyi (1833); obdarzył ten kraj t. zw. national éducation, to jest szkołami an-gielskiemi: przytem jednak ograniczył nadmierne przywileje kościoła anglikańskiego, państwowego (state c h u r c h), poparł zniesienie 2-ch arcybi-skupstw i 10 biskupstw, które już sam zdrowy rozsadek potępiał jako zbyteczne; złagodził wreszcie uciążliwe opłaty i pobory w naturze (first fruits

—    »pierwsze owoce“) na utrzymanie duchowieństwa urzędowego. Ostatecznie wszakże nie był dla rządu dogodnym jako sekretarz i już w r. 1833 przeszedł do kolonii. Tutaj odznaczył się opracowaniem billu, znoszącego niewolnictwo w Indyach Zachodnich, a wprowadzonego w życie w r. 1834. Tegoż roku w maju, przeciwny uchwalonej przez Izbę niższą mocyi Warda, przeznaczającej przewyżkę tern-poraliów duchowieństwa anglik, na cele świeckie

—    zerwał z wigami, pociągnął za sobą książąt Ri-pon i Richmond, i przez wiele lat, już jako lord Stanley (od 1834), trzymał się zdała od rządu, zasiadając tylko w Izbie Gmin, od roku 1832 jako główny przedstawiciel Północnego Lancashire’u. Nawet zachowawczy Peel daremnie usiłował zjednać go dla swego gabinetu. Dopiero w r. 1841 D. na nowo wszedł do kolonij. Po4-letniem urzędowaniu, jako przeciwnik praw zbożowych, w grudniu 1845 usunął się z ministeryum i pozostał tylko w Izbie wyższej, do której w r. 1844 wprowadził go był przejęty od ojca tytuł barona Stanley of Bickerstaffe. Tu stanął na czele protekcyoni-stów, którym w Izbie Gmin przewodzili Bentinck i Disraeli. Uważano go już wówczas za prze-wódzcę stronnictwa zachowawczego. W r. 1851 śmierć ojca uczyniła go hrabią Derby. W lutym 1852 r., po wyjściu Palmerstona i upadku Russella, królowa powołała go do utworzenia gabinetu. Do grudnia był pierwszym ministrem, ale znowu rozbił się o uchwałę Izby Gmin nad cłami zbożo-wemi, wprowadzonemi do budżetu przez Disraelego. Tegoż roku uniwersytet oksfordzki obrał go swym kanclerzem, po zmarłym Wellingtonie. Po upadku Aberdeena podczas wojny krymskiej i z powodu związanych z nią okoliczności, D. nie zdołał wytworzyć gabinetu zachowawczego (1855); czas jego nadszedł dopiero na początku r. 1858, kiedy Izba, odrzucając Conspiracy bill przeciwko Irlandyi, zwaliła Palmerstona, a królowa nie miała nikogo innego do powołania na sternika rządu, prócz D-go. Został tedy w lutym 1858 poraź drugi pierwszym Lordem Skarbu (przewodnikiem gabinetu). Zastawszy wojnę z Chinami, wkrótce zakończył ją pokojem, podjął energicznie walkę z powstaniem indyjskiem; ale okazał się miękkim dla Napoleona III, prześladującego wychodźców francuskich, a z drugiej znowu strony względnym dla Austryi, Napoleońskiej wówczas przeciwniczki. Dostrzegłszy nieuchronność nowej reformy parlamentu, wolał sam wziąć ją w ręce, niż zostawiać dla liberalnych wi-gów, i wniósł odpowiedni projekt, a gdy Izba niższa okazała się oporną, rozwiązał ją w r. 1859, ale i nowo wybrana nie była dlań przychylniejszą i w polityce zagranicznej również objawiła nieufność: musiał tedy D. w czerwcu 1859 ustąpić. Ustąpił, ale nie pozwolił o sobie zapomnieć, nie tyle działalnością w Izbie wyższej, ile wspaniałą szczodrobliwością dla nędzy, szerzącej się, wskutek przesilenia przemysłowego, po Lancashirze. Miłość bliźniego opłaciła mu się rozgłośną w całym kraju popularnością i przyniosła owoce w dalszym zawodzie politycznym. Po raz trzeci został pierwszym ministrem po śmierci Palmerstona i upadku Russella, w czerwcu 1866 r. Teraz, przy pomocy Disraelego, przeprowadził nareszcie reformę, libe-rąlniejszą od wszystkich projektowanych do owego czasu przez samych nawet Wigów (ob. O kolski „Ustrój Państw europejskich“). Dwa lata tylko rządził: w r. 1868, dręczony podagrą, złożył przewodnictwo (premiers hip), w ręce Disraelego.

Ostatnią mowę polityczną miał 17 czerwca 1869 przeciwko Gladstonowskiemu Disestablishmeujt of the Irish Church, najwspanialszemu czynowi wieku, spełnionemu przez Anglię względem Irlan-dyi. Tym objawem anglikańskiej zakamieniałości zakończył swą działalność polityczną. Dopóki żył,

Anglicy uważali go za pierwszorzędnego swego mówcę i nazywali „Rupertem rozpraw* — od imienia księcia palatynackiego Ruprechta, który w latach 1644 i 5 pomagał Karolowi Iw wojnie z narodem.

Irlandczycy znowu nadawali mu przezwisko „Skorpion Stanley“. D. umiał zasadzać się na przeciwników, szarpać ich podjazdami, napadać znienacka; nigdy też nie tracił przytomności umysłu.

Człowiek gruntownie wykształcony a zamiłowany w klassycyzmie, w młodości jeszcze za wiersze łacińskie nagradzany, lubił książkę i literaturę, i w późniejszym wieku dokonał wierszem białym przekładu Iliady, tak wysokiej wartości, że w roku ukazania się jego w druku (1864) wyszło aż 5 wydań (wyd. 10-6 Londyn 1876). Typ arystokraty angielskiego w najlepszem znaczeniu.—5) Edward Henryk Smith, (lord) Stanley, piętnasty lord D., najstarszy syn poprzedzającego, (* 21 Lipca 1826 w Knowsley-Park — f 21 (22) kwietnia 1893 w Liverpoolu). Uczył się w Cambridge. W r. 1848 ojciec zapewnił mu wybór w King’s Lynn, a w 4 lata póniej dał mu w swym gabinecie podsekre-taryat spraw zagranicznych. Odrzuciwszy propo-zycyę Palmerstona w r. 1855, dostał się D. do drugiego gabinetu swego ojca w r. 1858 jako sekr.

Indyj. Za niego angielska kompania wschodnio-indyjska utraciła władzę polityczną. Od r. 1859 przez lat 7, za przykładem ojca, trzymał się, podówczas już lord Stanley, w oppozycyi. R. 1866, zostawszy sekretarzem stanu do spraw zagr., przeszedł w tym charakterze do gabinetu Disraelego i urzędował do grudnia 1868 r. W lipcu 1867 wziął żywy udział w korrespondencyi dyplomatycznej o wielkie księstwo Luksemburskie. Od śmierci ojca w r. 1869 używał tytułu „earl. D.“ W lutym 1874 Disraeli powołał go do spraw zagr. Na tym urzędzie stał się D. głośnym z gorącości, z jaką w kwietniu i maju 1875 r. bronił wrze-komo zagrożonego pokoju europejskiego (artykuł półurzędowej „Post“ berlińskiej „Krieg in Sicht").

W marcu 1878, po traktacie w S. Stefano, nie umiał dostrzedz interesu Anglii w popieraniu Turcy i, i jako przeciwnik polityki Disraelego, już wówczas Beaconsflelda, usunął się z rządu; nastąpił po nim Salisbury, który przeprowadził ugodę z dn. 30 maja i układ o Cypr z d. 4 czerwca 1878 r. D. nie przestawał namiętnie opierać się polityce Anglii na Wschodzie, zbliżał się coraz bardziej do stronnictwa liberalnego, aż wreszcie w kwietniu 1879 r. zerwał zupełnie z zachowawcami i jako lord liberalny w r. 1882 został ministrem kolonij. Za jego ministrowania (do r. 1885) Niemcy zajęły większą część N. Gwinei a Boerowie Zuluanią w Afryce. Jako przeciwnik polityki Gladstone’a względem Irlandyi w r. 1886 przystał D. do od-szczepieńców liberalizmu, prowadzonych przez Har-tingtona, i aż do śmierci występował w obozie wrogim H o m e-r u 1 e’ o w i. Zmarł bezpotomnie; tytuł po nim odziedziczył brat, Fryderyk Artiur. Wykształcony w naukach ekonomicznych, D. wydał „Claims and resources of the West - Indian Colonies* (Londyn 1849), „Churchrate question* i in. — „Diction of nat. biography* T. XVIII; „Chambers’s Enc.tf, „Biogr. univers.“ T. T. XVI i LXII; Schult-hess „Gesch. kal.“; „Meyer’s Konv. lex.“ »•

Derby Elżbieta, artystka dramatyczna, ob. Far ren.

Derby-day (wym. „därbi dej“)= „dzień Derbe-go, Derbych“, drugi dzień wyścigów w Epsom w hr. Surrey, na południe od Londynn, zawsze w środę około Zielonych Świątek, w końcu maja lub początku czerwca. Odbywa się tego dnia wyścig, wprowadzony w r. 1780 na turf w Epsom przez ówczesnego lorda D., stąd „D.-race* (bieg, wyścig) Na wniosek żarliwego sportsmana zapisało się 36-u lordów po 50 gwinei (połowa pod przepadkiem), aby zebrać wielką nagrodę, ściągającą konie jak najlepsze. Liczba ta słabo wzrastała, tak, iż w r. 1825 zastąpiono gwineje suwerenami; po r. 1830 nczest-nictwo znacznie się ożywiło a dosięgło maximum w r. 1879, kiedy do zapisu stanęło 278 płacącyoh, a koń-bohater otrzymał 7 000 f. st. nagrody; lata następne były już gorsze. W każdym razie „D. d.u jest świętem jakby narodowem dla Londynu i hrabstw przyległych, by zaś podtrzymać sławę tej zwyczajowej niejako instytucyi, oparto ją w r. 1890 na nowych podstawach gospodarczych. Stanęło tego roku do zapisów już 238-u właścicieli koni i mecenasów specyalnej sztuki; nagroda dla zwycięzcy nie może być mniejszą od 5 000 f. st.; koń musi być na 2 lata naprzód zapowiedzianym, a do biegu stawać mogą tylko trzylatki. Tor ma 1¹/2 mili angielskich długości. W r. 1861 po raz pierwszy czas przebiegu wyniósł tylko 2 m. 43 sek., w r. 1864 tyleż, przy wadze wyższej o 3 funty, a w r. 1887—o 4. Ogiery źrebce unoszą wagę 9 kamieni, klacze —8 kam. 9 funtów. Przy ustanawianiu wyścigu liczby te były: 8 kam., i 7 kam. 9 funt. Zwycięstwo w „D. d.“ jest sprawą poruszającą Anglików do głębi. Cztery godziny wije się wąż omnibusów, powozów, bryk i bryczek, wehikułów wszelkiego rodzaju, niosąc na sobie arystokratę i rzemieślnika, bankiera, urzędnika i literata, równie zaciekawionych i niespokojnych. Parlament de facto zawiesza swe czynności; kantory, biura pustoszeją: wszystko śpieszy do Epsom.— „Chambers ’s Enc.*.    ⁸*

Derbysz, ostatni car astrachański, ob. Astrachańskie carstwo.

Dercetis Miinst. (paleon.). Rodzaj kopalny ryb

K. J.

Hml

P. Chm.

Derecske, miasto powiatowe w węgierskim komitacie Biharskim, o 3 mile na południe od De-breczyna, śród obszernej i mnóstwem jezior słonych, oraz sodowych usianej równiny, około 9 000 m-ców, którzy trudnią się głównie rolnictwem i hodowlą nierogacizny.

Dereczyn, miasteczko w gubernii Grodzieńskiej, powiecie Słonimskim, przy trakcie z Grodna do Sło-nima, nad rzeczką Sipoją. Należy do starszych, gdyż Kazimierz Jagiellończyk darował je niejakiemu Kopoczewiczowi, a przywilej nadawczy potwierdzony był później przez Jana Olbrachta w 1494 r. Później przechodzi do Połubińskich, a od nich do Sapiehów, którzy wiele zasług około dobrobytu ludności położyli. W pałacu przez nich wzniesionym mieścił się cenny księgozbiór oraz dzieła sztuki. Mieszkańców liczy D. przeszło 1500—przeważnie żydów; ma cerkiew, bożnicę i kościół katolicki, za-

And. S.

z giupy Physostomi amioidei, z górną szczęką dłuższą od dolnej, z płetwą grzbietową cały prawie grzbiet zajmującą, kręgami silnie skostniałemi. Właściwy wierzchniej kredzie. Gatunek D. elon-gatus Ag. z wierzchnich pokładów kredowych w Anglii.

Dercyllidas (grec. Derkyllidas), wóda spartański, zdobył w wojnie peloponeskiej (r. 411 przed Chryst.) Abydos i Lampsak, poczem w pierwszem z tych miast sprawował urząd harmosty. W r. 399, korzystając z niesnasek pomiędzy satrapami Far-nabazem a Tissafernesem, wtargnął do Eolidy i w ciągu kilku dni odebrał Persom szereg miast. Zawarłszy następnie przymierze z Farnabazem, udał się na wiosnę 398 r. do Chersonezu, gdzie zbudował w poprzek półwyspu mur ochronny przeciwko najazdom łupieskich Trakijczyków. Po zdobyciu Atarneosa otrzymał rozkaz wkroczenia do Karyi, ażeby stamtąd zagrażać posiadłościom Tis-safernesa. Gdy wskutek zwycięstwa Konona pod Knidos (r. 394) potęga Sparty na morzu została złamaną i Spartańczycy utracili swe zdobycze w Azyi Mniejszej, D. potrafił wszakże, dzięki swej energii i oględności, utrzymać Abydos i Sestos. Pomimo to wpadł w niełaskę u eforów i w r. 390 odstąpić musiał urząd harmosty w Abydos Anaxi-biuszowi. Dalsze losy D a są niewiadome.

Derdowski Hieronim czyli Jarosz, poeta kaszubski, czyli, jak sam siebie nazywa, używając narzecza miejscowego „łgórz,“ w źartobliwem opowiadaniu celujący. Wydał on w r. 1880 w Toruniu zajmującą i zabawną opowieść wierszem „O panu Czorlińscim, co do Pucka po sece (tj. siecie) jachoł.“ W r. 1883 ukazały się dwa jego utwory: „Kaszeba pod Widnem“ (na pamiątkę 200 rocznicy zwycięstwa Jana Sobieskiego) i „Wałek na jarmorku“; w r. 1884: „Oracyjo pożegnalno dla Fel. Czorlińsciego“; w r. 1885: „Jasiek z knieji“. Żywość opowiadania, dowcip, dobra znajomość stosunków, usposobień, poglądów i trybu życia spół-krajowców nadają tym utworom znamię wybitne. Około r. 1888 przeniósł się D. do Ameryki północnej, redagował i wydawał tam, mianowicie w Cleveland, najprzód „Wiarusa“, a potem: „Katolika“.

And. S

łożony w 1629 r, przez Połubińskicb wraz z klasztorem Dominikanów, dziś już zniesionym. W D e urodził się współpracownik „Starożytnej Polski“, Tymoteusz Lipiński.

Dereń, roślina, ob. Cornus.

Derenbourg Józef (właściwie Dernburg), znakomity orjentalista francuski i znawca literatury talmudycznej, pochodzenia żydowskiego, ur. 21 sierpnia 1811 w Moguncyi, która wówczas należała do Francyi. Uczęszczał naprzód do miejscowej szkoły talmudycznej, z zamiarem oddania się zawodowi rabinicznemu; w Moguncji też odbył i nauki gimnazjalne. Następnie słuchał wykładów w uniwersytecie w Giessen (w górnej Hesji) i w Bonu, poczym r. 1834 w Giessen otrzymał stopień doktora filozofji. Był czas jakiś nauczycielem w pewnym zamożnym domu żydowskim w Amsterdamie, a w r. 1839 zamieszkał w Paryżu, gdzie prowadził dalej studja wschodnie, mianowicie uczył się arabskiego, perskiego i sanBkrytu u St. Quatre-mèra, Reinauda, Caussin de Percevala i Burnoufa. Wkrótce dał się poznaó jako znawca arabBzczy-zny, wydając napisy arabskie w Alhambrze, bajki arabskie Lokmana: „Les Fables de Lokman“ ze wstępem wykazującym ich pochodzenie chrześcijańskie (Paryż 1846); oraz słynne Makamy poety Harirego: „Les Séances de Hariri“ (Paryż 1847— 53, 2 tomy), wspólnie z Reinaudem (1-sze wydanie sporządził S. de Sacy, 1822). W r. 1852 został korektorem drukarni narodowej, gdzie następnie objął dozór nad drukiem dzieł w językach wschodnich. Poświęciwszy się zawodowi naukowemu i wychowawczemu, założył szkołę wyższą dla młodzieży izraelskiej, której przewodniczył do r. 1864, nie przestając jednocześnie pracować z zamiłowaniem na polu literatur wschodnich. W r. 1871 został członkiem akademji (des inscriptions et belles-lettres) na miejsce Caussin de Percevala, a w 1877 objął katedrę języka hebrajskiego i literatury talmudycznej, utworzoną dla niego w szkole nauk wyższych (Ecole pratique des hautes études). Głównym jego dziełem jest „Essai sur l’histoire de la Palestine d’après le Talmud et les autres écrits rabbiniques“ (Paryż 1867). Prócz tego ogłosił: „Manuel du lecteur“ (1871); „Notes épigraphiques“ (1877); „Deux versions hébraïques du livre de Kalilâh etDîmnâa“ (z przekładem francuskim, 1881); „Le livre des parterres fleuris, grammaire hébraïque en arabe" (1886); „Johannis de Capua Directorium vitae humanae“ (przekład łaciński księgi Kalili i Dimny, 2 zeszyty 1887 — 1889); „Les monuments sabóens et himyarites de la bibliothèque nationale du Louvre“ (Par. 1886), przy współpracownictwie swego syna, Hartwig a, D-a (ob.); „Commentaire de Maimonide sur la Mischnah Seder Tohorot” (zeszyty 1 — 6, Berlin 1886—1891). Należy do spółwydawców wielkiego dzieła pod nagłówkiem: „Corpus inscriptionum se-miticarum“, zawierającego zbiór napisów sabej-skich i himjaryckich, wydawanego przez akademję napisów, przy współudziale jego syna, Hartwiga (Par. 1889 i nst.). Pracował nadto od wielu lat nad wydaniem zupełnym dzieł Saadji (Saadia ben

A. A K.

A. A. K.

Derenburg, miasto w pruskiej prowincyi Saskiej, regencyi Magdeburskiej, powiecie Halber-stadzkim, na północnym stoku Harzu, nad rz. Hol-zemme i przy odnodze drogi żelaznej Halberstadt-Blankenburg; posiada cukrownię, fabrykę obić, garbarnie i przeszło 3 000 m-ców, prawie wyłącznie protestantów. Dobra Derenburskie należały pierwotnie do opactwa w Gandersheim; jedna ich połowa drogą kupna dostała się w 1383 r. margrabiom Brandenburskim, druga zaś w 1481 biskupstwu Halberstadzkiemu. W XVII w. ostatecznie wcielono je w całości do Starej Marchii.

De Renzi Salwator (* d. 19 stycznia r. 1800 w Paterno [b. król. Neapolitańakie] —f w Neapolu d. 25 lutego r. 1872), zasłużony historyk medycyny. Przeznaczony pierwotnie do stanu duchownego, opuścił seminaryum i wstąpił na uniwersytet w Neapolu; ukończywszy go już w roku 1820 wszedł do służby wojskowej jako chirurg, w r. 1824 został doktorem med. oraz instruktorem w zakładzie ociemniałych i lekarzem szpitala św. Józefa i Łucyi w Neapolu. W r. 1856 powierzono mu wykład patologii w kollegium medyko-chi-rurgicznem, a od r. 1860 do śmierci był profesorem historyi medycyny w Neapolu. Najważniej-

Józef), najznakomitszego teologa i egzegiety żydowskiego z Fajum w Egipcie (f 942), który zostawił wiele pism w języku arabskim. Wydanie to ma objąć teksty arabskie z objaśnieniami he-brajskiemi i przekładem wielu miejsc na jęz. francuski. Obok tych prac D. umieszczał artykuły w czasopismach : „Journal asiatique⁴, „Revue critique“, „Revue des études juives“ i w czasopiśmie berlińskim Abrahama Geigera „Zeitschrift für jü dische Theologie*.

Derenbourg Hartwig, orjentalista francuski, syn poprzedniego, * 17 czerwca 1844 w Paryżu, gdzie otrzymał wykształcenie i Btopień licencjata (licencié ès lettres) w 1863; następnie oddał się nauce języków wschodnich w Getyndze u Ewalda i w Lipsku u Fleischera; w r. 1866 otrzymał w Getyndze stopień doktora filozofii, za pracę premjo-waną p. u. „De pluralium linguae arabicae et aethiopieae formarum ornnis generis origine et in-dole et Sibawaihi capita de plurali* (Getynga 1867). Po powrocie do Paryża był urzędnikiem bibljoteki państwowej, w oddziale rękopisów, gdzie pracował (1867—70) nad katalogiem rękopisów arabskich. W r. 1875 został wykładającym język i literaturę arabską w szkole języków wschodnich (École des langues orientales vivantes), w 1879 profesorem tejże szkoły; w 1886 profesorem szkoły nauk wyższych (Éc. des hautes études), w oddziale nauk filologicznych, i od 1887 w tejże szkole, w oddziale nauk religijnych, gdzie poruczoao mu wykład islamu i nauk związek z nim mających; nadto był profesorem honorowym w semi-narjum izraelskim, gdzie w ciągu lat kilkunastu wykładał języki semickie. Głównym przedmiotem jego badań jest gramatyka języka arabskiego i jego stosunek do pozostałych języków Bemickich. Do ważniejszych dzieł D-a, oprócz wymienionej już rozprawy nagrodzonej, należą: „Essai sur les formes des pluriels arabes* (Paryż 1867, w znacznej części przekład pracy powyższej); „Quelques observations sur l’antiquité de la déclinaison dans les langues sémitiques* (Paryż 1868); „Le Dîwân de Nâbiga Dhobyâni", tekst arabski, po raz pierwszy ogłoszony z przekładem francuskim i wstępem historycznym (Paryż 1869); „La composition du Coran", lekcja wstępna przy otwarciu kursu jęz. arabskiego (Par. 1869); „Notes sur la grammaire arabe" (Par. 1870—72); „Noeldeke, histoire littéraire de l’Ancien Testament", przekład z niemieckiego, ze współudziałem J. Soury (Par.

1873); „Le livre des locutions vicieuses de Dja-wâliki*, ogłoszona podług rękopisu paryskiego w „Morgenländische Forschungen“ (Lipsk 1875); „Opuscules et traités d’Aboul Walîd Merwân ibn Djanâh de Cordoue“, tekst arabski z przekładem francuskim, opracowane wspólnie z ojcem, Józefem D em (Par. 1880); „Les noms des personnes dans l’Ancien Testament et dans leB inscriptions himya-rite8u (Par. 1880). Jedną z głównych prac D-a jest wydanie gramatyka arabskiego „Le livre de Sibawaihi, Traité de grammaire arabe par Sîboûya, dit Sibawaihi", zawierające tekst arabski, podług rękopisów: kairskiego, eskurjalskiego, paryskiego,

Encyk Powsz I'u»tr Zesz 119 T. XY

wiedeńskiego, oksfordzkiego i petersburskiego, t. 1 i II (Par. 1881—1889); „Quatre lettres missives écrites dans les années 1470—1475 par Aboû’l Hasan Ali, avant-dernier roi maure de Grenade“, tekst z przekładem franouskim, ogłoszone w „Mélanges orientaux* (Par. 1883); „Les manuscrits arabes de l’Escurial* (Par. 1884, t. I); „Chrestomathie élémentaire de l’arabe littéral", ze słownikiem, przy współudziale Jana Spiro (Par. 1885, wyd. 2-e 1891); „Ousâma ibn Mounkidh, un émir syrien au premier siècle des croisades (1095 — 1188), texte de l’Autobiographie d’Ousâma“ (Par. 1886); „Ousâma poète, notice tirés de la Kharî-dat al-Kasr par Imâd-al-Din al-Kâtib (1125—1201)“, ogłoszone w „Nouveaux Mélanges orientaux“ (Par.

1886) ; „La science des religions et l’islamisme“ (t. XLVII „Bibliothèque orientale elzévirienne“, Paryż 1886); „Silvestre de Sacy“ (zarys biograficzny, Lipsk 1886); „Préface du livre du Bâton par Ousâma“, tekst arabski z przekładem francuskim (Par. 1887); „Vie d’Ousâma* rozdź. I—V (Paryż 1889). Obok języka arabskiego D. uprawia także literaturę napisów, szczególnie napisów sabejskich, i w zakresie tym wydał kilka prac ważnych, mianowicie: „Etudes sur l’Épigraphie du Yemen“ serja 1 i 2, zesz. l-szy ze spółudziałem Józefa D-a (Par. 1884); „Les inscriptions phéniciennes du temple de Seti à Abydos", tekst i tłómaczenie, równie ze spółudziałem ojca J. D-a (Par. 1886); „L’inscription de Tabnit, père d’Eschmounazar* (Par.

1887) ; „The Glaser collection in the British Museum“ (Londyn 1888); „Les monuments sabéens et himyarite8 de la Bibliothèque nationale, cabinet des médailles et antiques* (Paryż 1891) i inne; prócz tego ogłosił wiele rozpraw o napisach fe-nickich, nowo-empunickich i himjaryckich, jako też z zakresu gramatyki arabskiej i ze starego testamentu.

And.S.

51

Cr

65

CE

S.

03

Bzemi z prac jego są: „Collectio Salernitana ossia documenti inediti e trattati etc * (Neapol 1853 — 1856, 5 tomów; w wydawnictwie tego dzieła pomnikowego mieli także udział: Henschel, Da-remberg i Baudry de Balzac); »Storia do-cumentata della Bcuola medica di Salerno“ (tamże 1867, wyd. II); „Storia della medicina italiana“ (tamże 1845 — 48, 5 tomów) i *11 secolo XUI e Giovanni da Procida“ (tamże 1860). Od r. 1831— 71 redagował pismo „Filiatre Sebezio“, a od roku 1840—wydawnictwo „Bibliotheca vaccinica", zało żonę w r. 1808. Przetłómaczył też niektóre dzieła lekarskie francuskie na język włoski.—Por. *11

Dr J. P.

Morgagni“ XIV (1872), str. 157.

Derewianie, ob. Drewianie.

Derfelden, ród szlachecki rossyjski, pochodzenia niemieckiego. W połowie XVI w. Joachim D. przybył z księstwa Waldeck do Inflant. Potomstwo jego jest zapisane w matrykułach szlachty liwońskiej i estlandzkiej oraz w części II księgi genealogicznej gubernii Charkowskiej.—Der-felden Wilhelm, syn Krzysztofa, generał rossyjski (* 1735—f 1819). Odznaczył się w pierwszej, a jeszcze bardziej w drugiej wojnie tureckiej za panowania Katarzyny II, dowiedziawszy się bowiem, że nad Seretem, nad granicą Multan i Mołdawii, kupią się znaczne siły tureckie, ruszył marszem forsownym, brnąc przez śniegi głębokie, i odniósł dwa zwycięstwa: 16 kwietnia pod Maximen, a 20-go t. m. 1789 roku pod Galaczem. Trofeami jego było 15 dział i 40 sztandarów; jeńca wziął 2 000. Następnie dopomagał Suworowo-wi w bitwach pod Fokszanami i Rymnikiem. Po zawarciu pokoju w Jassach, gdy armia pod na-czelnem dowództwem Kachowskiego w roku 1792 wkroczyła do Polski, D. w randze generał - lejte-nanta prowadził korpus 3-ci, złożony z trzech pułków kozackich, trzech lekko-konnych, jednego ki-rasyerskiego, jednego pułku jegrów i dwóch musz-kieterskich przy odpowiedniej artyleryi, t. j. 4 600 koni, 6 600 piechoty, 400 kanonierów, razem 11600 głów (Smith „CyBopoBi. n Ila^eme IIojib-nra* Cn6. 1866, II, 255). W ciągu krótkiej, dwa miesiące zaledwo trwającej, kampanii, nie miał sposobności do wykonania znaczniejszej akcyi; zajmował Ukrainę i po zawarciu rozejmu miał swoją główną kwaterę w Białej Cerkwi; z łatwością też przy pomocy konfederacyi Targowickiej wykonywał administracyjne zarządzenia co do wcielania wojsk polskich w szeregi armii rossyjskiej. Dopiero w 1794 r. przypadła mu wybitniejsza rola: w końcu maja przeprawił się przez Bug i d. 8 czerwca, postępując od Dubienki, uderzył na g-ła Zajączka pod Chełmem; spędził go z tej pozycyi, poczem zajął bez oporu Lublin i Puławy. Chciał przeprawić się przez Wisłę, żeby się połączyć ze sprzymierzeńczą armią pruską, lecz król Fryderyk Wilhelm II wolał skierować go ku Litwie. (Treskow *Feldzug der Preussen im J. 1794...” Berlin 1837 str. 101). PoBzedł więc D. przez Brześć na Nieśwież. Wysłany przeciwko niemu gen. Sierakowski nie stoczył z nim żadnej bitwy, miał tylko małą potyczkę z podwładnym jego

Derfflinger Jerzy.

g-łem Lascy, pod Słonimem (d. 2 sierpnia). Nie zaczepiany, D. doczekał się odwrotu całego wojska litewskiego z pod Wilna i zniesienia kolumny Sierakowskiego przez Suworowa. Wtedy posunął się zaczepnie do Grodna; na żądanie g-ła pruskiego, Favrata, dopomógł mu do opanowania Ostrołęki; wreäzcie połączył się z Suworowem i brał udział w szturmie Pragi (Szczegółowe cytaty w Skorowidzu do »Wewnętrznych dziejów Polski“ Korzona). Cesarz Paweł I wezwał go do Petersburga, dał mu naprzód dymissyę, lecz w 1799 r., wyprawiając armię do Włoch, znowu powołał do służby i przydał do boku w. ks. Konstantego. Potem feldmarszałek Suworow powierzył mu dowództwo korpusu, z którym D. uczestniczył w bitwie pod Novi i dobre wyświadczył usługi w Szwajcaryi, w trudnych marszach przez Alpy. Po ukończeniu tej kampanii usunął się ostatecznie od służby wojskowej i stare lata swoje pędził w spokoju.

Derfflinger Jerzy baron, feldmarszałek brandenburski (* 10 marca 1606 w Neuhofen w Górnej Austryi — f 4 lut. 1695 w Guzowie w Brandenburgii). Syn protestanckich rodziców, stanu włościańskiego, zaciągnął się do pułku jazdy księcia wejmarskiego, Jana Ernesta, następnie przeszedł w stopniu oficera do służby szwedzkiej, gdzie pod Banerem i Torstensonem odznaczył się jako dowódzca konnicy. Jeździł z missyą dyplomatyczną do Sztokholmu i na dwór Rakoczego do Siedmiogrodu. W r. 1654 przyjął służbę u wielkiego elektora brandenburskiego, jako generał major kawaleryi. Brał czynny udział w wojnie z Polską; po bitwie pod Warszawą (1656) został mianowany generał-porucznikiem, a w roku następnym rzeczywistym tajnym radzcą wojennym i ge-nerał-feldcechmistrzem. W r. 1670 otrzymał tytuł feldmarszałka oraz naczelną komendę nad jazdą i artyleryą. Wyniesiony (1674 r.) przez cesarza niemieckiego do godności barona, jeździł do Hollandyi w celu przyprowadzenia do skutku przymierza przeciwko Ludwikowi XIV i wyjednania pomocy pieniężnej. Gdy wkrótce Szwedzi wtargnęli do Brandenburgii, opanował nadzwyczaj śmiałym ruchem zajęte przez nich miasto Rathenow, czem utorował elektorowi drogę do świetnego zwycięstwa pod Fehrbellinem (28 czerwca 1675), gdzie sam był jednym z wodzów. 1677 r. kierował oblężeniem Szczecina i został po zdobyciu jego namiestnikiem Pomeranii i zarazem gubernatorem wszystkich twierdz w tej prowincji. Zdobył Ru-gię (1678) i Stralsund i, wypędziwszy Szwedów z ziemi niemieckiej, przeprawił się wraz z 9 000 żołnierzy i 30 działami przez Frischhaff, potem przez zatokę Kurońską i rozbił wojsko szwedzkie pod Tylżą (w styczniu 1679). Po zawarciu pokojm w St.-Germain-en-Laye (1679) wziął dymissyę i zamieszkał na wsi. Za zasługi swe dla brandenbursko-pruskiego państwa otrzymał od wielkiego elektora dotacyę w kwocie 140 talarów. Od r. 1889 jeden z pruskich pułków dragonii nosi imię pułku barona D-a.—Por. Graf zur Lippe „Derfflinger“ (Berlin 1880); Varnhagen von Ense »Biographische Denkmale“ t. II (Lipsk 1872, 3-ie wyd.).

T. K.

Hml.

Derg, 1) D. jezioro w Irlandyi, na granicy

Dermań, niegdyś opactwo unickie bazylianów, hrabBtw Galway i Tipperary; jest to właściwie w gubernii Wołyńskiej, powiecie Dubieńskim; kla-znaczne rozszerzenie koryta rzeki Shannon, dosię- sztor i kościół fundowali książęta Ostrogscy, któ-gające w niektórych miejscach 11 km. szerokości rzy mieli tu zamek obronny; przy klasztorze była i mające do 40 km. długości; głębokość dochodzi drukarnia ruska. Od r. 1795 klasztor zamienio-do 25 m. Na południu i zachodzie przysuwają się ny został na monastyr prawosławny, a w r. 1833 do brzegów wyniosłe i bardzo malownicze góry; założono przy nim szkoły duchowne. Jest tu cen-z mnóstwa drobnych wysepek najważniejszą jest na biblioteka, w której znajdują się rzadkie druki Inis-Cealtra, t. j. Święta Wyspa, z ruinami paru i rękopisma. Istniejąca tu kaplica katolicka nale-klasztorów i z grobowcami dawnych wodzów ir- źy do parafii w Dubuie. landzkich. 2) D. jezioro w Irlandyi, w hrabstwie Donnegal, ma mnóstwo wysepek, brzegi pustynne

i skaliste, odpływ zaś przez rzekę t. im. do rzeki Merz). Żółw skórzasty. Jeden z żółwi morskich,

do rodziny Chelonidae zaliczany, który się odróżnia Dergclewski, herb polski. Na tarczy w polu skorupą pokrytą całkowicie grubą skórą; na skó-czerwonem miecz prostopadle ostrzem w dół, na rze tej, na grzbietowej stronie zwierzęcia, przebie-nim złoty półksiężyc, rogami w górę. W koronie ga 7 podłużnych i wydatnych wręg czyli krawę-szlacheckiej nad hełmem trzy pióra strusie. Her- dzi wystających. Nogi posiada bez śladu na ze-bem tym, nadanym przez nobilitaeyę r. 1518, pie- wnątrz palców i pazurów,—przednie są dwa razy czętują się Dergolewscy.—(J. B. w „Wiel. Enc. Or- dłuższe od tylnych. Szczęki silne, uzbrojone ostre-

mi rogowemi utworami; uzbrojenie szczęki górnej

Mourne.

And. S.

gelbranda“).

W. K. Z.

And. S.

Dermatitis, zapalenie skóry. Dermatochelys coriacaea Rondelet, (Sphargis

. \,Ą

Bä»

iS

Wm

ŚH I

t".: .

Ffg. 120. Dermatochelys coriacea.

Derivativa (gramatyka), ob. Pochodne. Derkacz, ob. Ghróściei.

powycinane w 3-y ostre, trójkątne zęby,' Ciało ma brunatne, z brunatno-żółterai wręgami i czar-Derketo, tak Ktezyasz nazwał syryjską boginię, ! niawemi nogami. Dorasta do 2.3 m. długości; Atar ati, rodzicielkę sił natury, u Strabona A tar- j skorupa górna dochodzi do 85—90 cm., waga cia-gitas (ob). Według Herodota, który ją utożsamia ła 500—800 kilogram. Mieszka w m. Śródziem-z Afrodytą Ur anią, przeważnieinajdawniejczczo- ! nem, Oceanie Atlantyckim, Spokojnym i Indyjskim, no ją w Askalonie, skąd kult jej rozszerzyli Fenicya- ! Mięso uważane jest za szkodliwe,—z jaj otrzymu-nie na Cyprze i Cyterze. Obok Askalonu, głównem J ją olej. miejscem pomienionego kultu był Hierapolis. Mia- . ła także i w Palestynie swą świątynię w Asta- n y c h. rot Karnaim, którą później obalił Juda Machabe-usz. Poświęcano jej kozła, gołębia i ryby, w ogólności stworzeuia odznaczające się płodnością. Wyobrażano ją w postaci kobiety, której dolna połowa ciała miała kształt zagiętego ogona rybiego.

Miano ją za jedno z Astartą. Według podań

greckich była ona matką Semiramidy. Męskiem uoso- j leniowatych (Dilleniaceae), drudzy bieniem tego mitu był Dagon (ob).    ! sowatyCh (Ericaceae).

Derkyllidas, ob. D e r c y 11 i d a s.    i Dermatyn Breithaupt (mineral.). Minerał z grupy

A. S.

Dermatologia, nauka o chorobach skór-

Dermatophyllites (paleont). Pod tą rodzajową nazwą Goppert i Berendt opisali kilka gatunków drobnych listeczków, znalezionych w bursztynie, które Conwentz opisuje znowu pod nazwą Hibbertia. Dla braku cech odpowiednich, jedni paleontologowie zaliczają je do rodziny d i 1-

do w r z o-

K. J.

talkowo - serpentynowej, w postaci nerkowatej i jako powłoka; odłam muszlowy, kruchy; c. wł. 2.1—2.2; tw. 2.5; barwy zielonej w różnych odcieniach do brunatnej; rysa żółtawo-biała, blask tłusty słaby; nieprzezroczysty, lub przeświecający na krawędziach; do języka nie przylega, w dotknięciu tłusty, z wonią gorzkawą za chuchnięciem. Rozbiory wykazały w nim: 36 — 40 krzemionki, 19—20 magnezyi, 11 do 14 tlenku żelaza, 22 do 25 wody i kwasu węglanego, nieco wapna, sody, tlenku manganu i glinki. Pod dmuchawką czernieje i rozpada się. Znajduje się w Waldheim w Saksonii.

Dermbach, wieś w w. ks. Sasko-Wejmarskiem, okręgu Eisenach;—od niej nosi nazwę krwawa potyczka, jaką w okolicy stoczył pruski generał Gö-ben z Bawarami pod Hartmannem d. 4 lipca 1866. Potyczka nierozstrzygnięta, jednakże jej następstwem była niemożność połączenia się Bawarów z korpusem związkowym.

Dermestes, ob. S k ó r n i k

Dermont, herb polski, ob. Korczak.

Dema, Da mis, miasto portowe w Trypolita-nii, na północnem wybrzeżu wyżyny Barka, w okolicy bardzo urodzajnej i malowniczej, ale niezdrowej; przystań nad m. Sródziemnem płytka i niezabezpieczona od wiatrów; dwa niewielkie forty, dla pomieszczenia garnizonu; winnice; około 8 000 m-ców.

T. D.

K. J.

And. S.

And. S

Dernburg Henryk, prawnik niemiecki (* 1829); habilitował się r. 1851 w Heidelbergu, w 1852 został profesorem nadzwyczajnym, a w 1855 prof. zwyczajnym w Zurychu; w 1862 powołany do Halli, 1866 był przedstawicielem uniwersytetu w izbie panów, gdzie, jako członek stronnictwa liberalnego, popierał we wszystkiem Bismarcka. R. 1873 został profesorem prawa rzymskiego i pruskiego w Berlinie i znowu wszedł do izby panów.—Napisał: „Gesch. und Theorie der Kompensation* (1852, 2 wyd. 1868); „Das Pfandrecht“ (1860—64, 2 tomy); „D. Institutionen des Gajus“ (1869); „D. Vormundschafsrecht d. preuss. Monarchie“ (1875, 2 wyd. 1878); „Lehrbuch d. preuss. Privatrechts“ (1871—80, 3 tomy); „D. preuss. Hypothekenrecht" (1877); „Pandekten“ (1884, wyd. 3 e 1886). W r. 1851 założył czasopismo „Kritische Zeitschrift f. d. gesam. Rechtswissenschaften“.

Derogatio, oznacza w prawie rzymskiem uchylenie ustawy. Ustawa obowiązuje dotąd, dopó ki nie będzie zniesioną. Uczynić to może władza ustawodawcza, jeżeli ją wyraźnie uchyli, albo jeżeli w jej miejsce inną ustawę ogłosi—lex posterior derogat priori. Całkowite uchylenie ustawy zwano w prawie rzymskiem— a br o gat i o, uchylenie jej częściowe—derogatio, dołączenie do niej nowych postanowień—subrogatio, wreszcie jej zmianę obrogatio legis. Dwie ustawy mogą być jednak w takim do siebie stosunku, że jedna drugiej nie znosi, lecz ją tylko zmienia, t. j. w miejsce niektórych jej postanowień inne przepisy wprowadza. Otóż zmiana ustawy, obejmującej pewną zasadę, nie pociąga za sobą uchylenia wyjątków od niej, jeżeli tylko i przy nowej ustawie jako wyjątki utrzymane byó mogą. I tak np. zmiana formalności testamentu, które dotychczas były regułą, nie uchyla przepisów dotyczących formy testamentów uprzywilejowanych. Prawo rzymskie opiewa: lex posterior generalis non derogat legi priori speciali. Jeżeli zmieniona ustawa mieściła w sobie pewną zasadę, to uchylenie jej zupełne o tyle znosi wyjątki od niej, iż te zamieniają się teraz w zasadę. Dawniejsi prawnicy bronili zasady: cessante ratione legis cessât lex ipsa, t. j. że ustawa traci moc obowiązującą, skoro odpadnie powód jej wydania. Zasada ta jest mylną, albowiem ustawa ma moc obowiązującą jedynie dla tego, że jako taka ogłoszoną została; stąd bowiem samo z siebie wynika, iż ustawa, raz wydana, tak długo obowiązywać powinna, dopóki prawodawca jej nie uchyli Zachodzi pytanie: czy ustawa przez prawo zwyczajowe (moribus et con-suetudine) uchyloną być może. Z zasady prawo zwyczajowe i ustawa poczytują się za źródła prawa równorzędne, i niema powodu twierdzić, że ustawy pisane same z siebie są ważniejszemi od ustaw zwycz&jowycb. Twierdzić więc można, iż ustawa przez prawo zwyczajowe uchyloną byó może. Takie stanowisko zajął też Justynian wobec prawa zwyczajowego po ogłoszeniu swoich zb orów. Leges non solum suffragio legislatoris, sed etiam tacito consensu omnium, per desuetudi-nem abrogentur.— Por. Windscheid »Pand*. § 14—19. Dernburg „Pand.“ § 23—30.

De Rossi Giovanni Battista, malarz i architekt włoski, ob. Rossi.

De Rossi Pellegrino Luigi, mąż stanu włoski, cb. Rossi.

De Rossi Jan Chrzciciel (* 1822 w Rzymie), znakomity archeolog włoski, profesor uniwersytetu rzymskiego, członek papieskiej akademii archeologicznej (Pontificia accademia d’arcbeologia) i różnych stowarzyszeń naukowych zagranicznych. Jest on pierwszorzędną powagą w dziedzinie archeologii chrześciańskiej, szczególnie katakumb rzymskich. Rezultaty badań swoich, któremi dał początek archeologii chrześciańskiej, spisał w dziełach: „Inscriptiones christianae urbis Romae septi-mo Beculo antiquiores“ (tom I i II Rzym 1857 — 88); „Roma sotteranea cristiana* (3 tomy, t-źe 1864—77), tłómaczone na jęz. francuski i angielski; „Musaici cnstiani* (16 zeszytów, t-że 1872— 87). Liczne pomniejsze swoje prace drukuje w „Bolletino d’archeologia cristiana“, który wydaje od r. 1863. Wyczerpujący przegląd jego działalności można znaleźć w jubileuszowej publikacyi „Albo dei sottoscrittori per la medaglia d’oro in onore del commendatore Gian Battista de Rossi“ (Rzym 1882). Jako polityk należy on do stronnictwa klerykalnego.—Porówn. Baumgarten „G.

B. de R.“ (Kolonia 1892).

Deroulède Paweł, literat, żołnierz i polityk francuski (* w Paryżu r. 1826), siostrzeniec Emila Augier. Rozpocząwszy studya prawne, porzucił je dla literatury i podróży. Zwiedził Egipt, Włochy, Hiszpanię, Austryę, Hollandyę, Saksonię i Prusy, a działalność swą piśmienniczą rozpoczął od

dość miernych poezyj, ogłaszanych w „Revue nationale“, w roku zaś 1869 wystawił w Comédie Française sztukę pięcioaktową wierszem, p. t. „Juau Strenner“, która miała jedynie tak zwany przez Francuzów succès d’estime. Podczas wojny fran-ousko-pruskiej zaciągnął się do żuawów, dostał się do niewoli i został internowany na Szląsku, skąd uratowawszy się ucieczką, odbył kampanię Loarską i Wschodnią. Potem walczył z kommu-nardami i odniósł ranę w ramię, przy zdobywaniu barykady. Po przywróceniu pokoju, nie opuścił służby wojskowej i już miał zostać porucznikiem, gdy, spadłszy z konia, złamał sobie nogę. Wtedy, wziąwszy dymissyę, oddał się całkowicie literaturze oraz agitacyi patryotycznej. W r. 1872 ogłosił „Cbants du soldat“, w 1873 „Nouveaux ohants du soldat“, które wielką wziętość zyskały. Potem napisał dramat wierszem, w pięciu aktach, p. t. „L’hetman“, pełen błędów i fałszów historycznych, wynikłych w części z nieznajomości przedmiotu,

'w:,

k' - .1,

Sil :v

Fig. 121. Deroulède Paweł.

w części z tendencyjności, który jednakże z powodzeniem był grany w Odeonie r. 1877; następnie drugi dramat „La Moabite“ (1880), przyjęty w Théâtre français, ale nigdy nie przedstawiany; w 1881 „Les Marches et Sonneries“, oraz kantatę „Vive la France“, do której Gounod muzykę skomponował. Namiętnie rozmiłowany w wojskowości, fundacye patryotyczne w tym zakresie wszystkie siły swoje wytężał. Należąc w styczniu r. 1882 do wojskowej komissyi edukacyjnej w ministeryum, zawiązał 18 maja tegoż roku Ligę patryotów, przez którą imię jego wielki rozgłos zyskało. Odtąd D. prowadził żywot nadzwyczajnie burzliwy. Jako wysłaniec Ligi i apostoł odwetu, zwiedził, w celach agitacyjnyoh, Turcyę, Grecyę i Rossyę, której jest wielkim przyjacielem i wielbicielem, czego dowiódł przybyciem swem na pogrzeb Katko-wa do Moskwy r. 1887 i głośną w swoim czasie piosenką, napisaną po uroczystościach tulońskich r. 1893 p. t. „Nitschevo!“ (Hnuero). Prezydował

na rozmaitych bankietach, na konkursach strzeleckich i gimnastycznych, wygłaszał pełne uniesień patryotycznych odczyty, a we wszystkich takich okazy ach występował w ogromnym surducie zielonym, który popularność jego podnosił. Oprócz tego założył dziennik p. t. „Le Drapeau“, który prawie sam jeden redagował, w r. zaś 1885 postawił swą kandydaturę do izby prawodawczej z Paryża, a lubo upadł przy wyborach, zdobył jednak 105 000 głosów. W czasach wziętości Boulangera był eutuzyastycznÿm i szczerym jego zwolennikiem i powoli całą ligę patryotów przeciągnął na jego stronę, a stronnictwo to, bardzo liczne i dobrze zorganizowane, stało się w rękach biegłych cennem narzędziem wyborczych i politycznych agi-tacyj. On też był organizatorem naczelnym burzliwych manifestacyj liońskich, rewii 14 lipca 1887 r. i t. p., oraz kontrolerem generalnym skrutynium plebiscytowego. Na wyborach w r. 1888, jako kandydat z dep. Charaate’y, upadł powtórnie, dopiero w 1889 został deputowanym z Angoulème. Wprzód jednak Ligę patryotów rząd rozwiązał, a sąd skazał D-a na 100fr. kary pieniężnej, czem się on chlubił. W izbie odznaczał się szczególniej przez interpellacye tak gwałtowne, iż w styczniu r. 1890 naraził się na wygnanie z sali posiedzeń wraz z kolegami swymi: Millvoye i Laguerre, a w r. 1893, po niefortunnem wystąpieniu z oskarżeniem przeciwko Clemenceau, musiał złożyć swój mandat. Oprócz utworów, wymienionych powyżej, D. napisał jeszcze: „Sur Corneille, stances“ (1873); „Pro Patria, stances“ (1878); „De l’éducation militaire“ (1882); „La défense nationale“ (1884); „Monsieur le hulan et les trois couleurs, conte de Noël“ (1884); „Avant la bataille“ (1886); „Le livre de la Ligue des patriotes“ (1887) i in.    *

Derpt, Dorpat, ob. Jurjew.

DerptSkie albo Dorpackie starostwo grodowe. Leżało w Inflantach, w województwie dor-packiem, ustanowionem za Stefana Batorego w r. 1582 wraz z wendeńskiem i parnawskiem. Starostowie w rzeczonych województwach mieli posiadać taką władzę, jak wojewodowie w Prusach królewskich, z którymi wrazie wojöy powinni byli udawać się z pospolitem ruszeniem, gdy o to przez uniwersał króla polskiego wezwani zostaną. Sądy ziemskie co rok się odbywały, a składały się z 6-ciu szlachty, wybranych przez króla z 12 kandydatów przedstawionych. Prawem sejmowem z r. 1588 po-na stanowiono, aby równa była zawsze liczba starostów polskich i litewskich. W r. 1589 starostwo Derptskie obrócone zostało na ekonomię królewską i tak przetrwało z róźnemi odmianami aż do traktatu Oliwskiego w r. 1601, gdy część ta Inflant przeszła pod panowanie szwedzkie.

Derwent, 1) D. lewy dopływ rzeki Ouse, w an-gielskiem hrabstwie York, 96 km. długi, spławny od New-Malton, aż do uścia.—2) D- lewy dopływ rzeki Trent, w angielskiem hrabstwie Derby, wypływa z wyniosłości High Peak, spławny od Derby do uśoia, długi 80 km.—3) D- rzeka w angielskiem hrabstwie Cumberland, ma źródła w górach Cumbrian, pod szczytem Scaw-Fell, przepły-

And. S.

Hml

wa przez jezioro D.-Water, jedno z najpiękniejszych w Anglii, a następnie przez jez. Bassenth-waite, i wpada pod Workingtonem do m. Irlandzkiego, ubiegłszy 56 km.—4) D. rzeka w Austral-skiej kolonii Tasmanii, bierze początek z jeziora St. Clair, płynie śród górzystej i malowniczej okolicy i, ubiegłszy 204 km., wpada rozszerzonem uściem pod Hobarttown do oceanu Wielkiego. 5) D., miasto powiatowe w Bośnii, w okręgu Banialuki, nad Ukryną, prawym dopływem Sawy, w okolicy bardzo żyznej,—sąd powiatowy, 4 500 m-ców, przeważnie mahometan.

Derwisz (wyraz perski, oznaczający próg u drzwi, a stąd, w znaczeniu przenośnem, jedno co żebrak), nazwa u muzułmanów ascety, szukającego zbawienia duszy w życiu pędzonem zdała od świata. Wkrótce po śmierci Mahometa, który orzekł, że w iślamizmie nie ma być zakonów, poczynają pomimo to powstawać liczne bractwa z charakterem czysto zakonnym, których członkowie otrzymali nazwę D-ów. Pierwszym ich założycielem był, jak głosi podanie, sam zięć proroka, Kalif Ali, czy też Abu-Bekr. Później bractwa owe uorganizowa-ły się w stałe zakony i, nieustannie wzrastając liczebnie, obecnie sięgają liczby 70-ciu, z której blizko połowa istnieje w Państwie Tureckiem, a reszta w Persyi, Azyi środkowej, Arabii i Afryce północnej. Nie mają one nic wspólnego z duchowieństwem muzułmańskiem, które wogóle przeciw nim jest dość wrogo usposobione. Za najstarszy zakon D-ów są uważani Olwanowie, założeni przez Olwana, szeika, zmarłego w Dżyddzie w r. 766; następnie do głośniejszych należą: Kadyrowie, Nurbaszowie, Rufajowie i t. d. Jeden z tych zakonów, a mianowicie Begtaszowie, miał ogromny wpływ wśród janczarów tureckich; gdy ci ostatni przestali istnieć w r. 1826, sułtan Machmued II zniósł i ten zakon, jako niebezpieczny ze względów politycznych. Wogóle zakony D-ów, z których jedni są żonaci, inni zaś pędzą życie bezżenne, oprócz spełniania obrządków religijnych, polegających głównie na modlitwie i specyalnym tańću, mają różne zajęcia czysto świeckie, tak np. trudnią się urzędowaniem, rzemiosłami, rybołówstwem i t. d. Jedynym żebrzącym zakonem byli wyżej wzmiankowani Begtaszowie; niektórzy zaś, jak np. Rufajowie słyną ze swych sztuk kuglarskich, któremi zarabiają na życie. Odzież noszą rozmaitą, stosownie do zakonu, atoli przeważnie ubierają się w długie suknie koloru czarnego lub ciemno-zielonego, zaś przełożeni (szeikowie) wogóle mają szaty białe albo zielone; na głowie noszą zawoje rozmaitej formy. Najcharakterystyczniejszym ich obrządkiem religijnym jest t. zw. taniec D-ów, polegający na szalonych najrozmaitszych ruchach, wykonywanych z olbrzymim wysiłkiem fizycznym i połączonych z dzikiemi okrzykami; niekiedy D-owie podczas takiego tańca, powtarzającego się zwykle co tydzień, zadają sobie rany nożami, lub, jak to się dzieje u niektórych zakonów, istniejących w Egipcie, po skończeniu takiej praktyki religijnej padają na ziemię, by po nich przejechał konno ich przełożony Wogóle D owie cieszą się olbrzymim wpływem i znaczeniem wśród ogółu muzułmanów, skutkiem czego nieraz wodzowie wojsk w czasie wojny otaczali się nimi. ażeby utrzymać ducha i wiarę w zwycięstwo wśród żołnierzy. Obecnie największą powagą na Wschodzie cieszy się zakon Mewlewi, którego największy klasztor, o 500 celach, znajduje się w Koni, rezydencyi generalnego szeika zakonu. — Brown „The dervishes, or oriental spiritualism“ (Londyn 1868); Vambery „Sittenbilder aus dem Morgenlande“ (Berlin 1876).N

Derwisz-Pasza Ibrahim, generał turecki i dyplomata (* 1817 r. w Ejub, jednem z przedmieści Konstantynopola). Był w liczbie tych młodych Turków, którzy wysłani zostali przez sułtana Mahmuda do Europy dla otrzymania zawodowego wykształcenia: kilka lat bawił w Anglii, następnie 1839 — 1842 uczęszczał do Ecole des mines w Paryżu, Po powrocie do kraju został mianowany dyrektorem kopalni rządowych w Azyi Mniejszej, później zaś profesorem fizyki i chemii w szkole wojskowej w Konstantynopolu. 1849 r. był komisarzem tureckim przy regulacyi granicy z Per-syą, 1854—pełnomocnikiem w Mołdawii i Multa-nach, 1855 został postawiony na czele wszystkich szkół wojskowych w Turcyi. Delegowany w r. 1856 do Paryża, brał udział po zawarciu pokoju paryskiego, jako komisarz turecki, w pracach przy rozgraniczaniu ziem w Bessarabii. W r. 1861 sułtan Abdul-Azis, utworzywszy nowy departament górnictwa i lasów, powierzył go D-owi. 1862 r. D. kierował operacyami wojennemi przeciwko Czar-nogórzu. Następnie był posłem w Petersburgu; kilka razy stał na czele rządu wojskowego i cywilnego w Albanii i Syryi. 1873 został członkiem specyalnej komissyi do reorganizacyi armii i wkrótce potem generał - gubernatorem Bośnii i Hercogowiny, gdzie srogością swoją przyczynił śię do rozszerzenia powstania. Odwołany w r. 1875, był przez pewien czas w niełasce. Podczas wojny rosyjsko-tureckiej dowodził wojskami, konsy-stującemi w Batum. W 1881 roku wysłany do Albanii, w celu złamania oporu Albańczyków i zmuszenia ich do opuszczenia Dulcigno, odstąpionego na mocy traktatu berlińskiego Czarnogórzu, wywiązał się świetnie z zadania, stłumiwszy swą energią powstanie i wziąwszy do niewoli głównych przywódzców. R. 1822 jeźiził do Egiptu dla wyrównania sporu pomiędzy kedywem a Arabim-ba-szą, atoli, nic nie wskórawszy, wrócił do Konstantynopola. W r. 1888 został mianowany generał-adjutantem sułtana.

Derwiz Paweł, syn Grzegorza, członek znanej rodziny w Rossyi von D e r v i z, a właściwie von der Wieże, pochodzenia niemieckiego, przybyłej do Rossyi za czasów Piotra III i przez niego nobilitowanej. Ojciec Pawła, dyrektor instytutu sierot w Gatczynie, dawszy synowi staranne wychowanie, wyrobił mu znakomite stosunki w świecie finansowym, a rzutny i przedsiębiorczy D. korzystał z gorączkowej budowy kolei żelaznych w Rossyi i wyrobił sobie koncessyę na budowę linii z Moskwy do Razania. Przedsiębiorstwo to nie zupełnie było pomyślne; przy uzyskaniu jednak konces-

syi na budowę kolei z Kazania do Kozłowa, u-miał korzystać ze szczęśliwego i zyskownego kierunku drogi i znakomitej dorobił się fortuny. Przyjmował także udział w budowie kolei kursko - ki-

E. D.

str. 62).

Jako aktor i nauczyciel sztuki bardzo się D. zasłużył. W tr. 1892 obchodzono pięćdziesięciole-

W. Rap.

jowskiej.

Deryng Emil, aktor, powieściopisarz i dramaturg, ogłosił szereg książek, z których wymieniamy: »Córka żołnierza“, romans (2 tomy, Wilno

1845); »Bracia Morawczycy“, dramat w 3 aktach, ozdobiony śpiewami i tańcami; „Hrabina i listy“, komedya w 1 akcie (t-że 1849); »Szatan ziemi i anioł“ powieść (tamże 1851, trzy tomy), „Pojata, córka Lizdejki czyli Wilno w XIV wieku“, z powieści Bernatowicza w trzech odsłonach z prologiem i muzyką (t-że 1854); „Bogumił Duda“, komedya (tamże 1857); »Obrazki z podań krajowych: Trefniś dworu Jana III“ obrazek w 3 odsłonach“ (t-że 1862); »Dramaturgia praktyczna“ (Lwów 1874,

P. Chm.

leńskiego wrócił do Warszawy, gdzie objął reżyseryę za prezesostwa Muchanowa w r. 1876 i prowadził ją do roku 1878. Następnie w r. 1879 otworzył szkołę dramatyczną w gmachu dawnej synagogi przy ulicy Daniłłowiczowskiej. Urządzał przedstawienia złożone z uczni i uczennic. Będąc sam dobrej szkoły aktorem, potrafił być dobrym nauczycielem. Można-by wyliczyć pokaźny zastęp zdolnych i użytecznych aktorów płci obojej, wysz-łych z tej szkoły. Obecnie przebywa w Galicyi, urządzając po miastach przedstawienia sceniczne, do których przeważnie używa młodych sił, chcących się kształcić w tym zawodzie.

Deryng Mary a, artystka dramatyczna, córka poprz., (* 1857). Uczyła się u ojca. Wystąpiła na scenie warszawskiej 19 lipca 1875 w tragedyi Goethego „Faust“, w roli Małgorzaty. Trudne miała zadanie. Świeża pamięć tylko co zeszłej ze sceny Mo-drzejowskiej udaremniała wszelkie aspiracye, nie tylko młodych, ale ma wet już rutynowanych aktorek. D. wstępnym bojem zwyciężyła wszystkich,

y;

tÉfiÜi

;v

BP

-Vv\

9

Fig. 122. Deryng Emil.

Fig. 123. Deryng Marya.

A. Pol.

cie jego działalności. Wystąpił po raz pierwszy w Warszawie jako uczeń szkoły dramatycznej Ku-dlicza, d. 16 lipca 1841, w komedyi »Dwa pojedynki“, a następnie, 13 sierpnia t. r. w komedyi »Jan czyli uczeń miłości”. Nie przyjęty na Warszawską scenę, tułał się po teatrach prowincyonal-nych. Dopiero w r. 1844, po trzykrotnych występach w dramacie „Noc i poranek“, w komedyi »Szpada mojego ojca“ i w komedyi „Stara Ro-mantyczka“ Bogusławskiego, zaangażowano go jako stałego członka teatru. W r. 1845 wystawił swój oryginalny utwór p. t. „Gwiaździarka“, grywany na wszystkich scenach z wielkiem powodzeniem, niedrukowany dotąd. Po krótkim pobycie w Warszawie, przeniósł się na scenę wileńską i tu przebywał z górą lat dwadzieścia kilka. Odznaczył się w rolach: Edgara w „Oblubienicy z Lamer-mooru“ Richelieu’go, w kom. „Panna de Belle Isle“, we „Włóczędze“ i „Keanie“. Po zwinięciu teatru wi-

przewyższyła nawet swoją poprzedniczkę siłą temperamentu, choć nie dorównywała jej wdziękiem i subtelnością gry. Przyjęta do warszawskiego teatru, zajęła pierwszorzędne stanowisko w rolach bohaterek, tak dramatu, jak i komedyi. W r. 1882 weszła w związki małżeńskie i opuściła scenę z prawdziwą dla niej szkodą, żałowana powszechnie. Przed dwoma laty starała się powrócić, lecz układy z ówczesną dyrekcyą nie przyszły do skutku.    ? f w Rap-

Des (włos. Re be molle, fran. ró bémol, an-giel. d fiat), w muzyce jest nazwą alfabetyczno-syllabową tonu D, zniżonego o pół stopnia, za pomocą bemola. Des dur akord =zdes-f-as. Tonacya Des dur oznacza się pięcioma bemolami; gama Des^dur: des, es, f, ges, as, &, c.

Desaguaderó, 1) D. jedyny odpływ jeziora Ti-ticaca, w rzeczypospolitej południowo-amerykańskiej Boliwii; kierunek jego biegu południowo-W3cho-

And. S.

s. K.

dni, śród wyżyny 3 800 m. nad p. m. wzniesionej, lecz względnie dość gęsto zaludnionej; z obu stron wpadają doń liczne, ale nieznaczne strumienie z Kordylery Boliwijsko Chileńskiej; uście ma w jeziorze Pampa-Aullagas; długość biegu 260 km.; do żeglugi podatny, skutkiem czego ma być na nim zaprowadzona żegluga parowa.— 2) D. stepowa rzeka w Argentynie, na granicy stanów Mendoza i San Luiz, początek swój i koniec ma w słona-wych lagunach, bieg niepewny z powodu równego terenu; stąd często rozpłjwa się w różne strony. Podczas pory suchej, rzeka i laguny prawie wysychają; za to w czasie pory dżdżystej powstaje plątanina wysp, jezior, strumieni i t. p.

Desains FranciszekEdward, fizyk francuski, (* 1812 w Saint-Quentin — f 1865 w Paryżu) od r. 1842 był profesorem liceum św. Ludwika. Ogłosił rozprawy: O cieple właściwem lodu (1845), O topliwości fosforu (1848), O polaryzacyi światła odbitego od szkła (1851). Powyższe prace mieszczą się w * Annales de physique et chimie“; w sprawozdaniach zaś akademii nauk w Paryżu ogłosił rzecz o zastosowaniu teoryi zjawisk włoskowatych (1852).

Desains Paweł Quentin, brat poprz., również fizyk (* 1817 w Saint-Quentin — f 1885 w Paryżu). Od r. 1853 był profesorem fizyki w Sorbonnie, a w szkole praktycznej nauk wyższych kierował pracownią fizyczną. Badania jego, które po większej części prowadził wspólnie z Fryderykiem de la Provostaye, tyczą się przeważnie ciepła promienistego i przyczyniły się znacznie do wykazania tożsamości promieni światła i ciepła. W r. 1849 wykryli obaj badacze, że płaszczyzna polaryzacyi promieni cieplikowych ulega skręceniu przez magnes, podobnie, jak to się dzieje z promieniami światła. Poznali dalej, że wzory FreBnela, dające natężenie światła odbitego i przepuszczonego przez ciała przezroczyste, służą również dobrze i dla ciepła, a nawet, że prawa te raczej przez pomiary ciepła stwierdzone być mogą, ocena bowiem natężenia światła dokładnie przeprowadzić się nie daje. Następnie zajęli się badaniem objawów pochłaniania promieni ciepła, oraz związku między zdolnością wysyłania a zdolnością pochłaniania promieni. Wbrew Melloniemu, który sądził, że sól kamienna jest substancyą doskonale przecieplającą, wnieśli ze swych doświadczeń, że z promieni ciemnych pochłania ona około 10 odsetek. Liczne rozprawy, odnoszące się do tego działu fizyki, ogłaszali obaj badacze wspólnie, począwszy od r. 1844, przeważnie w „Annales de physique et chimie“, gdzie już w r. 1843 podali rezultaty swych badań nad ciepłem topliwości lodu. Ważniejsze z nich są: „Notes et mémoires sur les lois du rayonnement de la chaleur“ (1844, 46, 48), „Mémoire sur la détermination du pouvoir absorbant des corps pour la chaleur rayonnante“ (1850), „Mémoire sur la diffusion de la ehaleur“ (1851); „Equilibre de la temperaturo dans les enceintes“ (1853); „Récherches sur les substances diathermanes“ (1853). Oprócz tego D. wydał czterotomowy podręcznik fizyki „Cours de phy-sique“, który był przez czas długi powszechnie we Francyi używany.

Desaix de Veygoux Ludwik Karoi Antoni, generał francuski (* 17 sierpnia 1768 r. w Saint-Hilaire d’Ayat w Owernii—f 14 czerwca 1800 r. pod Marengo). Potomek starej lecz zubożałej rodziny szlacheckiej, kształcił się w szkole wojskowej w Effiat, z której wyszedłszy otrzymał stopień podporucznika piechoty (1783 r.). Gdy wybuchła wielka rewolucya, stanął po jej stronie i nie chciał emigrować, nie bacząc na namowy swych krewnych. Zostawszy adjutantem generała Wiktora de Broglie, a następnie (1792 r.) wysłany wraz ze swym pułkiem do armii reńskiej, młody D. rychło zwrócił na się uwagę rządu rzeczypospo-litej swą walecznością, jako też rzadkiemi zdolnościami wojskowemi. Jakoż już w r. 1793 za obronę weissenburskiej linii przeciw Austryakom mianowany został generałem brygady, a w roku następnym, po zdobyciu Lauterburga i odniesieniu kilku innych zwycięstw, awansował na generała dywizyi. W latach 1795—96 służył kolejno pod rozkazami Jourdana i Moreau, zdobył Offenburg i przedarł się do Bawaryi, skąd następnie na czele lewego skrzydła armii zasłaniał z niezrównaną energią słynny odwrót generała Moreau, po czem odznaczył się pamiętną obroną mostu w Kehl przeciwko przeważającym siłom arcyksięcia Karola (listopad 1796 — styczeń 1797 roku). Po preli-minaryach pokojowych w Leoben D. udał się do Włoch i odtąd stał się nieodstępnym towarzyszem Bonapartego, który nie szczędził starań, by pozyskać dla siebie tak zdolnego wodza. W maju 1798 r. D. popłynął wraz z Bonapartem do Egiptu, gdzie w bitwach pod Chebreis i pod Piramidami, jak również w licznych potyczkach z Muradem-Beyem okrył swe imię nową chwałą. D. sam jeden dokonał podbicia górnego Egiptu, a objąwszy zarząd tej prowincyi, wykazał tyle taktu i rozsądku administracyjnego, iż Arabowie przezwali go sułtanem sprawiedliwym. Po zawarciu z Anglikami i Turkami traktatu w El-Arysz wsiadł w marcu 1800 r. na okręt i podążył do Europy, lecz został na morzu uwięziony przez fregatę angielską i przez miesiąc trzymany w Livorno. Wylądowawszy we Francyi na początku maja, pośpieszył do Włoch pod rozkazy Bonapartego i otrzymał dowództwo dwóch dywizyj armii rezerwowej. Szedł właśnie na czele tego oddziału w kierunku Genui, gdy, tknięty jakby przeczuciem, zwrócił nagle z drogi i niebawem usłyszał kanonadę w kierunku Alessandryi. Forsownym marszem przybył na pole bitwy pod Marengo (14 czerwca 1800 r.) w chwili, gdy Bonaparte, obsaczony przez wojska generała Melasa, zwątpił już był o zwycięstwie i dał rozkaz odwrotu. Wtedy D., szybko uformowawszy kolumny, uderzył na Austryaków i tym sposobem rozstrzygnął zwycięstwo na korzyść Francyi. Sam jednak, kierując głównym atakiem, otrzymał postrzał w serce i na miejscu wyzionął ducha. Śmierć jego krwawo pomściła armia francuska. Napoleon kazał zwłoki jego pochować w klasztorze na górze św. Bernarda oraz wznieść

no 1808).

Dr J. P.

mu w Paryżu dwa pomniki. Historyę generała Desaix, wydaną w Paryżu w r. 1802 (bezimiennie), przełożył na język polski Biesiekierski (Wil-

Hml.

De Sanctis Tytus Liwiusz (* d. 10 lipca r. 1817 w San Martino di Cbieti—f w Neapolu d. 8 lutego r. 1883), lekarz, malarz i profesor literatury. Pomimo braku prawie zapełnego środków materyal-nych, palony pragnieniem wiedzy, udał się do Neapolu, by wstąpić na uniwersytet tamtejszy. Rząd królewski ówczesny utrudniał nadzwyczajnie przystęp do tego przybytku nauki; szczególnićj młodzieńcy przybyli z prowincyi miewali doń wejście prawie że wzbronione zupełnie. De S., nie mogąc przezwyciężyć trudności tych, wstąpił do akademii malarskiej, lecz, obok sztuki, równocześnie uprawiał też naukę, ucząc się medycyny u docentów prywatnych uniwersytetu. Będąc wielkim znawcą literatury ojczystej i widząc się zmuszonym zarabiać na Chleb, stanął do konkursu o katedrę literatury włoskiej i wyszedł zwycięsko. Zapoznając uczniów swych z pięknościami utworów pisarzy swojskich, nie przestał uprawiać malarstwa, a z większą jeszcze niż przedtem wytrwałością oddawał się ulubionej nauce lekarskiej. Nakoniec udało mu się otrzymać mianowanie na chirurga marynarki królewskiej i złożyć egzamin na lekarza. Rozpoczął wtedy, jako docent prywatny, odczyty o chirurgii, bardzo przez studentów uczęszczane, nareszcie w r. 1860 zdobył sobie drogą konkursu katedrę patologii chirurgicznej w uni-wers. neapolitańskim. Należał do liczby najlepszych profesorów swego wydziału, a słuchaczów oczaro-wywał wymową wykwintną i pełną treści zarazem; przyczynił się też niemało do rozwoju chirurgii naukowej w swym kraju. Pomimo licznych zajęć powołania swego, był pisarzem płodnym, do końca życia też wykładał, obok chirurgii, literaturę włoską i nie przestał być chirurgiem marynarki, ani też nie zaniedbał malarstwa. Jest autorem cenionego podręcznika p. n, „Trattato di patologia chirurgica“, dostarczył mnóstwo artykułów do Vallardiego „Enciclopedia medica* i był redaktorem działu chirurgicznego czasopisma „II Morgagni“.— Por. „Jl. Morgagni* T. XXV (1883) str. 123.

De Sanctis Franciszek (* 1817 w Morra — f 1883 w Neapolu), mąż stanu, historyk literatury i krytyk włoski. Początkowo studyował w Neapolu prawo, później filozofię i literaturę, a po ukończeniu studyów był do r. 1838 nauczycielem w neapolitańskiej szkole wojskowej délia Nunziatella, poczem założył własną szkołę, nauczając w niej gramatyki, retoryki, estetyki, filozofii, i prowadził ją z wielkiem powodzeniem. Jednocześnie pozyskał głośne uznanie, jako wytworny krytyk literacki swojemi odczytami o Homerze, Wergilim Dancie, Szekspirze i Aryo-ście. W r. 1848 rząd rewolucyjny powołał go na generalnego sekretarza oświecenia publicznego; wskutek tego, po upadku rewolucyi, został uwięziony, a po trzech latach wydalony z kraju. Będąc w więzieniu, studyował język i literaturę niemiecką, tłómaczył poezye Goethego i Schillera, Dzieje poezyi Rosenkranza i Logikę Hegla. Wypuszczony z więzienia, usunął się na Maltę, później

Kacyki. Pow»z Ilustr Zesz 119 T XV do Turynu i ta wygłosił swoje odczyty o Boskiej Komedyi, nacechowane wielką oryginalnością poglądów. W r. 1856 otrzymał w Zurychu posadę profesora estetyki i literatury włoskiej przy politechnice. W r. 1860, wróciwszy do Neapolu, został tu ministrem oświaty, a po zjednoczeniu Włoch objął to samo stanowisko w ministeryum Cavoura. W r. 1862 wrócił do Neapolu, oddał się znów nauczycielstwu i założył dziennik „LTtalia“. W r. 1871 został profesorem uniwersytetu neapolitańskie-go. Tekę ministra oświaty piastował jeszcze dwukrotnie: w 1878 w gabinecie Cairolego i w 1879 — 80 w gabinecie Cairolego i Depretisa. Najważniejszą jego pracą jest „Storia della letteratura italia-na* (2 tomy, wydanie 3-e Neapol 1879); nie jest to systematyczne kompendyum, ale raczej szereg studyów i obrazów literackich. Oprócz tego D. napisał: „Saggi critici“ (t-źe, 1868; wyd. 4-e 1881); „Sag-gio critico sul Petrarca“ (t-że, 1869) i „Nuovi sag-gi critici“ (t-że, 1872; wyd. 2-e 1879). Jego „Scrit-ti politici“ wydał Ferrarelli (t-źe 1889), a autobiograficzne „La giovinezza di F. de S.“ — Vil-lari (t-że 1889). — Porówn. Ferrieri „Francesco de S. e la critica letteraria“ (Medyolan 1887).

De Sanctis Justyn (* 1853 w Chieti), dramaturg włoski. Wiele jego utworów scenicznych drukowała neapolitańska „Ape drammatica“ i medyo-lańsba „Galleria teatrale“. Większego doznały powodzenia: „L’emigrazione“ (1874), „La viola del pensiero“ (1876), „Un marito per mia figlia“ (1877), „L’ambizione acceca“ (1879) i t. d.

Desargnes Girard, matematyk francuski (* 1593 w Lyonie—f tamże w r. 1662). Był w młodych latach inżynierem armii francuskiej, a po powrocie do miasta rodzinnego — budowniczym Podczas pobytu swego w Paryżu, należał do grona uczonych, które stanowiło zawiązek Akademii Nauk. Był to umysł oryginalny i twórczy, wielce ceniony przez Fermata, Descartes’a i innych. Jego dzieła: „Traité de la section perspective“ (Paryż 1636); „Brouillon projet d’exemple d’une manière universelle du S. G. D. L. [Sieur Girard Desargues Lyonais] touchant la practique du trait à preuves pour la coupe des pierres en l’architecture etc.“ (Paryż 1640), zawierają nowe metody, które objęła stworzona później przez Monge’a nowa umiejętność, zwana geometryą wykreślną lub opisującą. Dzieło rękopiśmienne, wydane później przez La Hire’a, noszące tytuł „Brouillon projet d’une atteinte aux événements des rencontres d’un cône avec un plan“ zawiera jeszcze bardziej oryginalne pomysły, któremi D. wyprzedził niejako geometryę nowoczesną. Rozważa on już w tej pracy tak zwaną „inwolucyę“ sześciu punktów B, H, O, G, D, F na prostej, i określa ją przy pomocy równości iloczynów odległości każdej pary punktów od puuktu stałego A na prostej, t. j. przy pomocy równań AB AH—AC. AG—AD. AF; rozważa pęki prostych w inwolucyj, stosuje teoryę inwolucyi do badania stożkowych, przez co nadaje nieznaną dotąd ogólność twierdzeniom o tych ważnych liniach krzywych.—Z twierdzeń odkrytych przez D-a wymienimy dwa ważne, następujące:

52

1) Jeżeli dwa trójkąty położone w przestrzeni lub znajdujące się na jednej płaszczyźnie mają wierz* chołki po dwa na trzech prostych, przecinających się w jednym punkcie, to boki tyoh trójkątów po dwa przecinają się w trzech punktach, leżących na jednej prostej, i odwrotnie. 2) W stożkową wpisujemy jakikolwiek czworobok i przecinamy obie figury prostą poprzeczną, która spotyka stożkową w dwóch punktach i prócz tego w parze punktów przecina każdą parę boków przeciwległych czworoboku. Twierdzenie odkryte przez D-a (podane przez Pascala w jego „Essai sur les coniques“) orzeka, że powyższe sześć punktów tworzy inwo-lucyę, co oznacza, że iloczyn odcinków poprzecznej między punktem stożkowej i bokami prze-ciwległemi czworoboku, jest do iloczynu odcinków między tymże punktem stożkowej a dwoma pozostałemi bokami czworoboka w stosunku równym stosunkowi iloczynów, utworzonych podobnie dla drugiego punktu stożkowej na poprzecznej.s D Desargues’a twierdzenie, ob. Desargues.

Desatir (arabs. liczba mnoga od perskiego wyrazu D est u r=rprawidło żywota), normy, prawidła, nazwa staroperskiego zbioru przepisów moralnych i religijnych, ułożonego wrzekomo przez 15 mędrców perskich (Abbada, Dźemszyda, Zer-donta i in.). Pisany jest odrębnym (sztucznie ułożonym) językiem, tak zwanym masabadadz-kim, z dodatkiem przekładu perskiego przez ostatniego z 15-u proroków, Sasana V. O Desatirze wspominają jeszcze pisarze perscy z XVII wieku; później wszakże zbiór ten zaginął i dopiero w r. 1778 znalazł go jakoby w Ispahanie Pars, Kaus, a syn jego, Mułła Firus, ogłosił wraz z przekładem angielskim p. t. „D. the sacred writings of the an-cient Persian prophets in the original tongue“ (Bombay 1818); ten wszelakoż tekst uważają za podrobiony.    *

Desaugiers Marc Antoine Madeleine (* 1772 we Fréjus — f 1827 w Paryżu), poeta francuski. Po różnych przygodach na wyspie San-Do-mingo, gdzie zakosztował nawet niewoli u murzynów, wrócił do Paryża i oddał się dramaturgii, a od r. 1815 do 1822 był kierownikiem teatru Vaudeville. Napisał wiele komedyj i drobniejszych fraszek scenicznych, ale tylko niektóre z nich mają trwalszą wartość, jak np. „Le mari intrigué* (1806), „Un diner par victoire“ (L807), „Les petites Dauaï des“ (1817) i kilka innych. Obok komedyi uprawiał i lirykę, napisał wiele lekkich piosnek, które w swoim czasie były bardzo popularne, chociaż pod względem wartości literackiej nie mogą iść w po równanie z piosnkami Bérangera. D. od r. 1806 należał do wesołego stowarzyszenia „Le caveau“ i piastował w niem godność prezesa. Jego „Chansons et poésies diverses“ były kilkakrotnie drukowane (3 tomy Paryż, 1808—16; 4 tomy, t-źe 1827, 1858 i 1859).

Desault Piotr Józef (* d, 4 lutego r. 1744 w Magny-Vernais pod Lure [Haute-Saône] —f w Paryżu d. 1 czerwca r. 1795), najznakomitszy chirurg europejski swego czasu. Był synem niezamożnego wieśniaka, który go chciał wykierować na księdza, dla tego też oddał go w dwunastym roku życia do szkoły jezuickiej w Lure; młody D. był uczniem pilnym i prędkie robił postępy, szczególniej odznaczał się w matematyce, nad którą pracował jeszcze po opuszczeniu szkoły. Nie czując powołania do stanu duchownego, udał się do Bel-fortu i w tamtejszym szpitalu wojskowym rozpoczął naukę chirurgii; strawił na niej trzy lata, po-czem w r. 1764, w celu lepszego wykształcenia się, pojechał do Paryża i zapisał się do szkoły chirurgicznej. Nie odbierając z domu żadnej zapomogi, utrzymywał się w stolicy początkowo przez dawanie lekcyj matematyki, a od r. 1766 zaczął też prywatnie uczyć anatomii i chirurgii. Wielki jego talent pedagogiczny i gruntowna znajomość wykładanych przedmiotów sprawiły, że niebawem zaczęto się tłoczyć koło niego, a sława jego rosła z dniem każdym i zjednała mu stałe poparcie cenionego i wpływowego wówczas chirurga, A. Louisa, którego był uczniem. W r. 1776 został członkiem kollegium chirurgów; królewska Akademia chirurgiczna równocześnie przyjęła go do grona swego i wkrótce wybrała na członka swojej rady nieustającej (Comité perpétuel). W r. 1782 wybrano go na członka chirurga naczelnego szpitala Charité, a w r. 1788 takież samo stanowisko zajął w Hôtel-Dieu, najgłówniejszym szpitalu paryskim. W r. 1792 powołauo go na członka komitetu wojskowej służby zdrowia (Comité de sauté des armées), a w dwa lata później na profesora kliniki chirurgicznej, D. jako człowiek, jako chirurg i jako pedagog, jest jedną z najznakomitszych i najszlachetniejszych postaci w. XVIII, a usługi oddane przez niego chirurgii są niezmierne: rzec można, iż nie istnieje żadna część tej nauki, do której-by się on mniej lub więcej nie przyczynił. Jednakże, aczkolwiek w kierunku tym nikt ze współczesnych nie zdołał go przewyższyć, zasługa ta jego blednie wobec niezrównanej działalności pedagogicznej, którą jaśniał, niestety, zbyt krótko. D. stał się reformatorem nauczania chirurgicznego, opierając je na anatomii topograficznej (ob.), oraz na klinice, czego przed nim nikt jeszcze nie uczynił i, prawdę mówiąc, uczynić też nie mógł, gdyż on jest dopiero twórcą i jednej, i drugiej. Przed nim uczono z osobna anatomii kości i wiązów, mięśni, naczyń i t. d, zalawalniając się tern i mało uwzględniając stosunki wzajemne, zachodzące pomiędzy temi składnikami ciała; on dopiero pierwszy zrozumiał znaczenie pierwszorzędne dla chirurga właśnie tych stosunków i stworzył przez to anatomię topograficzną, czyli chirurgiczną, w znaczeniu dzisiejszem tej nazwy. Podobnie rzeczy się mają z kliniką chirurgiczną: nazwa ta już przed nim istniała, pokazywano uczącym się od czasu do czasu chorych w szpitalach, lecz uważano to za rzecz drugorzędną, kładąc nacisk główny na nauczanie teoretyczne; on dopiero na prawdę odkrył ważność nauczania klinicznego, zaczął je stosować systema-matycznie i stał się twórcą pierwszej we Francyi, a najlepiej w całej Europie ówczesnej urządzonej i prowadzonej, prawdziwej kliniki chirurgicznej, do której też zewsząd zbiegali się chciwi wiedzy ucz-

!"

mach, Getynga 1799 i 1809; tłóm. aug., Filadelfia 1814), przyozdobione podobizną D-a, oraz zawierające charakterystykę działalności jego i szczegóły biograficzne. Za życia D-a uczniowie wydali „Journal de chirurgie* (Paryż 1791—95), pod jego wpływem spisany i obejmujący poglądy wypowiedziane przezeń na klinice; po śmierci zaś J. J. Cassius ogłosił odczyty D-a p. n. „Cours théorique et pratique de clinique externe“

Dr J. P.

niowie, by z podziwem słuchać nauk arcymistrza, zdumiewającego ich swą dobrocią, wiedzą, zręcznością, a szczególniej pracowitością niezrównaną. 0-statnie lata życia D. poświęcił tej ukochanej klinice swojej, gotów dla niej zapomnieć o wszystkiem innem, nawet o domu własnym. Od chwili gdy objął, a raczej stworzył, klinikę w Hôtel Dieu, ani jednej już nocy nie spędził pod dachem swoim, chcąc nawet podczas godzin przeznaczonych na spoczynek być zawsze gotowym do niesienia pomocy chorym szpitalnym. Wstawszy bardzo rano, do godziny ósmej odbywał wizytę szpitalną, potem czas do południa zajmowały wykłady kliniczne, ope-racye i sekcye. Posiliwszy się na prędce, wyjeżdżał na miasto do licznych chorych i zaglądał ua chwilę do domu. O szóstej wieczorem powracał w mury szpitalne, odbywał wizytę wieczorną po salach i, zamiast się udać na spoczynek, miewał odczyty o anatomii i chirurgii operacyjnej. Dla chorych miał serce iście ojcowskie i bez ustanku starał Bię o to,

liii

MIF'

ÜP

Fig. 124. Desault Piotr.

*

by im pobyt w szpitalu uczynić, nietylko znośnym, ale i możliwie dogodnym, dbając o wszystko, co się tylko do tego przyczynić mogło. Mając czas tak bardzo od rana do nocy zajęty, nie miał się kiedy zabawiać pisarstwem: to też wydał tylko jedną rozprawę p. n. „De calculo vesicae urinariae eoque extrahendo, praevia sectione, ope instrumenti Haw-kinsiani emendati“ (Paryż 1776). Dzieło „Traité des meladies chirurgicales et des opérations qui leur conviennent“ (Paryż, rok IV [1796]), noszące na tytule nazwisko jego, obok nazwiska Choparfa, zawiera wprawdzie wiele poglądów jego i pod jego wpływem napisane też zostało, lecz autorem jest sam Chopart tylko. Ulubiony uczeń D a, Bi chat (ob.), jeszcze na rok przed śmiercią mistrza, zabrał się do opracowania jego notatek oraz poglądów, podczas lekcyj klinicznych wygłaszanych; owocem pracy tej jest dzieło p. n. „Oeuvres chirurgicales de J. P. Desault“ (Paryż 1798 — 1803, 3 tomy, do roku 1830 jeszcze kilkakrotnie wydane; tłómaczenie niemieckie w 2 to-(Paryż 1803).

Desbeaux Bernard Emil (* 1849 w Paryżu), pisarz francuski, od r. 1884 sekretarz teatru Odó-on. Jest on autorem kilku komedyj („Agence matrimoniale“, „Le triangle de la mort“ i t. d.), oraz powieści („Le mystère de Westfield“, „La petite mendiante“, „Les mengeurs d’or“). Głównie przecież odznaczył się swojemi pismami dla młodzieży: „Le jardin de M lle Jeanne“, „Les parceque de M-lle Jeanne ', „Les trois petits mousquetaires“, „La joie de la maison“, „Les découvertes de M. Jean“, „Les campagnes du général Toto“, „Les projets de M lle Marcelle“, „La maison de M-lle Nicole“, „Le secret de M-lle Marthe*, „L’aventure de Paul Solange“ i t, d.

Desbordes-Valmore Marcelina (* 1785 w Douai — f 1859 w Paryżu), poetka francuska. Była początkowo artystką dramatyczną w paryskiej operze komicznej i Odeonie ; później jednak, gdy poślubiła aktora Valmore’a, ustąpiła ze sceny i uprawiała poezyę. Utwory jej cechuje wielki wdzięk iraelan-cholijny nastrój. Ogłosiła je drukiem p. t. : „Elégies et romances* (1818), „Élégies et poésies nouvelles“ (1824), „Les pleurs“ (1833), „Pauvres fleurs* (1839) i „Bouquets et prières“ (1843) ; po jej śmierci wyszły jeszcze „Poésies inédites“ (1860). Oprócz tego pisała nowelle i dzieła dla młodzieży. Jej „Contes et scènes de la vie de familie“ wyszły w r. 1874, a „Poésies de l’enfance“ w 1881; „Oeuvres poétiques“ w 1886—87 (3 tomy). — Po-równ. Sainte-Beuve „Mad. D., sa vie et sa correspondance” (1870).

Desborough John, generał angielski (* 1608 —f 1680). Szlachcic ziemianin z hrabstwa Cambridge, zaślubił szóstą córkę Roberta Cromwella of Huntington, ojca Protektora. R. 1642 był kapitanem w kawaleryi ochotniczej swojego szwagra, potem awansował na generałmajora i przez cały czas protektoratu piastował mnóstwo obowiązków zaszczytnych. Zawsze jednak był głową najniższej demagogii wojskowej; za rządów siostrzeńca swego, Ryszarda, kierował stronnictwem oppozycyjnem starych żołnierzy; za Restauracyi dwa razy był więziony w Wieży londyńskiej. Był to człowiek szorstki, a powodował się zwykle widokami oso-bistemi.

Descabezad.0, t. j. obezgłowiony, wulkan wygasły w Kordylerze Chileńskiej, na granicy chi-leńskiej prowincyi Talca i argentyńskiej Mendoza. Olbrzymi ten pień górski składa się z kilku na jednej podstawie wyrosłych szczytów, jak Cerro Azul 3 760 m., D. 3 888 m., Colorado 4 039 m. U stóp góry leżą malownicze jeziora alpejskie Mondaca i Maule; z ostatniego wypływa rzeka t.

znajduje się obficie oliwin.

im. W starszych i młodszych lawach wulkanu

And S.

Descampś Aleks. Gabryel ob Decamps.

Descartes filozof (z łacińskiego Cartesius spolszczono Kar tezy usz). /. Zycie i dzieła. Réné Descartes (* 31 marca 1596 roku w La Haye później nazwanem La Haye D.), nad rzeką Creuse w prowincyi Touraine (dziś dep. Indre et Loire). Ojciec jego, również jak i dziad, zajmowali stanowisko radzcy parlamentu Bretanii (conseiller au parlement de Bretagne) i mieszkali w Rennes. Tam spędził też René D. pierwsze lata swego dzieciństwa. W 1604 r. został oddany do kollegium Jezuitów w La Flèche (dep. Sarthe), założonego przez Henryka IV-go. Koledzy szkolni nadali mu przydomek filozofa, wskutek wcześnie przejawiających się u niego skłonności do namysłu nad kwestyami ogólnemi. Po ukończeniu szkoły tej w 1612-ym r. wrócił na rok do Rennes, następnie udał się do Paryża, gdzie z początku obracał się w towarzystwie młodzieży bogatej i przyjmował udział w jej zabawach. Jednak rychło mu się takie życie sprzykrzyło i w 1614-ym r. nagle ukrył się w jednym domu na Faubourg St. Germain w samym Paryżu, tak, że przez dwa lata żaden z dawniejszych jego znajomych nie mógł go znaleźć. Czas ten poświęcił na poważne stu-dya. Pod naciskiem swego ojca wstąpił do wojska w 1617-ym roku i służył najprzód w szeregach Maurycego z Nassau (ob.) hollenderskiego stathudera, potem, odl6L9-gor., pod dowództwem Tillego brał udział czynny w wojnie 30 letniej, a w szczególności w 1620 r., w bitwie pod Pragą, w której został pobity Fryderyk V, król czeski, ojciec księżniczki Elżbiety, późniejszej uczennicy D-a. W 1621-ym r. młody oficer porzucił wojsko i zaczął podróżować po Niemczech, Austryi, Węgrzech, dotarł nawet do Polski, i wrócił przez Pomorze i Hollandyę do Paryża. W 1624-ym r. odbył pielgrzymkę do Loreto, którą ślubował był w czasie wojny. Zwiedził także Szwajcaryę i Włochy, wszędzie starając się, jak sam mówi, być raczej widzem, niż aktorem, we wszystkich ko-medyach tego świata. Miał pewne zamiłowanie do uroczystych obchodów: widział w Wenecyi uroczystość poślubienia morza przez dożę, w Rzymie jubileusz papieski, we Frankfurcie koronacyę cesarską, i chętnie bywał na dworze Ludwika XIII-go, również jak i na dworach innych wielu książąt, nigdy nie prosząc jedaak o żadne łaski, wierny zasadzie bierności w życiu praktycznem i zawsze głównie zajęty rozszerzeniem swej wiedzy i swego doświadczenia. W 1628-ym roku zaciekawiło go słynne oblężenie miasta La Rochelle. Wstąpił do wojska oblegającego, jako ochotnik, i służył aż do zdobycia tej twierdzy. Potem w 1629-ym r. postanowił znowu usunąć się od świata i wybrał sobie Hollandyę jako bezpieczne schronisko. Wojska bowiem liczne, tam podówczas utrzymywane, najlepiej zabezpieczały spokój obywateli, jak mówi D., obyczaje zaś pozwalały filozofowi żyć w wielkich miastach z wszelkiemi wygodami, tak samo-tn;e, jak na pustyni. Aby nikt mu nie przeszka

dzał w badaniach, często zmieniał miejsce pobytu. Kolejno mieszkał w Amsterdamie, Deventer, Lej-dzie, Leeuwarden, Hadze i kilkunastu innych miejscowościach, o których wspominają jego biografowie. Także odwiedził jeszcze Danię i Anglię, stale jednak przez 20 lat pozostając w Hollan-dyi. We Francyi tylko Mersenne i inny zaufany przyjaciel wiedzieli o miejscu jego pobytu i pośredniczyli we wszystkich stosunkach między nim a tymi, co się z nim znosić chcieli. Gdy w 1633-im r. Galileusz został zmuszony przez inkwizycję rzymską do odwołania swego uznania dla odkryć Kopernika, D., mający podówczas na ukończeniu pracę, w której przedstawiał swe badania fizyczne, zraził się tak dalece niebezpieczeństwem, jakie groziło zwolennikom Kopernika, że, obawiając się przedewszystkiem o utratę potrzebnego do badań spokoju, nie tylko zaniechał wydania gotowego już dzieła, ale nawet postanowił wogóle za życia nie wydać żadnego pisma z zakresu fizyki.

W-

Fig. 125. Descartea Eéné.

Gdyż będąc przekonanym, że nikt lepiej od niego rozpoczętych badań nie poprowadzi i że odkrycia jego nawet i po upływie lat kilkudziesięciu zachowają swoją doniosłość, sądził, że pożyteczniej będzie, jeżeli ludzkość o pół wieku później się o nich dowie, niż żeby on, ogłosiwszy swe prace, został pozbawiony możności uzupełnienia ich dalszem badaniem i rozwój swych idei pozostawił pracownikom mniej zdolnym, przez co nauce przyniósł by, nie korzyść, lecz raczej szkodę. Wrażenie, jakie na D-a zrobiło potępienie Galileusza przez Inkwizycyę, było tak wielkie, że w pierwszej chwili chciał spalić swoje papiery, a później nawet w liście do jednego duchownego przytaczał argumenta przeciwko ruchowi ziemi! Jednak powoli się uspokoił i, mając lat 40, odważył się wydać swe pierwsze dzieło pod tytułem: „Essays philosophiques“ (Lejda 1637). Dzieło to zawiera trzy prace przyrodniczo-matematyczne (Dioptrique, Météores, Géométrie), poprzedzone filozoficznym

wstępem, zatytułowanym: „Discours de la Méthode pour bien conduire sa raison et chercher la vérité dans les sciences“. Tutaj na kilkudziesięciu kartkach przedstawia D. zarówno historyę własnego rozwoju umysłowego, jak i główne zasady swej filozofii. Ta rozprawa „o metodzie“ stanowi jedno z najświetniejszych pism w całej historyi fi lozofii, i powinnaby, również jak Fedros Platona, być powszechnie znaną i czytaną przez wszystkich ludzi wykształconych, gdyż jest równie przystępną i zrozumiałą, jak głęboką i oryginalną. Geome-trya, w tym samym tomie wydana, wprowadziła do nauki nowy dział matematyki, w następstwie nadzwyczaj ważny, geometryę analityczną, którą D. pierwszy stworzył. W ten sposób D. pierw szem przez siebie wydanem dziełem zajął pierw szorzędne stanowisko w nauce i filozofii. Pierwsze to dzieło napisał po francusku i tłómaczy się z tego: „Si j’écris en français, qui est la langue de mon pays, plutôt qu’en latin, qui est celle de mes précepteurs, c’est à cause que j’espère que ceux qui ne se servent que de leur raison naturelle toute pure jugeront mieux de mes opinions, que ceux qui ne croient qu’aux livres anciens; et pour ceux qui joignent le bon sens avec l’étude, lesquels seuls je souhaite pour mes juges, ils ne seront point, je m’assure, si partiaux pour le latin, qu’ils refusent d’entendre mes raisons pour ce que je les explique en langue vulgaire“. Jednak powodzenie przeszło jego oczekiwania, i w kilka lat później (1644) wyszło łacińskie tłómaczenie tego pierwszego dzieła, dokonane przez abbé Efionue de Courcelles, a przejrzane i uzupełnione przez autora. Spostrzegłszy, że uczeni czytają z równem zajęciem jego prace, jak i nieuczona publiczność, do której się z początku zwrócił, wydał D. we cztery lata po „Discours de la méthode“ obszerne dzieło po łacinie: „Meditatioues de prima philosophis, ubi deDei existentia et animae immortalitate“ (Paryż 1641). Dzieło to w rękopisie przedstawiał najznakomitszym uczonym owego czasu, zbierał ich zarzuty i ogłosił je razem ze swemi na nie odpowiedziami. Zarzuty pochodziły od osób po części nie wymienionych, po części od słynnych pisarzy, jak Hobbes, Gassendi, Arnauld, Mersenne, i wzbudziły tak powszechną uwagę, że już w rok po pierw-szem wydaniu, w 1642, wyszło drugie, w którem znajdujemy, oprócz powyższych, jeszcze zarzuty Jezuity B o u r d i n’a i odpowiedź Kartezyusza na nie. Medytacye te, tłómaczone przez księcia de Luynes i Clerselier, przejrzane i poprawione przez autora, wyszły po francusku w r. 1647 i doczekały się, również jak i „Discours de la méthode“, bardzo licznych wydań, gdyż do dnia dzisiejszego są czytane w szkołach Francyi. We trzy lata po medy-tacyach (polskie tłómaczenie Medytacyj, dokonane przez J. K. Dworzaczka, wyszło w 1885 r. w bibliotece ^filozoficznej, wydawanej przez H. Struve-go) wyda D. „Principia philosophiae“ (Amsterdam 1644), po łacinie (a w 1647-ym po francusku, w tłómaczeniu Picofa). Prócz tych dzieł i dwóch polemicznych broszur za życia filozofa wyszło tylko jeszcze obszerniejsze dzieło francuskie: „Les passions de l’âme“ (Amsterdam 1649), napisane dla jego uczennicy, księżniczki Elżbiety (córki króla czeskiego Fryderyka, wnuczki króla angielskiego Jakóba I-go). Gdy D. stał u szczytu sławy, dał się namówić w 1649-ym roku do przeniesienia się do Sztokholmu, dokąd usilnie go zapraszała królowa szwedzka, Krystyna. Zmiana ta warunków życia nie posłużyła mu: wkrótce zachorował i umarł dnia 11 lutego 1650-go roku, przed końcem 54-go roku życia. Jeszcze przed śmiercią jego zaczęły się prześladowania, któro przewidywał i których się obawiał, Voetius, rektor uniwersytetu Utrechckiego, oskarżył D a o ateizm. Wynikł stąd proces i groźba spalenia ręką kata dzieł Kartezyusza w Utrechcie. Dopiero ambasador francuski umorzył sprawę. W kilka lat później, w 1647 roku powtórzyły się napaści w Lejdzie, ale kuratorowie tamtejszego uniwersytetu uniewinnili filozofa. Jednak w 13-e lat po śmierci D-a, w 1663-im r., dzieła jego zostały wniesione w Rzymie do In-dexu ksiąg zabronionych, z zastrzeżeniem ,,donec corrigantur” (póki nie zostaną poprawionel). Zaś gdy w 1667 szczątki największego z francuskich myślicieli zostały sprowadzone ze Szwecyi i pochowane w kościele Saint Etienne du Mont w Paryżu, zabroniono mowy pogrzebowej, którą miał wygłosić ojciec Lallemand, kanclerz uniwersytetu paryskiego. W 1670 r., pod wpływem jezuitów, przedstawiciele Sorbonny żądali od parlamentu wyroku przeciwko pismom Kartezyusza, a nie dopiąwszy tego, uzyskali w 1671-ym dekret królewski, zabraniający wykładów filozofii Kartezyańskiej w całej Francyi. Jednak dzieła D a cieszyły się najwięk-szem powodzeniem, jak świadczą liczne ich wydania: „Opera omnia“ (8 tom. Amsterdam 1670 — 1683, także w 9 tom. Amsterdam 1692 — 1701), po francusku „Oeuvres complètes“ (9 vol. Paryż 1724 etc.). W naszem stuleciu najlepsze wydanie: „Oeuvres complètes de DescarteB publiées par Victor Cousin* (11 vol. Paryż 1824—1826). Wszystkie te ogólne wydania zawierają, prócz dzieł za życia ogłoszonych, jeszcze pośmiertne: 1) „Le monde ou traité de la lumière“ (po raz pierwszy Paryż 1644); jest to właśnie dzieło, którego publikacyi D. zaniechał wskutek wyroku przeciw Galileuszowi);

2) „Traité de l’homme et de la formation du foetus» (l-szy raz Paryż 1664); 3) „Listy* (wyd. Paryż 1657—67). Oprócz dzieł tych, D. pozostawił po sobie wiele rękopisów, o których obecnie już nic nie wiadomo. Część ich została w Hollandyi, a część po śmierci D-a ze Szwecyi przesłano do Paryża, przy czem, wskutek zatonięcia wiozącego je statku, leżały owe papiery przez trzy dni na dnie Sekwany. Gdy je wydobyto i wysuszono, niektóre zaginęły. Część ieh przepisał Leibniz, a z tej kopii we dwa wieki później wydał Foucher de Careil: „Oeuvres inédites de Descartes“ (Paryż 1859—1860). Reszta rękopisów, rozproszona po bibliotekach i zbiorach prywatnych, dotąd jeszcze czeka wydania; niektóre już wydano w pismach peryodycznych filozoficznych. O szczegółach życia D-a bardzo mało zresztą wiadomo, gdyż żył on tak dalece w ukryciu, że nawet dotąd nie można rozstrzygnąć, czy był żonaty; istnieje metryka urodzenia jego córki, Francine, ochrzczonej w 1635-ym r. w Hollandyi. Matka tej córki, podana jako Helena, córka Jana. pozostaje zresztą nieznaną, tylko wiadomo, że dziecko, mając trzy lata, umarło, co sprawiło D-owi wielkie zmartwienie.

//. Filozofia. D. jakkolwiek dokonał pomnikowych odkryć w fizyce i matematyce, głównie jednak słynie jako odnowiciel filozofii, z którym w całej historyi myśli ludzkiej tylko Kant i Sokrates mogą być porównani. Punktem wyjścia jego filozofii jest systematyczne powątpiewanie o wszystkiem, ale nie takie powątpiewanie, które Bceptyków doprowadza do uniemożliwienia sobie wszelkiej wiedzy, tylko powątpiewanie przygotowujące grunt dla nowej budowy myśli. D. pojął, że zmysły nas często łudzą, że nawet rozum mógłby nas łudzić, jeśliby to było wolą jakiegoś wszechwładnego złego ducha. Cała filozofia scho-lastyczna, panująca w szkołach, w których D. się kształcił, wydała mu się pozbawioną podstaw: postanowił tedy uwolnić się od wszelkich uprzedzeń, wyzuć się ze wszelkich nabytych mniemań i zacząć budowę wiedzy od początku, tak, jakby przed nim żadnej myśli nie było. Usuwając ze swego umysłu wszelkie bezpodstawne wierzenia, spostrzegł, że jednak pozostaje pewnik jeden, którego najwszechstronniejsze powątpiewanie usunąć nie zdoła, mianowicie istnienie tego, kto wątpi. Cogito, ergo sum—»myślę więc jestem“—oto podstawa nowej filozofii. Zdanie to, przez D-a wielokrotnie wskazane jako pierwsza zasada jego filozofii, choć ma formę wniosku, nie jest wnioskiem, gdyż myśl własną i istnienie myślącej istoty pojmujemy jednocześnie jako zasadniczy fakt świadomości naszej. Wątpienie o istnieniu świata zewnętrznego wzmacnia przeświadczenie o istnieniu świata myśli. Więc w myśli swej postanowił D. szukać prawd niewątpliwych. Aby tą myślą dobrze kierować, postanowił zastąpić liczne przepisy logiki scholastycz-nej czterema zasadami: 1) niczego nie uzna wać za prawdę, dopóki nie okaże się oczywistem. Mowa tutaj, nie o oczywistości zmysłów, lecz o oczywistości rozumu, polegającej na pojmowaniu jasnem i wyraźnem przyjętego przez nas sądu. 2) Dzielić każde zagadnienie na szczegóły, o ile tylko można, aby łatwiej znaleźć rozwiązanie zadań poszczególnych. 3) Prowadzić myśl systematycznie od rzeczy prostych i łatwiejszych do stopniowo coraz-to trudniejszych i bardziej złożonych. 4) Dzielić pojęcia tak dokładaie i sprawdzać podziały tak ogólnie, żeby być pewnym, iż nic się nie opuszcza. Te cztery zasady stanowią jego metodę, zgodną z tą metodą, którą Platon w tak zwanych dyalek-tycznych dyalogach (Sofiście, Polityku, Filebie) przedstawił. Pierwszy cel, do którego w ten sposób określoną metodę D. usiłuje stosować, jest rozbiór pojęcia Boga, które znajduje on w swojej świadomości. Pojęcie to istoty nieskończonej i doskonałej prowadzi go w trojaki sposób do uznania rzeczywistego istnienia Boga: 1) Skoro to pojęcie jest doskonalszem niż człowiek, w którego myśli istnie je, musi ono być skutkiem przyczyny potężniejszej, niż nasz rozum. Skutek nie może być większym od przyczyny, zatem tylko rzeczywisty Bóg może być przyczyną pojęcia boga, powstającego w świadomości ludzkiej. Według tego Bóg byłby istotą nieskończoną, wieczną, niezmienną, niezaleźaą, wszechwiedzącą, wszechmocną, twórcą wszystkich inuych rzeczy. 2) Istnienie swoje własne uważa D. za zrozumiałe, tylko jako skutek istnienia Bo ga, gdyż jeślibyśmy sami mogli siebie stworzyć, nadalibyśmy sobie wszystkie doskonałości, jakie zawiera pojęcie Boga. Skoro tych doskonałości nie mamy, musimy pochodzić od innej istoty, doskonalszej, którą właśnie jest Bóg. D. sądzi, że nie tylko początek swego istnienia zawdzięcza Bogu, ale, że nawet trwanie jego osoby równa się ciągłemu tworzeniu jej na nowo przez Boga (Conserver, c’est créer). 3) Pojęć e doskonałej istoty, jako jedną z cech, zawiera w sobie cechę istnienia, więc z pojęcia Boga wynika jego istnienie. Istnienie jest warunkiem doskonałości, więc skoro pojęcie Boga określa go, jako istotę doskonałą, nie można mu odmawiać istnienia. (Ob. krytykę tych argumentów w artykule „Kant“). Bóg dla D-a jest jedyną substancyą, to jest rzeczą, nie potrzebującą innej dla swego istnienia, przyczyną samej siebie. Ponieważ nic nie jest bez przyczyny, więc nawet Bóg musi mieć przyczynę istnienia: tylko tern się różni od innych przedmiotów, że zawiera tę przyczynę w samym sobie: tyczy się to nie początku, którego Bóg nie ma, ale ciągłego istnienia teraźniejszego, wymagającego również jakiejkolwiek przyczyny. Przyczyną istnienia Boga jest jego własna doskonałość, nie pozwalająca, aby przestał istnieć. Wszystko, co jest, pochodzi od Boga i daje się sprowadzić do dwóch tak zwa-uych attrybutów: przestrzeni i myśli. Wszystkie wieczne prawdy, axiomata, są stworzone przez Boga, są wynikiem woli boskiej. Wśród cech pojęcia istoty doskonałej uznaje D. prawdomówność (veracitas), dzięki której Bóg nie może pragnąć, abyśmy pozostawali w błędzie. To też ilekroć coś jasno i wyraźnie pojmujemy, wnosi D., że jest to jedną z prawd przez Boga nam wpojonych. Błędy nasze pochodzą jedynie ze zbyt pośpiesznych sądów, gdy wola sięga dalej niż rozum. Uważając za prawdę jedynie to, co zupełnie jasno i wyraźnie pojmujemy, nigdy nie będziemy błądzili. Dla tego D. uznaje rzeczywistość świata zewnętrznego, opierając się na nieprzezwyciężonej skłonności ludzkiej do przyjmowania przestrzeni za rzeczywistą. Jednak nasze wrażenia zmysłowe nie są ani dosyć jasne, ani dosyć wyraźne, aby odpowiadały rzeczywistości. Więc ta rzeczywistość, która im odpowiada, może być tylko przestrzenią, gdyż tylko przestrzeń jest pojęciem jasnem i wyraź îem. Dźwięk, światło, ciepło po za nami nie istnieją, tylko są wywołane przez ruchy, których bezpośrednio spostrzedz nie możemy. Nie stanowią one przymiotu, ani jakości ciał, tylko są gatunkiem naszych wrażeń, wynikającym ze stosunku rzeczy zewnętrznych do nas, podczas kiedy prawdziwą istotą materyi jest jedynie przestrzeń. Własności drugorzędne, pospolicie przypisywane materyi zależą od wrażliwości podmiotu otrzymującego wrażenia. To też D. nie ufa zmysłom przy badaniu materyi, tylko rozumowi, i dopiero wtedy uważa zjawiska za zrozumiane i wytłómaczone, gdy umie sprowadzić je do ruchów pojętych roaumem. Przestrzeń dzielimy w myśli naszej na części i jasno pojmujemy, żo te części mogą zmieniać swoje położenie, co stanowi ich ruch. Identyfikaoya przestrzeni i ciał prowadzi D-a do zaprzeczenia możliwości próżni. Nie uznaje również i atomów. Świat materyalny jest dlań nieskończonym w obu kierunkach: niema granicy podzielności, ani też granicy rozmiarów. Przestrzeń, utożsamiona z ma-teryą, jest pełna, i gdy jaka część jej poruszy się, druga jednocześnie zajmuje jej miejsce. W ten sposób powstają stałe wiry materyi, ruchy powracające do punktu wyjścia, za pomocą których D. usiłował wytłómaczyć krążenie ciał niebieskich. D. pierwszy pojął, że cały wszechświat ulega jednakowym prawom mechanicznym, i zarazem uogólnił tę konieczność w ten sposób, że uważał prawa fizyczne, rządzące organizmami żywemi, za identyczne z prawami martwej materyi. Uogólnienie to, ciągle później wznawiane, do dnia dzisiejszego bynajmniej nie jest dowiedzione. Konsekwen-cye tego mechanicznego na świat poglądu doprowadziły D-a do bardzo oryginalnej teoryi co do zwierząt. Według tej teoryi zwierzęta są machinami, czyli automatami bez czucia i wrażeń. Nawet im więcej sztuczne i celowe napozór ruchy wykonywają, tern więcej dowodzą, że to nie one, tylko Bóg przez ich organa działa. Jeśliby praca pszczół lub mrówek oparta była na rozumie, to wymagałaby rozumu większego niż ludzki, i w takim razie owady te pod wszelkim innym względem powinnyby przewyższać człowieka. Skoro zaś one tylko w jednym kierunku osiągają pewną nadludzką doskonałość, zresztą okazując swą niższość —to wynika stąd dla D-a, że całe ich życie jest dziełem boskiem, bez żadnej odrębnej świadomości, w zupełnej zależności od pierwotnego układu materyi ich ciała. Pająk jest machiną wyrabiającą pajęczynę, pszczoła machiną zbierającą miód, etc. Do tej ostateczności krańcowej dochodzi D. wskutek zbyt wyłącznego uważania myśli za jedyny zasadniczy objaw świadomości. Tam, gdzie niema myśli, niema dlań nic prócz materyi, t.j. przestrzeni. Z tego, że zwierzęta nie myślą i nie rozumują, wywnioskował, że nawet nie czują bólu. Teorya ta automatyzmu zwierząt dała pochop do bardzo śmiałych wiwisekcyj, pod pozorem, że zwierzęta nie cierpią. Przyplątały się tu nawet interpreta-cye teologiczne tego rodzaju, że zwierzęta dla tego nie mogą cierpieć, iż nie popełniły grzechu pierworodnego—więc ich cierpienie byłoby niesprawiedliwością, niegodną Boga. Automatyzm zwierząt rozciąga D. także do ciała ludzkiego, o tyle, o ile jeBt ono ciałem materyalnem. Wszystkie nasze myśli i uczucia są tylko w duszy — ciało doznaje jedynie ruchów, którym te psychologiczne fakta towarzyszą. Połączenie duszy i ciała widzi D. w jednym punkcie w środku mózgu (gland pinéal), gdzie krzyżują się wszystkie wzajemne oddziały

wania. Oddziaływanie to ze strony duszy jest bardzo ograniczonem, gdyż nie może ona zwiększyć ilości ruchu, lub wywołać nowego ruchu, tylko może tym istniejącym już własnym ruchem ciała tak kierować, jak jeździec kieruje ruchami konia. Takie idee duszy nie od zmysłów poohodzą i nie ze zmysłowych wrażeń są budowane, tylko dusza sama je tworzy, przy okazyi otrzymywanych wrażeń. Swoje ja, czyli duszę, uważa D. za coś tak dalece od ciała niezależnego, jak jest ona niezależną od ubrania, pokrywającego to ciało. Przez takie ścisłe odróżnienie duszy od ciała, D. stworzył niewzruszoną podstawę dla całej nowszej filozofii, ale zbyt jednostronnie widzi tylko w myśli działalność duszy, za mało uwzględniając wolę i uczucie. Wskutek tego nawet pamięć u D-a nie jest czysto psychologicznym faktem, tylko zależy od śladów, jakie dawniejsze ruchy pozostawiły w mózgu. Ślady te powodują powtórzenie tych wrażeń, które je wywołały, a dusza, przyjmując takie ponowne wrażenia, nazywa je przypomnieniem. W tön sposób bez ciała nie byłoby pamięci, ani też związanego z pamięcią pojęcia czasu, tylko dusza wiecznie obejmowałaby całą rzeczywistość. Także kojarzenie się pojęć (association des idées) dla D-a zależy od warunków fizyolognznych. Dwa wrażenia, gdy jednocześnie zaszły, pozostawiły tak trwały ślad w mózgu, że gdy później jedno powraca, zarazem tworzą się najodpowiedniejsze warunki dla powrotu drugiego. Najpowszechniejszym przykładem takiego związku jest związek między myślą a mową. Mowa zależy od myśli i zawsze jej towarzyszy—tak, że D. z braku mowy u zwierząt wnosi, że niezdolne są myśleć. Uczucia powstają w duszy pod wpływem ruchów, zachodzących w ciele, i dzielą się na 6 głównych gatunków: podziw, miłość, nienawiść, pragnienie, radość, smutek. Uczucia te, przez D-a nazywane namiętnościami (passions), zależą tak dalece od ciała, że każda zmiana ciała na nie wpływa, a z drugiej strony dusza zawsze im się oprzeć może, zajmując się myślą i zwracając tę myśl w innym kierunku. Potęgę tę duszy i jej oporność przeciwko wpływom ciała wyprowadza D. z wolności woli. Wola, nie tylko postanawia, ale też działa w każdym sądzie, gdy twierdzi lub przeczy. Dowód takiej wolności widzi D. w świadomości, która nam jasno i wyraźnie wskazuje, że w każdej chwili możemy wybrać jedną z dwóch możliwych alternatyw. Wolność, o ile się tyczy spraw duszy, jest nieograniczoną. Jednak decyzye nasze zależą od wiedzy, i gdyby wszyscy mieli doskonałą wiedzę, zawsze decydowaliby się zgodnie z tern, coby ta wiedza za najlepsze podawała. Uznanie prawdy jest czynem woli i stanowi zasługę moralną, gdyż nawet wobec największej oczywistości, posiadamy wolną wolę odwrócenia naszej myśli od niej i zaprzeczania prawdy. Powtarzanie tych samych czynności wytwarza w naszem ciele fizyologiczne warunki, odczuwane jako przyzwyczajenie. Wszystkie ruchy, z początku kierowane naszą myślą, stają się automatycznemi wskutak powtórzeń, i wtedy zależą już tylko od ciała. Tak np., mówiąc, nie myślimy już o poru-

szeniach języka, ale gdy chcemy jakiś nowy dźwięk wymówić, wtedy musimy skierować uwagę na te ruchy. Od ciała całkiem niezależne są tylko myśli i dla tego myśl stanowi najistotniejszą cechę duszy. Myśl ani na chwilę nie opuszcza duszy i tylko pozornie we śnie lub w letargu jesteśmy pozbawieni myśli. W istocie nawet w tych stanach nie przestajemy myśleć, tylko później nie przypominamy sobie owych myśli.—Pojęcia dzieli D. na trzy gatunki: 1) wrodzone, istniejące od początku w zarodku, czyli wpojone nam przez Boga; 2; stworzone przez nas; 3) pochodzące z zewnątrz. Do pierwszych należą pojęcia Boga, ducha, ciała, form geometrycznych i t. p.; do drugich—fikcye poetyczne lub mitologiczne; do trzecich—pojęcia odnoszące się do wrażeń, jak ciepło, zimno i t. p. Zadaniem wiedzy jest wyrażenie wszystkiego w pojęciach prostych, jasnych i wyraźnych. Powszechne prawa fizyczne znajdujemy w naszej własnej myśli, jako pewniki oczywiste, pochwycone pewną intuicyą rozumową. Cała wiedza powinna stanowić równie ścisłą budowę, jak szereg dowodzeń matematycznych. Podobna wiedza, przy wyczerpującej znajomości praw rządzących ciałami, pozwalałaby na wywieranie za pomocą środków fizycznych takiego wpływu na ruchy odbywające się wewnątrz naszego ciała, żeby usunąć nadmiar uczuć i namiętności i przez to ułatwić nam życie moralne, polegające, według D-a, na połączeniu szczęścia i cnoty. O takiej medycynie marzył D., nie będąc jednak w stanie jej stworzyć. Tymczasem zalecał inną drogę dla osiągnięcia celów moralnych. Wpływ ciała na duszę może być ograniczony siłą woli. i wtedy najgwałtowniejsze nawet procesy fizyologiczne mało nas wzruszać będą i nie wzbudzą żadnej namiętności. Dusza filozofa zależy tylko od jego własnych myśli i jest dzięki temu nie tylko szczęśliwą, ale i dobrą Może ona stawiać opór szkodliwym wpływom ciała, a nawet oddziałać na nie o tyle, ażeby jej służyło i pomagało w życiu rozumnem i wolnem. Prawdziwe dobro polega na stałej woli czynienia dobrze, z czego najsilniejsze zadowolenia wypływają. Gdy sumienie nasze nam świadczy, że zawsze pragnęliśmy postępować najlepiej, wystarcza to dla naszego szczęścia. Zewnętrzne niepowodzenie nie ma wpływu na filozofa, gdyż on pojmuje, że łatwiej zmienić własne życzenia, niż prawa rządzące rzeczywistością. Świadomość konieczności tego, co zachodzi, uwalnia go od zbytecznych żalów i pragnień. Cierpienia nasze wynikają z woli Boga i pojęcie tej woli ukaże nam zadowolenie nawet w cierpieniu. Człowiek, który pragnie ziszczenia woli boskiej, nie boi się ani śmierci, ani bólu, ani żadnego nieszczęścia. Łącząc swoją wolę z wolą boską, bierze on przez to udział we wszechmocy boskiej. Gdy w ten sposób dusza zapanuje nad ciałem, przestaje od niego zależeć i posługuje się niem jako powolnem narzędziem do swoich celów: wtedy ciało tylko takie wrażenia i uczucia dopuszcza do duszy, jakie ona zechce. Władza jej rozciąga się na świat cały, o ile wola jej działa zgodnie z wolą Boga. Poglądy te D-a nadzwy-

czaj jednolicie występują w jego dziełach, gdyż zaczął ich udzielać światu dopiero wtedy, kiedy w zupełności je opracował, mając lat 40, i w przeciągu kilkunastu lat przed śmiercią napisał wszystkie swe dzieła. Okoliczność ta sprawia, że w filozofii D-a mniej napotykamy sprzeczności, niż w dziełach wielu filozofów, i to tłómaczy rozległy i dotąd jeszcze niewyczerpany wpływ, jaki pisma Kartezyusza na myśl ludzką wywarły.

III. Szkoła Qescartes'a. Cały wiek XVII* y stał pod wpływem filozofii D-a. Pomimo wszelkich prześladowań ze strony uniwersytetów, kościoła, rządów, już za życia miał D. licznych wielbicieli i zwolenników. W chwili, kiedy umierał, panował on nad umysłami w całej Europie. Kartezyanizm też stał się podstawą systematów myśli dwóch wielkich myślicieli oryginalnych: Spinozy (ob.) i Leibniza (ob.). Główne cechy filozofii D-a: niezależność od autorytetów, zaufanie do rozumu ludzkiego, uznanie doniosłości, jaką ma świadomość naszego j a, usiłowanie objaśnienia wszystkich zjawisk ma-teryalnych za pomocą pojęć ruchu i przestrzeni, zasadnicze przeciwstawienie duszy i ciała, okazały wpływ na cały późniejszy rozwój filozofii. Z D-a wychodzą i na nim się opierają dwa przeciwległe prądy, między któremi, aż do czasu obecnego, obraca się myśl ludzka: pan teizm i indywidua lizm. U D-a jeszcze ja indywidualne (jako principium co g nos cen di), stoi obok wszechwładnego Boga (jako principium essendi), w ten sposób, że wprawdzie Bóg jest jedyną prawdziwą substaucyą, ale też i ludzkie ja, czyli dusza, pozostaje substancyą drugorzędną obok mate-ryi. W miarę tego, jak Kartezyańskie pojęcie sub-stancyi zaczęto przeważnie stosować do duszy lub do Boga, povstał dylemat: „albo ja jestem rzeczywistą substancyą, albo Bóg. Jeśli ja, to on jest tylko mojem pojęciem, jeśli on, to ja jestem tylko jego objawem“. Pierwszą z alternatyw wybrali indywidualiści, drugą panteiści, a oba kierunki myśli powoływały się na D-a: jedni na jego psychologiczny punkt wyjścia z pewności własnego istnienia, drudzy na jego metafizyczną zasadę wszechwładzy i doskonałości Boga. Indywidualistyczną stronę Kartezyanizmu rozwinął Leibniz, panteistyczną Spinoza, a pośrednie między D-em i Spinozą stanowisko zajęli Geulincx (1625—1669) i Malebranche (1688—1715) (ob), aaden z tych filozofów nie potrzebował już zaczynać od początku jak D., bo każdy opierał się na pewnych zasadniczych teoryach mistrza. Stąd po chodzi wyjątkowe stanowisko D-a w historyi filozofii, stanowisko nadzwyczajnej doniosłości, które w zupełności potwierdza to bardzo wysokie mniemanie, jakie on sam miał o swych pracach. Oprócz Platona, Arystotelesa, Św. Tomasza, żaden z da wniejszych filozofów nie może się poszczycić tak liczną szkołą, jak D. Najprzód Kartezyanizm się przyjął w uniwersytetach holenderskich:    1) w Ut-

trechcie jeszcze za życia D-a wykładał jego filozofię Cypryan Renery (Renerius—f 1639); później profesor medycyny Henryk Le Roy (Regi us 1598—1679), w Utrechcie tak gorąco sze-

o D-cie

cartes“ (Wiedeń 1892).

rzył Kartezyanizm, źe wywołał różne napaści, wskutek których D. się go wyrzekł. (Od tego Le Roy różni się inny pisarz tegoż nazwiska: Joh. Regi u s, autor dzieła: „Cartesius verus Spinozismi architectes* Leeuwarden 1713). 2) W Lejdzie przedstawicielami filozofii D-a byli profesorowie uniwersytetu Raey iHeereboord, później Christoph Wittich, Heidanus i wielu innych. 3) W Amsterdamie szerzył filozofię D-a lekarz Ludwik Meyer, znany przyjaciel Spinozy. 4) W Groningen szczególniej T ob i asz Andreae (1604—1674). 5) We Franeker: Ruard Anda-la, autor dzieła „Cartesius verus Spinozismi ever-sor“ (Franequerae 1717). — W Hollandyi także wy kształcił się niemiecki Kartezyanin, Baltazar Bekker (1634—1698), który napisał: „De philo-sophia Cartesiana admonitio candida et sincera. Wesel 1668“, a także na zasadach Kartezyusza oparł słynne swe dzieło Betoverde Weereld (Zaczarowany świat, Leeuwarden 1690), skierowane przeciwko możliwości czarów i wielokrotnie tłómaczo-ne na różne języki.—We Francy i Jezuici wystąpili przeciwko D-owi, ale za to gorącymi zwolennikami Kartezyanizmu stali się przeciwnicy Jezuitów, Janseuiści, szczególniej główny klasztor tego zakonu, Port Royal. Tak zwana Logique du Royal („L’art de penser“, Paryż 1662), przez całe dwa wieki używana we Francyi za podręcznik szkolny, jest oparta na filozofii D-a, a autorami jej są dwaj znakomici Kartezyanie: Antoine Arnauld (1612—1694) i Pierre Nicole (1625—1695). Także zakon Congrégation de 1’Oratoire wydał wielu zwolenników filozofii D-a i po nierównej walce z Jezuitami został zmuszony do pewnych ustępstw, określonych umową w 1778-ym r. Zobowiązali się Oratoryanie odstąpić od twierdzeń D-a, źe przestrzeń stanowi istotę materyi, że myśl jest istotą duszy, źe niema próżni, etc. Miał Kartezyanizm swoich męozenników: Ojciec Lamy, Ora-toryanin, pozbawiony został swej katedry filozofii i zabroniono mu kazań, dla tego, że nie chciał odstąpić od zasad filozofii D-a. Za to samo przestępstwo ojcieo André, rJezuita, został zamknięty w Bastylii na żądanie swych własnych przełożonych. Choć w uniwersytetach nie wolno było wykładać Kartezyanizmu, tern więcej były uczęszczane kursa prywatne, w których celował Kartezyanin Pierre Silvain Régis (1632—1707). Wyznawcami D-a byli wielcy panowie, jak książę Condé, duc de Luynes; lekarze, jak Louis de la Forge; adwokaci, jak Claude de Clerselier; duchowni, jak kardynał de Ret z, Fénelon, Bossuet; znakomite panie, jak Madame de Só-vigné, jednem słowem: wszyscy ci, co odczuwali nadejście nowych czasów. —W Niemczech niczem nieskrępowany Kartezyanizm rozpowszechnił się po szkołach i uniwersytetach: w Tubindze, Jenie, Lipsku, Halli, Marburgu, Giessen, miał licznych wyznawców. Johann Cla uberg (1625 — 1665), wykształcony w Hollandyi przez Kartezya-nów Racy i Andreae, wykładał w Duisburgu i w pismach swych bronił D-a. Nawet w Berlinie znalazł się Francuz, C hau vain (kaznodzieja

Encyklop. Powu. Uuttr. Zesz. 119. X. ZT.

parafii francuskiej berlińskiej), który rozpowszechniał Kartezyanizm.—W Szwajcaryi przedstawiał Kartezyanizm Robert Chouet, wykładający w Genewie; w Anglii—Franciszkanin AntoineLeGrand (autor dzieł: „Philosophia veterum elmente Rena-ti des Cartes“ Londyn 1671,—»Institutiones phi-losophiae secundum principia Renati des Cartes nova methodo adornatae* Londyn 1772; „Apologia pro Cartesio contra Sam. Parkerum“ Lond. 1772 etc.).—We Włoszech Neapol stał się głównem siedliskiem Kartezyanizmu; tam bowiem działali Tomaso Cornelio, Gregorio Caloprese, Paolo Mattia Doria, Michel Angelo Fardella (1650—1711).—Dopiero w XVIlI-ym wieku Kartezyanizm zaczął upadać. Gdy teorya ciążenia powszechnego, obmyślana przez Newtona, zastąpiła teoryę wirów D-a, i w polemice Kartezyanie zostali pobici, porażka ta na polu fizyki oddziałała na zmniejszenie uznania dla metafizyki D-a. Za Molierem zaczął Voltaire zręcznie wyśmiewać teorye Kartezyańskie, i we Francyi, również jak i w innych krajach, zapanował sensualizm przeciwległy Kartezyanizmowi. Tylko we Włoszech kardynał Gerdil (1718—1802) pozostał wiernym wyznawcą D-a. W XlX-ym wieku natomiast widzimy »powrót do Descartes’a“, szczególniej we Francyi, gdzie Cousin dokonał pomnikowego wydania dzieł ojca nowszej filozofii; dziś już nikt nie lekceważy sobie D-a; drwiny Voltaire’a są zapomniane. Wszyscy historycy filozofii (prócz H. Rittera), poczynając od Hegla, uznali D-a za jednego z największych myślicieli ludzkości, i od niego rozpoczynają nowszą filozofię, wolną od przesądów, nie krępowaną tradycyami, ani autorytetami, opartą jedynie na samodzielnej działalności myśli i na psychologicznej analizie świadomości.

IV Liieftńuca. Z bardzo bogatej literatury i Kartezyanizmienà szczególną uwagę zasługują dzieła następujące: Bayle »Vie de Descartes“ (2 vol. Paryż 1691); B ai llet „Recueil de pièces curieuses concernant la philosophie de Descartes“ (Amsterdam 1684); G. Huet »Mémoires pour servir à l’histoire du Cartésianisme“ (Paryż 1693); Francisque Bouiller „Histoire de la Philosophie Cartésienne* (Paryż 1854, wyd. 3-e Paryż 1868); Bordas Demoulin »Le Cartésianisme ou la véritable rénovation des sciences“ (2 vol. Paryż 1843); E. S ai s s et »Précurseurs et disciples de Descartes“ (Paryż 1863); J. Millet »Descartes, sa vie, ses travaux, ses decouvertes avant 1637“ (Paryż 1867); J. Millet »Descartes, son histoire depuis 1637, sa philosophie, son rôle dans le mouvement général de l’esprit humain" (Paryż 1870); Foucher de Careil „Descartes, la prinoesse Elisabeth et la reine Christine d’après des lettres inédites“ (Paryż 1879); W. Cunningham „Dascar-tes and English spéculation, inflaenco of Descartes on metapbysical spéculation in England“ (Londyn 1875); L. Liard „Dascartes“ (Paryż 1882); P. Nato rp „Descartes’ Erkenntnistheorie“ (Marburg 1882); K. Twardowski „Idee und Perception, eine erkenntnisstheoretische Untersuchung aus Des-

W. Lutosławski.

53

Jakkolwiek i w dziejach fizyki upamiętnił Des-cartes nazwisko swe wybitnie, zasługi jego w tej dziedzinie znacznie są mniejsze, aniżeli w filozofii i matematyce. Wielki filozof i wielki matematyk, był on w fizyce zawiele filozofem, zamało zaś matematykiem, stąd też chybione są jego pomysły „o materyi i jej własnościach“, jego* badania nad budową świata“, jako też „rozważania o ziemi“, co wszystko wchodzi w zakres głównego jego dzieła „Principia Philosophiae". — Pojęcia swoje o materyi opiera D. na tern, że można myślą usunąć wszelkie własności ciał, prócz rozciągłości, dla tego też natura ciała na rozciągłości jego jedynie polega. Niema więo przestrzeni pustej, ani atomów, chociaż, jak zobaczymy, pogląd cały jegc- jest w gruncie rzeczy atomistyczny. Ruch ciała jest przeprowadzaniem go z sąsiedztwa ciał jednych do innych, a do ruchu nie potrzeba więcej akcyi, aniżeli do spoczynku, skąd wypływa zasada bezwładności. Ostateczną przyczyną wszelkich ruchów jest Bóg, a że Bóg niezmiennym zawsze pozostaje, stąd też i istniejąca w świecie ilość ruchu jest niezmienna. Dalej jednak podaje D. dziwnie fałszywe prawo ruchu: Ciało, które inne ciało napotyka, traci tyle ze swego ruchu, ile tamtemu udziela, jeżeli je w ogólności poruszyć może; jeżeli wszakże opór ciała drugiego więkBzy jest, aniżeli siła pierwszego, to zachowuje ono ruch swój w zupełności i uchyla się jedynie z kierunku swego ruchu. Z zasady tej wypływają znów zupełnie błędne prawa uderzania się oiał, przyczem nie rozróżnia D. wyraźnie ciał sprężystych od niesprężystych. Nie przypisując ciałom żadnych innych własności prócz rozciągłości, przyjmuje dalej D., że opór, jaki ciała rozdzieleniu swych cząstek stawiają, wypływa jedynie z bezwładności. Ciecze nie przedstawiają takiego oporu, gdyż cząstki ich w bezustannym są ruchu. —Co się tyczy budowy świata, należy układ Ptolemeusza słusznie zarzucić, układy zaś Kopernika i Tychona mają jednaką wartość, ale pierwszy z nich jest prostszy; należy wszakże obmyślić hipotezę, któraby jeszcze prostszą i lepszą była. Z początku był świat wypełniony cząstkami jednolitej substancyi i jednakiej wielkości średniej. Materya ta nie pozostawała w spoczynku, ale dzieliła się na wiry, obracające się dokoła swych osi. Przez wzajemne tarcie cząstki materyi wirującej przybrały postać kulistą i utworzyły cząstki „żywiołu (elementu) drugiego“, gdy starte z nich, mniejsze znacznie cząstki, stanowią cząstki „żywiołu pierwszego“, które wypełniają przestrzenie między cząstkami żywiołu drugiego i zajmują środek wiru, gdzie tworzą nader płynne ciało centralne. Każde ciało centralne wiru ma dążność do usuwania się na zewnątrz, jak kamień w procy ; powstaje stąd zwłaszcza ciśnienie ciała centralnego, rozchodzące się prostolinijnie, które działać może i na wiry sąsiednie. Ciśnienie to sprawia w oku wrażenie światła. — Graniczące z bobą wiry wszechświata tak muszą być ułożone, by sobie najmniej zawadzały, co wtedy ma miejsce, gdy bieguny wiru jednego przypadają w okolicach równikowych drugiego. Ponieważ zaś przez obrót wiru wywołane ciśnienie najznaczniejsze jest na równiku, powoduje to tam odpływ substancyi żywiołu pierwszego, która przepływa do wiru sąsiedniego. W każdym przeto wirze substanoya wpływa w kierunku osi, a wypływa w kierunku równika. — Ponieważ zaś odstępy między kulkami żywiołu drugiego są trójkątne, wpływające przeto do wiru cząstki żywiołu pierwszego przyjmują postać odpowiednią i z powodu obrotu wiru skręcają się ślimakowato, a to w jedną lub w drugą stronę, stosownie do kierunku, w jakim przez wir przebiegają. W przebiegu zaś tym splatają się między sobą i tworzą masy większe, które stanowią nowy, „trzeci żywioł". Gdy pokrywają one powierzchnię wiru, tamują rozchodzenie się ciśnienia ciała centralnego, stąd osłabiają jego światło lub gaszą je zupełnie. Gdy plamy tego żywiołu trzeciego bardziej jeszcze się mnożą i osłabiają ciśnienie na zewnątrz, staje się też mniejszym i opór wiru względem wirów sąsiednich, których cząstki do niego się wdzierają i własną jego substancyę z sobą porywają. Być nawet może, iż wir słabszy zostaje zupełnie przez wir silniejszy wessany, a jego ciało centralne wstępuje do nowego wiru. Jeżeli ciało to ma znaczną masę, przedrzeć się może przez wir, który je pochłonął, i staje się wtedy gwiazdą błędną, czÿli kometą; w przeciwnym razie pozostaje w zależności od wiru tego, który je dokoła swego ciała centralnego oprowadza, jako swoją planetę. — W układzie więc świata D-a każdy wir stanowi system słoneczny ; ciałem central -nem wiru jest słońce, złożone z cząstek żywiołu pierw-szego, plamy tylko jego są utworzone z żywiołu trzeciego; wir sam składa się z żywiołu drugiego. Wir taki pochłonąć mógł kilka gwiazd wygasłych, które tworzą jego planety, a w osiowym swym obrocie zachowują jeszcze ruch poprzedniego swego wiru; jeżeli zaś poprzednio pochłonęły już były inne ciała centralne, prowadzą je z sobą jako swoje księżyce. W takim przeto układzie świata planety poruszają się wraz z ogólną substancyą niebieską swego wiru i, ściśle mówiąc, własnego ruchu nie posiadają. Żadna planeta nie usuwa się od stykającej się z nią substancyi niebieskiej, ale raczej oddzielne cząstki tej substancyi niebieskiej mogą się od planety oddalać ruchem, który tym cząstkom, ale nie planecie, przypisywać należy; ziemia więc właściwie jest bryłą nieruchomą. D. lękał się podobno losu Galileusza, a obawa ta może podobne mu pomysły nasunęła. — Tęż samą teoryę wirów stosuje D. dalej do objawów ziemskich, a hy-potezy swoje rozwija przez przypisywanie materyi rozmaitego ukształtowania, przez nadawanie niewidzialnym jej cząstkom wierzchołków i rozgałęzień ; skoro wyjaśnienie jakie napotyka nową trudność, cząstka nowy wyrostek otrzymuje. — Ziemia sama składa się we wnętrzu swem z cząstek żywiołu pierwszego, po których następuje ciemna warstwa cząstek żywiołu trzeciego, zewnętrzna zaś jej skorupa utworzona jest ze szczątków warstwy poprzedniej, pomieszanych z cząstkami niebieskiemi. W wielkie masy skupiona materya ziemska ciśnieniu na zewnątrz, wywoływanemu przez obrót ziemi, nie ulega tak łatwo, jak substancya niebieska, znajdująca się wpośród masy ziemskiej. Ponieważ zaś przestrzeń światowa podobnąż substancyą jest wypełniona, uchodząca przeto z ziemi materya niebieska wywiera na ciała ziemskie nacisk ku środkowi ziemi; objaw ten nazywamy ciężkością. — Powietrze jest nagromadzeniem drobnych cząstek żywiołu trze ciego i rozszerza się pod wpływem ciepła. Ciepło bowiem jest to wstrząśnienie cząstek ziemskich, powodowane przez uderzenie kulek niebieskich; cząst ki ziemskie posiadają w ogólności większą długość, aniżeli szerokość, a gdy wstrząśnienie to staje się silniejszem, potrzebują one więcej miejsca; dlatego-to powietrze i wszelkie inne ciała rozszerzają się za ogrzaniem. — Zewnętrzna powłoka ziemska nietylko przejęta jest substancyą niebieską, ale także i z wnętrza ziemi przenikają do niej cząstki żywiołu pierwszego, które wywołują wstrząśnienie jej cząstek, stąd rozgrzewają je i w pewien sposób przeinaczają. Z cząstek w ten sposób powstających najostrzejsze tworzą sól, najmiększe siarkę, najcięższe zaś i okrągłe rtęć, a to są trzy pierwiastkowe substancye chemików. — Przez uderzanie stalą wywoływać można z krzemienia iskry, zmusza się bowiem do wybiegania kulki z żywiołu drugiego. Siarka chwyta ogień chciwie, cząstki jej bowiem tak są ułożone, że między niemi pozostają przejścia tylko dla pierwszego żywiołu dostępne; dla tego też uchodzi siarka za najgorętsze lekarst-stwo. W grobowcach napotykano lampy palące się przez lat wiele, dla tego, że sadza tworzy małe sklepienie, pod którem substancyą żywiołu pierwszego obraca się, jak dokoła gwiazdy, i wszystkie inne cząstki odpycna. — W ten sposób tłómaczy D. kształtem cząstek wszystkie znane mu zjawiska, w stwierdzaniu tylko faktów nie jest zbyt ścisły.

Najlepiej jeszcze zdołał D. teoryę swych wirów nagiąć do objawów magnetyzmu. Widzieliśmy, że substancyą żywiołu pierwszego, wdzierając się do wiru przez bieguny, przebiega przez jego ciało centralne, przyczem przyjmuje postać ślimakowato skręconą, wyrzyna więc w masie żywiołu trzeciego odpowiednie przewody. Otóż podobne przewody posiada i ziemia; nie przechowały się one wszakże we wszystkich ciałach ziemskich, ale pozostały jedynie w żelazie, co zależy od natury jego cząstek. Przez przewody te płynie substancyą żywiołu pierwszego, ponieważ wszakże są one skręcone w jedną lub w drugą stronę, może przeto substancyą ta przechodzić przez kanały, które od bieguna północnego do południowego prowadzą, w tym tylko razie, gdy sama odpowiednie posiada skręty, i nawzajem. Skoro zaś przedarła się przez ziemię od bieguna jednego do drugiego, to z powodu kierunku swych skrętów nie może bezpośrednio zawrócić, ale dalej również posuwać się nie może, powietrze bowiem i inne ciała przewodów takich nie posiadają, musi przeto wokoło ziemi obiegać, by znów przez pierwszy biegun dostać się mogła. Giy więc wydobędziemy z ziemi magnes naturalny, czyli bryłę żelaza, w której kanały takie są wycięte, to prądy żywiołu pierwszego przechodzić będą przez magnes ten bez przeszkody wtedy tylko, gdy przewody mają w nim kierunek taki

I sam, jak w ziemi; w razie przeciwnym uderzają cząstki ukośnie o kanały i usiłują magnes tak ustawić, by oś jego stała się do osi ziemskiej równoległą. Podobnie zaś, jak magnes względem ziemi, tak też zachowują się i dwa magnesy względem siebie, a to tłómaczy ich siłę kierunkową; siłę zaś przyciągającą wyjaśnia D. reakcyą cząstek przy wydobywaniu się ich z magnesów w powietrze. Widzimy więc, że cała ta teorya wirów miała na celu usunięcie z fizyki bezpośredniego na siebie działania ciał z odległości; stanowiła nawet pewien postęp względem pojęć perypatetyków, którzy dla każdego niewyjaśnionego objawu materyi przypisywali jej pewną własność szczególną (qvalitas occulta). Hypoteza wszakże D-a nie miała podstaw istotnych, nie wspierała się na matematyce, któ-raby prowadziła do wniosków, dających się potwierdzić doświadczalnie. D. nawet nie sądzi, by jakiekolwiek stwierdzenie doświadczalne rzetelność jego określenia materyi naruszyć mogło, wypływa ono bowiem z niewątpliwie pewnej zasady jego filozofii. Dla tego też lekceważy on Galileusza, który, nie rozpatrując pierwotnych przyczyn natury, badał tylko kilka oddzielnych jej zjawisk, budował więc bez fundamentów; powinien był przedewszystkiem określić, co to jest ciężkość, a gdyby należycie ją rozumiał, wiedziałby, że ona w przestrzeni pustej istnieć nie może. Sąd taki o odkryciach Galileusza świadczy jasno, że D. nie zbratał się z duchem fizyki nowoczesnej, która już z brzaskiem wieku siedemnastego tak pomyślnie rozwijać się zaczęła. Ogólne wszakże ujęcie wspólną teoryą całego obszaru zjawisk, nierozumianych i niewyjaśnionych jeszcze, przedstawiało dla świata ówczesnego powab, a teorya wirów zyskała wielu stronników. We Francyi i Anglii przez czas pewien uczono fizyki według zasad D-a, a główny podręcznik ówczesny fizyki Rohaulfa (1673) zupełnie na zasadach tych był oparty. Gdy Newton swe „Zasady matematyczne filozofii przyrody“ ogłosił, nauka jego długo jeszcze z Kartezyanizmem walczyć musiała.

Korzystniej znacznie przedstawia się optyka D-a, wyłożona w dodatkach do jego „Rozprawy o metodzie“, a mianowicie, w Dioptry ce i w Meteorach. Jak już wiemy, światło według D-a polega na ciśnieniu wywieranem na oko przez kulki niebieskie, czyli cząstki żywiołu drugiego; D. zajmuje przeto pośrednie niejako stanowisko pomiędzy undulacyj-ną i emissyjną teoryą światła, a na podstawie swej teoryi tłómaczy prawa odbicia się i załamania światła. Odkrycie tego ostatniego prawa stanowi właściwie główny tytuł do chwały D-a w fizyce, ale w każdym razie, lubo rezultat ostateczny jego wywodów jest dokładny, polega wszakże na założeniach dowolnych i mało prawdopodobnych. Pozostaje nawet rzeczą nierozstrzygniętą, czy D. prawo załamania śwatła odkrył samodzielnie, czy też skorzystał tylko z odkrycia Snella (ob.), który współcześnie toż samo podał prawo, lubo w sposób mniej dogodny sformułowane. Kramer przyjmuje wprawdzie, że D. prawo to odkrył w r. 1627 lub 1628, ale ogłosił je dopiero w dziele swem, wyda-nem w r. 1637, gdy już w r. 1634 było ono w]Hol-

S. K.

nie:

landyi publicznie wykładane według Snella. Izaak Voss w dziele swojem „De natura lucis“ (1662) pisze, że D. wiedział o odkryciu Snella, a Huyg-hens słyszał nawet, że D. sam widział rękopis Snella. — Niemniej ważną pracą D-a jest też wyjaśnienie powstawania tęczy, w czem oparł się na doświadczeniu, rozpatrywał bowiem powstawanie barw w kuli szklanej, napełnionej wodą i oświetlonej słońcem, od którego był odwróconym. Na podstawie wniosków, z obserwacyj tych wyprowadzonych, wyjaśnił położenie i wielkość łuków tęczowych, w sposób, jak to się dotąd przyjmuje, chociaż samego powstawania barw i ich porządku jeszcze wytłómaczyć nie zdołał (ob. Tęcza). W badaniach optycznych D-a ujawnia się jego geniusz matematyczny, a przytem posługuje się on doświadczeniem, jako podstawą dedukcyi matematycznej. Dla tego też optyka D-a w fizyce trwalszy mu pomnik zapewniła, aniżeli filozoficzne jego rojenia o ogólnej teoryi świata.

W matematyce zasługi D-a są niespożyte. Nazwisko jego pozostanie na zawsze związane z powstaniem „geometryi analitycznej“; jemu algebra zawdzięcza w znacznej części dzisiejsze dogodne znakowanie oraz wiele ważnych twierdzeń i metod w teoryi równań algebraicznych. — Nowe znakowanie algebraiczne D-a polegało na wprowadzeniu końcowych liter alfabetu, x, y, z... do o-znaczania niewiadomych, na użyciu wykładników do oznaczania potęg (a³=aaa; ,.⁴=aaaa; wszakże potęgę drugą oznacza D. przez aa i nie używa jeszcze znakowania ogólnego an. Znak równości pisze pod postacią ósemki poziomej, otwartej z lewej strony, oo (znak ten jest odwróceniem pierwszych dwóch liter ae wyrazu łacińskiego a e q u a 1 i s, równy). Wyrazy, których brak w równaniu zupeł-nem, oznacza D. za pomocą gwiazdki, co po dziś dzień często uźywanem bywa. Tak np. równane⁴ 4-px¹+qx 4- r= O

Jest u niego przedstawione pod postacią:

x**pxx ,qx O

Z twierdzeń i metod podanych (bez dowodu) przez D-a wymienimy następujące: Każde równanie algebraiczne ma tyle pierwiastków, ile stopień jego zawiera jedności; pierwiastki (całkowite) równania algebraicznego o współczynnikach całkowitych muszą być dzielnikami ostatniego wyrazu (nie zawierającego niewiadomej); równanie może posiadać tyle pierwiastków dodatnich, ile zmian znaków policzyć można na pierwszej jego stronie, (jest to tak zwane twierdzenie Descartes’a ob.); metody przekształcania równania algebraicznego na inne, którego pierwiastki są o pewną daną liczbę większe lub mniejsze od pierwiastków równania danego, lub na takie, w którem brak wyrazu drugiego, t. j. wyrazu, w którym wykładnik niewiadomej jest o jedność mniejszy od stopnia równania; metody rozwiązywania równań stopnia trzeciego i czwartego. Bogactwo tych odkryć jest zadziwiające, lubo u poprzedników swoich, a zwłaszcza u Girarda („Invention nouvelle en algèbre“), mógł D. znaleźć juź pobudkę do swoich ogólnych pomysłów. D. jest także twórcą tak zwanej „metody współczynników nieoznaczonych“, która później oddała tyle ważnych usług w teoryi szeregów i w analizie. Początki geometryi analitycznej niektórzy historycy, a zwłaszcza Zeuthen („Die Lehre von den Kegelschnitten im Alterthum“ 1886), widzą wprawdzie w niektórych metodach konstrukcyjnych starożytnych geometrów; ogólność wszakże pomysłu przedstawiania postaci geometrycznych przez formy algebraiczne lub ogólniej analityczne jest płodem genialnej twórczości D-a. Odniesienie figury geometrycznej do układu osi współrzędnych prostokątnych, oznaczenie położenia punktu przez odległości jego od tych osi, utworzenie obrazu analitycznego figury geometrycznej za pomocą równania wyrażającego związek pomiędzy współrzędnemi punktu bieżącego figury: oto środek prosty i zarazem potężny, który badania geometryczne na nowe pchnął tory i związał tak różne na pozór dziedziny analizy i geometryi. Od odkrycia D-a datuje się wspaniały rozwój geometryi, który i analizę podniósł na wysoki stopień doskonałości. — Wszystkie te wielkie odkrycia D a zawierają się w dziele epokowem, niewielkiej objętości, wydanem w roku 1637 p. t. „Géométrie de René Descartes“. (Inne wydania Geometryi są: łacińskie Franciszka Schootena p. t. „Geometria a Renato des Cartes anno 1637 gallice édita, nunc autem cum notis Florimondi de Beaune ...in lin-guam latinam versa ...Lugduni Batavorum* 1649. Toż w 2 tomach 1659; Przedruk francuski w „Oeuvres de Descartes“ wydanie Cousina; Przedruk najnowszy z r. 1891, Paryż, Herman). Geometry a składa się z trzech ksiąg. Ks. I p. t. „Des problèmes qu* on peut construire sans y employer que des cercles et des lignes droites” zawiera konstrukcye graficzne działań arytmetycznych przez przyjęcie dowolnego odcinka prostoliniowego za jednostkę; metoda ta prowadzi do równań, za pomocą których rozwiązywać się dają zadania geometryczne. D. stosuje tę metodę do rozwiązania pewnego zadania geometrycznego, zwanego zadaniem Pappusa. Księga II p. t. „De la nature des lignes courbes“ obejmuje to, co dziś nazwalibyśmy właśnie zasadami geometryi analitycznej, a mianowicie: podział krzywych na „geometryczne” i „mechaniczne“, którym w dzisiejszej terminologii odpowiadają nazwy: „algebraiczne“ i „przestępne“; przedstawianie krzywych algebraicznych za pomocą równań pomiędzy współrzędnemi punktu bieżącego; podział krzywych według stopnia równania; kreślenie normalnych do linij krzywych; zastosowanie ogólnej teoryi do rozmaitych gatunków linij krzywych, a między innemi do dia-kanstyk, zwanych obecnie owalami Descar-tes’a; wzmianka o możności stosowania tych metod do figur w przestrzeni i t. d. i t. d. Księga III p. t. „De la construction des problèmes solides ou plus que solides“ jest właściwie traktatem algebry i zawiera twierdzenia z teoryi równań, o których wyżej była mowa. Inne jeszcze, równie ważne, odkrycia matematyczne D-a zawiera jego kores-

pondencya z uczonymi współczesnymi, zwłaszcza w listach do Mersenne’a i de Beaune’a. W jednym z nich podana jest kwadratura i oznaczanie środka ciężkości parabol różnych rzędów oraz kubatura ciał obrotowych z nich powstałych; w innym— konstrukcya stycznej do cykloidy (ob.), oraz badanie krzywej xz-\-*y=nxy, zwanej dziś liściem Descarte s’a (folium Cartesii ob.); winnych omawia własności spiralnej logarytmowej i t. d. i t. d.

cięższą i opada na dno; gdy ciśnienie zmniejsza-my, powietrze rozszerza się znowu i wytłacza pewną ilość wody z kulki, która wtedy staje się lżejszą i wypływa na powierzchnię wody w walcu. Można więc łatwo ciśnienie tak uregulować, by kulka z figurką bujała w wodzie, nie wypływając, ani nie opadając na dno, oo ma miejsce wtedy, gdy ciężar całej bryły pływającej wyrównywa ciężarowi takiejże samej objętości wody. Zamiast rury mosiężnej z tłokiem użyć można kon-strukcyi prostszej, wystarcza bowiem zamknięcie walca pęcherzem lub błoną kauczukową, na którą nacisk wywierać można palcem.

Descemet Jan (* d. 20 kwietnia r. 1732 w Paryżu— f na wsi pod St. Denis d. 17 października roku 1810), lekarz i botanik francuski. Do nauk przykładał się w Paryżu i ukończywszy je w r. 1758 jako doktor medycyny, rozpoczął wykłady anatomii i botaniki, wkrótce też stał się praktykiem bardzo cenionym. W r. 1797 należał do grona członków założycieli nowego Towarzystwa medycznego, a w r. 1808 powołano go na lekarza Liceum cesarskiego. Zajmował się wiele anatomią oka i odkrył błonę wyściełającą powierzchnię wewnętrzną rogówki; odkrycie to opisał w rozprawie: „An sola lens crystallina cataractae sedes?“ (Paryż 1758); stało się ono przyczyną kilkoletnie-go sporu o pierwszeństwo z P. Demoursem (ob.). Wydał też D. „Catalogue des plantes du jardin de M. M. les apothicaires de Paris“ (Paryż 1759).— Por. Dechambre „Diction, encyd. des sc. méd.*

Dr J. P.

S. K.

S. D.

Należy jeszcze wspomnieć, że przed niedawnym czasem (w r. 1870) de Jonquières w papierach D-a znalazł urywek, w którym podane są związki pomiędzy liczbą ścian, krawędzi i wierzchołków w wielościanach, z których wynika twierdzenie, znane dziś pod nazwą twier dzenia Eulera.

S. D.

Descartes’a twierdzenie. Liczba pierwiastków dodatnich równania algebraicznego jeBt albo równa liczbie zmian znaków w szeregu współczynników strony pierwszej równania, albo jest od tej liczby zmian mniejsza o liczbę parzystą. Tak np. równanie 3x⁶—x*—l=o ma jednę zmianę znaku, a stąd ma tylko jeden pierwiastek (rzeczywisty) dodatni. Twierdzenie to daje się wypowiedzieć i w innej postaci, która służy do oznaczania granicy wyższej liczby pierwiastków ujemnych lub granicy niższej liczby pierwiastków urojonych.

(XXVIII str. 285).

Descemeta błona = D e m o u r s a błona, ob. Oko i D emours P.

Desohamps Eustachy (* około 1340 w Vertus—f po 1415), poeta francuski. Przeszedł kurs nauk prawnych w Orleanie, później był dworzaninem Karola V, który posyłał go w missyi dyplomatycznej do Węgier i do Lombardyi. Za Karola VI został kasztelanem w Fismes i baillim

S. D.

Descartes’a liść {folium), jest to linia krzywa algebraiczna o równaniu xz-\-y³=nxy. Początek układu współrzędnych, do którego odniesiona jest ta krzywa, fjest jej punktem węzłowym, a osie współrzędnych są Btycznemi do krzywej w tym punkcie. Krzywa ma postać liścia, a właściwie pętlicy, od której w punkcie węzłowym rozchodzą się dwie gałęzie nieskończone, mające wspólną asymptotę.

Descartes’a nurek, Kartezyusza nurek, lub K. dyabełek (diabolus cartesianus), drobny przyrząd, służący do wykazania praw pływania ciał.

Jest to walec Bzklany, napełniony niezupełnie wodą, tak, że ponad nią znajduje się jeszcze powietrze; na górnym końcu walca osadzona jest w Senlis. Oprócz większych poematów treści dy-rura mosiężna, w której znajduje się tłok szczel- daktycznej: „Miroire de mariage“ (wydał Farbó nie przystający, dający się ręką spychać ku do- w Reims 1865) i „Art de dictier“ (sztuka poetyc-łowi (fig. 124). W wodzie buja drobna figurka ka), D. napisał wielkie mnóstwo drobniejszych u-

t .1-

-

CS

tworów poetyckich, pomiędzy któremi największą mają wartość polityczne i moralne. Jego „Oeuvres complètes“ zaczęło wydawać w roku 1878 w Paryżu Soc:été des anciens textes français; dotychczas wyszło 8 tomów.—Porówn. Sarradin „Eustachę D., sa vie et ses oeuvres* (Wersal 1878).

Fig. 124.

szklana, utrzymywana przez wydętą kulkę szklaną, a wypełnioną wodą i powietrzem i posiadającą u^spodu otworek, przez który woda może do niej się przedostawać lub z niej wydobywać, Jeżeli więc wywieramy 7 tłokiem ciśnienie, wtłaczamy nieco więcej wody do kulki *a, która staje]się Btąd

Deschamps Leodegar, Maria Dom, zakonnik, filozof francuski (* w Rennes 1716 r. — f w Montreil-Belay 1774). Dom D. należał do zakonu Benedyktynów, był gorliwym członkiem swego zgromadzenia, skrzętnie chodził około spraw zakonnych, był nawet pod koniec życia prokuratorem prowincyi Poitou. Kierunek ten praktyczny uprawiał on z poczucia obowiązku, z zamiłowania jednak był przedewszystkiem myślicielem, filozofem. Metafizyka i teorya moralności pochłaniają umysł jego. W ciszy klasztornej uprawia filozofię, poświęcając jej wszystkie chwile wolne od zajęć

s. s.

w”''

-«a

praktycznych. Z pomiędzy różnych systematów filozoficznych najwięcej przypada do jego przekonania systemat Spinozy i swoją filozofię modeluje on na wzór Spinozyzmu, ale nie niewolniczo, stara się bowiem zmodyfikować dualizm Spinozy rodzajem hylozoizmu monistycznego. Głosi mianowicie, źe wszechświat (le tout universel) jest istnością rzeczywistą, jestestwem prawdziwem, a wszelkie jestestwa w przyrodzie są tylko jego odcieniami (des nuances). Myśl tę zasadniczą swojego systematu filozoficznego rozwinął Dom D. w dziele: „La Vérité ou le vrai système“, napisanem w latach 1770—4, którego rękopis wynalazł Emil Beaussire w piątym dziesątku tego stulecia w bibliotece publicznej w Poitiers. Porów. Emile Beaussire: „Antécédents de l’Hégélianisme dans la philosophie française. Dom Deschamps, son système et son école*.

(Paryż 1865). Beaussire znajduje wiele pokrewieństwa duchowego pomiędzy Dom D. i Heglem i w przytoczonem dziełku streszcza systemat filozoficzny Dom D., zestawiając go z innemi współ-czesnemi mu systematami i zaznajamiając tym sposobem po raz pierwszy swych ziomków z treścią niewydanego dotąd dzieła. Beaussire podaje przy-tem treść dwóch innych dziełek Dom D., wydanych jeszcze za życia autora, ale będących obecnie rzadkością bibliograficzną. Są niemi: „Lettres sur l’esprit du siècle“ (Londyn, Edouard Joung, 1769);

„La voix de la raison contre la raison du temps et particulièrement contre celle de l’auteur du systè me de la nature* (Bruksella, 1770). Dziełka te są jakby wstępem do dzieła głównego Dom D.:

„La Vérité“; są tylko kośćmi, jak się sam autor wyraża, rzuconemi publiczności na to, aby nabrała smaku do właściwego systematu filozoficznego, jaki autor rozwinął później w głównem swem dziele. Porówn. także artykuły: Rosenkranz’a w organie szkoły Heglowskiej „Der Gedanke“ (t. 7), oraz Adama Prancka: „Dom Deschamps* w „Journal des savants* (Rok 1866, str. 609).

Deschamps de Saint Aman Emil (* 1791 r. w Bourges—f 1871 w Wersalu), poeta francuski, znany też pod imieniem Emile. Był urzędnikiem w ministeryum finansów. Jako poeta zwrócił na siebie uwagę Napoleona pieśnią „La paix conquise* (1812), a w 1818 wystawił komedyę „Le tour de faveur“, napisaną do współki z La-touchem. Podczas walki klasyków z romantykami przyłączył się do romantyków i razem z Wiktorem Hugo założył w roku 1824 dziennik „La Muse française“, w którym drukował swoje poe-zye, nowelle i krytyki pod pseudonimem Jeune moraliste. W r. 1828 wydał „Etudes françaises et étrangères*, w których zawarł swoje poe-zye oryginalne i tłómaczone w smaku romantycznym. Później wydał: „Poésies“ (1842) i „Poésies des oiêoheB” (1854), oraz dwa zbiory nowel: „Contes physiologiques“ (1854) i „Réalités fantastiques“

(1854); przekładał nadto Szekspira i pisał libretta do oper Belliniego, Rossiniego, Aubera i t. d. 0-statnie lata życia, dotknięty ślepotą, spędził w Wersalu. Zbiorowe wydanie pism jego wyszło w 6 tomach (1872—74),

Deschamps de Saint Aman Antoni Franciszek Marya (* 1800 w Paryżu—f 1869 w Passy), brat poprzedniego, poeta francuski, znany także pod imieniem An tony. Działalność poetycką rozpoczął przekładem „Boskiej komedyi” Dantego (1839), potem wydał „Satires politiques“ (1831), w których rozwinął cały zasób swojego poetyckiego talentu. Wkrótce potem zapadł na chorobę umysłową, która odtąd napastowała go wielokrotnie. Pognębiająca świadomość poety znalazła swój wyraz w późniejszych jego lirykach: „Dernières paroles“ (1835), „Résignation“ (1839) i „Poésies* (1841). Oprócz tego w r. 1844 wydał „La jeune Italie“, zdobycz swojej podróży do Włoch. D. należał do gorliwych zwolenników romantyzmu i reprezentował go nietylko w swoich poezyach, ale i w licznych artykułach dziennikarskich.

Deschamps Gaston 5 stycznia 1865 r. w Melle, dep. Deux-Sèvres), kształcił się naprzód w kollegium w mieście rodzinnem, potem w liceum w Niort i w kollegium św. Barbary w Paryżu. W r. 1882 przyjęty do wyższej szkoły normalnej, w 1885 został zamianowany członkiem Szkoły Ateńskiej. W latach 1886 i 1887 odbył cztery podróże do Azyi Mniejszej, a w jednej z nich, wespół z towarzyszem swoim, Jerzym Cousin’em, znalazł świątynię Zeusa Panamarosa i skopiował

■m

■:W

w"

Fig.. 125. Deschampa Gaston.

znajdujące się w niej napisy. Następnie w r. 1888 zwiedził Delfy, Amfissę, Lamię, Otrydę, Tessalię i wyspę Chios. Wyniki tych podróży archeologicznych ogłosił w „Bulletin de Correspondance hellénique“ i w „Rapports annuels de l’Académie des inscriptions“. Powróciwszy do Francyi, D. otrzymał katedrę retoryki w liceum w Sens, ale po upływie kilku miesięcy powołano go do Paryża na dozorcę szkoły normalnej. Wkrótce potem wszedł do redakcyi „Journal des Débats“, do którego z Grecyi przysyłał bardzo zajmujące kore-spondenoye; a w r. 1893 objął dział krytyki lite

K. J.

Valley, w Nowym Meksyku.

rackiej w „Temps“, a w r. 1895 został zamianowany kawalerem legii honorowej. Z dzieł D-a, dotąd wydanych, wymieniamy: „La Grèce d’aujourd’hui* (1892), uwieńczone przez Akademię; „Sur les routes d’Asie* (1894), w którem ten świetny pisarz i gruntowny erudyt oprowadza czytelnika po ChioB, Smyrnie, Anatolii (Karyi) i t. d.; ,La vie et les livres“ (pierwsza serya 1894, druga

1895) zbiór studyów literackich i krytyk. * Deschanel Emil (* 1819 w Paryżu), pisarz francuski, wychowaniec i profesor szkoły normalnej, w r. 1850 został usunięty i profesury za dzieło »Catholicisme et socialisme“, a wkrótce potem wywołany z kraju za swoje poglądy republikańskie. Osiadłszy w Brukselli, miewał tu odczyty literackie, które zjednały mu wielki rozgłos; po powrocie do kraju (1859) prowadził je dalej w Paryżu z równem powodzeniem. W r. 1876 został posłem do parlamentu; w 1881 profesorem literatury nowożytnej w Collège de France i senatorem. Ważniejsze jego prace są: »Histoire de la conversation* (1858); „Les courtisanes grecques* (1859); »Le mal et le bien qu’on a dit des femmes“ (7-e wyd. 1867); »Causeries de quinzaine“ (1861), zbiór krytyk literackich; »Physiologie des écrivains et des artistes“ (1864); „Etudes sur Aristophane* (1867; 3 wyd. 1892); »Le peuple et la bourgeoisie* (1881) i cały szereg studyów z literatury francuskiej pod zbiorowym tytułem »Le romantisme des classiques“, a mianowicie: „Corneille, Molière* (1882); »Racine” (1884); »La Rochefoucauld, Bossuet, Pascal“ (1885); „Le théâtre de Voltaire“ (1886) i »Boilleau, Ch. Perrault* (1888).

Deschanel Paweł (* 1856 w Brukselli), syn poprzedniego, pisarz francuski. W r. 1881 porzucił służbę urzędniczą i oddał się ^polityce; w roku 1885 uzyskał mandat poselski do parlamentu, w którym odznacza się jako energiczny mówca. Oprócz kilku broszur w kwestyi kolonialnej polityki francuskiej na Wschodzie: „La question du Ton-kin" (1888); »La politique française en Océanie* (1884); »Les intérêts français dans l’Océan pacifique* (1888), napisał: »Orateurs et hommes d’état* (1888); »Figures de Femmes“ (1889), obie prace nagrodzone przez akademię; »Figures littéraires* (1889), zbiór artykułów literackich, drukowanych w »Journal des débats* i »Revue bleue"; »Essai de philosophie politique” (1889) i „Questions actuelles“ (1891), zbiór mów parlamentarnych.

Des Cloizeaux Alfred Ludwik Olivier Legrand), żyjący mineralog francuski (* w Beauvais w 1817 r.). Odbywał podróże naukowe po północnej Europie, a mianowicie po Niemczech, Ros-syi Skandynawii; za bytności swej w Islandyi był świadkiem wielkiego wybuchu Hekli. Pełnił kolejno obowiązki repetytora w paryskiej Szkole centralnej sztuk i rzemiosł oraz professora szkoły wyższej normalnej; członkiem akademii został w r. 1869 a professorem w Muzeum w 1876. Należy do rzędu najpierwszych mineralogów współczesnych, pracując przeważnie nad optycznemi i krystalogra-ficznemi własnościami minerałów, wykrył polary-zaeyę obrotową w Cynobrze, własności mikroklinu i t. p. Głównemi dziełami jego są: »Mémoire sur la cristallisation et la structure intérieure du quartz“ (1855); »De 1’ emploi des propriétés optiques biréfringentes en mineralogie“ (1857); »Leçons de cristallographie professées à 1’ Ecole normale* (1861); „Manuel de minéralogie“ (1862 — 1874, 2 tomy); »Nouvelles recherches sur les propriétés optiques des cristaux naturels ou artificiels“ (1867); „Mémoire sur l'existence, les propriétés optiques et cristallographiques et la composition chimique du microcline“ (1876), oprócz wielu rozpraw w różnych czasopismach naukowych.

Descloizyt Damour (mineral.). Minerał układu rombowego; c. wł. 5.84—6.1; tw. 3.5; barwy oliwkowo-zielonej do czarnej, w rozłamie przedstawia pasy współśrodkowe, żółte i brunatne. Rozbiory wykazały w nim: 56.48 tlenku ołowiu, 16.60 tlenku cynku, 1.10 tlenku manganu, 22.74 kwasu wanadowego, 2.34 wody, 0.24 chloru,—co, pomijając nieznaczną ilość chloru, wiedzin do wzoru: 4R0,V₂0₅,H₂0, gdzie RO=Pb+Zn, a inaczej R₂(0H)VO₄; jest to więc wodny wanadau ołowiu i cynku, którego odmiany jasne wykazują ślady manganu. Proszek, ogrzewany z niewielką ilością kwasu azotnego, przybiera silną czerwoną barwę kwasu wanadowego, a za dodaniem kwasu azotnego rozpuszcza się, dając blado-źółty roztwór. Znajduje się na kwarcu w Ajudita w rzeczypospo-litej Argentyńskiej, oraz w Obirze w Karyntyi, a w znacznych kryształach (8 milimetrów) w Lake

K. J.

Descorchas Marie de Sainte Croix, minister francuski w Polsce za sejmu wielkiego. Przybywszy do Warszawy po odjeździe Hennin’a (10 marca 1791), 4 lipca miał u króla audyencyę, podczas której wręczył listy kredencyonalne. Po audyencyi złożył wizyty marszałkom sejmowym, ministrom krajowym i posłom dworów zagranicznych. Prymasowi nie chciał ani złożyć wizyty, ani przyznać mu tytułu »altesse“. Pod naciskiem Stanisława Augusta podjął w tej sprawie kores-pondencyę z dworem swoim, od którego wymijającą otrzymał odpowiedź. „JP. D., pisał St. August pod datą 22 lutego r. 1792 do posła polskiego w Paryżu, Oraczewskiego, upewnia, że od dworu swego ma respons tylko względem wizyty, ale że ponieważ w tym responsie zamiloza-no o tytule »altesse* więc pisze dziś, znowu się pytając specifice o to. Więc chciej W. Pan wyrobić sposobem najłatwiejszym, aby wyraźnie kazano JPanu D. tytułu „altesse“ nie odmawiać prymasowi, którego mu, ani predecessorom jego, żaden obcy minister nie dysputował, i żeby o wizytę już nie czynić trudności“. Upłynął miesiąc, a D. postawy swojej nie zmienił. „D. — pisał znowu król pod datą 21 marca r. 1792 do Oraczewskiego — nie bywa dotąd u prymasa, nawet w te dnie, kiedy całe corpus dyplomatyczne bywa, i kontynuuje w tej powieści, że czeka na rozkazy jasne z Fran-cyi względem tytułu »altesse“. Tego tytułu żadnemu prymasowi dotąd żaden minister francuski, ani

14 — 45) Karlsruhe.

110; t. XXVII, str. 246).

Deseado, Rio D., rzeka w Patagonii, ma źródła w wyniosłościach okalających jezioro Buenos Aires, przepływa ku południo-wschodowi krainę pustynną, kamienistą i bezpłodną, którą wzdłuż koryta rzeki badał podróżnik Lista w 1884, Uście rzeki w Atlantyku rozszerza się nakształt fiordu i tworzy jedną z najlepszych przystani, zwaną Puerto D. (dawniej Desire). Hiszpanie mieli tu niewielką twierdzę, lecz ją opuścili, tak, że dziś cała okolica zupełnie jest niezamieszkaną. W uściu rzacznem leży skalista wyspa z pokładami guana.And s-

Desein Ludwik Piotr, rzeźbiarz francuski (* 1749 — 1822 w Paryżu), w r. 1778 otrzymał drugą, w 1780 pierwszą nagrodę, a w 1791, powróciwszy z Rzymu, został członkiem Akademii. Główne jego daieła są następujące: »Złożenie Chrystusa do grobu*, grupa olbrzymia z sześciu osób w kościele św. Rocha w Paryżu; „Pomnik księcia d’Enghien“ w Vincennes; posągi „Heby“ i „Bachusa,“ oraz wiele popiersi: Ludwika XVI, Ludwika XVIII i in.

żaden, obcy nie dysputował. Dziwno i tkliwo mi jest, że tę kwestyę wszczyna właśnie względem mego brata ten pan D., któremu osobliwie grzeczności czyniłem od momentu przyjazdu jego, dopóki on nie wszczął tych dziwactw. Choćby teraźniejszy prymas nie był moim bratem, dosyć, iż go Rzeczpospolita nasza nazywa pierwszym ksią-źęciem swoim, więo ja, qua król, powinienem się za jego prawa i prerogatywy ujmować. WPan w tym interesie tak czyń teraz, jak do WPana dzisiaj pisze JP. Chreptowicz“. D. 28 marca t. r. pisał znowu: „D. dotąd nie przyznaje się do odebranych żadnych rozkazów, poprawujących jego dotąd trwające zdrożności względem prymasa”. D. pracował nad zbliżeniem Rzeczypospolitej do Fran-cyi, konferował w tej sprawie z Ignacym Potockim i Piatolim, układał memoryały. Był wogóle Polsce życzliwym, żywo zajmował się ustawą rządową. D. 14 lutego r. 1792 przypatrywał się z ambony w kościele bernardyńskim w Warszawie sejmikowi, odprawiającemu się według nowego prawa. Upatrywał podobieństwo konstytuoyi polskiej z francuską i nie łatwo pojmował zasadnicze różnice, na które zwracano jego uwagę. Bułhaków posądzał go o szerzenie w Warszawie idei rewolucyjnych francuskich, o popularyzowanie »praw człowieka“ i agitacye na korzyść oswobodzenia włościan. Podobno w maju r. 1792 pisano z Warszawy do Francyi: czyby rząd tamtejszy nie zgodził się na przeniesienie go, a przysłanie innego dyplomaty? Za powód podawano, że jako-binizm ministra francuskiego przeraża dwory wie deński i berliński. O stosunkach jego z klubem warszawskim pisała gazeta hamburska, przeciwko czemu D. w pismach polskich protestował. Ju-rysdykcya marszałkowska z rozporządzenia konfe-deracyi targowickiej wydaliła go z Polski, herby francuskie z domu, w którym mieszkał, kazała zdjąć. Wyjechał D. z Warszawy do Francyi 11 października r. 1792. Archiwum zostawił pod o-pieką Bonneau, Francuza, ożenionego z Polką i osiadłego w Warszawie, któremu konfederacya targo-wicka wzbroniła wchodzić w jakiekolwiek kores-pondencye w imieniu rządu francuskiego. D. mianowany został ministrem francuskim w Konstantynopolu, skąd w sierpniu i listopadzie r. 1794 korespondował z Ignacym Potockim. W stolicy Tur-cyi ubierał się w obszerne futro i w czapkę według zwyczaju wschodniego; całe godziny przepędzał w kawiarni, w której opowiadał cuda o powodzeniach Francuzów, o niechęci swojej ku Ros-syi, a życzliwości dla Turków. Odwołany został z powodu swych przekonań demokratycznych, które spowodowały niepowodzenie jego w układach z Dywanem. Miejsce jego zajął w r. 1795 Ver-ninac. —Pamiętniki Ogińskiego, Poznań 1870 t. II, str. 151,152. Kalinka »Ostatnie lata pan. St. Aug.” (Dziennik Bułhakowa). »Gaz. warsz.“ 1792, N. 78, 82. »Korespondent krajowy i zagr.“ 1793, N. 23. »Gaz. nar. i obca* 1792, N. 14, 23. Listy St. Augusta do Oraczewskiego (rękopis w Kotiuża-nach).    w*s

Descoudres Ludwik, malarz niemiecki (* 1820

w Kassel — f 1878 w Karlsruhe), był uczniem Schnorra w Monachium, później kształcił się w Dusseldorfie i we Włoszech a w r. 1854 został profesorem Z dzieł jego, odznaczających się idealizmem, doskonałym rysunkiem i efektownym kolorytem, zasługują na znaczenie: »Włosi tańczący“; »France-sca da Rimini“; ,Ś. Marya Magdalena“; »Ifigenia“; „Pokłon pasterzy“; „Święte niewiasty pod krzyżem* i „Chrystus ukrzyżowany.“

Descourś de Tournoy, ob. Deskur.

Descuret Jan-Chrzciciel Feliks (*d. 5 czerwca r. 1795 w Châlons-sur-Marne,—f w Châtillon-d’Azer-gues pod Lionem d. 27 listopada r. 1872), lekarz, filozof i filolog francuski. W Paryżu uczył się medycyny i dyplom doktorski otrzymał w r 1818 po obronieniu rozprawy „De studii commodis et incommodis“, poczem przez lat 30 z powodzeniem wielkiem zajmował się wykonawstwem lekarskiem w stolicy. Podczas wybuchu nagminnego cholery w r. 1832, odznaczył się przez swe poświęcenie dla chorych, przez długi czas był też lekarzem Towarzystwa dobroczynności (Bureau de bienfaisance); opuściwszy Paryż około r. 1849, osiadł na wsi pod Lionem i tam życia dokonał. Pisywał wiele, zajmując się nietylko sztuką lekarską, lecz również filologią i filozofią; z dzieł jego najważ-niejszemi są: „La médecine des passions, ou les passions considérées dans leurs rapports avec les maladies, les lois et la religion* (Paryż 1841, wyd. III tamże 1853, trzy tomy); »Théorie morale du goût* (tamże 1847) i „Merveilles du corps humain“ (tamże 1856).—Por. Dechambre „Diction, encyclop. d. Sc. méd.“ (t. XXVIII str. 289) i Cal-lis en „Med. Schriftsteller -Lexicon“ (t. Y, str.

Dr J. P

Desenzano, miasto we Włoszech, na południowo-zachodniem wybrzeżu jez. Garda, dla odróżnienia od innej tegoż imienia osady w prow. Bergamo, zwane zwykle D. Sul Lago. Leży w departamencie Brescii, przy drodze żelaznej Medyolan-Wenecya i połączone jest nadto stałą komunika-

około 600 m-ców.

Hml.

cyą żeglugi parowej, z leźąeem na północnym brzegu jeziora miastem Riva. Jest to najważniejsza pod względem handlowym przystań włoska nad jez. Garda i przytem jedna z najstaroźytniej-szych osad Lombardyi; z czasów rzymskich zachowały się dotąd ruiny świątyni Minerwy;—liceum, gimuazyum, szkoła techniczna, uprawa wybornego wina (Viuo Santo); 4 500 m-ców. Tu cesarz Klaudyusz II pokonał Alamanów w 269 rM a Napoleon Austryaków 1—3 sierpnia 1796 r.Aud-s*

Desertas, Ilhas D ,t. j. opuszczone, grupa trzech wysp na oceanie Atlantyckim, na południe od Madery, pod ST¹/^⁰ sz. pn. Największa z nich Deserta-Grande, albo Tabla Deserta, wydaje wino, pomarańcze i inne owoce południowe, ma około 5 km. □ i wyborne pastwiska. Dwie mniejsze noszą nazwę Chao i Bugi o. Na wszystkich

And. S.

Desèze Rajmund hr., adwokat francuski, jeden z obrońców Ludwika XVI wobec konweucyi narodowej (* 24 września 1748 r. w Bordeaux, f 2 maja 1828 r. w Paryżu). Syn adwokata, poświęcił się zawodowi ojcowskiemu i przez obronę margrabiny Anglure dał się wkrótce poznać ministrowi Vergennes, który go namówił do osiedlenia się w Paryżu. Sława jego jako obrońcy była już ustaloną, gdy mu powierzouem zostało, wespół z Malesherbes’em i Tronchefem, wygotowanie obrony Ludwika XVI. Mowa, którą w dniu 26 grudnia 1792 r. wygłosił przed kratami konwencyi, może być uważaną, za arcydzieło adwokackiego krasomówstwa, i zarazem daje chlubne świadectwo o odwadze cywilnej D-a („szukam wśród was sędziów, — zawołał do konwencyi — znajduję samych tylko oskarżycieli”). Wtrącony do więzienia, odzyskał wolność po upadku Robespierre’a (27 lip-ca 1794 r.). Po powrocie Burbonów do Francyi, Ludwik XVIII nie szczędził mu łask i honorów. D. został w r. 1814 pierwszym prezydentem izby kassacyjnej oraz kanclerzem orderów królewskich. Podczas Stu Dni towarzyszył królowi do Gandawy, apo powrocie stamtąd mianowany został (r. 1815) parem Francyi, w roku zaś 1817 otrzymał tytuł hrabiego oraz członka Akademii.

Desfontaines Piotr Franciszek Guyot, abbé (* 1685 w Rouen —f 1745 w Paryżu), pisarz francuski; nauki pobierał u jezuitów i w 15 roku życia został przyjęty do ich zakonu; po kilkunastu wszakże latach wystąpił z niego i oddał się literaturze. Wtrącony do Bicêtre za niepowściągliwy tryb życia, odzyskał wolność na wstawienie się Woltera. Z tego powodu ściągnął później na siebie zarzut niewdzięczności, gdy w swoich „Observations sur leB écrits modernes*¹ (1735), wprawdzie dość powierzchownie, ale nie bez racyi, ostro potępił Woltera. Wywiązała się stąd między nimi polemika, w której obaj zapędzili się daleko po za granice umiarkowania i godności. Replika D-a na odpowiedź Woltera nosi tytuł „Vol-tairomanie“ (1738). Wogóle D. oddawał się głównie krytyce i w tym kiernnku był bardzo czynny. Naprzód z Fróronem, Granatem i innymi wydawał „Le nouvelliste du Parnasse* (2 tomy,

Kmeykl* Powił lUaitr. Zen. U9. T. XT.

1731—32); później „Observations i t. d.“ (34 tomy; 1735 i następ.), wreszcie „Jugements sur les ouvrages nouveaux* (1744—45). Oprócz tego opracował „Dictionnaire néologique* (1726), tłómaczył Swifta (1727) i Wergiliusza (1743,).

Desfontaines René Lou'iche, przyrodnik francuski (* 1750 w Tremblay — f 1833 w Paryżu). Studyował nauki lekarskie w Paryżu, później, z polecenia Akademii francuskiej, której był członkiem, odbył podróż naukową po Afryce i został profesorem botaniki w „Jardin des Plantes“. Zgromadził znaczne zbiory botaniczne i wydał cały szereg dzieł, traktujących głównie o roślinach egzotycznych; pisał także o nowo odkrytych gatunkach ptaków, o krystalografii i in. Z dzieł jego zasługują na zaznaczenie: „Flora atlantica* (Paryż 1798 — 1800); „Tableau de l’école de botanique du Muséum d’hist. nat. de Paris* (tamże 1804; wyd. 3-e pod tytułem „Catalogua plantarum horti regii Parisiensis* 1829; dodatek 1832); „Histoire des arbres et des arbrisseaux, qui peuvent être cultivés en pleine terre sur le sol de la France* (tamże 1809.2 tomy); „Choix des plantes du Corollaire des instituts de Tournefort“ (tamże 1808, 70 tablic); „Voyage dans les régences de Tuuis et d’Alger, 1783 — 86“ (wydał Dureau de la Malle, Paryż 1838, z tablicami).    *

Desgenettes Mikołaj René Dufriche, baron (* d. 23 maja r. 1762 w Alençon [Orne] — f w Paryżu d. 2 lutego r. 1837), znakomity lekarz francuski. Do nauk przykładał się początkowo w Paryżu, lecz jeszcze przed ich ukończeniem opuścił stolicę w r. 1784 i podróżował po Anglii i Włoszech, wzbogacając przytem swą wiedzę. Powróciwszy po latach kilku do ojczyzny, udał się do Montpellier i tam w r. 1789 został doktorem medycyny po obronieniu rozprawy „Ten-tamen physiologicum de vasis lymphatiois“. W dwa lata później przybył znów do Paryża i praoował pod przewodnictwem Louisa, Pelletana i Sabatie-ra; w r. 1793 wstąpił do służby jako lekarz wojskowy i udał się do Włoch; w krótkim czasie wykazał tyle gorliwości, znajomości rzeczy i zdolności, że już po roku mianowano go lekarzem naczelnym armii włoskiej, którą dowodził Napoleon, w czasie późniejszym wielki jego łaskawca.Po skończeniu się wojny, D., wróciwszy do Paryża, otrzymał w r. 1796 katedrę w wojskowej szkole lekarskiej (Val-de-Grace), lecz nie długo ją zajmował, bo musiał wyjechać do Egiptu, jako lekarz naczelny wojsk francuskich. Podczas tej pamiętnej wyprawy współzawodniczył z Larreyem pod względem prawdziwie bohaterskiego poświęcenia się dla licznych chorych żołnierzy, których był ojcem i pocieszycielem. Gdy w Jaffie zaraza morowa po brzegi zapełniła szpitale francuskie, gdy ludzie padali jak muchy, gdy strach paniczny przed śmiercią o-kropną ogarniał najodważniejszych nawet, wtedy D. nieustraszonością swą umiał przewyższyć najwaleczniejszych wojowników. Działalność jego ówczesna wyższa jest nad wszelkie poohwały. Pomimo, że zuał aż nadto dokładnie strasznego wroga, mężnie stawiał mu czoło, nie dbając o siebie, niósł

54

Dr J. P.

Dr J. P.

109.252 czyli prawie dokładnie

pomoc cierpiącym, starał się ich pokrzepić słowem pociechy i przelać w nich odwagę nadludzką, którą sam był ożywiony. Gdy strach przed zarazą doszedł do tego stopnia, że zdrowi odmawiać poczęli pomocy chorym swym towarzyszom, D., aby ich przekonać, że niebezpieczeństwo zarażenia się nie jest bynajmniej tak wielkiem, jak powszechnie sądzono, chwyta za lancet, macza go w ropie świeżo przeciętego guza morowego i tymże nożem szczepi sobie w dwu miejscach ropę jadowitą. Czyn ten, który mógłby być wziętym za szalony, gdyby nie był wypływem bohaterskiego poświęcenia, uszedł śmiałemu lekarzowi bezkarnie i przyczynił się niezmiernie do uspokojenia umysłów wzburzonych. Lecz zaraza nie ustawała, pomimo wysiłków wszelakich; wtedy Napoleon, obawiając się, żeby mu wszyscy żołnierze nie wymarli, i chcąc koniec położyć chorobie, zawezwał do siebie D-a i rzekł do niego po kilku słowach wstępnych: „Na miejscu pańskiem usunąłbym od razu cierpienia naszych zadźumionych, oraz niebezpieczeństwo, grożące nam przez nich, dając chorym opium“. D., zrozumiawszy o co chodzi, skłonił się i odpowiedział: „Mon dévoir à moi, c’est de conserver“ (moim obowiązkiem jest zachowywać przy życiu) i wrócił do swych chorych, by ich Rtrzedz i pielęgnować dalej. Powróciwszy w grudniu 1802 r. do Paryża, znów był czynny w szpitalach stołecznych, a w r. 1804 został inspektorem głównym wojskowej służby zdrowia, wkrótce zaś potem nadto profesorem higieny i fizyki lekarskiej. Na obu tych stanowiskach dobrze się zasłużył swej ojczyźnie. Podczas wojen cesarstwa towarzyszył wojskom jako lekarz naczelny, w r. 1812 dostał się do niewoli rossyjskiej, lecz na rozkaz cesarza Aleksandra I natychmiast puszczony na wolność, otrzymał nadto pozwolenie powrotu do Prancyi. Po bitwie pod Lipskiem udał się do Torgau, gdzie w przepełnionych lazaretach, podczas oblężenia tej twierdzy, nowe składał dowody szczytnego poświęcenia. Do Prancyi wrócił dopiero w maju r. 1814. Znany jako Bo-napartysta, źle był widzianym przez rząd ówczesny. Podczas Stu Dni zajął po raz ostatni stanowisko lekarza naczelnego armii francuskiej. Po upadku ostatecznym Napoleona przez długi czas był w niełasce. Dopiero w r. 1820 wybrano go na członka królewskiej Akademii medycznej; później otrzymał też znów wysokie stanowisko w wojsku; w 1832 został członkiem instytutu i profesorem higieny. Jeszcze w 1804 otrzymał krzyż oficerski legii honorowej, a w r. 1809—tytuł dziedziczny baronów ski. W czasopismach współczesnych lekarskich ogłosił bardzo wiele cennych naówczas artykułów; z prac jego większych rozmiarów, pomiędzy które-mi znajdują się i dziś jeszcze wartość niepoślednią mające, wymieniamy: „Médecine militaire ou notes pour sei vir à l’histoire de l’armée d’Italie* (Paryż 1797); „Histoire médicale de l’armée d’Orient* (tamże 1802) i „Essais de biographie et de bibliographie médicale* (t-że 1825). — Por. Dechambre „Diet. encyclop. des Sciences med.“ (t. XXVIII, str. 293).

Desgranges Jan Chrzciciel (*wMâconwr.

1751, f w Lionie d. 23 września r. 1831), zasłużony lekarz francuski. Chirurgii uczył się w Lionie i w La Rochette i został w r. 1779 członkiem kollegium chirurgicznego w Lionie, w roku zaś 1788 otrzymał dyplom doktorski w Valence. Mie-szkająo stale w Lionie, zyskał sobie tam sławę biegłego praktyka, nie poprzestawał jednak na tern, lecz pracował także piórem, którem zdobył sobie niejedną nagrodę konkursową w Paryżu i w Montpellier. Gdy w roku 1793 Liończycy nader silny opór stawili przeciwko konwencyi narodowej, D. otrzymał stanowisko chirurga taaczel nego wojsk powstańczych. Na stanowisku tern zajaśniał przez swą gorliwość i poświęcenie. Po zdobyciu Lionu przez wojsko konwencyi zmuszony był ujść do Szwajcaryi, skąd do Prancyi mógł dopiero w r. 1802 powrócić. Jest założycielem towarzystwa lekarskiego w Lionie. Prace jego, rozsiane po różnych czasopismach lekarskich spół-czesnych, niegdyś słusznie cenione, dziś mają tylko wartość historyczno-bibliograficzną, dla tego ich nie wymieniamy.

Deshoulières Antonina (* 1637 w Paryżu — f 1694 tamże), poetka francuska, z domu Du Li-gier de la Garde. Literacko wykształcona i rzadką obdarzona urodą, cieszyła się w swoim czasie wielkiem uznaniem i należała do różnych towarzystw literackich (akademii dei Ricovrati w Padwie, akademii w Arles); nazywano ją nawet dziesiątą muzą. Pisała sielanki, ody, madry-.gały, listy, tragedye i komedye, pod przybranem nazwiskiem Amarillis. Wszystkie te utwory, pisane w smaku „wykwintnisiów“ hotelu Rambouillet, są wogóle słabe; tylko sielanki nie są pozbawione w pewnym stopniu naturalności. Jej „Oeuvres“ były drukowane kilkakrotnie (1687, 1695, 1747, 1799).—Jej córka, Antonina Teresa (* 1656— f 1718), pisała także poezye, a mianowicie listy, madrygały i t. d.—Porówn. Péricaud „Les deux D,“ (Lyon 1853).

Desiateryk, Diesiateryk, ob. Kul.

Desiatyna, diesiatina, jednostka miar powierzchni w Rossyi, obejmująca 2 400 sażeni kwadratowych

109l/₄ arom, = 1.9508, t. j. prawie dwom morgom nowopolskim.

Desiderio de Settignano, rzeźbiarz włoski (* 1428—f 1464), uczeń Donatella; dzieła jego odznaczają się życiem i czystością stylu. Najwaź-niejszem z nich jest nagrobek Karola Marsuppinie-go, kanclerza rzeczypospolitej Florenckiej, w kościele Santa Croce we Florencji, z posągiem zmarłego i piękną ornamentacyą, oraz ścienne taberna-culum w kościele San-Lorenzo, tamże. Z licznych popiersi jedno (Marietta Strozzi) znajduje się w Muzeum berlińskiem. D. należy do rzędu najszlachetniejszych mistrzów wczesnego Odrodzenia włoskiego.

Desiderius, książę toskański, król Longobardów, ob. Dezyderyusz.

Desier herb polski z indygienatu. Na tarczy ścię -tej, środkiem w poprzek pas złoty, pole górne błękitne i na niem dwie sześoiopromienne srebrne

W. K. Z.

l*ig. 126. Dasier (herb}.

And. S.

And. S.

gwiazdy obok siebie; pole dalsze czerwone i na niem srebrna kotwica, uchem zwró • eona w lewo, naukos tarczy. W koronie szlacheckiej nad hełmem pięć piór strusich. Herb ten rodzinny, z dodaniem piór w koronie, wraz z indygienatem r. 1726 otrzymał Jan Dossier Obersztlei-tenant wojsk polskich, Francuz rodem.—(Niesiecki, Borkowski— „Veumina legumu, VI 454).

Desio, miasteczko w departamencie włoskim Medyo-lahu, okręgu Monza, w oko-lioy gęsto zaludnionej i. dobrze uprawnej, leży śród sadów, willi i ogrodów (słynna willa Traversi z przepysznym ogrodem); 6 500 m-ców. Tu arcybiskup Otton Visconti, z partyi Gibellinów, odniósł zwycięstwo nad gwelfem Napoleonem Torriano, który do-Btał się do niewoli d. 21 stycznia 1277.

Désirade (D e s e a d e), wyspa na oceanie Atlantyckim, z grupy Małych Antylskich, na wschód od Gwadelupy, odkryta przez Kolumba w drugiej jego podróży. Należy do Francuzów, którzy osiedlili się tu w 1728 r.; ma 27 km. □ powierzchni i około 1500 m-ców. Ludność trudni się głównie rolnictwem i plantowaniem bawełny; klimat jest tu zdrowy; w góraoh wapiennych mnóstwo jaskiń, równie jak źródeł mineralnych; obok tego wyborna woda do picia; jest także latarnia morska, ale dobrej przystani brak.

Desjardins Abel (* 1814 w Paryżu —f 1886 w Douai), historyk francuski. Był profesorem kol-legiów w Angers, Caen i Douai. W r. 1852 — 54 odbył dla badań historycznych podróż do Włoch, a owocem tej wycieczki były „Négociations diplomatiques de la France avec la Toscane“ (Paryż 1859 —85). Oprócz tego napisał: „Études sur Saint Bernard“ (Dijon 1849); „Vie de Jeanne d’Arc* (Paryż, 1854; 3-e wyd. 1885); „L’ésclavage dans l’antiquité* (Caen 1857), „Une congrégation générale des cardinaux en 1595* (1875) i t. d.

Desjardins Ernest (* 1823 w Noisy sur-Oise — f 1886 w Paryżu), brat poprzedniego, archeolog i historyk francuski. Był najprzód profesorem w Angers, Dijon, Mâcon, Alençon, później w Paryżu przy liceum Napoleona, wreszcie przy szkole normalnej. W celach naukowyoh podróżował trzykrotnie po Włoszech, zwiedził nawet Egipt. W r. 1875 został członkiem akademii napisów. Zasłużył się najwięcej na polu geografii średniowiecznej i epigrafiki rzymskiej. Ważniejsze jego prace są: „Antiquités de Parmę* (1856); „Le Pérou avant la conquête espagnole" (1858), „Aperçu historique sur les embouchures du Rhône* (1867), „Les juifs de Moldavie* (1867), „Géographie de la Gaule d’après la table de Peutinger* (1869), dzieło nagrodzone przez akademię napisów; „Technologie archéologique* (1873); „Monuments épigraphiques du Musée national hongrois* (Peszt 1873); „Desiderata du Corpus inscriptionum latinarum de l’académie de Berlin* (Paryż 1874—76); „Géographie historique et administrative de la Gaule romaine* (4 tomy, 1876—93) i inne. Wiele drobniejszych swoich prac drukował w sprawozdaniach akademii, których był redaktorem; wydał nadto „Atlas de géographie ancienne d’Italie“ (1852) i „La table de Peutinger* (1873).

Deska albo Tarcica. Deski mają zwykle wymiary od 15 mm. (x/₂") do 100 mm. (4") grubości, a od 3 do 77₂ metrów długości. Deski stosownie do potrzeby maią różne wymiary i zmieniają swoją nazwę. I tak: podsufitki od ³/₄"—y₂" gr, szalówki 1" gr., łaty l¹/,," grub. 3" szer., albo l¹/*" grub. 2¹/₂" szer., stolarskie l¹//' grub., podłogowe l³/₄” gr. Deski, które mają więcej niż 2" grubości nazywamy balami. Aby oznaczyć ile z kłody drzewa możemy mieć desek, trzeba przede wszy stkiem wynaleźć kwadrat na przekroju, co się da łatwo uskutecznić graficznie albo przez obliczenie. ¹/₈ grubości kłody liczy się zwykle na trociny. Skoro się drzewo potrze na deski, usta w a się w kozły, przekładając cienkiemi klockami. W trójkąt nie należy desek układać. Przy dróż-szera drzewie stronę czołową desek zakleja się papierem, aby je uchronić od pękania i rysowania się. Dla polskiego handlu zagranicznego Gdańsk jest ogniskiem i tam sprzedają deski na kopy. Najwięcej zastosowania znajdują deski sosnowe i jodłowe, i są najtańsze. Deski dębowe służą dobudowy okrętów, na odrzwia, drzwi, szafy itd. Ed> w-Deskur Józef albo Descours de Tournoy J ó ze f, młodo zmarły ok. r. 1883, filozof, wykształcony na uniwersytetach zagranicznych i przebywający przeważnie za granicą, głównie we Włoszech, ogłosił „Zadania naukowe i życiowe statystyki, rzecz napisana z powodu wykazów statystycznych sądowo-karnych w r. 1865* (Warszawa 1867); dał ooenę „Szkoły polskiej gospodarstwa narodowego Supińskiego“ „Zadania filozofii w naszych czasach* (Poznań 1873); „Myśl w czynie, studyum psychologiczne nad pracą“ (w „Ateneum* 1878, t. III). Był on przekonany, że filozofia i w czasach najnowszych, pomimo rozrostu nauk specyalnych, ma prawo do życia i żywioły do rozwoju a nawet do zachowania supremacyi nad innemi naukami. Su-premacya ta jednakże, jeżeli ma być uzasadnioną, musi się zamknąć we właściwych sobie granicach. „Nadewszystko — powiada D.—filozofia nie może nigdy głosu zabierać w kwestyi faktów ale zawsze tylko w kwestyi metody, gdyż tylko wykształcenie filozoficzne nadaje możność użycia w każdej nauce metody jej odpowiedniej, zabieranie zaś głosu w kwestyaoh odnoszących się do faktów poniża filozofię i zamienia ją na scholastykę“. Atoli „jak trudno sobie wyobrazić naturalistę, matematyka, prawnika bez filozoficznego wykształcenia, tak znowu niepodobieństwem jest wyobrazić sobie w na-szyoh czasach kogoś, któryby był tylko filozofem“, gdyż „jeżeli filozofia ma za przedmiot myśl człowieka, myśl tę przedewszystkiem wypełnić naie-

str. 37).

Desl., skrócenie nazwiska zoologa i geognosty, Deslongchamps.

Des M., skrócenie uazwiska ornitologa O. des

źy, a przy obecnym stanie nauk śmiesznym być tylko może ktoś, mający do wszechwiedzy preten-syę; do niczego też w filozofii dojść nie można, jeżeli się nie weźmie za punkt wyjścia jakiejś nauki pozytywnej“. D. był wrogiem materyali-zmu popularnego ßüchnera i Moleschotta, lecz teoryę Darwina uznawał i starał się ją pogodzić z idealnym na świat poglądem. Zdaniem jego teorya ta, „dająca niesłychanie syntetyczny pogląd na istnienie, oddala od płytkiego atomizmu i gminnego realizmu, a nawet objaśnia wiele bardzo starych i bardzo idealistycznych poglądów, jak np. estetyczną teleologię Kanta, lub dotąd tak ciemną i w inny sposób niezrozumiałą teoryę Platona o ideach“ („Zadania filozofii“ str. 52). W teoryi poznania szedł D. za Kantem w tej formie, w jakiej ją nowsze badania przyrodnicze, a mianowicie Helm-holtza, przedstawiły. „Chwila i punkt—pisał D.— są dla nas jakby końcami dwóch nożów, któremi rozum nasz wykrawa sobie z bezwzględnie realnej rzeczywistości cząstkę, jaką nam słabe nasze siły umysłowe poznać pozwalają, ale wykrawanie to jest naszą operacyą. Operacya ta musi nam tworzyć iluzyę mnogości, której rzeczywiście nic bezwzględnie nie odpowiada. Zdanie sobie sprawy z tej operacyi prowadzić nas musi do rezultatu, że jesteśmy cząstką wszechbytu, różniącego się od niego o tyle tylko, o ile go się poznaje* (Tamże,

P. Chm.

Mur.

Desm., skrócenie nazwiska naturalistów: 1) A. G. Desmarest i syna jego 2) C. Desmoulins (także Desmoul.) 3) J. B. H. J. Desmazières.

Desmarets Mikołaj, przyrodnik francuski (* 1725 w Soulaines — f 1815 w Paryżu). Kształcił się w Paryżu, gdzie ściągnął na siebie uwagę przez swe studya geologiczne, w których pierwszy wyraził domysł o byłem połączeniu Anglii z lądem francuskim („Ancienne jonction continentale de l’Angleterre à la France* Amiens 1753); podobnież pierwszy wypowiedział mniemanie, że skały bazaltowe są pochodzenia wulkanicznego. Często wysyłany przez rząd w celach naukowych i przemysłowych w różne strony Fraucyi i za granicę, zoBtał nareszcie inspektorem państwowych przedsiębiorstw przemysłowych i znacznie się przyczynił do rozwoju przemysłu francuskiego. Od r. 1771 był członkiem Akademii; w 1792 dostał się do więzienia; za cesarstwa otrzymał katedrę nauk przyrodniczych w wyższej szkole centralnej. Obok wielu traktatów (zwłaszcza geologicznych), ogła szanyeh w aktach Akademii, zasługują na zazna ozenie: „Conjectures physico-mathématiques” (Paryż 1766); „L’art de fabriquer le papier* (t-że 1789); „Dictionnaire de géographie physique“ (t-źe 1798 — 1828, 5 tomów; stanowi część Encyklopedyi me todycznej).—2) AnzelmKajetan, syn poprzedniego, zoolog francuski (* 1784 w Paryżu — f 1838 w Alforcie), był profesorem weterynaryi w Alfor-cie; zostawił cenne dzieła o ssawcach, ptakach i zaginionych akorupiakach: „Mammaliologie“ (Paryż 1820 — 23, 2 tomy); „Histoire naturelle des oiseaux" (t-źe 1805); „Histoire naturelle des crustacés fossiles* t-źe 1815).

Desmarets de Saint-Sorlin Jan (* 1595 w Paryżu—f 1676 tamże), pisarz francuski, ulubieniec kardynała Richelieu. Zachęcony przez tego ministra, pisał kotnedye, pomiędzy któremi zasługuje na uwagę „Les visionnaires* (1637), którą później zużytkował potrosze „Molière w „Femmes savantes* i w „Fâcheux*. W starszych latach D. stał się wielce pobożnym i zwrócił się do tematów religijnych; napisał wiele pieśni, poematy epickie: „Clovis* (1657), i „Marie Madeleine*, oraz rozprawy polemiczne przeciw jansenistom. Z tych samych pobudek przekładał literaturę nowożytną nad klasyczną, jak to w szczególności okazuje jego „Traité pour juger des poètes grecs et latins*. Przy założeniu akademii D. został jej członkiem i kanclerzem.—Porównaj: Kerviller „D. un des quarante fondateurs de l’académie française* (Paryż

1880).

Desmarets Mikołaj, margrabia de Maille-bois, jeden ze zdolniejszych ministrów Ludwika XIV (* w r. 1648—f w Paryżu 4 maja 1721 r.), pochodził z rodziny urzędniczej i był siostrzeńcem Co lb er ta (ob.), który wcześnie umieścił go w swem biurze. W r. 1683, na krótko przed zgonem Colberta, D., będąc już intendentem finansów, został oskarżony o udział w malwersacyach, czynionych przy przetapianiu srebrnej monety zdawko wej. Podejrzenie to ściągnął na siebie tem głó wnie, iż w owym właśnie czasie nabył dobra ziemskie Maillebois. D. musiał złożyć swe urzędy i u-sunąó się do Maillebois, gdzie, zniesławiony, żył przez długi czas w zupełnem odosobnieniu. Stary książę Saint - Simon pierwszy wyciągnął doń rękę i wstawił się za nim przed Ludwikiem XIV, któ ry pozwolił mu wrócić do Paryża. Ówczesny minister skarbu, Chamillart, poznał się na zdolnościach D-a i, dzięki poparciu książąt Beauvilliers, Chevreuse i pani de Maintenon, wyjednano u króla, iż w r. 1703 D. został mianowany generalnym dyrektorem finansów. D. 20 lutego 1708 r. Cha-millard podał się do dymissyi i miejsce jego zajął D. Była to najbardziej krytyczna chwila wojny o sukcessyę hiszpańską, chwila największego upokorzenia oręża francuskiego. Skarb państwa z konieczności odczuł ciężar wypadków politycznych. Budżet z r. 1707 został zamknięty deficytem 184 milionów: dochody wynosiły 213 milionów, wydatki zaś—397 mil. Długi publiczne urosły do sumy 482 844 661 liwrów, z czego 265 365 000 przypadało na sumę główną, a 27 994 000 na procenty, 102 336 000 liwrów należało się arenda-rzom generalnym. Podatki w części pobrane były naprzód, za lat 5—6 z góry. W tak trudnych warunkach wewnętrznych i zewnętrznych musiał radzić D., by uchronić Francyę od katastrofy, i trzeba przyznać, że dokazał tego swym niepospolitym sprytem. Potrafił odzyskać kredyt i zaufanie u bankierów i już w roku 1708, pomimo klęski pod Oudenarde, dostarczył skarbowi 229 milio-

na za-

Hml

Dr J. P.

K J.

nów. Rok 1779, najstraszliwszy z całej tej epoki, wymagał większych jeszcze wysiłków. Zima i wiosna były tak ostre, iź większa część zasiewów wymarzła. Cena zboża podniosła się do 50 fr. za hektolitr; część ludności żywiła się korzonkami i korą drzewną. Dochody spadły do 72 milionów, wówczas, gdy wydatki wynosiły 200 milionów. D. zdwoił energię i, jako ostatniej deski ratunku, chwycił się pomysłu Vaubana, który na kilka lat przedtem wygotował był projekt reformy podatkowej, i w r. 1707 wydrukował w tej sprawie obszerny memoryał, zatytułowany „Dziesięcina królewska“ (la Dîme royale). Projekt zasadzał się prowadzeniu podatku dochodowego, wszakże klice dzierżawców podatkowych udało się podówczas wyjednać u króla odrzucenie tego planu, a nawet konfiskatę książki Vaubana. Otóż D., porozumiawszy się z intendentami, postanowił myśl Vaubana wprowadzić w czyn i pobierać na rzecz skarbu dziesiątą część wszelkich dochodów szlachty, duchowieństwa i włościan. Ludwik XIV wahał się z początku dać tej innowacyi swoją aprobatę i zażądał opinii JSorb o nny; dopiero, gdy ta opina wypadła przychylnie, podpisał edykt. „Dziesięcina“ przyniosła w pierwszym roku nie więcej, jak 38 milionów li-wrów, niemniej jednak to nowe źródło dochodów pokrzyżowało plany koalicyi i Francy a uratowała zdobycze Ludwika XIV. D. zarządzał finansami do samej śmierci „wielkiego“ króla. W r. 1711 wydatki państwowe wynosiły 264 miliony, 1712— 240 milionów, 1713 — 211 milionów, 1714 — 213 milionów. Dochody wzrastały, chociaż zwolna. Za przeciąg czasu od 1708 do 1715 r. ogół rozchodów stanowił sumę 1 914 500 000 liwrów, ogół dochodów 1 564 500 000 liwrów, a zatem deficyt nie przekroczył 350 milionów. I to właśnie było zasługą D a. Zaledwie Ludwik XIV umarł, parlament unieważnił jego testament i regent jednem skinieniem wydalił ministrów: D-a, de Torcy, Voisins», którzy odparli koalicyę Europy. D. usunął się ponownie do Maillebois, gdzie spędził resztę życia, będąc jeszcze świadkiem nieszczęsnych ope-raoyj finansowych Johna Law’a (ob.). Voltaire i Saint-Simon oddali słuszność geniuszowi finansowemu D-a. D. zostawił dwóch synów, z których starszy został marszałkiem de Maillebois.

Desmarres Ludwik August (* w Evreux d. 22 września r. 1810 f w Neuiliy pod Paryżem d. 21 sierpnia r. 1882), sławny okulista francuski. W skutek ruiny majątkowej rodziny swej, od 17-go ro ku życia musiał kroczyć o siłach własnych i dobi jać się pracą ciężką chleba i wykształcenia. Przy by wszy po rewolucyi lipcowej (1830) do Paryża, otrzymał podrzędną posadę w administraeyi dóbr koronnych; zapewniło mu to byt arcy-skromny, który jednak nie mógł zadowolnić młodzieńca, do celów wyższych dążącego. Rozpoczął więc w godzinach zabiurowych studyum sztuki lekarskiej, żeby zaś opędzić koszt stąd wyrosły, zarabiał dawaniem lekcyj na skrzypcach. Walcząc z niedostatkiem i pracując nad siły, otrzymał nareszcie w r. 1839 dyplom doktorski, poczem został asystentem (chef de clin’que) znakomitego prof. Sic hel a. Wyćwiczywszy się w okulistyce pod przewodem mistrza takiego, założył w r. 1843 własną klinikę prywatną, w której też rozpoczął niebawem wykłady o chorobach ocznych, cieszące się powodzeniem nie-zmiernem i ściągające do Paryża z Europy całój lekarzy, chcących się wydoskonalić pod nim w okulistyce; między nimi spotykamy takich, jak A. von Graefe i Ksawery Gałęzowski. W r. 1864 oddał klinikę swą synowi, Alfonsowi, a sam, ozując się strudzonym tyloletnią ciężką pracą, osiadł na wsi, pod Paryżem, pragnąc spokoju i wypoczynku. Główną zasługę jego stanowi wydoskonalenie chirurgii ocznej, oraz odkrycie i wskazanie zasad racyonalnego leczenia jaskry (glaucoma). Z dzieł jego wymieniamy tylko najważniejsze, p. n. „Traité théorique et pratique des maladies des yeux" (Paryż 1847, wyd. II tamże 1854—1858, 3 tomy. Tłóm. niem. Erlangen 1352), w którem streścił poglądy swe na okulistykę. Życiorys p. n. „Desmarres sa vie et ses oeuvres“ (Paryż 1883), os. odb. z „Recueil d’Ophthalmologie“ skreślił uczeń i długoletni asystent jego, Ks. Gałęzowski, tam też znajduje się dokładny spis wszystkich jego prac naukowych.

Desmin Breithaupt (Stilbit, zeolit promienisty) mineral. Minerał z grupy Zeolitów; układu jednoskośno-osiowego, z łupliwością doskonałą kli-nodiagonalną; c. wł. 2.1 —2.2; tw. 3.5—4,0; bezbarwny, zwykle biały, bywa wszakże czerwony, żółty, szary i brunatny (od materyi organicznych); blask perłowy na płaszczyznach klinodiagonalnych, na innych szklisty. Wzór chemiczny:

Ca(Al₂)Si₆0₁₆ -f 6H₂0,

przyczem niewielka ilość Ga zastąpiona jest przez Na₂ (i K₃); procentowo: 57.51 krzemionki, 16.31 glinki, 8.94 wapna, 17.24 wody. Pod dmuchawką wzdyma się silnie i dosyć łatwo stapia w perłę pęcherzykowatą; kwas solny stężony rozkłada go całkowicie z wydzieleniem śluzowatej krzemionki. Znajduje się wśród pokładów i żył metalicznych w Arendalu, Andreasbergu, Kongsbergu, Rez-banyi (czerwony); najczęściej w próżniach skał wulkanicznych (dolina Fassa w Tyrolu, Poonah w In-dyach Wschodnich, wyspy Faröe); bardzo obficie na Islandyi, w wielu miejscowościach Ameryki Północnej.    K< J‘

Desmoceras Zitt. (paleont.). Rodzaj kopalnego ammonita o szerokim pępku, z żebrami sierpowa-temi czyli z przewężeniami i wypukłemi obrączkami, przechodzącemi przez zaokrągloną, rzadko zaostrzoną, zewnętrzną stronę muszli. Liczne jego gatunki znajdują się w różnych piętrach formacyi kredowej alpejskiej, środkowo-europejskiej i wscho-dnio-indyjskiej.

Des-Moines (wym. „Deinojn“), 1) D. -M. rzeka w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, wypływa z niewielkiego jeziora w okolicy pagórkowatej stanu Minnesota, zwanej Coteau des Prairies, przyjmuje następnie odpływy licznych jezior okolicznych i wchodzi do stanu Iowa, który przecina w kieruuku południowo - wschodnim i pod Keokuk, wprost Warszawy, wpada s prawej strony do Mississippi. Z lewych dopływów najważniejsze

And. S.

Dr J. P

Zn.

są: East-Fork i Boone, z prawych zaś: Racoon i White-Brea8t. Długość ogólna wynosi około 700 km., dorzecze 38 000 km. □; od miasta D. M. dostępną jest dla statków parowych, wyżej zaś tylko dla spławu i dla mniejszych żaglowców. — 2) D. M. stolica stanu Iowa w Stanach Zjednoczonych Amer. Półn,, nad rzeką t. im. i w wielkim węźle dróg żelaznych. Był to pierwotnie fort dla osłony od Indyan, wkrótce jednak, dzięki środkowemu położeniu w stanie oraz spławnej rzece, poczęła garnąć się tu ludność osadnicza i wnet powstała wieś a następnie miasto, liczące dziś około 60 000 m-ców. Zabudowane jest ono prawidłowo i posiada kilka pięknych budowli, jako to: kapitol, czyli gmach parlamentu stanowego, gmach poczty, kilkanaście kościołów, 8 mostów, uniwersytet stanowy z biblioteką, mnóstwo szkół średnich i niższych, kilkanaście czasopism i gazet, parę banków i instytncyj finansowych. Godną jest uwagi i przemysłowa działalność mieszkańców, mianowicie co się tyczy fabryk papieru, machin, tkanin wełnianych, odlewni żelaza, młynów i browarów. W okolicy kopalnie węgla, wapna i glinki fajansowej.

Des-mol, akord = des-fes-as; D-m. tonacya ma 6 bemolów pojedynczych i jeden podwójny. Desmologia, ob. Syndesmologia.

Desmonceaux (* W Paryżu w r. 1734 f tamże d. 5 marca r. 1806), okulista i filantrop francuski. Będąc księdzem, zajął się nauką lekarską, a ze szczególnem zamiłowaniem oddawał się chorobom ocznym, w których leczeniu doszedł do niezwykłej biegłości i sławy, tak, że bywał nawet powoływany na dwór królewski Ldwika XVI. Ożywiony duchem prawdziwej miłości chrześciańskiej, pomoc swą niósł bezinteresownie każdemu, ktokolwiek jej zażądał, przez co i poza stolicą zjednał sobie licznych wielbicieli. Należał też do rzędu najgorliwszych krzewicieli ospy ochronnéj. Z dzieł jego lekarskich na wymienienie zasługują: 1 „Lettres et observations anatomiques, physiologiques et physiques sur la vie des enfants naissants“ (Paryż 1775), w pra oy téj zwraca uwagę duchowieństwa na niestosowność chrzczenia dzieci zbyt zimną wodą. 2. „Traité des maladies de3 yeux et des oreilles considérés sous le rapport des quatre âges de la vie de l’homme“, (tamże 1786) i 3. „Plan économique et général des administrations civiles des hôpitaux“, (tamże 1802). — Por. Dechambre. „Diction, en-cyclop. des sciences mód. (XXVIII str. 416.)

Desmotropia. Istnieje pewien rodzaj izomeryi, w którym związek może być z jednakową słusznością przedstawiony za pomocą różnych wzorów budowy, albo raczej, istnieją pewne związki chemiczne, które z wielką łatwością przechodzą w izomeryczne, a nawet metameryczne z niemi inne związki. Klasycznym przykładem ciał takich są kwasy acetonowe, np. kwas aoetooctowy,

CH₃,C0.CH₂.C0₂H,

izomeryczny, lub ściślej rzecz Diorąc, metamerycz-ny z jednym z kwasów oksykrotonowych:

CH₃.C(OH) CH.COgH,

który, jak to widać odrazu ze wzoru, jest alkoho-lokwasem i zawiera w sobie grupę alkoholową trzeciorzędową, C(OH), gdy kwas aoetooctowy posiada w swym składzie grupę karbonylową, CO, charakterystyczną dla acetonów. Dwa te ciała różnią się pomiędzy sobą całkowicie we wszystkich własnościach i dotychczas nie zostały bezpośrednio przeprowadzone jedno w drugie. Jeżeli jednak wodór kwasu acetooctowego zastępujemy przez pewne rodniki, a w szczególDOŚoi przez karbetoksyl, (C0₂.C₂H₅), otrzymujemy wyłącznie pochodne kwasu oksykrotonowego. Niema wątpliwości, że podobny stosunek istnieje także pomiędzy związkami nitrowemi i azotonami, a przynajmniej rzeczą jest pewną, że działając na azoton srebra, AgN0₂, haloidkiem rodnika alkoholowego, otrzymujemy mieszaninę estru kwasu azotowego ze związkiem nitrowym. Taki rodzaj izomeryi otrzymał szczegółową nazwę tautomeryi, zdolność zaś atomów do zmiany ugrupowania w cząsteczkach związków tautomerycznych nazywamy D-ią.

Desmoulins Lucyusz Symplicyusz Kamil Benedykt, publicysta i agitator rewoluoyjny francuski (* 2 marca 1760 r. w Guise, w Pikardyi — f 5 kwietnia 1794 r. w Paryżu). Syn wyższego urzędnika sądowego w Guise, obarczonego jednak liczną rodziną, młody D., dzięki protekcyi krewnego swego, Veifville’a des Essarts, umieszczony został, jako stypendysta, w kollegium Louis le-Grand, gdzie pobierał nauki wraz z nieco starszym od niego Maksymilianem Robespierre’m. W szkole rozkochał się w klasycznych ideałach starożytnego Rzymu i stał się republikaninem. Po odbyciu studyów przyjęty został (1785 r.) w poczet członków pale-stry paryskiej; będąc wszakże dotknięty lekką wadą organu głosowego (jąkał się nieco), nie miał jako adwokat powodzenia. Rzucił się tedy na pole publicystyki. W r. 1788 ogłosił broszurę p. t.: „La philosophie au peuple français“ (znamy ją tylko z rozbioru wstępu historycznego, umieszczonego w Monitorze), później „Odę do Stanów generalnych“, która przeszła bez wrażenia. D. 12 lipca 1789 r., w chwili ogólnego wzburzenia, wywołanego wieścią o dymissyi'Neckera, D. znajdował się w ogrodzie Palais-Royalu. Tam, wlazłszy na stół, wygłosił do zgromadzonego tłumu ową słynną mowę, która pchnęła bierną dotąd ulicę na arenę rewoluoyi, dając jej hasło do zburzenia Bastylii. „Obywatele—mówił —niema chwili do stracenia. Przybywam z Wersalu. Necker odprawiony, jego dymissya jest dzwonem na gotującą się dla patryotów rzeź św. Bartłomieja. Dziś wieczorem bataliony szwajcarskie i niemieckie wyruszą z Pola Marsowego, by nas wymordować. Nie pozostaje dla nas żaden inny ratunek, jak tylko chwycić za broń i przypiąć kokardy, Jbyśmy mogli się rozpoznać... Jaki kolor wolicie? zielony, kolor nadziei, czy też niebieski Cyncynnata, kolor wolności amerykańskiej i demokracyi?“ „Zielony—ryknął tłum—zielony!“ D. wyjął dwa pistolety i przypiął do kapelusza wstążkę zieloną. W jednej chwili wszyscy obecni poszli za jego przykładem, przypinając, zamiast kokard, zielone liście. D. 14 lipca Bastylia leżała już w gruzach. W kilka dni późaiej D. ogłosił pamfiet p. t.: „La Fran-

Hml.

ce libre“ (noszący datę pierwszego roku wolności, a napisany w czerwcu), gdzie proklamował prawo narodu i, wyprzedzając swoich współcześników, żądał rzeczypospolitej. Utwór ten miał olbrzymie powodzenie, po ozem wkrótce ukazał się „Discours de la Lanterne aux Parisiens“, który zjednał autorowi przydomek generalnego prokuratora latarni. D. 28 list. 1789 r. D. wypuścił w świat pierwszy numer słynnego swojego dziennika: „Les Révolutions de France et de Brabant*, który, począwszy od numeru 73, przybrał tytuł: „Révolutions de France et des royaumes qui, demandant une Assemblés nationale et arborant la cocarde, mériteront une place dans ces fastes de la liberté*. 86-ty i zarazem ostatni numer tego dziennika wyszedł w końcu lipca 1791 r., po ucieczce króla i wypadkach na polu Marsowem, kiedy D., jak się wyrażał, przesłał swoją dymissyę, jako dziennikarza, Lafayette’owi. „Révolutions“ nie były gazetą wiadomości bieżących; jest to szereg ognistych, lubo naszpikowanych łacińskiemi cytatami i imionami, pamfletów, które odzwierciedlają nam zmienne koleje opinii rewolucyjnej. Stanowią one, bądź co bądź, jeden z najciekawszych pomników politycznej literatury francuskiej. Przyjaciel Dantona i Robespierre’a, członek wpływowy klubu Kordelierów, D. był w pierwszych szeregach awangardy rewolucyjnej w okresie 1789—1792 r. W kwietniu 1792 r. założył wraz z Fréron’em dziennik „La tribune des patriotes“, którego ukazały się zaledwie cztery numery ; następnie ogłosił przeciwko Brissot’owi zarówno gwałtowny, jak i niesprawiedliwy paszkwil p. t. „ Jean-Pierre Brissot démasqué“. Po wypadkach 10 sierpnia, w których brał czynny udział, prowadząc osobiście lud do zburzenia Tuilerie’ôw, został wespół z Fabre’m d’Eglan-tine jednym z dwóoh sekretarzy Dantona w ministe-ryum sprawiedliwości. Obrany na deputowanego z Paryża do konwencyi narodowej, zasiadał na Górze, nie grając wszakże tam wybitnej roli. Niestałość poglądów politycznych, wypływająca z jego dobrej wiary i naiwnej łatwowierności, odejmowała mu wszelką powagę moralną, którą jedynie mógł o-słonić na trybunie braki swej wymowy. Był on kolejno satelitą wszystkich znakomitszych przewódz ców rewolucyi od Mirabeau aż do Robespierre’a i, zdawało się, zmieniał swe zdania za lada wiatrem, jakkolwiek się chełpił, iż jest jednym z dziesięciu republikanów, jacy egzystowali w Paryżu przed 14 lipca. Nie brano go przeto na seryo. Podczas rozpraw nad wnioskiem Buzofa o wygnanie wszystkich Burbonów wraz z familią Orleanów (15 grudnia 1792 r.) ośmieszył się okrzykiem: „Jeżeli dekret ten przejdzie, to Francy a zgubiona“. W procesie Lndwika XVI przemawiał i głosował za straceniem króla. Wszakże niepo pularność jego w kołach nieprzejednanych poczyna się głównie od dnia, w którym wsiął w obronę przyjaciela swojego, generała Di 11 on (ob.), oskarżonego o zdradę (10 lipca 1793 r.). Niemniej Robespierre jeszcze dość długo okazywał mu swą pogardliwą protekcyę. Głównym pamfletem D-a w okresie konwencyi był Fragment „De 1’histoi-

re de la Révolution“, gdzie oszkalo^ał Żyrondy-stów i tem przyczynił się do ich zguby (następnie żałował, lecz już za późno, fatalnych skutków tego pamfletu). Podczas walki Komitetu ocalenia Publicznego z Hebertystami wydawał dziennik „Le Vieux Oordelier“ (6 numerów, od 5 do 30 grudnia 1793 r.; numer 7 oraz ułamki 8-go wydrukowane zostały po śmierci autora). Dziennik ów, skierowany z początku przeciwko Hebertystom i popierany tajnie przez Robespierre’a, później zaś oddany na usługi Dantona i t. zw. „Indulgents“ , umieszczał owe wymowne i nieśmiertelne apellacye do łaski. Robespierre zwrócił się wreszcie przeciw D owi, lubo wciąż jeszcze udawał, że go broni. D. 31 marca 1794 r, D. został aresztowany. Skazany przez trybunał rewolucyjny, zginął wraz z Dantonem i Dantonistami na rusztowaniu. W tydzień później (13 kwietnia 1794 r.) straconą została i żona D-a za domniemany udział w spisku więźniów, pełna wdzięku i intelligencyi, Lucylla Duplessis, ubóstwiana przez męża. Kamil D. zostawił syna, Horacego, który zmarł na wyspie Haïti 29 czerwca 1825 r. — Por.: „Oeuvres de Camille D.“, ze study urn biograficznem i literackiem przez

J. Claretie’go (Paryż 1874; 2 t. in 8); F. A. Au-lard „Les Orateurs de la Législative et de la Convention“ (Paryż 1885—86, 2 t. in 8-o).

Desmurgia, nauka o opatrunkach chirurgicznych.

Desna, l) D. największy i na ważniejszy z lewych dopływów Dniepru. Źródła jej leżą w gub. Smoleńskiej,. powiecie Jelnieńskim, śród bagnisk rozległych, w stronie północno-wschodniej od Jelni. Aż do Brjańska ogólny kierunek biegu jest południo-dniowo-wschodni; z początku płynie śród płaszczyzny i brzegi ma nizkie, następnie jedaak wrzyna się głębiej, oba brzegi ma strome i pokryte lasami; przyczem zjawisko, wielu rzekom rossyjskim właściwe, a mianowicie, że prawy brzeg panuje nad lewym, zachodzi w większej części biegu i u D-y. Lewy brzeg częstokroć zoacznie się obniża; nosi on zazwyczaj nazwę „łąkowego* i podczas wiosennych roztopów bywa zalewany na znacznej przestrzeni; pozostałością po wylewach są liczne jeziorka, towarzyszące stale lewemu brzegowi, tam, gdzie ten jest nizkim. Od Brjańska aż do uścia wprost Kijowa bieg zmienia się na południowo-zachodni i tu D. mija miasta Trubczewsk, Nowogród Siewierski, Sośnicę, Czernihów i Oster. Ogólna długość dochodzi do 700 wiorst, obszar dorzecza wynosi około 80 000 w. □; dno po większej części piaszczyste, miejscami gliniaste, rzadko wapienne. Wylewy wiosenne podnoszą poziom wody o 2 sążnie i wówczas głębokość rzeki dosięga miejscami 5 sążni, a jej szerokość 6-u wiorst. Przy średnim stanie wody głębokość D-y nie przenosi przecięciowo 5-u arszynów, szerokość zaś w dolnym biegu ma około 70 sążni. Z dopływów lewych najważniejsze są: Wifma, Bołwa, Nawla, Nerusa i największy ze wszystkich Sejm, sięgający głęboko w Kurską gubernię i zbliżający się do dorzecza Donu; z prawych zaś Snów i Sudost'. Wszystkie te dopływy są spławne, a Bołwa i_Sejm żeglowne. Co się tyczy samej D-y, ta, przyjąw-

szy z prawej strony rzeczkę Strjanę, staje się trzymano się metody tego mistrza, la samodziel-spławną, a pod Brjańskiem przyj ąwszy Bołwę—że- ność D-go miała tern ważniejsze znaczenie, że'wy -główną, dostępną nawet dla statków parowych, padło mu zakładać fundamenta pod naukę prawo-które też chodzą po niej w dół do uścia (Brjań- znawstwa russkiego. Z tego względu bardzo są Bkie zakłady żelazne Malcewa). Wszakże prawi- zajmujące dwie jego mowy metodologiczne: „Cjio-dłowa komunikacya wodna odbywać się może na bo o npHMOMT» h ÓjmatanmeMi. cnocoóh kt> Hayue-całej długości tylko na wiosnę, latem bowiem two- Hiio iopncnpy^eHii.m“ (Moskwami 768)?i \K)pH₁mi-rzą się miejscami odsepiska piaszczyste, powstają necnoe pa3cyac^eme o nojinab 3HamH OTeuecTBeH-mielizny i poziom wody tak dalece się zniża, że Haro 3aROHOHCKycTBR,< (Moskwa 1778). Z wielu nawet statki o mniejszej objętości doznają mitrę- innych mów jego posiadają wartość wybitną: o rózgi. O uregulowaniu D-y dotąd nie pomyślano, maitych pojęciach, jakie mają narody o własności, jednak rzeka ta, zbliżając się dopływami swemi (1781) oraz: o początkach i pochodzeniu małżeństwa Bołwą i Nawlą do Oki, a Sejmem do systematu (1774), w której autor obstaje za rówouprawnie-Donu, mogłaby oddać wielkie usługi przemysłowi niem kobiet z mężczyznami. D. był także lektorem i handlowi, przewożąc tanim kosztem towary i pło- języka angielskiego, z którego kilka dzieł na dy surowe tak bogatych gubernij, jak Orłowska, rossyjski przełożył; a zostawszy członkiem Akade-Kurska i Tulska. D. jest bardzo rybną. — 2) D- mii petersburskiej, wziął na siebie opracowanie lewy dopływ Bohu, bierze początek w gub. Kijów terminologii prawniczej do słownika akademickiego, skiej, powiecie Berdyczowskim, przepływa kilka Desnoiers lub Des Noyers Piotr (f 1693 niewielkich jezior, bieg ma kręty, wchodzi naBtę- w 85 roku życia), sekretarz królowej polskiej Łupnie do gub. Podolskiej i powyżej miasteczka Stry- dwiki Maryi Gonzaga i podskarbi jej,³ przyjechał żawki wpada do rzeki głównej, ubiegłszy wiorst zapewne w jej orszaku z Prancyi w 1645 r., gdyż 56. Z dopływów najważniejsze dwa, lewe: Olszan- od r. 1638 zostawał na służbie w jej „domu“, ka i Kobylna, obie wpadają w blizkości Turbowa. Tak świadczyła ona sama w liście d. 21 czerwca Do spławu niezdatna.—3) D. niem. Thess, lewy 1658 do Grzymułtowskiego, któregoT [poparcie ' za-dopływ Morawy w Morawii, ma źródło na stokach mawiała dla D-a do uzyskania indygenatu od sejmu, gór Jesienickich (das Gesenke), u stóp Pradziada Dodała, że D. jest już w wieku podeszłym i;bezżenny (Altvater), gdzie powstaje z połączenia kilku stru- (oryginał w MS bibl. Czart. nr. 3487 str. 181). mieni; płynie doliną malowniczą i wpada poniżej Jakoż konstytucya sejmowa z tegoż ^roku orzekła Schönberga; długa 42 km.    And' s przyjęcie „urodzonego w królestwie francuskiemTio-

Desnica, najdawniejsza siedziba wielkich żupa- tra de Nouersz“ za indygenę z przypuszczeniem nów serbskich, leżała w okolicy dolnej Dryny, „do wolności i prerogatyw stanu szlacheckiego, tak gdzie się dotąd znajdują wioski Desno i Desić, w Koronie, jako i w W. X. L. i należących do nich a gdzie w dokumencie cesarza Zygmunta z roku prowincyach“ (Vol. Leg. IV, fol. 566). Nie należy 1426 wymieniony jest gród Thy snitza. Niektó- stąd wnioskować, jakoby ów nowy indygena przy-rzy uczeni przypuszczają, że jest to Tiste nić. * wiązał się sercem do nowej ojczyzny. Bynaj-Desnickij Symeon(SiemionJefimowiez), mniej. Pobierał pensye, miał order i zarobił bo-prawnik rossyjski (f 1789), kształcił się w uni- bie na tytuł radzcy stanu (conseiller d’état) od wersyt. moskiewskim, następnie w Glasgowie i tam króla francuskiego Ludwika XIV przez gorliwe u-Bię doktoryzował. Później wykładał rzymskie i ros- sługi, pełnione w sprawie zdobycia sukoesyi tronu syjskie prawo w uniwersytecie moskiewskim, gdzie polskiego dla księcia d’Enguien i dla ojca jego Kon-w r. 1768 został zamianowany profesorem. Zbio- deusza „wielkiego“. Właściwie był agentem i szpie-rowe wydanie pism jego wyszło w latach 1819 giem francuskim przy dworze polskim, a posiadał i 1823. W świecie literackim zyskał rozgłos swe- do tej roli niepospolite kwalifikacye. Zmysł jego sporni przemówieniami na publicznych aktach uni- strzegąwczy i obfitość informacyj ujawniły się już wersyteckich; odznaczały się one czystością i pię- w korespondencyi z lat 1655—1659, cennej jako knością języka, a poruszały wiele ważnych zaga- źródło do historyi wojny szwedzkiej (Noyers P. dnień, które w ówczesnem społeczeństwie obudzą- „Lettres pour servir à l’histoire de Pologne et de ły żywe zajęcie. Niemałą też zasługą D-ego jest Suède de 1655 ń 1659“ (Berlin 1859 str. 508, to, że on pierwszy w wykładach swoich, zamiast wydanie polskie, wadliwe ale wzbogacone póź-łaciny, zaczął używać języka ojczystego; oppono- niejszemi pismami w „Portofolio królowej Maryi wali przeciw temu profesorowie cudzoziemscy, lecz Ludwiki*, wydanie Raczyńskiego, Poznań 1844). cesarzowa Katarzyna II stanęła po jego stronie. Wybitniej jeszcze wystąpiły te przymioty w chara-Jako wychowaniec uniwersytetu angielskiego, sym- kterystyce Jana Kazimierza, Ludwiki Maryi, mini-patyzował z prawodawstwem tego narodu, z jego strów i panów polskich, skreślonej dla rządu francu-urządzeniami i z nim samym, a natomiast wcale skiego w 1659, a wcielonej do instrukcyi poselskiej inaczej odzywał się o Niemcach: nieraz ośmieszał de Lumbres’a i Bonzy’ego d. 18 grudnia 1662 i 26 ich uczoność, nadającą zbyt wielką wagę subtel- grud. 1664, chociaż niektóre z charakteryzowanych nym wywodom scholastycznym. Wysoko ceniąc osób, jak np. kanclerz Koryciński, już wówczas były Hume’a i Adama Smitha, z lekceważeniem odzy- pomarły. („Portofolio II“ 254 — 322 i Farges wał się o Puffendorfie, co jest tern godniejsze „Recueil des instructions.. Pologne“, Paryż Alcan uwagi, że podówczas, i później jeszcze, w Rossyi, 1888, I. 60—78). Dogadzał D. swojej pani, ale we wszystkich szkołach, gdzie wykładano prawo, j też i na własną rękę politykę prowadził, gdy ko-

T. K.

munikował ambasadorowi francuskiemu „wszystkie korespondencye, nie wyłączając i tych, które król własnoręcznie do królowej pisuje, ani tych, które Rą cyfrowane ręką sekretarza królewskiego“. Jeździł z poleceniami do Paryża, przebywał tam na początku 1664 r. (jak widać z listów Ludwiki Ma ryi d. 31 marca i 20 marca). Z upadkiem sprawy Kondeusza ginie ślad działalności D-a. Nie wia-domo, co się z nim działo po śmierci królowej, po abdykacyi Jana Kazimierza i przez całe pauowa nie Michała. Dopiero za Jana III dowiadujemy się, źe Mary a Kazimiera wezwała dawnego znajo mego do swej kancelaryi.—Julian Bartoszewicz (w „Encykl. Orgelbranda“) podaje datę śmierci jego wedle nadgrobka, który miał się znajdować w kościele św. Krzyża.

Desnoiresterres Gustaw (* 1817 w Bayeux— f 1892 w Paryżu), literat francuski. Najważniejsze są jego prace, traktujące o literaturze i obyczajach wieku XVIII: „Cours galantes" (1859— 64); „Voltaire et la société française au XVIII siècle“ (8 tomów, 1867—76), dzieło nagrodzone przez akademię; „Iconographie voltairienne“ (1879); „Épicuriens et lettrés“ (1879); „La comédie saty-rique au XVIII siècle“ (1887). W młodszych latach D. pisał powieści, jak np. „La pensionnaire et l’artiste“ (1839), „La chambre noire" (1843), „M-lle Zacharie“ (1846) i t. d.

Desnoyers, właściwie Boucher D. Ą u gust Gaspar Ludwik, miedziorytnik francuski, (* 1779 —f 1857 w Paryżu). Ryciny jego, zwłaszcza z obrazów Rafaela, odznaczają się osobliwszą prostotą i wykończeniem; jedynie panujący wówczas naganny zwyczaj modernizowania starych mistrzów, zmniejsza poniekąd wielkie ich znaczenie. Naj ważniejsze z nich są: „Piękna ogrodniczka", od której się datuje jego sława, oraz „Przemienię nie Pańskie“. Bardzo piękne są także Madonny Rafaelowskie: Da Foligno, Della Sedia, Sykstyń-ska i in., oraz Nawiedzenie N. Panny Maryi i św. Katarzyna. W r. 1821 wydał „Recueil d’estampes gravées d’après des peintures antiques italiennes“ (34 ryciny).    *

Desnoyers Juliusz (* 1800 w Nogentle-Ro-trou—f 1887), historyk i geolog francuski. Był w Paryżu sekretarzem towarzystwa przyrodniczego (od r. 1825) i geologicznego (od r. 1830) i bibliotekarzem muzeum przyrodniczego (od r. 1834); obok tego sekretarzem francuskiego towarzystwa historycznego i członkiem komissyi do wydawania „Documents inédits relatifs à l’histoire de France". W r. 1862 został wybrany do akademii. Jego prace historyczne są: „Histoire du décroissement et de la destruction totale du paganisme dans les provinces de l’empire d’Occideut" (1832); „Histoire des differentes incursions des Arabes d’Asie et d'Afrique eu Italie“ (1838), dzieło nagrodzone; „Bibliographie historique et archéologique de la France" (1854) i „Topographie ecclésiastique de la France jusqu’en 1790“ (1854). Z prac geologicz nych zasługują na uwagę: „Mémoire sur la craie et les terrains tertiaires de Cotentin“ (1825); „Sur quelques systèmes de la formation oolitbique du

Encykl. Pcw«*. Ilmtr. Ze»z. 119. T. XV.

Nord-Ouest de la France“ (1825); „Sur les cavernes et brèches à ossemets des environs de Paris“ (1842) i „Observations sur les terrains tertiaires du Nord-Ouest et de l’Ouest de la France“ (1852 -53).

Desnoyers Ludwik (* 1805 w Replonges—f 1868 w Paryżu), dziennikarz i pisarz francuski. Był początkowo dependentem u pewnego notaryusza w Paryżu, później przerzucił się do dziennikarstwa i od r. 1828 wydawał różne dzienniki w duchu oppozycyjnym. W r. 1832 założył dziennik humorystyczny „Charivari“, a w 1836, wspólnie z Armandem Dutacque „Le siècle“; wreszcie w 1854— „Messager des dames et demoiselles“. Jako autor wodewilów, podpisywał się z początku pseudonimem Der ville. Najwięcej poczytne były jego powieści dla młodzieży: „Les aventures de Jean Paul Choppart“ (1836); „Les aventuras de Robert-Robert" (1840); „Gabrielle“ (1846); „Mémoires d’une pièce de cent sous“ (1847) i t. d.

Desor Edward, geolog szwajcarski, (* 1811 w Friedrichdorfie w księstwie Hessen-Homburg—f 1882 w Nizzy). Studyował prawo w Giessen i w Heidelbergu, lecz za udział w uroczystości hambach-skiej (1832) przed Bąd pozwany, ratował się ucieczką do Paryża, gdzie się oddał studyom geologicznym, pod kierunkiem Beaumont’a i Prevost’a. Potem osiadł w Szwajcaryi w Neufchâtelu i tam wespół z Agassizem brał udział w badaniach geologicznych i paleontologicznych, głównie się zajmując lodowcami i jeżokrabami kopalnemi. Potem, zwiedziwszy Skandynawię dla studyów nad głazami er-ratycznemi, r. 1847 udał się z Agassizem do Ameryki, ale wkrótce z nim się rozłączył, i wstąpiwszy do służby w Coast-Sur vey, uczestniczył w przedsięwzięciach geologicznych okręgu mineralogicznego nad jeziorem Wyższem, a potem w Stanie Pensylwanii (1850—51). W r. 1852 powrócił do Szwajcaryi i objął katedrę geologii Neufchâtelu. W zimie r. 1863—64 z Escherem vou der Linth i Martiusem odbył podróż do Algieryi i do Sahary, a w 1866 prezydował na pierwszym kongresie antropologicznym w Neufchâtelu. Powołany przez to miasto do wielkiej rady, był następnie jej prezydentem, w końcu zaś, wybrany do zgromadzenia federalnego, w r. 1873 został prezydentem rady narodowej. Działalność naukowa D-a była bardzo rozległa i żarliwa; odznaczał się szczególniej jako znakomity geolog, głównie zaś rozszerzył wiadomości o Alpach. Wydał: „Excursions et séjour dans les glaciers et les hautes régions des Alpes" (Neuf-châtel 1844—45, 2 t. przekład niemiecki Vogta, Frankfurt, wyd. 2 1847); „Sinopsis des Echinides fossiles“ (Paryż 1857—59, z atlasem); „De l’orographie des Alpes dans ses rapports avec la géologie“ (1862); „Der Gebirgbau der Alpen“ (Wiesbaden 1865); „Aus Sahara und Atlas. Vier Briefe an J. von Liebig* (1865); „Eehinologie helvétique" (wespół z Loriolem, Paryż 1872). Oprócz tego D. zajmował się gorliwie przedhistoryczną archeologią szwajcarską, do czego dało mu podnietę odkrycie palafltów w jeziorach tej krainy. Napisał o tern między innemi „Palafites ou stations lacustres du

55

Dr J. P.

S. K.

Dr. J. P.

And. S.

lac de Neufchâtel“ (Paryż 1865) i wespół z Favrem „Le bel âge du bronze lacustre en Suisse“ (1874). *

Desormeaux Marya Aleksander (* w Paryżu d. 5 maja r. 1778—f tamże d. 29 kwietnia r. 1830), akuszer francuski. rDo nauk lekarskich przykładał się w paryskiej Ecole de Santé, jako stypendysta (élève salarié), i wcześnie okazywał już wielkie zdolności. Zmuszony wstąpić do wojska, odbył, jako chirurg, wojnę włoską, a powróciwszy do Paryża w r. 1801 i zostawszy prosektorem, zabrał się gorliwie do nauki, zajmując się osobliwie położnictwem. W r. 1804, obroniwszy świetnie napisaną rozprawę: „ Précis de doctrine sur 1’accou-chement par les pieds“, otrzymał dyplom doktorski i został, dzięki poparciu Corvisarta, przybocznym chirurgiem matki Napoleona I. W r. 1811 stanąwszy do konkursu o katedrę po Bau de 1 oc-qu e’u, i zwyciężywszy współubiegających się rozprawą znakomitą „De abortu“, został profesorem położnictwa. W r. 1820 powołano go na członka Akademii medycznej, następnie zaś, gdy dobrowolnie ustąpił z profesury, powierzono mu stanowisko lekarza naczelnego w szpitalu dla rodzących (Maternité), na którem pozostawał nie długo.

Desormes Karol Bernard, fizyk francuski (* 1777 w Dijon — f 1862 w Verberie), był repetytorem chemii w szkole politechnicznej, następnie fabrykantem wyrobów chemicznych. W r. 1848 wybrany w departamencie Oise do konstytuanty, był przeciwnikiem Ludwika Napoleona. — Badania naukowe prowadził wespół z zięciem swoim Clémen-t’em (f 1841), który był profesorem chemii stosowanej w Kouserwatoryum sztuk i rzemioł. — Obaj fizycy oznaczyli ciepło właściwe lodu, jako też ciepło właściwe gazów, przy stałem ciśnieniu i przy stałej objętości, a z badań ich stotunek obu tych wielkości okazał się równym 1.357, co jest wszakże liczbą nieco zamałą. Rezultaty tych badań ogłosili oni w rozprawie: „Du zero absolu de la chaleur et du calorique spécifique”, w której po raz pierwszy wprowadzają pojęcie zera absolutnego temperatury i umieszczają je na 266.66° C. niżej zera. D. oznaczał także ciepło utajone pary wodnej, a rezultaty przezeń otrzymane podane są w sprawozdaniach z badań Regnaulta nad tymże przedmiotem.—D. zbadał wraz z Clementem i wyjaśnił w r. 1827 ssące działanie prądów gazowych, czyli tak zwany paradoks aerodynamiczny (ob. Aerodynamika).

Desp., skrócenie w naukach przyrodniczych nazwiska Despartes.

Despars (Desparts) Jakób (Jacobusde Partibus) (*w Tournay około r. 1320—f tamże w r. 1458 [według innych 1465]), uczony lekarz francuski. Nauki rozpoczął w Montpellier, ukończył zaś w Paryżu, jako doktor med. w r. 1410, przedtem już zostawszy księdzem. Wyposażony zdolnościami niepospolitemi, a zdobywszy sobie wiedzę wielostronną, zasłynął szybko i, pomimo wieku młodego, zajął wnet stanowisko wybitne i wpływowe wśród społeczeństwa. W mieście rodzinnem otrzymał kanonię; uniwersytet paryski powołał go na profesora, a następnie wysłał jako swego delegata, na sobór konstancyeńskl (1415=1418). Filip Dobry, książę burgundzki, zaszczycił go tytułem lekarza nadwornego, a król francuski, K a r o 1 VII, mianował go pierwszym lekarzem przybocznym. Obsypany zaszczytami i dochodami znacznemi, rozumny z nich umiał czynić użytek; bo gdy się okazało, że pomieszczenie wydziału lekarskiego jest zbyt szczupłe i niedogodne, ofiarował znaczną na owe czasy sumę 300 talarów złotych, dwa berła srebrne, sprzęty rozmaite i nadto większą część księgozbioru swego uniwersytetowi. Dzięki hojności tej powstała przy ulioy de la Bńcherie szkoła lekarska, która dotrwała aż do czasu wielkiej rewolucyi francuskiej. Jako człowiek światły, oraz dbający o dobre i uczciwe obyczaje, wystąpił stanowczo przeciwko łaźniom, nadużywanym wówczas powszechnie ze szkodą dla zdrowia, a będącym zarazem przybytkami wyuzdanej rozpusty. Wystąpienie to rozumne i obywatelskie ściągnęło na niego gniew srogi licznego cechu łaziebników i balwierzy, którzy, widząc się zagrożonymi w niecnym zarobku swym, tak podburzyli pospólstwo przeciwko niemu, że był zmuszony opuścić Paryż, gdzie dłuższy pobyt stał się dla życia jego niebezpiecznym. Schroniwszy się do miasta rodzinnego, dokonał tam dni swoich, jako kanonik i podskarbi katedralny. D. jest najznakomitszym przedstawicielem arabizmu we Fran-cyi i komentatorem Avicenny i Mesuego. Z licznych prac jego niektóre później zostały ogłoszone drukiem, z nich przytaczamy: „Explanatio in Avicennam una cum textu ipsius Avicennae etc.“ (Wenecya 1491, in foi; Lion 1498, in fol. 4 tomy); „Glossa interlinearis in practicam Alexandri Tralliani“ (Lion 1504, Wenecya 1522 in fol.); „De triplici medicina etc.“ (Lion 1508) i „Summula... super plurima remedia ex ipsius Mesue libris ex-cerpta“ (tamże 1523).—Por. W. E. Ludeking „Levensberigten en lettervruchten van Nederlaud-sche geneeskundigen“ (Cz. 1 str. 86); „Dictionn. des sciences méd. Biographie méd.“ (Paryż 1820— 25; t. III, str. 432); Dezeimeris... „Dictionn.historique de la méi.“ (Paryż 1828—39; t. II, str. 80) i H. H a es er „Lehrb. d. Qesch. d. Med.“ (wyd. III, Jena 1875, t. I, str. 707).

Despeńaperros, właściwie Puerto de D. przełęcz w Hiszpanii, w górach Sierra Morena; wiedzie nią najdogodaiejsza droga z Nowej Kastylii do Andaluzyi (dziś i droga żelazna Madryt - Sewilla). Tu w 1809 r. Hiszpanie zamknęli wojska francuskie (kapitulacya gen. Duponta w Bailen).

Despenser Hugo, earl of Winchester, ob. Edward II, król angielski.

Despériers Bonawentura (* między 1500— 1510 w Arnay-le-Duc—f 1544), pisarz francuski, sekretarz królowej Małgorzaty Nawarskiej. Był kalwinistą, później wpadł w ateizm. Jego ballady, epigramaty, ronda, nie posiadają uczucia ani wdzięku. LepBze daleko są jego nowelle prozą „Nouvelles récréations et joyeux devis”, drukowane w r. 1558; niektóre z nich zużytkował później Lafontaine. W r. 1537 wydał D. „Cymbalum mundi en français“ (nowe wyd. Franka, Paryż 1874), zbiór

dyalogów, w których zjadliwie szykanował cbrze-ściaństwo. Dzieło to wyrokiem parlamentu zostało spalone (ocalał jeden egzemplarz, znajdujący się obecnie w Wersalu), a jego autor, zrozpaczony podobno prześladowaniem, odebrał sobie życie. Nowelle D-a wydał w nowszych czasach Lacroix w „Vieux conteurs français* (Paryż 1841).—Po-równ. Chenevière „B. D.“ (Paryż 1886).

Desplaces Lud w ik, rysownik i rytownik fran cuBki (* w Paryżu 1682—f t-źe 1739). Był przedewszystkiem wysoce utalentowanym rysownikiem, a zarazem, w wielu swych pracach, doskonałym szty-charzem. Uprawiał ten kunszt w stylu w. XVII, a lubo wyrytował kilka obrazów z mistrzów włoskich dla gabinetu Crosat, głównie wszakże z zamiłowaniem reprodukował dzieła znakomitych malarzy współczesnych, takich np., jak: Le Brun, Ju-venet, Coypel’owie, Watteau, Nattier i inni. Pierwsze miejsce wpośród prac jego zajmują reproduk-cye z Juvenet’a: „Uzdrowienie chorych*; „Ukrzyżowanie*; „Zdjęcie z krzyża“, i t. d., w których prześcignął pierwowzory. Rytował także wiele świetnych portretów, iz których jest najsłynniejszym Panny Duclos (1714), według Mikołaja de Largil-lière.    *

Despoblado, t. j. wyludniony, hiszpańska nazwa na oznaczenie krain pustynnych, płonnych, niezdatnych do zamieszkania. Z czasem określnik stał się imieniem własnem i dziś np. nazwę tę nosi 1) część hiszpańskiego departamentu Albacete w górnem dorzeczu Segury (D. de Murcia), 2) część nadoceaniczna peruwiańskich departamentów Piaura i Lambayeque w Ameryce południowej (D. de Se-chura); 3) wyżyna chileńsko - boliwijsko - argentyńska, na zachód od pustyni Atakamy, średnio 3 000 m. nad p. m. wzniesiona, chłodna, wcale niezalu-dniona i żadnych po temu nie mająca warun-

And. S.

ków.

Despois Eugeniusz (1818 w Paryżu—f 1876 tamże), pisarz francuski. Był nauczycielem liceum Ludwika W-go w Paryżu; po zamachu Napoleona 2 grudnia 1851 usunął się do życia prywatnego i oddał się piśmiennictwu; w r. 1870 został pod-bibliotekarzem Sorbonny. Napisał między innemi: „La révolution d’Angleterre (1861); „Les lettres et la liberté* (1865); „Le vandalisme révolutionnaire* (1868) w obronie Konwencyi narodowej, i „Le théâtre français sous Louis XIV“ (1874; 2-e wyd. 1882). Zasłużył się nadto wzorowem wydaniem dzieł Molière’a (tom I — III, 1873 — 76), dokończonem po jego śmierci przez Mesnarda.

DesportS3 Filip (* 1546—f 1606), poeta francuski, był synem bogatego mieszczanina w Chartres, z początku służył w kancelaryi prokuratora, potem był sekretarzem biskupa w Puy, który go zabrał z sobą do Włoch, gdzie się D. zaznajomił z kulturą humanistyczną, na dwór króla Karola IX, ogłosił r. 1572 pierwsze swe wiersze, naśladowane z Aryosta, poświęcając je częścią królowi, częścią księciu andegaweńskiemu Henrykowi; stał się odtąd dla obu pożądanym piewcą ich miłostek. W r. 1573 kosztem księcia ogłosił wspaniałe wydanie dzieł swoich, zawiera-

P. Chm.

jąoe: „Diane, premières amours”; „Les Amours d’flippolyte“; „Elégies“; „Imitations de l’Arioste”; „Diverses Amours“; „Bergeries, Masquarades, Epitaphes, OeuvreB chrétiennes*. W tymże roku wyjeżdża z księciem Henrykiem do Polski i ucieka z nim razem, żegnając „kraj barbarzyński* pełną złości satyrą („Adieu à la Pologne*), na którą odpowiedział z godnością, ale sarkastycznie Jan Kochanowski wierszem łacińskim p. t. „Galio croei-tanti*. Henryk, zostawszy królem francuskim, obsypuje D-a łaskami, czyni go, choć nie mającego święceń, opatem wielu dochodnych beneficyów. Wojna domowa pozbawia go ich; D. przechodzi na stronę Henryka IV, uzyskawszy pewność, że mu opactwa zostaną wrócone. Osiadłszy w Bonport, kończy swoje tłómaczenie „Psalmów“, ma ogromne dochody i wielką sławę; lubo o wiele niższy talentem od Ronsarda, zaćmiewa go przecie wśród współczesnych sobie. Krytyka dzisiejsza nie dostrzega w nim oryginalności, uważa go za prostego naśladowcę Włochów (Petrarki, Aryosta), całą wartość jego poezyj widzi w stylu i rymie. „Co Ronsard zrobił, jako szkolarz, tj D. zrobił jako dworak*. Był poetą, jakiego potrzebował dwór ostatnich Walezyuszów, prawdziwiej i naturalniej elegancki od poprzedaich. Wiersze D-a odznaczają się przedewszystkiem wdzięczną swobodą i łatwością, a następnie wielką rozmaitością stylu i zadziwiającą wirtuozyą we wszystkich rodzajach poetyckich. Tak dalece posunął sztukę zastosowania tonu do przedmiotu, że w kilku piosenkach potrafił się zdobyć na prostotę, i prawie na naiwność twórczości ludowej (np. jego „Villanelles“), a z drugiej strony w niektórych z swych „Poezyj chrześciańskich* wzniósł się do wspaniałości poważnej, godnej pisma św. Jednem słowem styl jego łączy swobodę, łatwość zwrotów, jaką się znamionowały pisma XVI wieku, z poprawnością stulecia następnego. Nie mógł jednakże dokonać reformy w poezyi, jaką po nim przeprowadził Malherbe, gdyż brakowało mu potęgi myśli i siły uczucia. Był on dyletantem w całem znaczeniu tego wyrazu.—Ob. art. Alfreda Jeanroy w „Wielkiej Encykl. Francuskiej” (t. XIV, 268-270).

Desportes Franciszek Aleksander, malarz francuski (* 1661 w Champigneul w Szampanii — f 1748 w Paryżu). Syn zamożnego rolnika, mając zaledwie lat 12, przybył do Paryża, do jednego ze swoich stryjów, i wstąpił na naukę do pracowni starego malarza flamandzkiego, Nioa-siusa, który był uczniem Snydersa i miał niegdyś rozgłos niemały jako malarz zwierząt. To wpłynęło na całą przyszłość młodzieńca, który wszakże z początku stawiał kroki niepewne, marzył o wielkich dziełach, a tymczasem musiał na życie zarabiać drobnemi robotami dekoracyjnemi, na Wprowadzony następuie usługach innych malarzy, głównie zaś Klaudyusza

Audrana, w pałacach książęcych lub w Wersalu. W r. 1695 za pozwoleniem Ludwika XIV ruszył do Polski szukać szczęścia i znalazł je istotnie. Dwa lata, spędzone u nas, były nader pomyślną epoką jego życia. Dostawszy się na dwór królewski, znalazł tam bardzo wiele zajęcia: malował

W. K. Z.

Jiol

_r _

«I

Fig, 127. Despot (herb.).

'H

portrety Sobieskiego, Maryi Ludwiki, ojca jej, kardynała Henryka de la Grange d’Arquien, książąt i księżniczek i wielu panów. Po śmierci Jana III, powołany przez Ludwika XIV do Franeyi, zmiarkowawszy, że nie będzie mógł konkurować z takimi portrecistami, jak Lagillière’owie lub Rigaud, zaczął coraz pilniej uprawiać rodzaj, w którym Bię kształcił pod kierunkiem Nicasiusa, a który on, rzec można, pierwszy wprowadził w zakres sztuki francuskiej (sceny myśliwskie, natura martwa i zwierzęta). Obraz jego, który otworzył mu wstęp do Akademii malarstwa i rzeźbiarstwa (1-go sierpnia 1699), jest punktem zwrotnym na jego drodze artystycznej: przedstawił on w nim samego siebie, jako myśliwego, ze zwierzyną i psami. Portret ten znajduje się obecnie w Luwrze i jest arcydziełem w swoim rodzaju. To też podobał się powszechnie, żądano od artysty kopjj, a król go zaszczycił swemi względami, dał mu pensyę, mieszkanie w Luwrze i uczynił z niego rodzaj histo-ryografa swoich łowów, malarza swojej psiarni i rzadkich zwierząt, przysyłanych z za granicy do menażeryi królewskiej, oraz dekoratora swych pałaców. Delfin dawał mu też wiele roboty, a za jego przykładem szli i wielcy panowie. W r. 1704 zamianowano go radzcą Akademii. [W r. 1712 w świcie księcia d’Aumont, ambasadora przy królowej Annie, udał się D. do Anglii, gdzie przepędził pół roku i uzyskał rozgłos ogromny. Za re-gencyi, za Ludwika XV, pracował dalej jako malarz nadworny, robiąc obrazy do pałaców królewskich. Wykonywał modele parawanów i mebli, wzory do kobierców tureckich dla fabryki w Chail-lot, oraz do gobelinów. Rodzaj jego malarstwa podobał się zarówno za granicą, jak i we Franeyi, szczególniej zaś jego zwierzęta; porównywano go z Lafontaine’em. Dzisiaj maniera jego wydaje się zanadto uroczysztą, sztywną. Psy jego pozują do portretów, jak pozowali do owych wielcy panowie; ale otworzył on we Franeyi nową drogę, po której nikt przed nim nie chodził, i przeszedł ją chwalebnie, jako uczeń wielkich mistrzów tego rodzaju ze szkoły Rubensowskiej.    *

Despot v. Deszpot, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem pół złotego pierścienia, a nad nim krzyż srebrny. Na koronie Bzlach., nad hełmem, kruk, zwrócony w lewo, z pierścieniem w dziobie. Herbem tym pieczętują się Despot-Ze-nowicze.—Kojałowicz.

Despot (§sa7cór/]ę — pan i władzca), w cesarstwie Bi-zantyjskiem był to pierwotnie tytuł samego cesarza, lecz w końcu wieków średnich cesarze wschodni nadawali go najbliższym krewnym swoim.

Za Paleologów, najwyższe godności były: despot, ser-vastokrator i kaisar.

Tytuł D. w w. XIII i XIV daje się napotykać też na dworze carów bułgarskich i serbskich. Od w. XIII — XV nosili go władzcy niepodlegli, mianowicie epirscy, serbscy i morejscy. W Serbii tytuł D. nadany był przez cesarza bizantyjskiego r. 1402 po bitwie Angorskiej księciu Stefanowi Lazarewiczowi, po którym przyjęli go taże Brankowicze. Po zaborze muzułmańskim, Despot-efendi był, a poniekąd jest i obecnie, tytułem biskupa chrześciańskie-go. D. (despota) w pojęciu nowożytnem oznacza władcę absolutnego, nieograniczonego, wogóle zaś człowieka, który bezwzględnie i wyniośle władzy swej nad podległymi nadużywa.

Despct-Senowicz, litewski ród szlachecki. Protoplasta jego, Bratosz, z synem swoim, Zenobiu-szem, występuje pod r. 1401 w liczbie panów litewskich, którzy podpisali akt wierności, złożony królowi polskiemu. Wnuk Zenobiusza, Jerzy Ze-nowicz, był w r. 1507 namiestnikiem smoleńskim. W w. XVI dwóch D. Z-ów było kasztelanami smoleńskimi, a jeden wojewodą brzeskim. Przydomek Despot ród ten przybrał w w. XVI, gdy powstała legenda o pochodzeniu jego od despotów serbskich. Jedna ich gałąź przy końcu w. XV przeniosła się do Rossyi, gdzie imię ich przybrało formę Zino-wjew.    *

Despot -Bratoszyński-Senowioz Aleksander, ze starej rodziny szlacheckiej, z mitrą w pieczęci, urodził się w r. 1828 w Kietowiszkach w powiecie Trockim. Uczył się w Wilnie, a potem w uniwersytecie moskiewskim, którego kurs świetnie w r. 1848 ukończył. Wstąpił do służby rządowej i obrał sofcie za pole działania wschodnie prowineye Państwa. W r. 1851 urzędował w Irkucku, w 1852 był naczelnikiem kancelaryi przy gubernatorze Kia-

Pi

Fig. 128. Despot-Zenowicz Aleksander.

chty, a w r. 1859 został sam jej gubernatorem. Prowadził w owym czasie układy z Chińczykami, jeździł w missyach dyplomatycznych do Urgi i Pekinu, a niepozorna Kiachta za jego rządów zaludniła się i uporządkowała. W końcu r. 1862 otrzymał nominacyę na gubernatora w Tobolsku. Na tem trudnem stanowisku wykazał dobitne zalety swego szlachetnego charakteru i zdolności administracyjne. Dnia 30 sierpnia r. 1865 na własne żądanie uwolniony od tych obowiązków, przybył do Petersburga i zasiadł w radzie ministeryum spraw wewnętrzn. Do Wielkiejnocy r. 1894, kiedy otrzymał dymisyę, brał udział w wielu komisyach i komitetach, opracowywał różne projekta prawodawcze i reformy wewnętrzne. Między innemi przyczynił się do założenia uniwersytetu w Tomsku i Towarzystwa Dobroczynności przy kościele św. Katarzyny w Petersburgu. Dla poratowania zdrowia udał się w r. 1895 do Krymu, ale zaziębiwszy się w drodze, zmarł w pobliżu Jałty, w Koreisie, dnia 6 maja t. r. Jako cenną po sobie puściznę zostawił skrzętnie spisywane pamiętniki; oświecą one niejeden fakt ogólniejszej doniosłości i niewątpliwie potwierdzą ogólne a pochlebne, nieraz uwielbień pełne, zdanie o D e Z-u.

Despotat, forma rządu, a właściwie dzielnica lub państwo, podlegające władzcy, noszącemu tytuł „despota".

Despotodag albo góry Rodopskie. Są to krystaliczne góry masowe, których kształt powierzchni zależy przeważnie od działania abrazyi (morskiego zestrychowania) Systemat ten wznosi się stromo prawie ze wszystkich stron (wyjąwszy na północo-zachodzie), między nizinami Marycy i Strumy; powierzchnia zaś jego, jako abrazyjna, jest mało urozmaicona, tak, iż D. przedstawia formę przejściową od górskiej do wyżynowej. Wyżyna ta przypomina Centralną Wyżynę Francuską: obie przedstawiają masy gnejsowe z jądrami granitowemi, przebite wylewami trachitu, które po części stanowią najwyższe szczyty systematów. Warstwy gnejsowe leżą często na znacznych przestrzeniach poziomo, w innych miejscach, jak to już z wylewów trachitu wnosić można (pęknięcia), są silnie zdys-lokowane. Średnia wysokość D-u, pochylającego się w kierunku wschodnio-południowo-wschodaim, wynosi około 1 G00 metrów, ale szczyty dosięgają dwa razy, a na północo-zachodzie nawet trzy razy większej wysokości; szczyty te jednak, spływając łagodnie ku miejsćom niższym, nie zmieniają ogólnego charakteru jednostajności. Rzeki werznę-ły się wprawdzie głęboko w grzbiet wyżyny, ale i na zboczach dolin rzadko występują malownicze strome skały. Ozdoby jeziornej też brak po większej części tym, lesistym zresztą, górom; tylko na północo-zachodzie, na potężnym pniu granitowym gór Ryla (2 673 m.) i Mus Alla (2 930 m.), drugim co do wysokości szczycie całego półwyspu, występują liczne małe, malownicze jeziora górskie, jako świadki dawnego zlodowacenia. Tylko tutaj występują formy alpejskie gór: strome piramidy, nagie poszarpane skały, na setki metrów wysokie gnejsowe i granitowe ściany, spienione potoki oraz zielone hale ponad krainą kosodrzewiny. Na północy i na południu spadek gór jest szczególniej stromy. Ubóstwo dolin dogodnych do komunika-cyi, surowość i rozległość wyżyn, czynią D. bardzo niedostępną krainą. W budowie D-u przyjęły, jak wspomniano, ważny udział wylewy młodych skał wulkanicznych, szczególniej trachitów. Cztery obszary trachitowe dadzą się tutaj odróżnić: 1. Jeden na południo-wschód od najwyższego wzniesienia sy-stematu, między kotliną Nevrekop nad Mestą i Tatar Bazardźykiem, gdzie grzbiet Dospad składa się po większej części z trachitów, które w szczycie Karlik wznoszą się na przeszło 2 000 m. 2. Południowo-wschodnie przedłużenie tego grzbietu, stanowiącego dział wodny między Ardą i Mestą, ze szczytem Kuszlardag (przeszło 2 000 m.), tworzy drugi obszar trachitowy. 3. Trzeci, największy, obszar, leży na północo-wschodzie, w okolicy średniej Ar-dy, i tworzy odtąd przedgórza i kraj pagórkowaty u północnych stóp D u, aż do Marycy, a nawet po za nią, poniżej Papaslu; malownicze stożki trachitowe stanowią tu charakterystyczną cechę krajobrazową; występują również źródła gorące. 4. Najmniejszy obszar trachitowy rozciąga się na krawędzi południowo-wschodniej D u, wzdłuż dolnej Marycy, od Sulli prawie do morskiego wybrzeża pod Dede Agacz; i tutaj występują też źródła gorące (pod Feredźyk). Główny grzbiet D u, ciągnący się wogóle we wschodnio-południowo-wschodnim kierunku i tworzący dział wodny między Iskerem i Marycą z jednej strony, a rzekami, zdążającemu bezpośrednio do morza Egiejskiego, z drugiej, kończy się na ostrym półwyspie między Ardą i Marycą. Długość jego wynosi 400 km.; średnia odległość od grzbietu Bałkańskiego—około 100 km. Między obu temi systematami ciągnie się dolina górnej Marycy, Ąntybałkan, i wielka podłużna dolina między Bałkanem i Antybałkanem. We wschodniej części D-u występuje wyraźnie równoległość z Bałkanem. Arda i sąsiednie z nią dopływy Marycy biegną równolegle z Marycą i górną Tundżą. W zachodniej części D-u panuje kierunek południowo-wschodni, ujawniający się też w dolinach Me-sty i Strumy. Przekątna dolina Mesty odcina zachodnią część D-u od wspólnej masy; Część ta odróżnia się od reszty rzadszem występowaniem trachitu a większym udziałem wapienia krystalicznego. Źródła Mesty leżą w pobliżu źródeł Ma-ryoy; przepływa ona naprzód około 900 m. wysoką wyżynę Razlog (po grecku Meania), gdzie przyjmuje liczne potoki, następnie toruje sobie drogę przez masy trachitowe w wąwozie Kiz - Der-bend i dostaje się do kotliny Nevrekop, na 500 m. wysokiej, a z tej przedostaje się jeszcze węższym wąwozem na równinę nadbrzeżną. Wyżyna Razlog oddziela od Dospadu góry Perymdag, olbrzymią masę syenitową, rozciągającą się w kierunku południowo-wschodnim, ze szczytem Jel-Tepe (2 680 m.). Dalej, na południe, gdzie występują wapienie krystaliczne, kierunek łańouchów staje się bardziej wschodnim, a nawet w olbrzymim wale pierwotnego wapienia, zwanym Boz Dag, występuje kierunek wschodnio-północno-wschodni. Wysokość grzbietu Bozdagu wynosi przynajmniej 1 500 m.; grzbiet ten oddziela kotlinę zapadnięcia Lisa (610 m.) od większej kotliny, Drama, która w swem połu dniowo-wschodniem odgałęzieniu posiada jezioro Bere-ketlu, oddzielone od morza (zatoki Kavala) grzbie-'cm pierwotnego wapienia, tylko na 4 km. szero-

W. H

Hml.

kim. Obie te kotliny mają odpływ za pośrednictwem rzeki Angista, wpadającej do jeziora Tachino, a więc należącej do systematu Strumy. Zresztą kotlina Lisa ma tylko odpływ podziemny, albowiem potok Lisa znika w szczelinie u stóp Bozdagu i występuje na jaw dopiero o 3 i pół km. poniżej. Jezioro Bereketlu leży tylko na trzy metry nad poziomem morza i tylko przy wysokim stanie wody odpływa do Dramanicy. Jeszcze miększą kotliną jest, również w gnejsie i łupku zagłębiona, kotlina Seresu, która może być uważana jako granica D-u na po* łudnio-zachodzie. Kotlina ta posiada dwa jeziora: małe, Butkowa, i długie wązkie, Tachino; są to Bzczątki dawnego wielkiego jeziora, które zajmowało niegdyś całą tę kotlinę. Nad odwodnieniem i wypełnieniem osadami tej właśnie kotliny pracuje rzeka Struma. Rzeka ta utworzyła sobie wyłom w wązkim archaicznym grzbiecie, dzielącym kotlinę od morza, i wrzynając się coraz głębiej, sprowadzi z czasem zupełnie spłynięcie jeziora.— Źródło: Th. Fischer „Die Südeuropäischen Halbinseln“ w wydawnictwie Kircbboffa: „Unser Wissen von der Erde“.

Despréaux, ob. Boileau - Despréaux.

Desprès Armand, chirurg i polityk francuski (* w Paryżu 1834). Ukończywszy świetnie nauki lekarskie, został profesorem przybranym fakultetu medycznego i chirurgiem szpitali. Podczas wojny 1870 — 71 był chirurgiem naczelnym 7-go ambulansu. W r. 1884 wybrany do rady municypalnej, w 1887 zasiadł w niej po raz drugi; w 1889 wszedłszy do izby deputowanych, odznaczył się zapałem, jakim walczył przeciwko zastąpieniu w szpitalach sióstr miłosierdzia przez dozorczynie świeckie. Członek towarzystwa chirurgicznego i Tow. anatomicznego, współpracownik w „Gazette des Hôpitaux“, D. jest autorem wielu dzieł lekarskich, s których tu wymieniamy: „Du début de l’infection syphilitique“ (1869); „Est-il un moyen d’ar-reter la propagation des maladies vénériennes“ (1870); „De la peine de mort au point de vue physiologique“ (1870); „Traité iconographique de Pulcération et des ulcères de l’utérus“ (1870); „Traité théorique et pratique de Ja syphilis“ (1873); „Dictionnaire de thérapeutique médicale et chirurgicale“ (wespół z Bouchut’em); „Les Soeurs hospitalières (1887).

Despretz Cezar Manswet, fizyk francuski (* 1792 w Lessines w Belgii — f 1863 w Paryżu), był repetytorem chemii w szkole politechnicznej, następnie profesorem fizyki w kollegium Henryka IV; w r. 1837 został profesorem fizyki w Sor-bonnie, w r. 1841 członkiem instytutu. — Badania jego tyczą się różnych działów fizyki, przeważnie wszakże ciepła. Oznaczał, mianowicie, ciepło utajone różnych par: „Sur la chaleur latente des diverses vapeurs“, „Sur l’accroissement avec la température de la chaleur contenue dans un même poids des vapeurs“. Oznaczał ilości ciepła, powstające przez palenie różnych ciał, zajmował się badaniem ciepła zwierzęcego, a rozprawa jego „Recherches sur les causes de la chaleur animale“ (1824) była nagrodzoną przez akademię nauk. Badał przewodnictwo ciepła w ciałach stałych i cieczach, w wodzie w szczególności: „Sur la propagation de la chaleur dans les liquides“. Oznaczał temperaturę, przy której woda i roztwory wodne mają największą gęstość (1839 — 40). Zdołał wodę w stanie ciekłym oziębić do — 20° C; zajmował się poprawą termometrów ; prowadził doświadczenia nad topieniem w luku Volty ciał trudno topliwycb, jak krzemu, boru, rodu, węgla. — W r. 1827 okazał, że różne gazy pod znacznem ciśnieniem rozmaicie od prawa Mariotte’a odstępują. W r. 1845 oznaczał granice słyszalności tonów: „Observations sur la limite des sons graves et aigus“. Z doświadczeń prowadzonych w r. 1850 wniósł, że linie jasne w widmie iskry elektrycznej od natężenia prądu są niezależne. Około r. 1850 dostrzegł wpływ promieni cieplikowych na ruchy igły w gal-wanometrze, lub też słomy, prążków papierowych i innych ciał lekkich, czem uprzedził wynalazek radiometru Crookes’a. Oprócz tyćh prac ogłosił podręczniki: „Traité élémentaire de physique* (1845, „Elements de chimie théorique et pratique“ (1828). s-K-

Desprez Feliks Hipolit, dyplomata francuski (* w Breteuil 7 września 1819 r.). Wstąpiwszy w r. 1852 do ministeryum spraw zagranicznych, przeszedł kolejno wszystkie niemal szczeble karyery dyplomatycznej. W r. 1853 został attache, 1855 pierwszym sekretarzem ambasady w Wiedniu, 1866 dyrektorem biura politycznego, 1867 ministrem pełnomocnym pierwszej klasy; 1860 sekretarzem konferencyi dla spraw Krety, 1877 prezydentem komitetu służby zagranicznej. W charakterze trzeciego pełnomocnika francuskiego z rangą ambasadora brał udział w kongresie berlińskim (1878), poczem był posłem przy Stolicy Apostolskiej (1880). Mianowany w r. 1882 inspektorem generalnym archiwów, wycofał się na początku 1884 r. z życia politycznego.

De Spuches Ruffo Józef, książę Galati (* 1819 w Palermo — f 1884), poeta, filolog i archeolog włoBki, kształcH się w Lucce, później w domu Btudyował filozofię i prawo. Był prezesem komis-syi sztuk pięknych i starożytności na wyspie Sycylii, oraz syndykiem miasta Palermo, w ostatnich latach członkiem parlamentu włoskiego. Jako poeta, zwrócił na siebie uwagę pięknym przekładem Edypa króla Sofoklesa (1838); później innych klasyków greckich, a szczególniej Eurypidesa (2 tomy Palermo, 1883); drobniejsze przekłady wydał p. t „Alcune versioni dal greco“ (t-że 1878)-Oryginalne poezye pisał w języku łacińskim, greckim i włoskim: „Carmina latina et graeca“ (1877) „Poesie“ (Neapol. 1868; nowe wyd. Palermo

1880). Naukowe jego prace są treści archeologicznej i literackiej: „Discorsi filologici“ (1860); „Let-tere illustrative di una greca iscrizione trovata in Taormina“ (1863); „Epigrafi inediti ed altri oggetti archeologici“ (1865); „Di due vasi grecosi-culi" (1866); „Relazione di alcuni oggetti archeo-gici“ (1871); „Alcuni scritti“ (1881) i t. d. Zbiorowa edycya pism jego wyszła p. t. „Opere“ (5 tomów, Flor. 1891).

Hml.

Hml.

Desrousseaux Aleksander (* 1820 w Lille— f 1892 tamże), poeta francuski, urzędnik magistratu w Lille. Jest on autorem piosnek w narzeczu miejscowem, wielce popularnych, nacechowanych wielkim wdziękiem i prostotą; maluje w nich z wielką prawdą sceny z domowego życia i obyczajów mieszczaństwa. Nazwano go Jaśminem albo Mistralem północnym. Oprócz swych »Chansons et pasquilles lilloises“ (Lille, 1851—85; nowe wyd., 4 tomy, 1891) napisał album melodyj »Sous les saules“ (1854 do współki z Faucompré) i »Almanachs chantants“ (1859 — 61), oraz szkice folklorystyczne „Moeurs populaires de la Flandre française" (2 tomy, Lille 1889).

Dessaix Józef Marya hr., generał i polityk francuski (* 24 września 1764 r. w Thonon — f 26 października 1834 r. w Marclaz). Po odbyciu studyów medycznych w Turynie zaciągnął się do gwardyi narodowej paryskiej (r. 1789). Skazany w r. 1791 przez senat sabaudzki na śmierć za udział w rozruchach, utworzył legion ochotniczy, którym podtrzymywał działanie armii francuskiej w Sabaudyi (1792). Mianowany pułkownikiem, brał udział w oblężeniu Tulonu, służył kolejno w armii pirenejskiej i włoskiej i odznaczył się pod Lodi i Rivoli. Wybrany deputowanym z départ. Mont-Blanc do Rady Pięciuset, brał czynny udział w rozprawach i głosował za wnioskami najbardziej liberalnemi. Był on jednym z niewielu opponentów zamachu stanu 18 brumaire’a. Wróciwszy do armii, służył w Szwajcaryi i w Niemczech i został w r. 1809 generałem dywizyi. W r. 1810 otrzymał tytuł hrabiego i urząd komendanta Amsterdamu; później odbył kampanię rossyjską i został ciężko raniony pod Moskwą. W r. 1814 wypędził wojska sprzymierzonych z Chambéry i o mało co nie opanował Genewy. Przez rządy Restauracyi usunięty z armii, spędził resztę życia w zaciszu domowem.—Synowiec jego, Józef D. (1817 — 1870) ogłosił: „Etude historique sur la Révolution et 1’ Empire en Savoie. Le général D., sa vie politique et militaire“ (Paryż 1879).

Dessalines Jan J a k ó b, cesarz Haiti (* na Haiti w r. 1758—f 17 października 1806 r.). Pierwotnie niewolnik wolnego murzyna, dał się poznać swe-mi zdolnościami podczas pierwszych rozruchów w San-Domingo (w r. 1789), w których brał czynny udział. Zostawszy adjutantem czarnego generała Jean’a - François, następnie wodzem pod rozkazami słynnego Toussaint - Louverture’a (ob.), stawiał dzielny opór generałom francuskim, Rigaud i Leclerc, przysłanym dla przywrócenia porządku na wyspie i, bijąc ich w licznych potyczkach, długi czas udaremniał ich missyę. Zmuszony wreszcie poddać się (1 maja 1802 r.), przeszedł na służbę francuską i otrzymał dowództwo w południowej części Haiti. Atoli po upływie roku zbuntował się przeciwko generałowi Rocham-beau i przy pomocy Anglii zmusił go do opuszczenia, wraz z resztkami armii, wyspy (19 listopada

1803). D. ogłosił niepodległość Haiti i obwołał się generał - gubernatorem nowej rzeczy pospolitej z bardzo szerokim zakresem władzy (styczeń 1804 r.). Rządy swe zainaugurował ogólną rzezią białych, których padło przeszło pięć tysię

cy. Wszakże napróźno usiłował podbić hiszpańską część wyspy, która pozostawała wciąż w rękach Francuzów, i musiał prędko odstąpić od przedsięwziętego oblężenia stolicy San-Domingo. Dnia 8 grudnia 1604 ogłosił się w Port- au - Prince cesarzem Haiti pod nazwiskiem Jakóba I. Ale srogim uciskiem własnych poddanych dał się wkrótce ludności tak we znaki, iż przeciwko niemu u-tworzył się szeroko rozgałęziony spisek, na czele którego stanęli murzyn Christophe i mulat Potion. Jeden ze spiskowców zasztyletował go, podczas przeglądu wojsk. D. pozostawił dwóch synów, z których jeden, generał, został w r. 1856 rozstrzelany z rozkazu Soulouque’a (ob. Faustyn I Soulouque).~-Por. Dubroca „Vie de J.-J. Dessalines“ (Paryż 1804). — „La Gr. Eucycl.“ Lami-rault’a.

Dessau 1). D-, Dessauskie księstwo, ob. Anhalt. 2). D. stolica księstwa Anhalckiego, na lewym brzegu Muldy, powyżej jej uścia w Elbie, 35 000 m-ców (1890), a według obliczenia urzędu sanitarnego na r. 1894 — przeszło 40 000. — Jest to największe i najważniejsze miasto w księstwie; leży śród okolicy lesistej i obfitującej w wyborne łąki i składa się z trzech części: starego miasta w stronie południowej, nowego w północnej i dzielnicy »auf dem Sand”; ma nadto trzy przedmieścia: Wasser Vorstadt, Vorstadt vor dem Leipziger Thor i Vorstadt vor dem Akenschen Thor. Widok na miasto od bramy lipskiej jest imponujący. — Długa, szeroka i prosta ulica »Franciszka" i „Kawaleryi", mogłaby być ozdobą każdej stolicy; z drugiej jednak strony wiele domów posiada tylko frontową ścianę murowaną, gdy pozostałe zbudowane są z muru pruskiego i drzewa; niektóre nawet budowle całkowicie są z mieszanego materyału wzniesione i tylko tynk frontów nadaje im pozór gmachów murowanych. Podobnym charakterem odznaczają się i niektóre inne ulice oraz place: Zamkowy i Mały Rynek: i one na pierwszy rzut oka przedstawiają się elegancko i okazale. Stara dzielnica ma ulice wązkie i kręte. D. jest rezydencyą panującego księcia i siedliskiem rządu oraz najwyższych władz państwa; przebywa tu sąd ziemiański, główny urząd podatkowy, konsystorz wyzn. ewangel. augsb. Z zakładów naukowyoh D. posiada gimnazyum klasyczne, gimnazyum realne, instytut muzyki i śpiewu, wyższą szkołę żeńską, szkołę przemysłową i handlową, seminaryum nauczycielskie, bibliotekę, która powstała w 1820 r. z połączenia kilku księgozbiorów z zamków książęcych i liczy przeszło 40 000 tomów; z instytucyj dobroczynnych i finansowych: dwa szpitale, dom przytułku, założony w 1749 r., „AmalienBtift“ tj. dom opieki nad biednymi, w którym od 1774 do 1793 r. znajdowało się „Filantropinium Basedowa“; dom zarobkowy ze szpitalem, założony w 1766 r., Anhalcko-Dessauski bank ziemski, bank przemysłowo-handlowy, kasa oszczędności i t. p. Pomiędzy świątyniami wyróżnia Bię kościół ewang. zamkowy, z grobami ksią-

And. S.

źąt i cennemi malowidłami Kranach», kościół katolicki i synagoga. Z gmachów publicznych zasługuje na uwagę: zamek, wzniesiony w 1748 roku i mieszczący w sobie archiwum państwowe, gale-ryę obrazów, zbiór odlewów gipsowych, monet, sztychów i t. d., pałac następcy tronu, nowy teatr, ratusz, pomnik „starego Dessauczyka“ (Leopolda 1676 — 1747) na Wielkim Rynku, pomnik księcia Leopolda Fryderyka na Nowym Rynku, pomnik z fontanną na pamiątkę dokonanego w 1863 r. połączenia trzech ks ęstw Anhalckich (D., Bernburg i Köthen) na Małym Rynku, pomnik poległym w 1870—71 Dessauczykom. Przemysł znaczny: wielka cukrownia akcyjna, fabryki machin, odlewnia żelaza, przędzalnie wełny, fabryki sukna, obić, mydła, pachnideł, czekolady, rękawiczek, kart do gry, kilkanaście browarów, dystylarnie, tartaki, młyny i t. p. W związku z przemysłem rozwinął się handel, wsparty instylucyami kredytowemi, drogą żelazną do Berlina, Lipska i Halli, wreszcie portem rzecznym, założonym w 1860 przy uściu Muldy; główny artykuł handlu stanowi wełna, zboże i miejscowe fabrykaty. D. jest miejscem urodzenia filozofa M. Mendelssohna (1729) i poety Wilh. Mül-lera (1794). Okolica żyzna, malownicza i dobrze uprawna; w niej dwa zamki książęce: Luisium i Georgengarten, z pięknym parkiem i ogrodem, oraz „Dessauer Brücke“, Dessauski most, przez Elbę, pod miasteczkiem Rosslau, gdzie Wallen-stein odniósł zwycięstwo nad Ernestem v. Manns-feld d 26 kwietnia 1626 r. D. początkiem swoim sięga czasów Albrechta Niedźwiedzia, gdy przybyli z Hollandyi Flamandczycy założyli w 1165 r. osadę Dissouve, zwaną później Des so. W dokumentach zjawia się D. po raz pierwszy w 1213 r. W r. 1525 r. nastąpiło tu zjednoczenie się elektora Mogunckiego z księciem Saskim, Jerzym, i brun-świckim, Henrykiem, w celu podtrzymania kościoła katolickiego. Od r. 1603 D. staje się rezydencyą książąt Anhalckich z linii Dessauskiej; książęta Leopold I i jego następcy wiele zdziałali dla rozwoju i dobrobytu miasta.—Porównaj Siebigk „Ein Bild aus D-s Vergangenheit", Dessau (1864); Würdig „Chronik der Stadt D." (tamże 1876).

Dessewffy (lub Desewffy, Dezsöfy i Des-seoffy), hrabia Józef, pisarz węgierski (* 1771 r. — f 1843), odznaczał się wszechstronnem wykształceniem, a należał do tak zwanej ludowej szkoły poetyokiej. Poezye jego znamionowała lekkość formy, podniosłość myśli i prawdziwe uczucie. Ukazywały się one w różnych czasopismach: w Aurorze, Hebie, Minerwie, a później wyszły i w wydaniu zbiorowem razem z pozostałemi w rękopisach, p. t. „Irodulmi Hagiomńnyai“ (Peszt 1860 — 1863, I—III). Roku 1825 D. zaczął wydawać w Koszycach czasopismo „Felsömagyavor-szägi Minerwa“ (1825 — 36), poświęcone uprawie języka, literatury, estetyki, znajomości starożytnych i nowożytnych klasyków, poezyi, oryginalnej i tłómaczonej, noszące więc przeważnie charakter humanistyczny. Wychodziło to czasopismo przez lat 11 i w rozwoju literatury madiarskiej zajmuje stanowisko wybitne. D. występował także i na

polu ekonomii politycznej, na którem, jako konserwatysta, walczył przeciw dążności nowatorskiej Szechenyjego. Głownem dziełem jego z tego zakresu jest: „A hitel taglalatja” (Analiza kredytu). Oprócz teeo wydał zbiór rozpraw p. t. „Bartfai tevelek“ (Bardejowskie listy). D. był członkiem Akademii madiarskiej i wybitnym mówcą akademickim.    *

Dessewffy Arystydes, hrabia, generał hon-wedów (* 1803—f 1849). Służył pierwotnie w wojsku austryackiem, z którego w r. 1838 wziął dy-missyę w stopniu rotmistrza. R. 1848 zaciągnął się do honwedów węgierskich, w których r. 1849 został generałem. Walczył przeważnie w Węgrzech południowych. Po stłumieniu powstania, oddany pod sąd wojenny, d. 10 października został skazany na śmierć i rozstrzelany.    *

Dessewffy Aureli, hrabia, polityk i publicysta węgierski, syn Józefa (* 1808—f 1842). Wybrany do izby sejmowej rychło stał się jednym z prze-wódzców politycznych w okresie przedmarcowym. Stojąc na czele stronnictwa konserwatywnego, prze ciwnego dążnościom radykalistycznym Kossuta, w r. 1841 wystąpił przeciw dziennikowi jego „Pesti Hirlap“, z własnem czasopismem „Vilag“ (Świat), lecz nie długo w niem bój nierówny z przewagą przeciwnika swego prowadził, gdyż w rok potem życie zakończył. Jako mówca, mógł być porównywany chyba tylko z Deakiem. Mowy jego sejmowe i pozostałe po nim dzieła wyszły r. 1843 w Peszcie, pod tytułem „D. A. gróf hatrahagyott mukäi és orszâggyülési beszédei“, staraniem brata jego, Emila.    *

Dessewffy Emil, hrabia (* 1814—f 1866), brat Aurelego, polityk i publicysta węgierski. Od młodych lat zajmował się naukami politycznemi i długo podróżował po Belgii, Niemczech, Francyi i Anglii, dla poznania naocznie ustroju państwowego oraz stanu tych krajów. Potem, aż do r. 1848, występował na arenie publicystycznej w duchu ściśle konserwatywnym, a podczas rewolucyi całkiem się usunął od spraw publicznych; później wszakże rozwinął bardzo czynną, zarówno polityczną, jak społeczną działalność. W r. 1857 wydał memoryał, w którym zwracał się z prośbą do cesarza, aby pozwolił nowe urządzenia, zaprowadzone w Węgrzech, poddać nowemu rozstrząsaniu z uwzględnieniem nabytków doświadczenia. W r. 1856 wybrany na prezesa Akademii umiejętności, jeszcze trzy razy potem, co trzy lata, godność tę ponownie piastował. Na tem stanowisku zaszczytnem starał się głównie o zdobycie funduszów dostatecznych na wzniesienie własnego domu dla tej instytucyi i na jej przedsięwzięcia naukowe i literackie. W r. 1862 założył towarzystwo kredytowe ziemskie i sam na prezesa jego został wybranym. Na sejmie r. 1865 przychylił się do polityki Deakowskiej.    *

Dessi, wysepka na m. Czerwonem, przy brzegu Afrykańskim, wprost Massa wy i przy wejściu do zatoki Annesley, pod 15° 25' sz. pn., 9 km. długa, górzysta, z dobrą wodą do picia i niezłemi przystaniami; była od r. 1840 w posiadaniu Francuzów, którzy ją opuścili, poczem w r. 1859 za-

trejskiej.

Podczas

A. Pol.

jęli ją Włosi i przyłączyli do swej kolonii Ery-

And* 8.

Dessolle Jan Józef Paweł Augustyn margrabia, generał i mąż stanu francuski (* 3 lipca 1767 r. w Auch — f 4 listopada 1828 r. w Mont-luchet). Zaciągnąwszy się jako ochotnik pod sztandary rzeczypospolitej (w r. 1792) służył w armii pirenejskiej, następnie w armii włoskiej i w roku 1797 został dowódzcą brygady. Mianowany w r. 1799 generałem dywizyi, brał bardzo wybitny n-dział w operacyach armii reńskiej w Niemczech, podczas kampanii VIII i IX roku rzeczypospolitej. Zostawszy członkiem rady stanu oraz sekretarzem wydziału wojny (w grudniu 1801 r.), wpadł, za manifestowanie swej przyjaźui z Moreau (ob.), swym byłym szefem, w niełaskę u Bonapartego i musiał zadawalniać się podrzędniejszemi stanowiskami w armii. Od r. 1808 do r. 1812 służył w Hiszpanii, a na początku kampanii rossyjskiej podał się, ze względów na zdrowie, do dymisyi. Rząd tymczasowy r. 1814 powierzył mu dowództwo gwardyi narodowej Paryża oraz mianował go komendantem I dywizyi. D. otwarcie oświadczył się za Burbonami, za co otrzymał od Ludwika XVIII godność parowską, stopień ministra stanu, tytuł hrabiego oraz naczelne dowództwo wszystkich gwardyj narodowym* francuskich, drugiej Restauracyi mianowany został członkiem rady tajnej, następnie zaszczycony tytułem margrabiego (r. 1817). W izbie parów, gdzie dość często zabierał głos, zwalczał ultrarojalistów i popierał umiarkowaną politykę gabinetu Richelieu. W r. 1818 wezwany przez Ludwika XVIII do u-tworzenia gabinetu, objął w nim prezesostwo i tekę ministra spraw zagranicznych; wszakże już w roku następnym ustąpił miejsca Decazes’owi, ulubieńcowi króla, nie chcąc brać na siebie odpowiedzialności za projekt prawa, zmierzającego do obalenia ustawy wyborczej z r. 1817. Odtąd D. nie grał w życiu politycznem wybitnej roli, nie przestawał jednak bronić zasad konstytucyjnych w izbie parów.—»La Gr. Eac.“ Lamirauit’a.    Hml

D’Este, ród włoski, ob. Est e.

Desterro, właściwie CidadedoNossa Senhora do D., stolica brazylijskiego stanu Santa Catharina, na zachodniem wybrzeżu pięknej i żyznej wyspy Santa Catharina, oddzielonej od lądu cieśniną, która w najwęższem miejscu ma zaledwie 400 m. szerokości. Miasto, położone malowniczo, liczy około 12 000 m-ców, w tej liczbie wielu Niemców; posiada przystań, oświetloną latarnią morską i uzbrojoną kilkunastu fortami, między któremi pewna ilość w ruinie; ulice wązkie, brudne, po większej części niebrukowane; gmachów wybitniejszych brak. Ludność trudni się rybołówstwem, wyrobem sztucznych kwiatów, oraz przedmiotów ozdobnych z muszelek i łuski rybiej. Założone w 1640 r. przez Diaza Velha.    And s

Destcuches Filip Néricault (* 1680 w Tours _1754 w Melun), komedyopisarz francuski. W młodości był aktorem, według innych — żołnierzem; potem, będąc urzędnikiem ambasady w Szwajcaryi, zaczął pisać komedye, które przyjęte zostały przy-

Encyk Powgz I ustr Zesz 119 ~ XV

chylnie i zjednały autorowi względy Filipa ks. Orle-ańskiego, regenta Francyi. Ten mianował go sekretarzem poselstwa w Angliii (1717). Po powrocie do kraju D. został wybrany do Akademii (1723). Ostatnie lata życia spędził w swojej wiosce pod Melun. Z pomiędzy jego komedyj najlepszą pod względem budowy, charakterystyki i siły komicznej, jest »Le glorieux“ (1732); inne są znacznie słabsze, lubo wszystkie celują czystością i wytwornością stylu. Większem powodzeniem cieszyły się: »Le philosophe marié“ (1727), »Le dissipateur“ (1736) i »La fausse Agnès“ (1759). Zebrane wyszły one p. t. »Oeuvres“ (5 tomów, Amsterdam 1755 — 59; 6 tomów, Paryż 1822); „Oeuvres choisis“ wydał Auger (2 tomy. Paryż, 1810); „Théâtre choisi“ — Thierry (t-że 1884).

Destouches Paweł Emil (zwany także De-touehe), malarz francuski (* 1794 w Dampierre [dep. Niższej Sekwany]—f 1874 w Paryżu). Uczeń Davida, Guérin’a, Grosa i Girodefa, z razu próbował malarstwa historycznego, lecz prawdziwe usposobienie pociągało go ku rodzajowemu, a talent jego dopiero się wtedy w pełni rozwinął, gdy się powoli ze szkolnych więzów klasycyzmu wydobył. N aj pierwszy jego obraz, wystawiony w Salonie r. 1817, zyskał tylko proste uznanie; lepsze sprawił wrażenie drugi (1819), »Wskrzeszenie Łazarza“, odznaczający się ruchem i fantazyą. Te przymioty wystąpiły jeszcze wybitniej w dziełach jego następnych: „Chrystus na Górze Oliwnej“ (1822); »Szecherezada“ (1824); „Rekonwalescencya Gres-set’a“ x »Marya Stuart w więzieniu*. Trzy te "ostatnie obrazy postawiły D-a już w rzędzie dobrych malarzy rodzajowych, ale prawdziwemi arcydziełami były: »Scena z Wesela Figara“ (1827); „Amor lekarzem“ (1831); „Oczekiwanie balu maskowego“ (1831); „Wyjazd do miasta“ (1834) oraz „Wstęga hrabiny“ (z Wesela Figara 1838). Wiele obrazów jego było rytowanych.    *

Destra (domyślne mano), włos. wyr. muz., zna-csy prawą — domyśl, ręką; używa się zwykle w skróceniu: d. m. Umieszczone w kompozycyi fortepianowej lub arfowej, ostrzega wykonawcę, że tę cząstkę kompozycyi, czy też nutę pojedyńozą, pod którą się znajduje to ostrzeżenie, należy grać ręką prawą.

Destutt de Trący Antoni Ludwik Klau-dyusz, hrabia, filozof francuski (* 20 lipca 1754 roku w Paryżu—f tamże 10 marca 1836 r.). D. de T. pochodził z rodziny Szkockiej, osiadłej we Francyi; ojciec odumarł go wcześnie (1761), matka dała mu staranne początkowe wychowanie; umysł swój rozwijał D. de T. dalej czytaniem encyklopedystów, współczesnych sobie filozofów i ekonomistów. W samem zaraniu wielkiej rewolucyi dowodził pułkiem Penthièvre’a. Wyznawca zasad liberalnych, jako deputowany stanów generalnych głosował za obaleniem przywilejów stanowych. Zaprzyjaźniony z Lafayette’em, pod jego rozkazami dowodzi kawaleryą (1792). W sierpniu, gdy Lafayette opuszcza Francyę, D. de T. udaje się do Auteuil, gdzie studyuje matematykę, fizykę i nauki przyrodnicze. Uwięziony 2 listopada

s. s.

1793, D. de T. studyuje Condiliae’a iLocke’a. Sy-stemat jego filozoficzny dojrzewa w więzieniu. Wypuszczony na wolność zaraz po upadku Robespier-re’a, D. de T. powraca do Arteuil (1794), z gotowym poglądem na świat, który rozwija w szeregu dzieł, jakie opracowuje, na różnych będąc stanowiskach. Za Napoleona mianowany senatorem, po powrocie Burbonów zostaje parem Francyi. Wierny swoim zasadom politycznym i przekonaniom, wykwitłym w epoce wielkiej rewoluoyi, D. de T. stale występuje jako przedstawiciel liberalizmu i wolnomyślności. Reakcya na polu politycznem, filozoficznem i religijnem, jaka owładnęła społeczeństwo francuskie podczas Restauracyi, dotyka go mocno, ale nie niweczy w nim wiary w postęp. Umiera w cierpieniach, prawie ślepy, nie tracąc jednak nadziei, że rozwój nauk utoruje na nowo drogę dla zasad i przekonań, których on sam całe życie był wyznawcą. Zasady te oparte były na filozofiii sensualistycznej, którą D. de T. rozwinął dalej, tworząc nowy w niej kierunek, „Ideo-logizmem“ odtąd zwany; przekonania te płynęły z o-gólnego nastroju społecznego ówczesnej epok<, to jest dążeń liberalnych i humanitarnych, oraz wiary w postęp, których nie zniweczyły okropności rewolucyi, ani nie zachwiała reakcya. Konsekwencya myśli i czynów charakteryzuje D. de T. jako człowieka; miłość prawdy i ludzkości oraz oryginał ność pomysłów przebija z dzieł jego. Najważniej-szem z nich jest: „Eléments de 1’ Idéologie“ (Paryż 1801—15 5 tomów, 2-gie wyd. tamże 1824— 5). Sensualizm Condiliae’a znajduje w niem dalsze rozwinięcie i dopełnienie. Pod ideologią rozumie D. de T. właściwie filozofią. Wyraz metafizyka wydaje mu się nieodpowiednim, gdyż zawiera w sobie określenie rzeczy, które przekraczają zakres właściwej fiiozofii, to jest nauki o pojęciach, albo lepiej o zjawiskach myśli i o prawach tych zjawisk; wyraz psychologia, zdaniem jego, jest przesądzaniem kwestyi, bo oznacza naukę o duszy, której istoty nikt nie jest w stanie oznaczyć. W określeniu swojej filozofii jako ideologii, zawarł D. de T. jej istotę i nakreślił zadanie, dając zarazem programat przyszłych prac swoich. Konsekwentnie też opracowuje D. de T. zasady pojęć (Ideologię), to jest filozofię teoretyczną, cnotę i szczęście człowieka, to jest rozbiór uczuć i opartą na nich etykę, i wreszcie równość, wolność i filantropię, to jest politykę. Cały ten programat prac przyszłych już był zrodzony w myśli D. de T. dnia 5 termidora (1794), w więzieniu karmelitów, gdy woźny wywoływał jego towarzyszy przed trybunał rewolucyjny. Oczekiwanie na los podobny im nie przeszkodziło prawdziwemu filozofowi snuć myśli swoich w dalszym ciągu. Zawarł on je w dziełach następujących: „Elements d’idéologie“ (Paryż 1801), o którem wspomnieliśmy wyżej; „Grammaire“ (Paryż 1803); „Logique“ (Paryż 1805); „Traité de la Volonté ou Economie politique“; „Commentaire de 1’ Esprit des Lois“. Ostatnie to dzieło, zawierające poglądy na ustrój społeczny i wskazówki praktyczne życia politycznego, jest krytyką śmiałą poglądów Montes*

quieu’go. Napisane w 1806 r., dzieło to ujrzała światło w obcym języku, a mianowicie wyBzło w Filadelfii (1811), w przekładzie Jeffersona po angielsku, bez wymienienia autora. Dopiero w 1817 wydanem zostało we Francyi. Prócz powyższych dzieł roczniki Instytutu Francuskiego, którego D. de T. był członkiem, drukowały jego: „Mémoire sur la faculté de penser“. W „Observations sur le système actuel d’instruction publique“ D. de T. staje się rzecznikiem szkół centralnych i kreśli plan wychowania dla klas roboczych i klas uczonych. Plany jego pedagogiczne zawierają wiele postępowych myśli i zdrowych uwag, opartych na doświadczeniu, jakiego D. de T. nabył, pełniąc obowiązki członka rady wychowania publicznego. Będąc na tern stanowisku, D. de T. z urzędu popierał swoją ideologię, zachęcając do studyo-wania filozofii, gramatyki, prawoznawstwa i języków klasBycznych. — Por. Damiron „Essai sur la philosophie en France au XIX siècle“ (Paryż 1834); Chabot „D. de Trący“; Ferraz „Histoire de la philosophie pendant la révolution“ (Paryż 1889); F. Picavet „Les idéologues“ (Ac. des sc. m. et. pol. 1889 Rozd. 5 i 6); tegoż „D. de T.“ art. w „La Grande Encyclopédie Lam.".

Destylacją, przekraplaniem, nazywamy czynność, polegającą na tem, źe ciecz zostaje zamieniona na parę i w tej postaci przeprowadzona do odpowiedniego zbiornika, w którym ponownie przyjmuje postać cieczy. Zamiana na parę zwykle odbywa się pod działaniem ciepła, jakkolwiek dokonać jej można także przez zmniejszenie ciśnienia działającego na powierzchnię cieczy. Często posługujemy się kombinacyą obu sposobów, ogrzewając ciecz i jednocześnie zmniejszając działające na nią ciśnienie. Tworzenie się pary najszybciej i najprawidłowiej odbywa się podczas wrzenia cieczy, to jest w tym jej stanie, kiedy wytwarzająca się z niej para ma prężność dorównywa-jącą działającemu ciśnieniu atmosfery. Stąd zrozumiałe jest działanie ogrzewania, ponieważ w miarę wzrostu temperatury prężność pary wzrasta. Ale zdarza się często, że ciecz nie może być doprowadzona działaniem samego ciepła do wrzenia bez zmiany swego składu chemicznego, dla tego wypada częstokroć zniżyć jej punkt wrzenia, zniżając ciśnienie zewnętrzne, lub nawet niekiedy usuwając je, o ile można , całkowicie. Celem, dla którego ciecze poddajemy D-yi, jest zawsze oczyszczenie ich, uwolnienie od obcych przymie-szanych substancyj. Kiedy owe przy mieszane ciała obce są gazami, to, zachowując się jak ciecze, bardzo łatwo przechodzące w parę, wydzielają się one na samym początku D-yi. Kiedy przeciwnie przymieszki obce są ciałami nielotnemi, nie zamieniają się, rzecz prosta, podczas D-yi na parę i pozostają jako nielotna reszta czyli pozostałość od D-yi. Jeden i drugi z powyższych przypadków jest zrozumiały sam przez się i nie wymaga bliższych objaśnień. Daleko obszerniejsze pole do uwag teoretycznych nastręcza się, kiedy zadanie polega na rozdzieleniu pomiędzy sobą pewnej liczby zmieszanych cieczy, których stopień lotności jest rozmaity. Najprostszy przypadek byłby w takim razie ten, kiedy mieszanina składałaby się z dwu cieczy, z których jedna byłaby zupełnie nielotna i w drugiej nierozpuszczalna. Wtedy rozdzielenie za pomocą D-yi nie przedstawiałoby żadnej trudności. Należy jednak uwzględnić, że i te ciecze, które w praktyce możemy uważać za nielotne, w rzeczy samej są zwykle tylko trudno lo-tnemi. Ponieważ zaś zmniejszenie ciśnienia, mianowicie też działające jednocześnie z podwyższeniem temperatury, stanowi warunek sprzyjający przemianie cieczy w parę, w danych zaś okolicznościach tworzenie się pary owej cieczy lotniejszej, na zasadzie prawa ciśnień parcyalnych, działa tak samo, jak zniżenie ciśnienia: przeto ciecz, sama przez się trudno lotna, zmieszana z inną, lotniej-szą, łatwiej ulega przemianie w parę. Zjawisko to oznaczamy nazwą D-yi w strumieniu pary, oparta zaś na niem metoda oczyszczania cieczy ma bardzo ważne zastosowania praktyczne. Jako ciecz lotna bywa najczęściej stosowana woda, a w celu szybszego i pewniejszego działania używamy nieraz strumienia pary wodnej przegrzanej. W wielu razach tęż samą usługę i na tej samej zasadzie może nam oddać strumień jakiegokolwiek gazu obojętnego, to jest niedziałającego na daną ciecz chemicznie. Daleko jeszcze więcej komplikacyj spotykamy w tym wypcdku, w praktyce najczęstszym, kiedy dwie ciecze mieszają się z sobą we wszelkich stosunkach. Prężność bowiem przeciętna par powstających z podobnej mieszaniny nie zawsze bywa równa sumie prężności par części składowych, wziętych oddzielnie, z powodu pochłaniania pary przez nieulotnioną jeszcze część cieczy. Dodać trzeba, że natężenie tego pochłaniania jest zależne od natury chemicznej cieczy i zmienia się z temperaturą. Jeżeli owa prężność przeciętna jest większa od sumy oddzielnych prężności części składowych w danej temperaturze, to, naturalnie, i punkt wrzenia mieszaniny jest niższy od przeciętnej z punktów wrzenia oddzielnych części składowych. Odwrotnie rzecz się przedstawia, kiedy prężność mieszaniny par jest większa od przeciętnej z prężności części składowych: punkt wrzenia mieszaniny jest wtedy wyższy od przeciętnej z punktów wrzenia części składowych. W jednym i drugim przypadku mieszanina nie może być rozdzielona na swoje części składowe za pomocą D-yi, a okoliczność ta skłania nawet wielu chemików do uważania podobnych mieszanin za samodzielne związki chemiczne. Że jednak pogląd taki nie jest słuszny, o tern przekonywa nas to, że produkty D-yi takich mieszanin nie mają składu chemicznego stałego, lecz zmienny, zależny od ciśnienia, pod jakiem ulegały wrzeniu. Najważniejszym wreszcie i w praktyce największe mającym znaczenie jest ten, w którym prężność mieszaniny par jest właśnie przeciętną z prężności części składowych. Mieszanina w tym razie zaczyna wrzeć w temperaturze wrzenia najlotniejszej zpomiędzy części składowych, poczem słupek rtęci w termometrze podnosi się stopniowo aż dopóki nie dosięgnie punktu wrzenia najtrudniej lotnej części składowej.

Produkt D-yi w pierwszej chwili jest złożony przeważnie z lotniejszej części składowej, do której jest przymieszana taka tylko ilość cieczy trudniej wrącej, jaka może być uniesiona przez strumień pary. Odwrotnie, pod koniec D-yi przechodzi prawie czysta trudniej wrąca część składowa, zawierająca w sobie taką tylko ilość lotniejszej, jaką zatrzymać może na zasadzie rozpuszczalności par w cieczach. Jeżeli produkty D-yi w niższej temperaturze zbieramy oddzielnie od produktów D-yi w temper, wyższej, to pierwsze są już daleko bogatsze w ciecz lotniejszą, a drugie—w mniej lotną, aniżeli była mieszanina pierwotna. Poddając teraz te frakcye, każdą oddzielnie, D-yi ponownej, otrzymamy produkty znowu bogatsze w oddzielne części składowe, a powtarzając to postępowanie znaczną liczbę razy, zbliżamy się coraz bardziej do idealnej granicy: ciał chemicznie czystych, czyli jednorodnych. Postępowanie, na powyższych zasadach oparte, nosi nazwę D-yi cząstkowej czyli frakcyonowanej, i jest podstawą oczyszczania większości cieczy, zarówno w pracowniach naukowych, jak i w przemyśle chemicznym. W tym ostatnim często bywa nazywane rafinacyą, rektyfikacyą. Zpomiędzy przyrządów, używanych do D-yi, dwa szczególniej zjednały sobie imię popularne i znaczenie niejako klasyczne, to jest retorta i alembik. Retorta (Fig.

r?

Fig. 129. Retorta. U góry na prawo retorta z odbieralnikiem, u dołu z tubusem.

129), używana w pracowniach naukowych, jest bańką szklaną, postaci mniej więcej gruszkowatej, mającą w zwężonej górnej swej części szyję w bok odgiętą (stąd nazwa). Jeżeli nadto retorta ma drugą szyjkę, krótką i stanowiącą przedłużenie osi pionowej gruszki, zwie się retortą z tubusem. Długa boczna szyja służy do odprowadzania pary do naczynia, w którem ma się skroplić, nazywanego odbieralnikiem. Jeżeli ciecz destylowana wre w nizkiej stosunkowo temperaturze, parę jej należy chłodzić, łącząc szyję retorty z oziębiaczem czyli chłodnicą, ta zaś zwykle składa się z rurki, przechodzącej przez naczynie, w którem znajduje się, albo jeszcze lepiej, przepływa zimna woda. Alembik (Fig. 130) bywa metalowy i służy do operacyi na większą skalę. Ciecz umieszcza się w jego kotle, mającym postać zwykłych kotłów do go-

.m

pl

-I firn

Fig. 131.

towania cieczy, lecz zamykanym z góry przez hełm czyli czapkę, to jest wysoką pokrywę, szczelnie przystającą do kotła i zaopatrzoną w bocz» ną rurę do odprowadzenia pary. Ta ostatnia w celu ochłodzenia przechodzi przez wężownicę, to znaczy przez rurę metalową, zwiniętą spiralnie i umieszczoną w wielkiem naczyniu, przez które nieustannie przepływa zimna woda. Oba te przy* rządy, znane od czasów pierwszych chemików aleksandryjskich i arabskich, dzisiaj w kształtach swoich doznały tysiącznych modyfikacyj, odpowiednio do rozmaitych zastosowań i celów. D. frak-

nia. Ale kierował on nieraz i czterema końmi (A-gostini „Gemme“ 193); lubo liczba ich najczęściej o-graniczała się do dwóch (Liw. 23, 29) bez siodła i lejc, jak to widzimy na figurze 132, zdjętej z lampy terrakottowej; nazwę zaś D. otrzymał (salta re= skakać) od przeskakiwania w największym rozpędzie koni, jak to wreszcie figura wyobraża, z jednego grzbietu na drugi. Jeździec, jak widzimy na obu figurach, lekko przyodziany, ma na głowie czapkę nakształt frygijskiej, zwaną pileus, w ręku zaś biczyk lub bodziec. Często

«ÊÊB.

fi

nn

Ol

Fig. 130. Alembik.

Zn.

wali przedstawienia (Liw. 44, 9).

cyonowana posługuje się również mnóstwem przyrządów dodatkowych, mających na celu automatyczne poniekąd przenoszenie destylatu do retorty lub kotła. Wspomnieć tu wypada o t, zw. de-flegmatorach, to jest częściach przyrządu destylacyjnego, w których na wielkich, szybko chłodzących się powierzchniach skrapla się para, a skrapla się, naturalnie, tern łatwiej, im ciecz, do której należy, ma punkt wrzenia wyższy. Skroplone owe części powracają do retorty lub kotła, gdy lotniej-sze przechodzą przez oziębiacz do odbieralnika. D. lotnych ciał stałych w zasadzie niczem nie różni się od D-yi cieczy, o pewnych zaś jej szczegółach będzie mowa pod wyr. Sublimacya. Za-

Destylacja sucha. Pod tym terminem rozumiemy ogół przemian chemicznych, jakim ulegają ciała złożone, szczególniej organiczne, nielotne, kiedy zostaną poddane działaniu temperatury, dostatecznie wysokiej do wywołania ich rozkładu. Nazwa stąd poszła, że produktami rozkładu są właśnie ciała lotne. Niepodobna w tern miejscu zgromadzić wszystkich przykładów D-yi s-ej, z których wiele należy do procesów chemicznych lub przemysłowych pierwszorzędnego znaczenia. Najważniejsze z nich będą objaśnione we właściwych miejscach.

Desultor, konno jeździec cyrkowy, używający koni tresowanych, popisujący się róźnemi forso-wnemi sztukami równowagi i zręczności, tak w je-ździe, jako i w zażyoiu konia, zupełnie, jak w naszych dzisiejszych hippodromach. Figura 131, zdjęta z płaskorzeźby w muzeum Weroneńskiem, przedstawia go w pozycyi stojącej na grzbiecie ko-

Fig. 132.

w cyrkach jeźdźcy tacy pędzili koło ścigających się wozów, a czasami też i na własną rękę da-

K. K.

Desv. w botanice skrócenie nazwiska Des-vaux.

Desvaux August Nikazy, botanik ftancuski (* 1784 — f 1856 w Angers). Był dyrektorem ogrodu botanicznego w Angers, pozostawił bogaty zielnik i napisał dzieła następujące: „Phyllographie ou histoire naturelle des feuilles“ (Paryż 1809); „Nomologie botanique“ (Angers 1817, 1832); „Flore de l’Anjou" (t-że 1827); „Statistique naturelle de Maine-et-Loire“ (t-źe 1834); „Traité générale de botanique* (Paryż 1738—39, część I).

Desvergers Marja Józef Adolf Noël, orjen-talista i archeolog francuski, ur. w Paryżu 2 czerw. 1805, zmarły w Nizzy 8 stycz. 1867. Pochodził ze starożytnej rodziny normandzkiej. Naprzód poświęcił się nauce języków wschodnich, głównie arabskiego; studya te odbył w Paryżu w szkole języków wschodnich. Wkrótce dał się poznać jako uczony ogłoszeniem dzieła Abul-Fe-dy: „Vie de Mahomed d’Aboulfeda“, obejmującego tekst arabski z przekładem francuskim i objaśnieniami (Paryż 1837). Następnie ogłosił Historję Afryki Jbn Cbalduna: „Histoire de l’Afrique sous la domination musulmane de la dynastie des Agh-labites), d’Ebn Khaldoun“, tekst i tłumaczenie (Par.

1841). W r. 1842, zaprzątnięty myślą rozjaśnienia historycznego faktu osiedlenia się Normannów w północnej Francji, odbył podróż do Neapolu i Sycylji celem poszukiwań źródłowych w tamtejszych bibljotekach i archiwach. Ogłosił jeszcze „Histoire de i’ Arabie“ (Par. 1847). Potym zwiedził Grecję i Wschód, skąd powróciwszy do Włoch, zamieszkał dłuższy czas w swojej willi w Rimini i oddał się tu studjom nad archeologją etruską. Owocem tej pracy jest główne dzieło D-a p. t. „L’Etrurie et les Etrusques ou Dix ans de fouilles“ (2 tomy i atlas, 1864), które zjednało mu godność członka akademii napisów. Oprócz tego wydał. „Etude biographique sur Horace“ (1855; pomieszczone w Didota wydaniu tego poety); „Essai sur Marc-Aurèle d’après les monuments épigraphiques“ (Paryż 1860). Nadto do „l’Univers pittoresque“ napisał monografje Abissynji i Arabji i ogłosił ważne artykuły historyczne, mianowicie dotyczące historji cesarz ów rzymskich w „Nouvelle biographie générale“ Didota.

Desvres, stolica kantonu w departamencie francuskim Pas de Calais, okręgu Boulogne, przy drodze żelaznej Boulogne - St Omer, w okolicy pagórkowatej; ruiny dawnej twierdzy, zburzonej w 1677 r., starożytny kościół (cel pielgrzymek) z kryptą z IX wieku, źródła mineralne, wyrób grubego sukna, skór, cementu, tkanin wełnianych; 4 500 m-ców.

A. A K.

utrzymać się mogły i Śnieg (ob.). Oba

And. S.

Deszcz, krople wody z atmosfery na ziemię spadające, a powstające wskutek oziębiania się i skraplania pary wodnej, rozwijającej się z wód stojących lub płynących na powierzchni ziemi. Im cieplejszem jest powietrze, tern więcej pary wodnej utrzymać w sobie może, a ilość pary potrzebnej do nasycenia powietrza ze wzrostem temperatury coraz bardziej się powiększa (ob. Para, Para wodna w atmosferze). Jeżeli metr sześcienny powietrza o temperaturze 33°C, pomieszamy z takąż objętością powietrza o temperaturze 0°C, powietrze tak pomieszane posiadać będzie temperaturę średnią lfr/JC. Ilość pary wodnej, jaką w stanie lotnym powietrze zawierać może przy 33°C, wynosi 35.7 grama na jeden metr sześcienny, przy 0°C zaś tylko 4.9 grama; gdyby więc mieszane ze sobą ilości powietrza były nasycone, oba metry sześcienne zawierałyby 40.6, czyli każdy z nich przecięciowo 20.3 grama pary wodnej. W powstałej wszakże przez zmieszanie temperaturze utrzymywać może powietrze tylko 14 gramów pary w stanie lotnym, nadmiar przeto 6.3 grama wydziela się w postaci opadu. To jest cała fizyka powstawania D-u, ale dynamika jego jest bardzo zawiłą, D. bowiem, który u nas pada, nie u nas się tworzy, ale sprowadzają go nam wiatry z oceanu, spadek więc D-u i rozkład jego na ziemi od kierunku wiatrów zależy. Warunki skraplania się pary wodnej w atmosferze rozebraliśmy pod wyrazem Chmury (ob.); jeżeli zagęszczanie się pary w pokładzie chmur bardzo szybko się dokonywa, to w temper, wyższej od 0° tworzą się krople wody, w temperaturze zaś niższej od 0° kryształki lodowe, a jedne i drugie są zbyt

ciężkie, by w powietrzu i opadają na ziemię, jako D. te utwory obejmujemy wspólną nazwą opadu, w znaczeniu ściślejszem. Częstość opadu podaje się zwykle przez liczbę dni, w ciągu których padą D. lub śnieg, ilość natomiast opadu oznacza się wysokością, do której woda deszczowa, lub śnieg po stajaniu, pokrywałyby powierzchnię ziemi, gdyby woda ta ani się ulatniała, ani przenikała w ziemię, ani też nie spływała do rzek i mórz. Wysokość ta nazywa się wysokością opadu, albo zwykłej wysokością deszc'zu, obejmujemy zaś tern mianem i wysokość wody, powstałej ze stopionego śniegu. Do mierzenia ilości opadu używa się deszczomierza (ob.). Aby otrzymać dokładną świadomość o ilości D-u danej miejscowości i przecięeiową jej wielkość w różnych czasach, potrzeba obserwacyj długoletnich, ilość bowiem D-u jest jednym z najbardziej nieregularnych elementów meteorologicznych. Dla tego też znajomość przecięciowego rozkładu D-u w różnych okolicach ziemi jest jeszcze bardzo niedokładną; na morzu zwłaszcza nie przeprowadzono dotąd dostatecznych pomiarów ilości D-u, a o warunkach opadów morskich wnosić możemy jedynie z jego częstości.—Powstawanie D-u zależy, jak powiedzieliśmy, od tychże samych warunków, co i tworzenie się chmur (ob.), a więc przedewszystkiem od prądów wstępujących, wypełnionych parą. Warunki te zachodzą, gdzie ciepłe wiatry morskie zmuszane Bą do wznoszenia się w górę, bądź stąd, że wieją ku najmniej szóści ciśnienia atmosferycznego (ob. Cyklon), bądź, w wyższym jeszcze stopniu, gdzie wiatry te uderzają o spadzisto wznoszące się góry. Częstość więc i ilość opadu w danej okolicy ziemi polega głównie na stosunku między wiatrami panującemi a położeniem miejsco-wem; przy badaniach zatem stosunków deszczowych nie należy nigdy wypuszczać z uwagi kart wiatrów i ukształtowania powierzchni ziemi. Wo-gólncści można tedy powierzchnię ziemi podzielić pod względem obfitości i rozkładu D-ów na strefy, odpowiadające strefom wiatrów, ale podległe znaczniejszym jeszcze wyjątkom i odstępstwom.

/. Strefa deszczów ustawicznych, rozciągająca ię od 5° na północ do 5° na południe równika, która schodzi się mniej więcej ze strefą ciszy (ob. Wiatry). D. pada tu przecięciowo po 9 godzin dziennie, a D-e są najsilniejsze w czasie, gdy słońce znajduje się blizko zenitu, w marcu zatem i wrześniu; natomiast zaś w epoce przesileń letniego i zimowego, w czerwcu i grudniu, gdy słońce najbardziej jest od zenitu oddalone, D-e są najsłabsze. Noce, poranki i wieczory są wogólno-ści bardzo pogodne, rychło wszakże po wschodzie słońca rozwija się silny prąd wstępujący powietrza, który z wilgotnego zawsze gruntu i z ciepłych mórz unosi w górę znaczną ilość pary wodnej, wskutek zaś jej skraplania się w wyższych warstwach atmosfery rozwijają się chmury kłębiaste, które rychło zaciemniają całe niebo, rozjaśniające się bezustannie gwałtownemi błyskawicami, a D. pada, nie kroplami, ale jakby nićmi nieprzerwane-

mu-

mu-

a wzno-

mm.,

w miarę, jak od południa postępujemy ku północy. Po za tym wałem górskim ilość D-u opada

mi i strumieniami; ku wieczorowi ulewa się koń* czy i pogoda wraca ze statecznością taką, że »panie zapraszają na herbatę po ulewie“. Napotykamy tu miejscowości z roczną wysokością deszczu kilku tysięcy milimetrów, jak np. Sierra Leone na zachodniem wybrzeżu afrykańskiem z 4 800 mm., Maranhao w Brazylii (2l/₂° na południe równika) z 7 100 mm. Pasma gór, ciągnące z północy na południe, po obu swych stokach jednakowo są żyzne, ziemia jest zawsze zielenią pokryta, rośliny kwitną wciąż i dojrzewają, a cała strefa jest obszarem najurodzajniejszym na ziemi.

II. Strefa dwukrotnej pory deszczowej od 5°— 15° szerokości. Słońce dwukrotnie przechodzi przez zenit tych okolic, w niejednakich odstępach czasu: na półkuli północnej około maja i lipca, a w porach zenitalnego stanowiska słońca padają D-e najulewniejsze, które w czasie krótszego, letniego odstępu, słabną nieco, gdy podczas dłuższego, zimowego, stale panuje susza, a jasności nieba chmura żadna nie mąci. Podczas zenital nego stanowiska słońca prąd wstępujący powietrza staje się równie silnym, jak w strefie ciszy, passat (ob. Wiatry) słabnie i na czas pewien nawet ustaje, warunki pogody są więc wtedy takież same, jak i w strefie ciszy; burze wszakże z gwał-townemi ulewami występują głównie w godzinach popołudniowych, a w północno - południowych pasmach gór pędzi pasat parą obładowane powietrze na stoki ku wiatrowi zwrócone, na wschodnie zatem, które mają tedy obfite D-e i urodzaj, gdy po zachodnich ich stronach rozciągają się tylko sawany lub okolice jałowe. Susza zimowa jest następstwem bezustannego wiania passatu. który ciągnie z okolic chłodniejszych do cieplejszych, nie mieszając się z prądami wstępującemi, i stąd zupełnie jest suchy. Gdzie jednak z ponad morza przybywa, pora sucha ustalić się nie może, zwłaszcza, gdy wiatr o góry uderza, jak np. na Madagaskarze. Strefa dwukrotnej pory deszczowej najwybitniej występuje w środkowej i południowej Ameryce zwrotnikowej, gdzie wszakże porę suchą latem, a dżdżystą zimą nazywają, nie określają przeto pór roku wedle stanowiska słońca. Odmienne stosunki deszczowe występują w Indyach Wschodnich, w obszarze wiatrów, zwanych sonami lub monsunami: Jakkolwiek i son północno - wschodni sprowadzać może D., to wszakże muson południowo - zachodni, który wieje w miesiącach letnich i pędzi ku lądowi pary ciepłego Oceanu Indyjskiego, jest przyczyną, której Indye Przedgangresowe zawdzięczają nadzwyczaj wielką swą ilość deszczu; chociaż deszcze przypadają tam wyłącznie prawie na miesiące le taie, przewyższają one wszakże obfitością swą D-e wszystkich innych okolic ziemi. Najpierw bowiem napotyka muson południowo - zachodni na południu półwyspu wysokie góry Ghat, sząc się na ich stokach, zmuszonym zostaje do oddania pewnej części swej zawartości pary. Roczna ilość D-u wynosi tu od 4 500 do 6 500 niżej 800 mm., ale na stoku Himalajów, na północ Kalkuty, gdzie wiatr przybywający z zatoki Bengalskiej, zanim dobiegnie do gór, ciągnie ponad rozległemi obszarami błotnemi, ilość D-u wzmaga się znowu i w Czerraponży, 1 250 metrów nad morzem, dochodzi 12 520 mm., gdy na rozciągających się przed niemi płaszczyznach wynosi tylko 2 540 mm. Liczba powyższa jest największą roczną ilością D-u, jaką zaobserwowano; w czerwcu 1851 r. spadło tam 3 738 mm., przecięciowo zatem dziennie 124 mm. (blj& cala warszawskiego), W Szyrapudźy, w górach Kasya, spadło w ciągu doby, dnia 14 czerwca 1876 r., 10 366 mm. wody, a w ciągu czterech dni, od 12 do 15 włącznie, było 2 591 mm. opadu wodnego. Każdy metr kwadratowy tej miejscowości otrzymał tedy w ciągu czterech dni 2 581 litrów wody deszczowej; jest to zapewne najsilniejsza, dotąd zanotowana, ulewa. Nie wiele ustępuje jej wszakże ulewa w Brisbane w Queensland w Australii, d. 3 lutego 1893 roku, gdy w ciągu doby spadło 906.8 mm. D-u.

III.    Strefa jednokrotnej pory deszczowej od 15° do 28° szerokości. Oba przejścia zenitalne słońca przypadają tak krótko jedno po drugiem, że łączą się w epoce przesilenia letniego, a wtedy na zwrotnikach występują warunki podobne jak na równiku, wywołujące krótką, ale silną, porę deszczową, a gdy przytem działa i wpływ morza, ilość D-u może i tu stawać się bardzo znaczną; tak np. Vera Cruz w Meksyku ma roczną ilość D-u 4 650 mm. Wewnątrz lądów wszakże przez pozostałą część roku panuje passat, skąd powstaje susza, trwająca 9 lub 10 miesięcy, zwłaszcza w o-kolicach bardziej od równika oddalonych.

IV.    Strefa bezdżdżysta nie rozpościera się dokoła ziemi w postaci pierścienia, ale występuje wewnątrz lądów, w okolicach, które są bądź usunięte z pod działania wiatrów morskich z powodu wysokich gór, bądź też, gdzie odległość od morza i ciepło lądu są tak wielkie, że zawartość pary w powietrzu nie wystarcza już do jego nasycenia, a tern mniej mogłaby być wydzielona w postaci D-u. Najwybitniejszy przykład takiej okolicy przedstawia Sahara w Afryce, a dalej wielkie części Arabii i Persyi, oraz pustynia Gobi w Azyi wewnętrznej. W Ameryce północnej podobne w D. ubogie obszary napotykamy na stronie wschodniej Gór Skalistych, na zachód Kalifornii. W” podzwrotnikowej Ameryce południowej obszar Amazonki doznaje obfitego opadu, gdy wązka smuga nadbrzeżna na zachodnim stoku Andów okazuje małą ilość D-u. W Afryce południowo - zachodniej, pod zwrotnikiem, znajduje się również obszar ubogi w deszcz, a charakter pustyni przedstawia też i wnętrze Australii, zostające pod wpływem passa-tu południowo-wschodniego.

V.    Strefa podzwrotnikowa, od 28° do 40° szerokości, cechuje się suszą w lecie i porą deszczową w zimie. Susza letnia pochodzi stąd, że obszary te pozostają pod wpływem passatu, wiejącego na półkuli północnej w kierunku północno -wschodnim. Zimową zaś porę deszczową tłóma-ezono dawniej tern, że gdy z przesunięciem się słońca na południe cofa się ku południowi passat północno - wschodni, wtedy zniża się z górnych warstw atmosfery antypassat, wiejący na półkuli północnej w kierunku południowo-zachodnim, a oziębiając się w zetknięciu z ziemią, traci w postaci D-u obfitą swą zawartość pary; w zimie zniże-niej to antypassatu górnego zachodzi w szerokościach Afryki północnej i Sycylii, na wiosnę i w jesieni we Włoszech i Grecyi, w lecie zaś dopiero w Europie środkowej, skąd w okolicach tych, we wspomnianych porach roku, największa ilość D-u przypada. Nowsza wszakże meteorologia stwierdziła, że zniżanie się antypassatu następuje już w szerokości około 30°, nadto zaś antypassat traci w górze wszystką prawie wilgoć, a zniżając się, ogrzewa się i staje suchszym; wreszcie też w strefie podzwrotnikowej D-e zimowe nie występują tak powszechnie dokoła ziemi, jakby tego powyższe tłómaczenie wymagało. Tak np. Stany Zjednoczone, które po większej części w strefie tej przypadają, nie posiadają w zimie pory deszczowej, ponieważ oba panujące tam wiatry, północno-wschodni i południowo • zachodni, są suche; na lato nie przypada tam także pora sucha, ponieważ w lecie wiejące tam wiatry południowe i południowo -wschodnie obfite deszcze sprowadzają: New - York ma 1 200, Nowy Orlean 1 210 mm. deszczu. Po-dobneż stosunki w szerokości tej panują na wszystkich stronach wschodnich lądów, w Argentynie, w Ziemi Przylądkowej i Natalu, w Chinach i Japonii, wszędzie musony południowe i południowo -wschodnie sprowadzają obfite deszcze letnie, a wraz z niemi urodzaj. Właściwie charakter podzwrotnikowy mają tylko morza i wybrzeża zachodnie łądów, jak np. cały obszar krajów morza Śródziemnego, aż do Persyi. Przyczyną zaś D-ów zimowych jest znaczne ciśnienie barometryczne, które w zimie panuje na granicach pasa zwrotnikowego, skąd na półkuli północnej powstają wiatry południowo-zachodnie, a na południowej północno-zachodnie, które sprowadzają parę wodną 1 deszcze. Jak Egipt, który przeważnie do strefy bezdżdży-stej należy, wodami Nilu D. zastępował, tak też i inne państwa w starożytności, gdzie kultura kwitła, zaprowadziły środki sztucznego nawodnienia, przeznaczone do przechowywania obfitego opadu zimowego na suszę letnią; zaniedbanie gospodarstwa takiego zamieniło żyzne i bogate niegdyś kraje w jałowe i ubogie pustynie.

VI. Słrefa deszczów zmiennych, przypadająca po za 40° szerokości. W strefie tej D. pada we wszystkich porach roku i w ilości zmiennej, jakkolwiek i tu na pewne okresy roku przypadają maxima i minima opadu atmosferycznego. W Europie, w szczególności, największa ilość D-u przypada na różne pory, a roczna ilość D-u w różnych miejscowościach jest dosyć różna. Europa południowa, jak wyżej już powiedzieliśmy, największą ilość D-u otrzymuje w zimie, gdy często wieją wiatry południowo - zachodnie; w lecie zaś okolice te podpadają pod działanie passatu północno-wschodniego i dla tego otizymują wiatry lądowe.

W Alpach roczna ilość D-u wynosi przeszło 2 000 mm. Wybrzeże zachodnie Europy największą ilość D-u otrzymuje w jesieni, w tej bowiem porze wieją wiatry południowo - zachodnie, które suną ponad dosyć jeszcze ogrzanem morzem. Gdzie ląd, wystawiony na wiatr morski, szybko się w górę wznosi, występują opady znaczniejsze. Tak np. wybrzeże zachodnie Irlandyi ma wysokość D-u przeszło 1 000 mm.; na wybrzeżu zachodniem Szkocyi ilość ta podnosi się do 2 800 mm., a na wybrzeżu zacbodniem Norwegii pada od 1 000 do 2 000 mm. D-u. Europa środkowa najwięcej D-u otrzymuje w lecie, gdy ciepło powoduje częstsze i silniejsze prądy wstępujące, roczna jednak ilość deszczu jest tu mniejsza i wynosi około 500 mm. W Warszawie, w szczególności, spada w ciągu roku 560 mm. deszczu, jakkolwiek od tej ilości średniej znaczne napotykamy odstępstwa; tak np. wysokość wody spadłej w r. 1868 czyniła 743, w r. 1862 tylko 384 mm. Największa ilość D-u przypada wyraźnie na sierpień, z 77 mm., najmniejsza na styczeń, z 28 mm. wysokości opadu. Liczba zaś dni słotnych, tj. dni, podczas których D. pada, wynosi w Warsz. w ciągu roku średnio 176, ale w r. 1875 i 1877 było 217, a w r. 1865 tyl ko 126 dni słotnych. W celach technicznych, jak np. w sprawach kanalizaoyi miast, potrzeba też wiedzieć, jaka w danej miejscowości największa spada ilość wody podczas ulewnych D-ów. W Warszawie d. 20 czerwca 1848 spadło w ciągu kwadransa podczas burzy 16.8 mm. wody, a dnia 7 lipca 1861 r., po południu w ciągu godziny, 64.1 mm. (2.67 cala warsz.). Tak ulewne deszcze, które lud nazywa „oberwaniem się chmury“, przytrafiają się u nas rzadko.—Rozkład D-ów i pogody w strefie umiarkowanej zależy wogólności od przesuwających się szybko cyklonów i od długo utrzymujących się antycyklonów (ob. Cyklon); ponieważ zaś tworzenie się i rozchodzenie cyklonów nie jest jeszcze dostatecznie wyjaśnione, dla tego też i stosunki deszczowe tych okolic okazują znaczną zawiłość.—Opis powyższy rozkładu deszczów na powierzchni ziemi służyć może też do wykazania, jak znaczny wpływ ukształtowanie pionowe lądu na ilość opadu wywiera. Gdzie wiatry morskie uderzają o spadzistą i pionową ścianę górską, a przez to zmuszane są do posuwania się w górę, ilość D-u po stronie gór, na wiatry te wystawionej, będzie zawsze znaczna; na stronie natomiast ochronionej od wiatru wysokość opadu będzie stosunkowo mała, gdyż prądy powietrza zstępujące z gór, po oddaniu pierwotnej swej wilgotności, występują jako wiatry suche.—Bardziej drobiazgowy podział powierzchni ziemi ua strefy deszczowe podał Wojejkoff, który rozróżnia 12 stref takich. Dla niedostatecznej znajomości stosunków deszczowych na ziemi, przedstawienie'ich na kar taoh nie daje się dotąd z dostateczną ścisłością przeprowadzić. Pierwszą kartę rozkładu i obfitości D-ów na ziemi podał Berghaus w swoim atlasie fizycznym; zresztą dla niektórych tylko krajów szczegółowe karty takie opracowano. Dla Czech istnieje karta Fritscha, dla Francyi Deleäse’a,

dla Anglii Keith-Johnstona, dla całej Europy Kriim-mla.

Wielkość kropel deszczowych jest bardzo różna, począwszy od drobnych kuleczek, których średnica niewielki tylko ułamek milimetra wynosi, aź do wielkich kropel D-ów zwrotnikowych, sprawiających ból, gdy na nagie ciało padają. Krümmel przytacza krople D-u, które po rozlaniu się na powierzchni poziomej obejmowały koło o średnicy 6 do 8 centymetrów. Jeżeli krople tworzą się w nieznacznej nad gruntem wysokości, są bardzo drobne; mówimy wtedy, że „mży“, a podobne objawy zachodzą i wewnątrz samycbże chmur. Gdy krople powstają w znacznej wysokości i przebiegają przez grubą warstwę chmur, zagęszczają na swej po wierzchni parę wodną i wielkość swą wzmagają. Stąd też deszczomierze mniej w ogólności zbierają wody, gdy są na szczytach wysokich gmachów umieszczane, aniżeli w pobliżu powierzchni ziemi. Do strzeżono to już dawno, a sprawdził Heberden w r. 1766, gdy w ogrodzie, w pobliżu opactwa Westmin-sterskiego, zebrał 22.6 cala, a współcześnie deszczo-mierz na dachu domu dał 18, na wieży zaś opactwa tylko 12 cali wody (Ob. Deszczomierz).—W ogólności są krople mniejsze przy niższej temperaturze i w znacznych szerokościach, większe natomiast przy temperaturze wyższej i w szerokościach mniejszych. Starano się dojść, czy zmienność ilości D-ów w różnych latach nie da się ująć w pewne okresy, obejmujące naprzemian lata suche i dżdżyste, a w szczególności chciano objawy te powiązać z okresem rozwoju plam na słońcu (ob. Słońce); domysły te wszakże potwierdzić się nie dały. Trudno również rozstrzygnąć, o ile ilość opadu ulega pewnemu okresowi dziennemu. Według Augustina (1881 r ), który obliczenia swe oparł na dziesięcioletnich dostrzeżeniach w kilku miastach Austryi, główna najwięk-szość dzienna przypada między godziną 4 a 5 po południu, a inna jeszcze między godziną 9 a 10 wieczorem; główna zaś najmniejszość ma miejsce o godzinie 4 rano. — Olbrzymia ilość wody, spadającej w ciągu roku z deszczem na powierzchnię całej ziemi, przedstawia też potężny zasób energii; według obliczeń Beuleaux’a energia ta wyrazić się daje przez potęgę 100 000 000 000 koni parowych, ilość przechodzącą zatem 600-krotnie pracę mechaniczną, wykonywaną przez wszystkie motory parowe na ziemi.

Możliwość przewidywania deszczu, w najbliższej wprawdzie tylko przyszłości, polega na zestawieniu współczesnych dostrzeżeń barometrycznych na znacznej części powierzchni ziemi, przy uwzględnieniu i innych czynników meteorologicznych, jak temperatury i wilgotności (Ob. Barometr, Meteorologia, Pogoda).—Prawiono także nieraz omoźebności wywoływania „sztucznego deszczu“ przez gwałtowne wstrząśnienie atmosfery strzałami z potężnych dział, lub też spalenie znacznej ilości prochu. Pomysł ten nasunęły dostrzeżenia, że kilkakrotnie po wielkich bitwach następowały ulewy, a w r. 1892 i 1893 na wielką nawet skalę prowadzone były w Stanach Zjednoczonych w tym celu doświadczenia, które, jak można było z góry przewidywać, okazały bezzasadność podobnego przypuszczenia; jeżeli bowiem powietrze w danej okolicy jest suche, wstrząśnienie wytworzyć w niem nie może pary wodnej, środki zaś, jakiemi rozporządzamy, są zbyt drobne, by na kierunki prądów atmosferycznych wpływać mogły.

Woda deszczowa, jako powstająca przez skroplenie pary, jest bardzo czysta; ponieważ wszakże atmosfera bardzo wiele ozęści obcych zawiera, dostają się one do D-u, a zwłaszcza też po długotrwałej suszy obficie w wodzie deszczowej występują. Zawiera więc ona, prócz tlenu, azotu i kwasu wę-glanego, — dwutlenek wodoru, czyli wodę utlenioną, amoniak, kwas azotowy i kwas azotny, sól kuchenną i różne inne sole; a prócz tego substancye organiczne, pochodzące z drobnych organizmów i zarodków, w powietrzu się unoszących. Stąd to woda deszczowa, gdy długo na powietrzu pozostaje, w wyższej zwłaszcza temperaturze, przybiera woń niemiłą, czyli, jak mówimy „woda gnije“, organizmy te bowiem rozwijają się, rozmnażają i rozkładają. Niekiedy, w czasie kwitnięcia roślin, a zwłaszcza drzew iglastych, znosi woda deszczowa tak znaczną ilość żółtego pyłku kwiatowego, że rozpościerając się po ziemi, nadaje jej zabarwienie żółte, co było źródłem dawnych legend o „deszczu siarczystym*. Silniejsze jeszcze przerażenie budziły D-e na czerwono zabarwione, które były uważane za „D-e krwawe czyli krwiste*. Zjawiska takie znano już w starożytności, a kronikarze wieków średnich przytaczają ich liczne przykłady. W nowszych czasach zjawisko to, ze znacznem natężeniem, miało miejsce w Kalabryi, 14 marca 1813 roku. Najsilniej wystąpiło w okolicach Gerace, ale rozciągało się na wielkiej przestrzeni; niebo całe jaśniało barwą czerwoną, a deszcz padał wielkiemi kroplami. Pył przez wodę zniesiony okazał się złożonym z krzemionki, glinki, wapna, żelaza, kwasu węglanego i substancyj palnych. Deszcz krwawy, spadły we Flandryi 2 listopada 1819, zawierał, jako główną część składową, chlorek kobaltu. Ehrenberg zestawił opisy wszystkich znanych tego rodzaju zjawisk i rozebrał je krytycznie w 18-m tomie Poggendorffa „Annalen der Physik und Chemie“, a badania w ogólności wykazały, że czerwone zabarwienie D-u spowodowane być może przez różne przyczyny. Najczęściej wywołane jest przez substancye mineralne, ziemiste, które porwane zostają wichrem, a następnie przez D. i powietrze spłukane; niekiedy wszakże barwić się może D. czerwono i przez substancye organiczne, ale w tym razie zjawisko to na niewielkich tylko rozpościera się obszarach. W ogólności powietrze często zawiera znacną ilość pyłu, który zaciemnienie lub zabarwienie nieba sprowadza (ob. Atmosfera) i zjawisko D-ów barwnych wywoływać może. Po D-u często też dostrzegać można mnóstwo żab, które, zapewne skutkiem wilgoci, z kryjówek wychodzą, a to zapewne dało powód do baśni o żabach z deszczem spadających. — Co do literatury tyczącej się D-u, ob. Meteorologia, Klimat.

Deszcz krwawy lub krwisty, ob. Deszcz. Deszcz siarczysty, ob. Deszcz.

■R

'6

s'- -, rv

Fig. 135.

Fig. 133.

mWm

ii

I!

I-

tf

ł!

:;i

r,

■1

r iii

11

» r.i.ni

i

liii! ¹

i: ■ B R

Fig. 136.

Deszczyński Józef (* 1781. r. w Wilnie — f 1844), kompozytor muzyczny. Po ukończeniu stu-dyów trudnił się udzielaniem lekcyj muzyki, następnie przyjął posadę kapelmistrza orkiestry hrabiego Rokickiego w gubernii Mińskiej, którą piastował aż do śmierci. D. napisał 4 uwertury, 3 końcerty orkiestrowe, 2 requiem, kwartet A. mol (op. 39) i sekstet na instrumenty smyczkowe, wydane u Hofmeistra w Lipsku; kilka waryacyj, pieśni i polonezów wybornych (za jednego z nich o-trzymał, w 1820 w Wilnie, pierścień kosztowny od cesarza Aleksandra I-go), oraz melodramatów

Deszcze barwne, ob. Deszcz.

Deszcz gwiaździsty, zjawisko wywołane przez obfity przebieg meteorów, w atmosferze naszej rozjaśnionych (ob. Gwiazdy spadające).

Deszcz kamienisty, obfity spadek aerolitów, jak np. pod Pułtuskiem d. 30 stycznia 1868. Ob. Ae-rolity, Meteory, Gwiazdy spadające.

Deszczomierz, ud o metr, om br o metr, plu-wiometr, hyetometr, przyrząd do mierzenia opadu wodnego, wydzielającego się z atmosfery w postaci deszczu i śniegu. Żiden może inny przyrząd mierniczy nie przedstawia tak nieznacznych różnic w swej konstrukcyi, jak D.; odkąd je budować zaczęto, miały one już formę taką, jak obecnie. D. składa się z naczynia okrągłego (fig. 133) albo czworokątnego (fig. 134), otwartego u góry i posiadającego brzeg ostry. W otworze D a R osadzony jest wydrążony stożek ścięty; u dołu łączy się on ze stożkiem, również wydrążonym, w którego wierz • chołku znajduje się otworek. Deszcz padający w obrębie pola D-a, to jest pola ograniczonego

—2S

—2G

—S '

Fig. 134.

górnym, ostrym brzegiem, spływa przez otwór na dno dolnego naczynia walcowego, pokrywający zaś lejek czyli stożek ma na celu ochronę zebranej wody od ulotnienia. D. służy też do mierzenia śniegu, dla tego nadano mu wysokość większą. W głębi D-a tego znajduje się lejek a, wsparty na występującej krawędzi c, a ku dołowi wydłużający się w rurę b, która sięga niemal do dna D-a. Po spadku śniegu przenosi się D. do domu, gdzie śnieg nagromadzony na lejku topi się, a woda powstająca spływa na dół.—Aby wysokość D-a odczytać, przelewa się zawartość D-a do naczynia walcowego M, które stanowi jego skalę (fig. 135) i opatrzone jest w podziałkę. Skalę ostawia się dokładnie pionowo i odczytuje liczbę milimetrów, wskazaną przez powierzchnię wody. Przecięcie walca M. jest oznaczoną liczbę razy mniejsze od przecięcia D-a, milimetr przeto wysokości deszczu zajmować będzie w walcu M wysokość tyle razy większą od jednego milimetra, ile razy powierzchnia D-a większą jest od przecięcia tego walca; a tym sposobem pomiar przeprowadzony być może daleko dokładniej, aniżeli przy bezpośredniem odczytywaniu w samym D-u. Średnica D-a nie powinna wynosić mniej od 8 centymetrów; jeżeli wymiary jego są większe, przyczynia się to bardzo mało do ścisłości pomiarów. Nieco udogodnioną formę D-a przed-

Eacyklop. Foirn. Uuatr. Z«». 120. T n.

stawia fig. 136. Zbiornik stanowi tu naczynie blaszane, złożone z dwu walców o średnicy nierównej, połączonych ze sobą za pośrednictwem stożka ściętego; walec dolny zakończony jest u dołu stożkiem, zaopatrzonym w kran, służący do przelewania nagromadzonej w D-u wody do skali, która również jest walcem z podziałką, odpowiadającą milimetrom i ich częściom dziesiątym. W D-ach takich, dobrej konstrukcyi, 1 milimetr zbiornika odpowiada o-koło 30 milimetrom skali. D. ustawia się w miejscu, gdzie opad ma ze wszech stron dostęp swobodny; powierzchnia jego winna się znajdować tak wysoko, aby nie mogła być zasypana śniegiem.

Ponieważ ilość opadu w znacznej mierze zależy od okoliczności miejscowych, jest przeto rzeczą szczególnej wagi obranie dla D-a takiego miejsca, gdzieby wskazania jego z największem prawdopodobieństwem służyć mogły za miarę stosunków deszczowych, panujących przecięcio-wo w danej okolicy. Dachy lub wieże nie są odpowiedne, dają bowiem zwykle zbyt małe ilości opadu (ob. Deszcz).

Z zestawienia ilości wody zebranej w dwu D-ach, z których jeden ustawiony był bli-zko powierzchni ziemi, drugi zaś na wieży w wysokości 15 metrów, okazał się stosunek ilości deszczu w ciągu roku 100 : 127; mniejsza ilość D-u w górnym D-u w znacznej części zależy zapewne od wiatru, który zebraną już wodę wyrzuca. Niekiedy używa się D-ów, obracających się z kierunkiem wiatru, skąd można oznaczać ilości deszczu, spadające przy różnych wiatrach. Jest też znaczna liczba D-ów sa-mopiszących czyli ombrometrografów, które wysokość spadłej wody automatycznie zapisują (ob. Meteorografy, Samopiszące przyrządy).    s K-

67

A Pol.

w. s.

i operetek, przeznaczonych dla sceny Wileńskiej. Z tych operetek największego dostąpił uznania „Domek przy gościńcu", ze wszystkich zaś utworów D-go największą popularność zyskała piosenka z tejże operetki, zaczynaiąca się od słów: „Cha łupeczka nizka". Obecnie dzieła D go wyszły zupełnie z użycia.

Deszert Józef (* 1760—f 1838), sekretarz Sta uisława Augusta. Przodkowie jego prawdopodobnie wyemigrowali z Francyi i osiedlili się naprzód w Prusach. Pradziad Józefa, Zygmunt Antoni, przybywszy w jakiejś sprawie do Wiednia, wyrzekł się protestantyzmu, przez co, jako katolik, „zrezygnowawszy officia i opuściwszy wszystko, “ porzucił Prusy i udał się na dwór biskupa warmińskiego. Syn Zygmunta Antoniego, Teodor, wychowywał się pod opieką biskupa kujawskiego, Dąbskiego; poświęciwszy się rzemiosłu wojennemu, burzliwe przeszedł koleje. W r. 1704 wstąpił do pułku Goltza; w wojsku moskiew-skiem dosłużył się kapitaństwa; w roku 1713 wrócił do Warszawy, skąd wyjechał do Wiednia, do prymasa Szembeka. Po powrocie do kraju wszedł do służby królewskiej, którą pełnił do r. 1715; podczas konfederacyi tarnogrodzkiej przesiadywał jako komisarz królewski w dobrach słuckich, gdzie znalazł sobie żonę w osobie Ludwiki, córki bryga-dyera Lebleina. Syn z tego małżeństwa, Michał, stolnik nowogrodzki, ożeniony z Barbarą Falęcką, podstolanką żytomierską, gospodarował w Szum-lańszczyźnie pod Stryjem, — Józef, syn Michała, kształcił się u teatynów, w dwudziestym roku życia wszedł do służby królewskiej w charakterze sekretarza, co zawdzięczał prawdopodobnie szwagrowi swemu, Piusowi Kicińskiemu, szefowi gabinetu. Podczas sejmu wielkiego gorąco sprzyjał reformom, umiał sobie zjednać względy marszałka Małachowskiego, Ignacego Potockiego, Kickiego i wielu innych. Po upadku kraju osiadł w Szum-lańszczyźnie; od roku 1809 przebywał najwięcej w Ozorowie, na Podlasiu, w majątku żony, z domu Cieciszowskiej, podkomorzanki liwskiej, z którą miał córkę Barbarę, wydaną za Michała Suff-czyńskiego, oraz synów: Stanisławai Eugieniu-sza. Od roku 1819, po stracie żony, przesiadywał w Łucku, u biskupa Cieciszowskiego, lub u synów w Warszawie, gdzie umarł. Prawość je^o i ducha obywatelskiego dobrze charakteryzują listy, pisane do króla w kwietniu i lipcu r. 1793, ogłoszone przez Kanteckiego (Ob. „Sekretarz St. Augusta" w „Przewodniku nauk.-lit.” z r. 1875, Bt. 1102—1122).

Deszkiewioz Jan Nepomucen, gramatykarz polski, ur. na początku wieku bieżącego, urn. 1869; kształcił się w uniwersytecie wileńskim, w r. 1831 osiadł w Galicji, gdzie wkrótce otrzymał miejsce bibljotekarza w Łańcucie, w Rzeszowskim, i na tym stanowisku pozostał do końca życia. Od r. 1834 zajmował się badaniami języka polskiego i owoce prac swoich drukiem ogłaszał. Należy on do tego dosyć licznego zastępu naszych gramatyków, którzy bez systematycznej nauki filologji, bez należytego przygotowania do ścisłych badań naukowych układali w najlepszej intencji grama

tyki języka ojczystego, nie troszcząc się o warunki metody umiejętnej, ufni jedynie własnemu poczuciu rodzimej jego budowy i pewni, że w „duchu“ tego języka znajdą niczym niezmąconą krynicę mądrości językoznawczej. Przez trzy blizko dziesiątki lat (1840 — 1869) tego rodzaju gramatycy odpychali skutecznie wszelki przypływ światła, jaki do umiejętności każdego języka wprowadzały gramatyczne badania porównawcze na za-chodzie. Czujniejsi z pomiędzy nich, zaniepokojeni szerzącemi się posłuchami o nowej niemieckiej mądrości, nie wabali się ostrzegać naród o zgubnych skutkach, jakie lingwistyka porównawcza, jako płód giermańskiego ducha, na nasz język sprowadzić miała. Obok A. Morzyckiego, Żochowskie-go i innych, z silną wiarą w niebezpieczeństwo „zepsucia* języka narodowego przez cudzoziemską naukę lingwistów (!) wystąpił także D. W pracach swoich nie poszedł on „za popędem powszechnym do nowotności", lecz przez cały czas swego zawodu pisarskiego kierował się własnym natchnieniem i fantazją. Nawet w r. 1869, w kilka lat po ukazaniu się prac gramatycznych A. Małeckiego, Br. Trzaskowskiego i innycb, które u nas na polu badań językowych zwiastowały kierunek istotnie naukowy, D-cz widział w tych dziełach szkodliwe zejście z drogi narodowego badania, pismami swoje-mi, jakoby wytkniętej. W złudnym przeświadczeniu o rzekomej wartości pism swoich, stawiał je wyżej nad prace najznakomitszych lingwistów europejskich i najpoważniej zalecał do studjowania polskim uczonym. „Moi dzisiejsi spółzawodnikowie (mówi w broszurze „O pisownictwie") wszyscy z pod panowania niemieckiego,... dziś douczający się swego języka z obcych lingwistów, zabierając się do pisania praw nad nim, zda mi się, że powinniby zajźrzeć (tak) do licznych dzieł moich: a możeby w nich znaleźli do swych coś pożyteczniejszego i przydatniejszego, niż w Boppach, Miklosiczacb, Szlejcherach i t. p.”.—Pierwsze prace swoje drukował D. naprzód w „Bibljotece" Ossolińskich 1842 r., które następnie wyszły osobno p. n. „Rozprawy o języku polskim i jego grammatykach“ (wydanie zakładu naukowego im. Ossolińskich, we Lwowie 1843, str. 284). Rozpraw tych je3t trzy: l-sza pod napisem „Własności, zalety i porówuauie naszego języka z innemi"; 2-ga „Przejście historyczae, o kształceniu się mowli (tak) naszej“; 3-a „O gram-matyce polskiej, p j układach, jej błędach, o prawach grammatykowi służących i to trudnościach grammatycznych do załatwienia“. Są to wszystko improwizowane gawędy gospodarskie o przedmiotach mniej lub więcej gramatyki dotyczących, w pojedynczych rozdziałach wystawione, jak np. „o jasności i rozumownoŚ2i“ (t. j. logiczności) wyrazów, o ich „obfitości", o „zgodnośpiewności (t. j. har-monji) szczególnych wyrazów", o „stosunku poezji narodowej z gędźbą" i t. d. Dla charakterystyki wykładu przywiedziemy choć jeden oryginalny D-a sposób dopatrywania logiczaości w budowie wyrazów; mówi on: „Rozumowność pojedyńczych wyrazów dziwna. Weźmiójmy (tak) jeden tylko przykład wyrazów kość i ość: o ile kość zwierząt

A. A. K.

H.

różni się od ości rybiej, o tyle wyraz ostatni przez wyrzucenie k traci ze swojej twardości* (Rozprawy st. 7). Drugim dziełem D-a była „Grammatyka języka polskiego“ (w Rzeszowie 1846, str. 464). Autor zajmuje się w niej głównie tworzeniem się wyrazów i ich odmianami. Nauce dźwięków języka poświęca 3 tylko stronice, zapełniając je pojęciami o brzmieniach mowy naszej z gruntu fałszywe-mi. Składni również udziela w swej książce zbyt mało miejsca; nie uznaje bowiem potrzeby opracowania tej części gramatyki, by nie krępować jej prawidłami ze szkodą dla języka. Zdaniem D-a „język swobodny ma nieobliczalne sposoby wyrażania się“.,, „prawidlarstwem na składnią zadalibyśmy cios językowi naszemu (!), jak prawidlarstwem zadano cios poezji, a nawet podobno i WBzyst-kim pięknym sztukom* (Rozpr. st. 14). W części o odmianach wyrazów pocdytuje sobie za zasługę między innemi, że „przywrócił liczbę podwójną“ w nadziei, że z czasem wejdzie ona napowrót do języka piśmiennego, jak niegdyś była właściwością mowy całego narodu; nadto, że „sprostował (jak powiada) odmiany niektórych liczbowników, bo były dotąd błędnie podawane“. Odnosi się to do form „trzemi, cztéremi lubcztermi“, które jako dawniejsze, wprowadził do swej gramatyki na miejsce ogólnie uźywauycb: trzema, czterema i czterma, i to również w mnie maniu, że formy te, w języku zamarłe, na jego zalecenie ogół znowu do życia powoła. Formy konju gacyjne słowa stara się wyprowadzać z form imiesłowu przeszłego na ł (był, robił,..., który nazywa „pierwotnikiem“), i z tego powodu zaczyna odmianę słowa od 3-ej osoby czasu przeszłego, po której dopiero idzie z kolei ob. 1-sza i 2-ga. Układ cały bez wartości naukowej. Gramatyka D-a, którą autor w swoim przekonaniu uważał za kaiążkę „ze wszystkich stron dobrze obejźrzaną i obwarowaną*, wywołała niebawem liczne krytyki, mianowicie: Żegoty Kostrowca (lg. Hołowińskiego), Stan. Piłata, Joz. Czajkowskiego, F. Żochowskiego, Adama Kłodzińskiego, Henr. Sucheckiego i innych. Na krytyki te odpowiedział D. osobną książką pod tytułem „Zbiór odpowiedzi recenzentom grammatyki języka polskiego w Rzeszowie 1846 r. wydanej, oraz zebranie różnych wypracowań tegoż języka tyczących się“ (Lwów 1853, w 8-ce, str. XVI i 343). W tejże książce w liczbie „ różnych wypraco -wań“, pomieścił „Zagajenie przy rozpoczęciu odczytów o języku polskim we Wszechuczelni Jagiellońskiej Krakowskiej 9 stycznia 1849“ (str. 226 ns.); „Zagajenie odczytów w Zakładzie narodowym Ossolińskiego we Lwowie 1852 r. 3u październ “ (st. 308 ns.); „Rozbiór grammatyk trzech z r. 1849 p. Henr. Sucheckiego” (252—307) i in. Przedtym jeszcze ogłosił: „Treść odczytów we Wszechuczelni Jagiellońskiej Krakowskiej, w stycz. 1849 roku, objaśniających układ gramatyki polskiej i rozwiązujących największe trudności gramatyczne“ (w „Rocznikach Towarzystwa nauko w. krak.* w t. 20-ym, i w osobnym odbiciu, Kraków 1850, str. 51). Prócz tego pisał „O gramatykarzu Morzyckim* (w „Dodatku miesięcznym do Czasu*, na lipiec 1859, st. 17 — 51); „Uwagi nad konkursem do napisania gra-

matyki języka polskiego“ (w, Dzienniku literackim“ lwowskim r. 1859, Nr. 88—90); „Uwagi nad odpowiedzią p. Sobieskiego profesora“ (Rzeszów 1860, w 4-ce półarkusz, dodatek do „Dzień, literac.“). ,,Treść gramatyki polskiej, czyli wykład najtrudniejsze przedmioty w naszym języku rozwiązujący, pisownią ustalający i t. d.“ (Rzeszów 1865, str. 166); „Rozbiór dzieła nagrodą pieniężną uwieńczonego p. n. Gramatyka języka polskiego, przez Dra Aut. Małeckiego i t. d.“ (Rzeszów 1863, w 8 ce str. 45); „O pisownictwie polskiem ‘ (Kraków 1869, str. 19j. Pisał też artykuły i drobniejsze rozprawy w innych przedmiotach, jak np. ,,0 piecach szwedzkich krótka nauka“ (Kraków 1859, w 8-ce str. 59 z 4-ma tabl.; odbitka z „Tygodnika rolniczo-przemysłowego“); „Nauka dla ludu wiejskiego o konstytucji“ (Rzeszów 1848, w 8-ce) i inne. Prace gramatyczne D-cza w historji językoznawstwa polskiego nie mają żadnego dodatnego znaczenia; przepadły one, jak tyle innych nienaukowych usiłowań i prób gramatycznych, nie przyniósszy dla nauki najmniejszej istotnej i trwałej korzyści.

Deszniew Symeon, kozak doński, który w r. 1648 przepłynął z towarzyszami przestrzeń od ujścia rz. Kołymy do Anadyru przez cieśninę Beryn-ga, skutkiem czego on ją właściwie odkrył; atoli sprawozdanie o tern spoczywało w archiwum ja-kuckiem aż do r. 1758, gdy G. F. Miiller („Sammlung russischer Geschichte“ t, III) wydobył je z ukrycia. W obec tego cieśnina otrzymała nazwę od nazwiska podróżnika Berynga, który o wiele później ją przepłynął.

Deszpot, herb, ob. Despot.

Détails Edward Jan Chrzciciel, znakomity malarz francuski scen wojennych (* 1848 w Paryżu). Był uczniem Meissoniera; pierwszy raz wystąpił w Salonie r. 1867 z obrazem, przedstawiającym pracownię tego mistrza; za tern poszły: „Ki-rasyerowie kujący swoje konie w drodze do Antibes“ (z kampanii włoskiej 1859 r.); „Odpoczynek doboszów“; „Posiłek podczas ćwiczeń*; „Les Incroyables w Luksemburgu“; „Kawiarnia za Dy-rektoryatu* i inne. Największy wszakże rozgłos zdobył ten artysta na wystawie w Salonie r. 1870 przez swój obraz „Bitwa kozaków z gwardyą honorową“, który Gautier nazwał „prawdziwym cudem pod względem wykonania*. Jest to kompo-zycya, odznaczająca się dokładnością prawie fotograficzną; artysta w niej wy study o wał i oddał każdą fizyognomię w szczegółach najdrobniejszych, i od metody tej już nigdy potem nie odstąpił. Do roku 1870 D. ze szczególnem upodobaniem odtwarzał sceny z czasów Dyrektoryatu i był raczej malarzem rodzajowym, niż wojskowym, ale przytem pociągała go i współczesność. Kiedy wybuchła wojna, rozpoczął był obraz czysto paryski: „Młyn na polu wy-ścigowem“; ale rzucił pędzel dla karabina i zaciągnął się do gwardzistów sekwańskich. Po!em był sekretarzem generała Appert’a. To mu nastręczyło dobrą sposobność do studyowania scen wojennych z natury. W r. 1872 zaczął czerpać natchnienie ze wspomnień scen okropnych niemieckiego najazdu i odmalował obraz p. t. „Zwycięzcy“, który

niki.

ze względów politycznych nie mógł figurować w Salonie i wystawiony był tylko u Goupila. — Potem się ukazały: „Odwrót“ (1873), za który został kawalerem legii honorowej; „Kirasyerowie pod Morsbronn“ (1874); „Defilada pułku na bulwarze“ (1875); „Pozdrowienie rannych” (1877); „Rozdawanie sztandarów“ (1881); „Wspomnienie wielkich manewrów“ (1882); „Sen“ (1888). Oprócz tego, w r. 1879 D. wespół z Neuvillem pracował nad panoramą bitwy pod Champigny. — Odbywszy wycieczkę do Anglii,

pp

Fig. 137. Detaile Edward.

przywiózł stamtąd ciekawe studya górali i innych żołnierzy angielskich, oraz obraz, który budził wielkie zajęcie, „Muzyka gwardyi konnej“. Malował też wiele akwarelli, bardzo wykończonych i pełnych wdzięku. Wreszcie wykonał dzieło wielkiej wagi, „Armia francuska“, Zbiór rycin i akwarelli, w których, rzec można, wskrzesił dawne wojsko francuskie w jego kostiumach malowniczych, a zarazem przekazał potomności wygląd prawdziwy żołnierzy dzisiejszych różnej broni.

Detal—detalista (z francus détail), nazwa przedmiotów pojedyńczo w handlu sprzedawanych i kupców zajmujących się sprzedażą jednostkową t. j. sztuk pojedynczych, a nie pewnej ich ilości dla wyróżnienia od tak zwanych angroistów (frauc. en gros) lub grosistów, sprzedających, względnie do rodzaju przedmiotu, na setki, tuziny, tachery itp W technice D-em nazywa się także pewna składowa część całości, oddzielnie wzięta, jak np. pojedyncza część maszyny, przedstawienie na rysunku pewnych szczegółów urządzeń technicznych, wykonane z uwzględnieniem wszelkich drobiazgów, na rysunkach ogólnych niewidocznych lub niewykonalnych z pożądaną dokładnością, wreszcie) wszelki dodatek służący do uzupełnienia całośoi. E- D-

Determinacya (determinatio, oznaczenie), tak nazywa się w logice czynność wręcz przeciwna abstrakcyi, za pomocą której do pojęcia ogólnego dodajemy oznaki szczegółowe, bliżej je określające. Samo się przez się rozumie, że pojęcia już zdeterminowanego przez jedną oznakę szczegółową, nie można również zdeterminować przez inną jakąkolwiek, jeśli ta ostatnia pierwszej jest przeciwną; pewnik ten nazywa się w logice zasadą wyłączonego trzeciego (principium exclusi medii inter duo contradictoria), lub też zasadą bezwzględnej determinacyi (principium omnimodae determinationis).

Determinanty w Algiebrze, ob. Wyznacz-

Determinizm. W najogólniejszem znaczeniu tego słowa determinizm znaczy zaprzeczenie wolnej woli, którą determiniści uważają za psychologiczne złudzenie. Pogląd ten bywa przeciwstawiany indeterminizmowi, czyli twierdzeniu, że wola wybiera swe postanowienia samodzielnie, to jest nie tylko zależnie od motywów. Odróżnić należy D. od fatalizmu (ob.), gdyż fatalizm nie tyczy się woli, lecz zewnętrznego przebiegu wypadków, zależnego od opatrzności Boskiej. Można być fatalistą, t. j. wierzyć w przeznaczenie, a pomimo tego uznawać wolność woli, z zastrzeżeniem, że wola ta na przebieg wypadków zewnętrznych wpływu nie ma.—1. Pochodzenie i odmiany deier-minizmu. Świadomość wolności woli (ob.) jest tak powszechną cechą ludzką, że D., jako zjawisko psychologiczne, wymaga przedewszystkiem psychologicznego wyjaśnienia, tembardziej, jeśli z historyi wiemy, że niektórzy niepospolici filozofowie, jak Spinoza i Leibniz, w kwestyi wolności woli ulegli mniemaniu, jakoby ona mogła być złudzeniem. Tak, jak choroby ciała częstokroć zależą od nadmiernego rozwoju jednego organu ze szkodą innych, tak samo i w zakresie psychologicznym jednostronny rozwój poznawania często pociąga za sobą lekceważenie woli, i nawet zaprzeczenie jej zupełne. Zaprzeczenie wolności woli jest w istocie zaprzeczeniem rzeczywistości samej woli, gdyż w pojęciu woli mieści się jej wolność i dla powszedniej świadomośoi wola nie wolna wcale żadną wolą nie jest. Trzy są główne źródła, prowadzące do trzech odmian D-u: 1) Najdawniejszy i do dnia dzisiejszego najwięcej rozpowszechniony D. jest D. teologiczny, pochodzący z jednostronnego rozwoju pojęcia Boga. Im więcej ktoś zacznie rozmyślać nad wszechwiedzą i wszechmocą Boga, tern mniej pozostawi miejsca dla indywidualnej wiedzy i mocy. Jeśli Bóg wszystko może, to może także zawsze kierować mojemi czynami nawet wbrew mojej woli. Od tej możności krok jeden do przypuszczenia, że istotnie wszystko, cokolwiek robię, jest tylko wynikiem woli boskiej, a w takim razie dla mojej osobistej woli nic nie pozostaje do czynienia. Moja wola byłaby zatem złudzeniem, odblaskiem wszechmocnej woli boskiej, ta zaś jedyną rzeczywistą wolą w świeoie. Do tegoż celu prowadzi i nadużycie pojęcia wszechwiedzy boskiej. Jeśli Bóg jest wszechwiedzący, to wie także, co ja zrobię, jeszcze nim zapadło moje własne postanowienie. Skoro zaś rezultat tego postanowienia z góry jest wiadomy, to moja wolność jest znowu złudzeniem, gdyż ja muszę postanowić zgodnie z przewidywaniem Opatrzności boskiej. Przy takiem rozumowaniu determinista zapomina, że Bóg mógłby również użyć swojej wszechmocy,aby nie krępować woli ludzkiej, i w takim wypadku jego wszechwiedza nie byłaby nawet naruszoną przez to, że nie obejmowałaby wypadków pozostawionych w zależności od woli ludzkiej. Wszechwiedza pozostaje wszechwiedzą, jeśli obejmuje wszystko, co jest, pomijając to, czego jeszcze nie* ma, a co dopiero ma nastąpić. Albo, jeśli uwzględnimy idealność czasu (ob.), możemy powiedzieć, że przyszłość dla Boga wcale nie istnieje, gdyż Bóg, jako istota doskonała, wcale nie potrzebuje zbierać doświadczeń, z których my tworzymy pojęcie czasu. 2. Po teologicznym następuje D. fizyczny, wynikający z nadużycia pojęcia przyczynowości i prawidłowości zjawisk w przyrodzie. Człowiek, pogrążony w badaniu zjawisk fizycznych i zachwycony ich jednostajnością, pozwalającą mu je przewidywać, dąży do rozszerzenia zakresu swoich badań ścisłych: zapominając o samym sobie i o świadomości swej wolnej woli, pragnie przepowiadać czyny ludzkie z równą ścisłością, jak zaćmienia księżyca, upatrując w nich działanie tych samych praw, które odkrył w zja wiekach martwej przyrody. Poszuk-je przyczyn działających na wolę ludzką i znajduje wpływy materyalue, zarówuo świata zewnętrznego, jak i samego organizmu ludzkiego. Z jednej strony klimat, otoczenie, społeczeństwo, oddziaływają na każdą jednostkę, i przy jednostronnem uwzględnieniu tych działań pewna szkoła historyków (np. Buckie, Draper, Taine) dochodzi do wniosku, że każdy wielki człowiek jest wynikiem drobnych oddziaływań otoczenia, w którem wyrósł, że każdy wielki naród zawdzięcza swą wielkość „sprzyjającym okolicznościom“, a nie energii swych obywateli. Oprócz tego D-u historycznego napotykamy jeszcze D. fizyologiczny, jako drugą odmianę D-u fizycznego. Fizyolodzy, pragnąc rozszerzyć ramy swej nauki, zbadawszy pewne własności organizmu, istotny wpływ mające na życie psychiczne, spo strzegłszy, że uszkodzenie mózgu może wywołać obłęd umysłu—śmiało przekraczają granice logicznie dozwolonych uogólnień i za prawdę naukową podają przypuszczenie, że wszystkie procesy psychiczne zależą od procesów fizjologicznych, że człowiek jest tem, do czego skłania go własny organizm. Wśród odmian takiego fizyologicznego D-u na wzmiankę zasługuje D., wynikający z freno-logii (ob.), według której zdolności psychiczne miałyby zależeć od kształtu czaszki. Wpływ zdro wia, odżywiania, temperamentu, budowy ciała na siłę i kierunek woli wydaje się wszechwładnym znowu innym fizyologom, tak, że człowiek zawsze to robi, według ich mniemania, do czego wszystkie te czynniki razem działające go skłaniają. Wszelki D. fizyczny polega na błędnem uogólnieniu: z tego, że Biły fizyczne mają czasami, a nawet często, wpływ na wolę wielu ludzi, wcale nie wynika, żeby ten wpływ był jedynym wpływem, działającym zawsze na wszystkioh ludzi. Nasze otoczenie i nasz organizm działają na nas i skłaniają

nas do pewnych postanowień, ale istrtną przyczyną każdego postanowienia mego jestem ja sam, czyli, innemi słowami, moja dusza (ob.), istniejąca tak dobrze, jak i wszystko, co ją otacza, i mogąca stawiać nieprzezwyciężony opór zewnętrznym działaniom, jak trafnie dowiódł Descartes (ob.), a za nim Kant (ob.).    3) Subtelniejszą odmianę D-u stanowi D.

psychologiczny, którego zwolennicy nazywają siebie jedynymi właściwymi deterministami w ścisłem znaczeniu tego wyrazu. D. ten powstał dopiero w nowszych czasach i pochodzi głównie od Leibniza. Zasadza on się na dążeniu psychologicznem do ustanowienia powszechnych praw, kierujących ruchami ducha, na wzór i podobieństwo praw fizycznych, określających ruchy materyi. Psycholog, pragnąc zbadać przyczyny aktów woli, zapomina o tern, że sam jest przyczyną swoich własnych czynów i przypisuje wszystkie decyzye woli motywom na wolę działającym. Każda decyzya zależy od pewnych motywów; jedne są silniejsze, drugie słabsze, i silniejsze przeważają. Leibniz porównywa d u-szę z wagą, na której szalach kolejno gromadzą się po obu stronach motywy za lub przeciwko pewnemu postanowieniu. Gdy już wszystkie motywy są wyczerpane, jedna szala przeważa dr u gą i następuje decyzya, wywołana (déterminée) przez motywy. Przy takiem rozumowaniu psycholog zapomina, że siła motywów dopiero po zapadnięciu deeyzyi się okazuje, więc twierdzenie, że silniejsze motywy przeważają, właściwie jest tautologią i znaczy tylko, że te motywy, które ja wybieram sobie jako decydujące, później wydają mi się silniejszemi. Ponieważ wśród motywów woli największą rolę grają cele działania, więc D. psychologiczny częstokroć przybiera formę D-u teleologicznego, czyli opierającego się na twierdzeniu zależności woli każdej jednostki od celu powszechnego dobra, od ideału, do którego ta jednostka dąży. Taki D. pomija znowu to, że ideał każdego człowieka zależy od jego własnej woli, i że ideał ten, jakkolwiek znaczny wpływ wywiera na wolę, nie zawsze bynajmniej przyświeca naszym decyzyom. Nie może on np. mieć nic wspólnego z wyborem między różnemi środkami dla popełnienia jakiegoś przestępstwa.—//. Hi-s tory a Determinizmu. Wszystkie tutaj wyszczególnione odmiany D-u znalazły swych przedstawicieli w historyi filozofii i były kolejno zwalczane przez największych myślicieli. Od Platona i Arystotelesa poczynając, prawie wszyscy znakomici filozofowie byli obrońcami wolności woli; w starożytności nawet materyalista Epikur wymownie występował przeciwko D-owi. Później Ojcowie kościoła; św. Justyn, św. Tertul-lian, św. Augustyn, św. Tomasz, umieli także pogodzić wolność woli ludzkiej z wszechmocą Boską. W nowszych czasach Descartes i Kant byli przeciwnikami D u, Hegel zaś usiłował pogodzić sprzeczności i połączyć D. z indeterminiz-mem. Z drugiej strony mamy długi szereg deter-ministów, poczynając od Parmenidesa (ob.), ucznia Xenofanesa, twórcy panteistycznej szko-

na

ły Eleatów, i Demokryta, ucznia Leukipposa, ojca greckiego atomizmu. Obaj oni uznawali konieczność n;eubłaganą i niezmienną wszystkiego, co się dzieje, zatem byli deterministami. Jednak dopiero Stoicy (ob.) oparli D. na pewnym systemacie argumentów, stale później przez deterministów używanych. Wśród nich na uwagę zasługują: 1) Argument oparty na logicznem prawie sprzeczności. Z dwóch zdań sprzecznych, tyczących się przyszłości, jedno musi być prawdziwem, więc to, co wyraża jedno z tych zdań, musi nastąpić, czyli jest z góry przeznaczonem. Np. jeśli zdanie „jutro umrę* jest prawdziwem, to data mojej śmierci jest ustanowiona. Ale prawo sprzeczności tyczy się rzeczywistości obecnej, nie zaś tego, co jeszcze nie jest rzeczy wistem. Więc dopiero, gdy jedna z dwóch możliwości istotnie nastąpi, wiemy, że zdanie przepowiadające ją było prawdziwem. Dziś wiem, że jutro będę zdrów, albo niezdrów, i jedno z tych dwóch zdań jest prawdziwem; jednak wcale stąd nie wynika, że koniecznie okaże się prawdziwem pierwsze, lub drugie. Logiczna konieczność wymaga tylko, żeby, jeśli jedno okaże się prawdziwem, drugie zostało uznane za fałszywe, wcale nie wymagając określenia z góry, które mianowicie jest prawdziwem. 2) Argument oparty na prawie przy czynowości. Wszystko co jest, ma przyczynę, więc i wola ma przyczynę, zatem istniejące przy czyny określają z góry decyzye woli. Błąd tego argumentu tkwi w pominięciu najważniejszej z przyczyn na wolę działających, świadomego ja, czyli duszy. 3) Argument oparty na celowości przyrody. Jeśli świat jako całość ma cel, to wszystko powinno do tego celu dążyć, zatem wo la jednostki nie może mu się sprzeciwiać. Jest to specyalne wyrażenie teleologicznego D-u, wyżej wyjaśnionego: argument cały upada, jeśli wolność woli uznamy za jeden z celów świata. 4) Uznanie wróżb, przepowiedni, którym wierzył cały świat starożytny, niezgodnem jest z wolnością woli. Argument ten upada, jeśli przypuścimy, że urzeczywistnienie proroctw może być dziełem woli boskiej, wywierającej w pewnych wypadkach swój wpływ na wolę ludzką, o ile jej współdziałanie jest potrzebnem dla spełnienia proroctwa, nie krępującej jednak tej ludzkiej woli w zwykłych okolicznościach. Z drugiej strony spełnienie wróżb nigdy pewnem nie jest, zaś prawdopodobieństwo ich może być oparte na znajomości pewnych przyczyn, silnie działających, choć wcale nie decydujących. 5) Ideał spokojnego mędrca, grający w filozofii Stoików ważną rolę, wymagał uznania konieczności tego, co się dzieje, inaczej mędrzec mógłby doznawać żalu i niepokoić się o przyszłość. Jednak ten ideał filozofa obojętnego został zastąpiony później przez ideał miłości chrześciańskiej, wymagającej czynów. Argumenty Stoików, jakkolwiek pozostały podstawą dla późniejszych deterministów, były w ich własnej filozofii osłabione przez to, że ich terminologia, nazywająca rezygna-cyę mędrca prawdziwą wolnością, zasłaniała nieco zasadniczy ich D., a ich etyka, zalecająca cnotę

nad wszystko, zbliżała się nawet do chrześciańskiej, z tą różnicą, że Chrystus nie zadawalniał się cnotą bierną, tylko żądał czynnej miłości bliźniego. Przez całe średnie wieki, pod wpływem Ojców kościoła i Arystotelesa, wolność woli była powszechnie uznaną. Dopiero w XVI-ym wieku wielki wpływ na powodzenie D u wywarł angielski pisarz, Hobbes (1588 — 1679). Według niego wszystkie czyny ludzkie są wywołane koniecznemi przyczynami, i jeśli wszystkie przyczyny pewnego skutku są dane, skutek musi nastąpić, niezależnie od nasze] woli. Przy namyśle nad jakiem ś postanowieniem kolejno działa nadzieja i obawa, skutkiem których następuje wybór, na pozór zależny od woli, istotnie określony przez siły, działające na wolę. Do podobnego wniosku dochodzi Locke (1632—1704). Twierdzi on, że wolność wcale nie tyczy się woli. Dopiero po zapadnięciu postanowienia woli zachodzi kwastya wolności wykonania tego postanowienia. Zadowolenie skłania wolę do pozostania w swym obecnym stanie, zaś niezadowolenie, przykrość, zmusza wolę do zmiany. Te niezadowolenia (uneasiness) ciągle działają na wolę która zawsze pragnie unikać bólu. Ostatni sąd o grożącem cierpieniu lub spodziewanej rozkoszy decyduje wolę. Doskonałość rozumowania, unikając sądów mylnych, prowadzi do jedynej możliwej wolności, polegającej na powodowaniu sięuajsłusz-niejszemi motywami.—Z większą daleko stanowczością potępiał wolność woli Spinoza (ob.). D. tego filozofa polegał na jego pojęciu Boga, obej- . mującem całą rzeczywistość. Każdy człowiek dla Spinozy był tylko objawem Boga, koniecznem ogniwem całości. Wolność woli w oczach Spinozy jest złudzeniem, polegającem na tem, że jesteśmy świat domi naszych czynów, a nie znamy ich przyczyn-To, co psychologicznie wydaje nam się postanowieniem, jest zarazem fizyologicznie koniecznym ruchem materyi naszego ciała. Pogląd i argumen-tacya Spinozy są przeciwległe filozofii Leibniza, która jednak także do D-u doprowadziła tego myśliciela. Konieczność moralna, cel świata, według Leibniza, wywiera wpływ decydujący indywidualną wolę, ale nie zniewala jej, tylko skłania (inclinât, non nécessitât). Formuła ta, wzięta od astrologów, miała pośredniczyć między D em a świadomością wolnej woli. Jednak Leibniz, im więcej rozwijał swe pojęcie Boga, tem więcej skłaniał się do zupełnego D u i doszedł nawet do tego, że w swej Teodycei nazwał duszę umysłowym automatem (un automate spirituel). Dusza, według Leibniza, działa w kierunku najmniejszego oporu. Pomimo tego, Leibniz pozostawia nazwę wolności o tyle, o ile żadnego czynu ludzkiego (ale też i żadnego faktu fizycznego) nie uważa za konieczny. Dla niego każda monada jest przyczyną swoich działań, chociaż wszystkie te działania są z góry ustanowione przez Boga.

W XVIII-em stuleciu D. najśmielszych obrońców miał w Anglii. Deista Anthony Collins (1676 — 1729) wydał w 1717 r. dzieło „A Philosophical Inquiry concerning Human Liberty“, w którem usiłuje dowieść, że wolność byłaby wielką niedoskonałością i że postęp świata wymaga działania konieczności, prowadzącej do celu, przez Boga ustanowionego. Jeszcze większe wrażenie wywarło kilkadziesiąt lat później dzieło wydane w 1754 ym r. „Freedom of the Will* (Wolność woli), którego autor amerykański, teolog kalwinista, Jonathan Edwards (1703—1758), głównie opiera się na prawie przyczynowości, aby przedstawić siłę motywów jako decydującą o kierunku naszej woli. Także przepowiednie liczne, zawarte w Biblii, służą mu za dowód, że czyny ludzkie, mające dopiero nastąpić, są już postanowione przez Boga. Również znakomity fizyk J ózef P rie stley (1733 —

1804), wyznawał krańcowy D. i prowadził głośną swego czasu polemikę z wyznawcą wolnej woli, Ryszardem Price (1723—1791). Priestley sądził, że nawet powszechna świadomość ludzka wskazuje zupełną zależność naszej woli od motywów, i że właśnie ta zależność usprawiedliwia karanie przestępstw, gdyż przeświadczenie o karze staje się silnym motywem, przeciwdziałającym skłonności do zbrodni. W krańcowości swego D-u dochodzi Priestley nawet do twierdzenia, że zbrodnie, po których następują wyrzuty sumienia, są dziełem Boga, posługującego się pozornym sprawcą, jako narzędziem. Wskutek tego Priestley twierdził, że kto istotę konieczności swych czynów pojął, ten nie czuje żalu za grzechy, ani wyrzutów sumienia. Godną uwagi jest okoliczność, że żaden z wymienionych tutaj trzech obrońców D u nie był filozofem, i że jednocześnie znakomici filozofowie, jak Reid (ob.), Wolff (ob), Samuel Clarke (ob.), bronili wolności woli. Nowy zwrót w polemice o D. datuje się od" Krytyki Praktycznego Rozumu Kanta (ob.), który ściśle odgraniczył D. zjawisk fizycznych od wolności postanowień moralnych. Zjawiska fizyczne, zachodzące w czasie i przestrzeni, których ideal-noś ci Kant dowiódł, nie mają tej rzeczywistości, co postanowienia moralne, i konieczność zjawisk fizycznych wcale nie krępuje wolności czynów moralnych D. panuje według Kanta jedynie w świecie zjawisk, który nie jest rzeczywistym. Natomiast w rzeczywistym świecie naszej świado mości posiadamy wolność, bez której obowiązek i odpowiedzialność byłyby pustemi słowami. Za Kantem poszli Fichte, Schelling, Hegel, Lo-tze: z małemi odmianami co do szczegółów argu-mentacyi godzili się oni w potępieniu D-u. Również jako przeciwnik D u wystąpił największy filozof francuski, Maine de Biran (ob.), który wywarł wpływ na całą szkołę Cous ma (ob.). Także w Anglii W. Hamilton (ob.) uważał wolność woli za najważniejszą zasadę swej filozofii. Pomimo tak licznych przeciwników, D, zawsze jeszcze znajduje przedstawicieli wśród materyalistów i pantei-stów. Nie wszystkich jednak pisarzy, występujących przeciwko wolności woli, można zaliczać do de-terministów, gdyż w całej polemice o D. bardzo często różnice zdań redukują się do różnic w używaniu i określaniu wyrazów. Tak np. Mili, występujący przeciwko wolności woli, sam jednak wcale deterministą nie jest, tylko zadaje sobie zbyteczną pracę dowodzenia tego, czemu żaden z powyżej przytoczonych obrońców wolności woli nie przeczy, mianowicie, że decyzye woli nie są pozbawione przyczyny. Rzeczywista różnica zdań zasadnicza wcale nie tyczy się granic przyczynowości, tylko pytania: czy ja, czy też cokolwiek poza mną istniejącego jest przyczyną moich postanowień? Jeśli ja, to w takim razie wola moja pozostaje wolną, pomimo wszelkich na nią działających motywów; jeśli nie ja, w takim razie wolność woli jest złudzeniem i porządek wszystkich przyszłych faktów jest z góry określony.—III. Argumenty współczesnego determinizmu. Wobec historycznego faktu, że wielcy myśliciele, jak Spinoza i Leibniz, byli deterministami, nie wystarczy powoływanie się na powagę również wielkich filozofów, jak św. T o-masz, Descartes, Kant, którzy uznawali wolność woli; tylko trzeba w psychologii liczyć się z D-em, jako poglądem, zasługującym na wyczerpującą krytykę i wyjaśnienie, tern bardziej, że ukazuje on nam pewną zasadniczą różnicę, zawsze istniejącą wśród ogółu ludzi. Dziś, jak tysiąc lat temu, istnieją ludzie, świadomi swej wolności, obok innych, którym ta wolność wydaje się złudzeniem i których życie upływa, kierowane nieubłaganemi koniecznościami. Nawet łatwo spostrzedz, że skłonność lub wstręt do D-u stanowi charakterystyczną cechę pewnych narodów. Np. Amerykanie, Francuzi, Polacy są przeważnie przeciwnikami D-u, podczas kiedy Anglicy, Niemcy, Rossyanie często bywają deterministami. Jeśli zwrócimy uwagę na zasadnicze różnice przekonań, pomijając zewnętrzne różnice w samem wyrażeniu przekonań, to spostrzeżemy, że chodzi w całej dyskussyi o to: czy przy danym stanie duszy jednej jednostki jedna tylko decyzya jest możliwa, i czy przyszłość cała dałaby się dokładnie przewidzieć przy doskonałej wiedzy teraźniejszości? Determiniści na oba te pytania odpowiadają twierdząco, indeterminiści—przecząco. Sprawdzenie doświadczalne jest niemożli-wem, dla tego, że nie posiadamy owej doskonałej wiedzy teraźniejszości, z której, według determini-stów, wynikałaby również doskonała znajomość całej przyszłości, i dla tego, że ten sam zupełnie stan duszy nigdy nie powraca: więc wykluczoną jest możliwość powzięcia decyzyi przeciwległej tej, która została za pierwszym razem powzięta. W nowszych czasach determiniści zyskali, prócz wszystkich wyżej przytoczonych, jeszcze dwa argumenty, zasługujące na odparcie. 1) Argument stałości cyfr statystycznych. Odkąd zaczęto ściśle badać zjawiska społeczne, sprawdzono pewną stałość ilości faktów, zależnych od woli ludzkiej, gdy brać pod uwagę wielkie ich liczby. Tak np. ilość małżeństw, samobójstw, przestępstw pozostaje mniej więcej równą w równych odstępach czasu na większych przestrzeniach. W tern determiniści widzą potwierdzenie mniemania, jakoby, możliwem było przepowiadanie przyszłych czynów ludzkich. Na to wyznawcy wolności woli odpowiadają, że przedewszystkiem liczby, określające czyny ludzkie, nigdy zupełnie równe nie bywają, i wskutek tego z zupełną ścisłością przepowiedziane być nie mogą. Powtóre, nawet jeśliby przy najściślejszem zbadaniu okazała się istotna stałość liczb statystycznych, to stałość ta odnosiłaby się do grup kollektywnych, więc nie pozwalałaby przepowiadać czynów pojedyńczych jednostek. Względna zaś sta łość liczb statystycznych łatwo daje się wytłóma-czyć tem, źe oprócz zmiennej i nieprzewidzianej woli ludzkiej działają na wypadki objęte temi liczbami stałe wpływy fizyczne. Działanie tych wpływów jest jednostajne, podczas kiedy w większych liczbach działanie indywidualnej woli, nie mające jednostajnego kierunku, wzajemnie się znosi. Wskutek tego, im większą jest jakaś statystyczna liczba, tem mniejszy ślad zawiera dowolności decyzyi indywidualnych. Tak samo tłómaczy się zależność liczb statystycznych jednych od drugich, np. ilości małżeństw od ilości zebranego zboża w pewnych krajach. Urodzaj wytwarza warunki umożliwiające spełnienie wdi pragnących się pobrać, wcale zaś nie wy twarz;;, samej woli małżeństwa. Nadużycie statystyki, jako argumentu na korzyść D-u, doprowadziło nawet pewną grupę popularnych pi-Barzy włoskich współczesnych (tak zwanych kryminologów, wśród których Lombroso najwięcej jest znanym), do ostatecznej konsekwencyi, mianowicie do powątpiewania o odpowiedzialności zbrodniarzy. Takie konsekwencye, sprzeczne z sumieniem całej ludzkości, rzucają cień na D., z którego wynikły, i służą raczej sprawie, przeciwko której są skierowane. 2) Argument zachowania energii. Określenie mechanicznego równoważnika ciepła i inne przemiany jednej formy energii na drugą bywają przez deterministów przytaczane na poparcie mniemania, źe i psychiczne siły mają swe równoważniki stałe, źe zatem wola ludzka nowych sił i nowej energii wytwarzać nie może. Jednak samo prawo zachowania energii dotychczas tylko dla fizycznych procesów jest dowiedzione, i rawet sprawdzenie go w zakresie procesów fizyologicznych graniczy z niemożliwością, gdyż nie możemy tak izolować żyjącej istoty, aby módz zmierzyć całą energię, którą ona rozporządza. Przyjmując nawet za pewnik zachowanie energii wewnątrz organizmów fizyologicznych, nie mielibyśmy żadnych środków stosowania tego prawa do faktów psychologicznych, gdyż psychologiczne działania właśnie tem się różnią od fizyologicznych, że usuwają się z pod wszelkich usiłowań ilościowego ich określenia. Wszelka mniemana miara sił psychicznych jest tylko miarą towarzyszących im fizyologicznych zjawisk. To też tak zwana siła motywów nie jest bynajmniej siłą podobną do sił fizycznych, które można mierzyć. Przed decyzyą woli nie mamy sposobu na sprawdzenie, który motyw jest silniejszy. Nawet porównanie siły motywów późniejsze jest urojone, gdyż zwykle po każdej stronie działa więcej niż jeden motyw i niepodobna objektywnie porównywać kilku współdziałających motywów. Stosowani pojęcia siły do takich przedmiotów, jak psychologiczne motywa, jest po prostu metaforą, i wszelkie wnioski, oparte na sile motywów, grzeszą dwuznacznością pojęcia siły: jako siły fizycznej, ulegającej mierze objektywnej, i jako siły psychicznej, ocenianej tylko subjektyw-nie. Uznanie wolności woli nie pociąga za sobą żadnego twierdzenia co do zmiany powszechnej sumy energii we wszechświecie. Wola dla osiągnięcia swoich celów mogłaby poprzestać na zmianie form energii bez zmiany ilości. Ale nawet gdyby każde postanowienie woli stanowiło nowy początek w szeregu zjawisk, wywoływało powiększenie lub zmniejszenie ogólnej sumy energii (czego większość wyznawców wolnej woli bynajmniej nie twierdzi), to i w takim razie jeszcze determiniści nie mieliby racyi skarżyć się na naruszenie praw przyrody przez wolność woli ludzkiej. Prawa przyrody tyczą się nieożywionej przyrody, świata materyalnego, naktórego badaniu polegają i mają zawsze charakter warunkowy: przy takich, a takich danych, takie następują skutki. Wprowadzenie nowych danych, choćby następowało bezustannie, wcale-by praw nie naruszało, tylko utrudniałoby nieco obliczenie ich działania. Ilość istot, przypisujących sobie wolność woli, w porównaniu z ilością atomów, ślepo ulegających prawom mechaniki, jest w zakresie znanej nam części wszechświata tak znikomo małą, że wszelkie obawy deterministów co do naruszenia porządku wszechświata przez garstkę wolnych duchów muszą wydać się płonnemi. Doświadczenie psychologiczne zaś uczy, że w kwestyi D-u wszystkie tutaj przytoczone argumenty, jakkolwiej namiętnie bronione lub odpierane, mniejszy wpływ mają na dysputu-jące jednostki, niż ich własne usposobienie, zdradzające wolność wyboru między dwoma przeciw-nemi przekonaniami, lub przynajmniej między dwoma odmiennemi sposobami używania wyrazów: wolność i konieczność. We współczesnej literaturze D. gra już znacznie mniejszą rolę, niż w XVIII i XVII-ym wieku, i żaden znakomitszy filozof XIX-go wieku nie oświadczył się za tak bezwzględnym D-em, jak Spinoza. Wpływ Kanta na tem polu, jak w wielu innych kwestyach filozofii, okazał się stanowczym.—//. Literatura. OD-ie bliższe szczegóły można znaleźć w dziełach przytoczonych w artykułach Psychologia i Wola. Oprócz tego poglądy współczesnych deterministów można poznać z dzieł następujących: Drobisch „Die moralische Statistik und Willensfreiheit“ (Lipsk 1867); J. H. Schölten „Der freie Wille“ (1874); Paul Róe „Die Illusion der Willensfreiheit“ (Berlin 1885); L. Dieffenbach „Der menschliche Wille und seine Grundlagen“ (Darmsztad 1886); Otto Lehmann „Das Problem der Willensfreiheit“ (Du-derstadt 1887); O. K. Notowitch „La liberté de la volonté'’ (Paryż 1888); P. I. Mach „Die Willensfreiheit der Menschen“ (Paderborn 1887). Przeciwko determinizmowi pisali: C. Si-gwart „Der Begriff des Willens und sein Verhältnis zur Ursache“ (Tubinga 1878); Secre-tan „Philosophie de la liberté, 2-me ed.“ (Lozanna 1872); I. H. Witte „Ueber die Freiheit des Willens, das sittliche Leben und seine Gesetze“ (Bonn 1882); P. Schwartzkopff „Die Freiheit des Willens als Grundlage der Sittlichkeit”

W. Lutosławski.

dla chłopców.

(Lipsk 1885); Gutberiet „Die Willensfreiheit und ihre Gegner“ (Munster 1893). W popularnej „Bibliothèque de philosophie Contemporaine“ dwa tomy są poświęcone tej samej kwestyi: „4. Fouillée „La liberté et le déterminisme* i Fon-se grive „Le libre arbitre*. Także w ogólnym podręczniku: P. Janet et G. Séailles „Histoire de la philosophie 2 me ed.“ (Paryż 1894) kwestyi D-u poświęcono osobny rozdział, bardzo jasno i przystępnie opracowany. Najjaśniejsze z elementarnych opracowań kwestyi D-u zawiera znakomity podręcznik: E, R a b i e r „Psychologie” (Paryż 1888; ouvrage couronné par l’Académie Française).

Dętko, ob. Daszko, oraz uzupełnienie, według nowszych badań pod wyrazem Dymitr Dętko.

Dethou Aleksander René, polityk francuski (* 19 kwietnia 1819 r. w Bléneau, dep. Yonne), dżetu wyznań, za prawem o rozwodach, za wygnaniem książąt krwi i przeciw gabinetowi Rouvier'a. Brał udział w kilku komissyach, jak to: oświaty początkowej, reformy podatkowej i t. d.; jest autorem projektu kredytu rolnego. D. wcześnie dał się poznać jako jeden z wyznawców doktryny Fourier’a. W Bléneau założył piekarnię kooperacyjną, która dawała jak najlepsze rezultaty. Nadto ufundował w tej gminie szkołę profesyonal-ną dla dziewcząt, a w Samt-Fargeau takąż szkołę

Hml,

Detmold, stolica księstwa Lippe, u podnóża wschodnich stoków Teutoburskiego Lasu, nad rzeką Werre (lewy dopływ Wezery), 9 600 m-ców (1890). D. położony malowniczo na pagórku, należy do liczby najprzyjemniejszych między małemi stolicami państewek niemieckich; szczególnie książę Paweł Aleksander czynił wiele około uporządkowania

JJ

ÜÄI

Milite

TM

ils

...

KM

.-i?

... MT,

,«8iBS

Y?

8g P

gpM

jE

;j

Mi

ir

pi

fi»?- -;

SS

£î|ïl

Ji

'iM 1U-7a !-W,

⁴.::: ■

«•■;: i

m*

s»? 1

®jS (Tî

&s

i upięknienia miasta, które pyszni się swerni spacerami i pięknemi ogrodami publicznemi. D. jest rezydencyą panującego księcia i siedliskiem naczelnych władz państwa, posiada sąd ziemiański, gimnazyum, progimnazyum realne, wyższą szkołę żeńską, instytut głuchoniemych, szkołę rzemieślniczą, seminaryum nauczycielskie, bibliotekę publiczną, (60 000 t., wiele starych druków), muzeum przyrodnicze, teatr, kościoły: katolicki, reformowany i luterański, dom poprawczy, szpital, fabryki guzików, tytoniu i etykiet. Zamek książęcy, w stylu renesansowym, pochodzi przeważnie z XVI w. i mieści cenny zbiór puharów, gobelinów i t. p. W południowej stronie miasta, tak zw. nowy pałac—z początków XVII w., przebudowany w 1850

58

HlS

Fig. 138. Detmold.

Bogaty właściciel ziemski, oddawał się z zamiłowaniem rolnictwu i sadownictwu i zgromadził kol-lekcyę rzadkich roślin w ogrodach swoich w Blé-neau i w Cannes. Wybrany w r. 1848 na mera w Bléneau, następnie (1850 r.) złożony z urzędu i po zamachu stanu więziony przez Napoleona, skazanym został po wyjściu z więzienia (1852 r.) na wygnanie z Francyi. Wrócił do kraju wskutek amnestyi r. 1859, po siedmioletnim pobycie w rozmaitych krajach Europy. Podczas wojny 1870 r. mianowany został pułkownikiem 5-go legionu dep.

Yonne D. 20 lutego 1876 r. obrany deputowanym z okręgu Joigny, zasiadł na ławach lewicy republikańskiej, gdzie zwalczał gabinet Broglie’go. Miejsce swoje w parlamencie utrzymał i przy następnych wyborach r. 1877, 1881, 1885 i 1889. Ra- 1 r., z pięknym ogrodem i wodotryskami. Tu urodził dykalista z przekonań, głosował za zniesieniem bu- ¹ się Freiligrath w 1810 r. i umarł Grabbe w 1836

Encvkl, Powsz niustr Zesz 20 T XV.

r. W południowo-zachodniej stronie miasta wznosi się Gro ten bürg, jeden z najwyższych szczytów Teutoburskiego Lasu (388 m.), a na nim kolosalny posąg Arminiusa (od podstawy do wierzchołka miecza 57 m.), odsłoniony w 1875 r., dzieło rzeźbiarza Ernesta von Bändel; z galeryi wspaniały widok na daleką okolicę. Miejscowość, gdzie dziś stoi D., zwała się za czasów Karola W-go Theot-malli, albo Th i at melle; tu, według domysłu wielu historyków, stoczoną została nieszczęsna dla Rzymian „bitwa Varusa”, jak również krwawa, chociaż niezdecydowana, bitwa między Karolem W. a Saksonami w 783 r. Prawo miejskie otrzymał

And. S.

blätter“.

nu właściwego, niedociąganie głosu do tonu danego, zwaue w mowie potocznej niedociąganiem nuty. D. jest najbardziej rozpowszechnioną wadą śpiewaków. Przyczyna jej spoczywa niekiedy w wadliwej organizacyi krtani i wogóle przyrządów głosowych; częściej w szczupłym obszarze skali głosowej, najczęściej jednak w złej metodzie śpiewu, mianowicie tej cząstki metody, która się zajmuje, tak zwanem technicznie „postawieniem głosu“. D-ą zowią niektórzy usposobienie śpiewaka do podwyższania tonu, wskutek złego słuchu, bądź też wadliwej nauki śpiewu. Chór śpiewający bez akompaniamentu (a capella), bardzo często spada z tej tonacyi, w której śpiewać zaczął, do niższej; są nawet wypadki, że spada o dwa, trzy, lub więcej tonów niżej. Ta wada również nosi nazwę detonacyi; że jednak owo spadanie odbywa się stopniowo, i— najczęściej jednocześnie we wszystkich głosach, przeto wcale nie razi ucha słuchacza.

D. w 1350 r.

Detmold Jan Herman, pisarz i polityk niemiecki (* 24 lipca 1807 r. w Hannowerze—f tamże 17 marca 1856 r.). Po odbyciu studyów prawnych w Getyndze i Heidelbergu osiadł jako adwokat w Hannowerze, gdzie w r. 1833 napisał pełne humoru i ostrej satyry dziełko p. t.; „ Anleitung zur Kunstkennerschaft“ (Hannower 1845, 2-ie wjd.). Obrany deputowanym z miasta Minden, bronił wszyst-kiemi siłami hannowerskiej ustawy konstytucyjnej, zawieszonej przez króla Ernesta Augusta, i ściągnął na siebie znaczną karę pieniężną (1843 r.). Wtedy z goryczą usunął się od spraw publicznych, ogłosiwszy słynną satyrę :    „ Randzeichnungen “

(Brunswik 1843). Konserwatysta z przekonań, nie ukrywał swej niechęci do ruchu rewolucyjnego 1848 r. i zwalczał powszechne prawo wyborcze. Wybrany z Osnabriicku (w maju 1848) na posła do zgromadzenia narodowego we Frankfurcie, zasiadał z początku w centrum obok Dahlmanna, Gagerna i innych; wkrótce jednak zerwał z tern stronnictwem i utworzył wraz z Radowitzem, Vinckem i inn. niewielką frakcyę, t. zw. skrajnej prawicy. Jako członek wydziału konstytucyjnego, był D. jednym z tych niesfornych deputowanych, którzy opierali się stanowczo projektowi konstytucyi i prawom zasadniczym. W owym czasie wydał on skierowany przeciwko parlamentowi frankfurckiemu pamflet p. t, „Thaten und Meinungen des Herrn Piepmeyer“ (Frankfurt 1849). W maju 1849 r., po ustąpieniu Gagerna, zawiadowca państwa (arc. Jan), powierzył D-owi utworzenie nowego gabinetu, w którym D. objął tekę sprawiedliwości, a niebawem i sprawy wewnętrzne. Była to rękawica, rzucona liberalnej większości zgromadzenia. D. 21 grudnia 1849 złożył D. swój urząd w ręce tymczasoweej komissyi centralnej Rzeszy, poczem wkrótce został mianowany posłem hannowerskim przy sejmie związkowym (Bundestag) Odwołany z Frankfurtu przez mimsteryum Münchhausena, wrócił w r. 1851 do Hannoweru. W latach 1835—1836 wydawał wraz z malarzem Osterwaldem „Hannoversche Kunst-

Hml.

Detonacja. Tą nazwą dawniejsi autorowie oznaczali huk, jaki powstaje przy gwałtownie odbywających się reakcyach chemicznych, wybuchach. Niekiedy wyraz ten był nawet używany na oznaczenie wybuchu z jego wszystkiemi szczegółami.

Detonacja (włos. sto nar e, franc, détonner), wyr. muz., oznacza ono: obniżanie, schodzenie z to •

A, Pol.

Detonator, jest to nabój, służący do wywołania wybuchu nitrogliceryny, dynamitu, lub innych materyałów wybuchających. Do sprowadzenia eks-plozyi dynamitu, nitrogliceryny, prochu pikryno-wego, jako D. służy rtęć piorunująca; przy stosowaniu wilgotnej bawełny strzelniczej D-em jest sucha bawełna strzelnicza, w innych znów razach mieszanina bawełny strzelniczej z nitrogliceryną. D. umieszcza się zwykle w walcu z cienkiej blachy mosiężnej, długim na 2 centymetry, a 5 do 6 milimetrów mającym w średnicy. W walcu tym osadzone są końce drutów, prowadzące do stosu elektrycznego, a przepuszczenie prądu galwanicznego sprowadza eksplozyę D-a, wstrząśnienie zaś to udziela się otaczającej substancyi wybuchowej.

Detritus, Rozpad, odpadki rozpadowe (patologia).

Detroit, największe i najważniejsze miasto w stanie Michigan, Unii Półnoono-Amerykańskiój, na granicy z Kanadą, od której oddziela je szeroka i głęboka rzeka D., łącząca jeziora Huron i St. Clair z jez. Erie; przedtem było stolicą stanu, dziś jest nią Lansing, położony w środku kraju. D. założone było w 1610 r. przez kupców francuskich, którzy prowadzili handel futrami,—w 1619 przybyli osadnicy z Plymouthu i wioska wzrastała powoli, ale częstokroć była niepokojona przez wrogie plemiona Indyan. Dla ochrony mieszkańców, rząd francuski, do którego kraj ten i Kanada należały, wzniósł twierdzę Pontchartrain. — Po ukończeniu walk z Indyanami Francuzi ustąpili D. Anglikom, od których w pokoju Wersalskim przeszło do Stanów Zjednoczonych.—Zrazu była to osada nieznaczna, chociaż dogodnie w przesmyku między dwoma wiel-kiemi jeziorami i nad wielką żeglowną rzeką położona; na początku tego wieku liczyła tylko 1 500 m-ców;—w 1805 r. po wielkim pożarze, który ją zniszczył do szczętu, liczba ta spadła do kilkuset— w 1830 roku ludność wynosiła zaledwie 2 200 głów;—dopiero, gdy żegluga parowa rozwinęła się na jeziorach i rzece, a drogi żelazne na lądzie— znaczenie miasta i jego położenie wysunęły się na plan bliższy i odtąd D. rośnie szybko w lud-

And S.

And. S.

And. S.

And- S.

S. S.

ność i dobrobyt. W 1870 roku liczy już 80 000, w 1880 roku 110 000, w 1887 roku 173 000, w 1890 roku 206 000—a obecnie do 240 000 m-ców, w tem 10% Niemców. —Ulice są proste-

1    szerokie, lecz liczba domów drewnianych jest jeszcze stosunkowo dość znaczna.—Gmachów wybitnych niema; godne są jednak uwagi olbrzymie zabudowania urzędu celnego ze składami towarów, równie jak dworce dróg żelaznych, których D. jest ogniskiem bardzo ważnem;—dalej ratusz i halle targowe na Polu Marsowem, okazały gmach opery, wielki kościół katedralny katolicki, więzienie i gmach izby handlowej. D. jest siedzibą biskupa katolickiego, posiada około 140 świątyń różuych wyznań, 92 szkoły wszelkiego rodzaju (1887), bibliotekę publiczną (100 000 t.), bank Miohiganu, 4 domy sierot,

2    domy podrzutków, szpital dla obłąkanych, kilka

kas oszczędności, wielkie wodociągi, oświetlenie elektryczne i t. p. W 1887 r. wychodziło tu 8 pism codziennych i kilkanaście peryodyoznych. Handel, jaki ludność prowadzi z Kanadą, Pensylwanią i N. Jorkiem, jest bardzo znaczny; głównemi artykułami są: skóry, wełna, mięso, zboże i drzewo; przystań obszerna i dogodna; własnych statków w r. 1889 posiadało miasto 281, objętości 127 430 tonn, w tej liczbie 119 parowych,—a roczny obrót handlowy dosięgał 125 mil. doi.—Przemysł nie bez znaczenia, fabryki są niewielkie, ale liczne; w r. 1880 było ich 919, z produkcyą roczną 30 mil. doi ; do najważniejszych należą: warsztaty do budowy statków, browary, fabryki machin, wagouów i lokomo tyw, odlewnie żelaza i fabryki tytoniu. W okolicy kopalnie miedzi.    And s-

Dettelbach, miasto w bawarskiej prowincyi Dolnej Frankonii, okręgu Kitzingen, na prawym brzegu Menu, 260 m. nad p. m , niedaleko linii drogi żelaznej Wiirzburg-Norymberga; piękny ratusz gotycki, klasztor żeński z zakładem wychowawczym, klasztor franciszkanów z kościołem Panny Maryi, do którego odbywsją się pobożne pielgrzymki; łomy kamienia, winnice („Dettelbacher“); 2 500 m-ców. Prawo miejskie nadane w 1484 r.

Dettingen, 1). D wioska w bawarskiej prowincyi, Dolnej Frankonii, okręgu Alzenau, na prawym brzegu Menu, o 2 mile poniżej Aschaffenburga, pamiętna zwycięstwem, jakie 27 cztrwca 1743 r. odniosło wojsko „pragmatyczne“, dowodzone przez króla angielskiego, Jerzego II, i liczące 42 000 żołnierza, nad równie silnymi Francuzami pod marszałkiem, księciem de Noailles (Steiner »Beschreibung der Schlacht von D.“ Darmstadt 1834). —2). D. fabryczna osada w Wirtemberskim okręgu Szwarc-waldu, w malowniczej dolinie rzeki Erms, która spływa z północnych stoków wyniosłości Rauhe Alb; wielka papiernia, przędzalnie i tkalnie; uprawa owoców i wina; 3 500 m ców.

Detva, Djetwa, mad. G y et va, miasto w węgierskim komitacie ZwoleńBkim (Sohl), w górzystej okolicy, nad Slatiną, dopływem Granu, i przy drodze żelaznej Zwoleń (Neusohl)-Miskolcz, 413 m. nad p. m., 6 096 m-ców, prawie wyłączuie Słowaków. — Jest tu obszerny kościół katolicki. — Ludność trudni się hodowlą zwierząt domowych i prowadzi rozległy handel bydłem rogatem. — Pomimo wielkiego ucisku ze strony Madiarów, zachowała ona temperament narodowy i jest dotąd wyrazem prawdziwej piękności i siły. Mężczyźni zwłaszcza odznaczają się wzrostem, dosięgającym nie-kitdy 2 metrów,—są dzielnej postawy i muskuły mają jakby z żelaza wykute; oczy ich czarne, błyszczące, na obliczu wyraz odwagi i zuchwalstwa; włosy ciemne, długie, splatają na przedzie w cztery warkocze, które stanowią największą ich chlubę. Noszą koszulę konopianą, z szerokiemi, otwartemi rękawami, krótkie Bzerokie spodnie, szeroki pas, nabijany mosiężnemi guzikami; na nogach kierpcie, obwiązane rzemykiem; na głowie płaski kapelusz, oblamowany skórą i ozdobiony czterema wstążkami. — Na koszulę zarzucają latem spencer, zimą —kożuszek. — Są nieustraszeni, wytrwali i mężni; z nich też Maciej Korwin rekrutował drużynę łowiecką i uzupełniał swój »pułk czarny" (legio nigra)—(Podług »Ottuv Slovnik naucny“).

Deuben, przemysłowa osada w królestwie Baskiem, o 1% m. na południo-zachód od Drezna, przy drodze żelaznej Drezno-Chemnitz, nad rz. Weisse-ritz, w malowniczej dolinie; fabryki aksamitu, garbarnie, fabryki szkła wodnego, bzmerglu, machin i narzędzi rolniczych, cegielnie, farbiarnie; 6 864m-ców (1890) ; w okolicy kopalnie węgla kamiennego.

Deubler Konrad, filozof niemiecki (* 25 listopada 1814 r. w Goisern w pobliżu Ischlu w Górnej Austryi—f 31 marca 1884 r.). Myśliciel samouczek, filozofem chłopskim zwany. Prosty chłop, przez czytanie dzieł naukowych, a zwłaszcza filozoficznych, rozwinął się samodzielnie; jako właściciel gospody na Wartburgu pod Goisern, odwiedzanym bywał często przez ciekawych, a nawet uczonych i literatów, którzy w dysputowaniu z nim znajdowali rozrywkę i przyjemność. Posiadał dar słowa i umysł niezwykły, a jako zapalony wielbiciel niektórych współczesnych mu wybitniejszych myślicieli, zawiązywał z nimi często stosunki listowne, jak np. z Feuerbachem i Straussem. — Porówn. Dodel-Port »Konrad Deubler. Tagebücher, Biographie und Briefwechsel des oberösterreichischen Bauernphilosophen“ (Lipsk 1886 2 części); Faust. „Ein Bauernphilosoph“ (Monachium 1894).

Deukalion, według greckich mitów syn Prometeusza i Klimeny, władzca tessalskiej krainy Ftyi, małżonek Pyrrhy, córki Epimeteusza i Pandory, praojciec Hellenów. Z nazwiskiem jego wiąże się wspólne wielu ludom podanie o potopie, w którym cały ówczesny ród ludzki zaginął. Gdy Zeus, gniewem uniesiony na występnych ludzi „śpiżowego“ wieku, zgładzić ich postanowił, uszedł zagłady jedynie bogobojny D. z małżonką. Zbudował on, za radą bogów, albo ojca swego, Prometeusza, arkę, w której przez dziewięć dni i dziewięć nocy po spienionych falach pływał, aż wreszcie przybił do lądu na górze Parnasie, a według innych podań na Athos, albo nawet na Etnie, i Zeusowi za ocalenie dziękczynną ofiarę złożył. Za sprawą Zeusa udzieliła mu wtedy wyrocznia Temidy w Delfach na zapytanie: jakim sposobem

S. Dri.

And. S.

mógłby nowy ród ludzki powstać? odpowiedź, ażeby oboje kości wielkiej macierzy w tył poza siebie rzucali. D. domyślił się znaczenia wyroczni, że owemi kośćmi są to kamienie z łona ziemi wyrosłe. Zastosowali się niebawem oboje do rozkazu wyroczni, a z kamieni ciskanych przez D. powstali mężczyźni, kobiety zaś z tych, które Pyr-rha rzucała. Nowe pokolenie ludzi, z kamieni powstałe, zwało się Lelegami. O ile zgodnemi są podania co do krainy, w której D. przed potopem zamieszkiwał, o tyle różnią się co do jego późniejszej siedziby. Pierwotnem więc siedliskiem D-a była okolica Dodony w Epirze, atoli przedniejsze krainy środkowej i północnej Grecyi, a więc Lo-kryda, Focydą, Beocya, Attyka, przedewszystkiem zaś Tessalia, rościły sobie pretensyę, że w nich właśnie po straszliwym wylewie wód D. osiadł. W nowej zaś siedzibie spłodził D. synów: Hellena, Amfiktyona i córkę, P;rotogeneję, a podług Hezyoda, jedną jeszcze córkę, Pandorę, która z Zeusem miała syna Graj ko sa. Od Graj-kosa otóż przybrał lud Greków swą nazwę pierwotną Graj koi, a dopiero w późniejszych czasach przezwali się oni Hellenami od Hellena, którego inne podania również synem Zeusa mienią. Głęboko religijne poczucie i wysokie powołanie greckiego szczepu przebijają się wyraźnie w tym genealogicznym systemie. Jako historyczne jądro mitycznych opowieści o D-e uważać należy przesiedlenie jednego rodu z epirockiej doliny Dodony, przez górskie pasmo Otrys w Tessalii, na żyzne doliny tessalskie, skutkiem wielkiej, w szczegółach nieznanej, powodzi, w krainie Epiru. Dalsze wędrówki i przemiany mityczne wskazują D-a jako praojca całego helleńskiego narodu. Odrębność swą i przewagę nad sąsiedniemi ludami umieli wyrazić Grecy w barwnym, głęboko pomyślanym, obrazie, wywodząc początki rodu swego od jedynego człowieka, który uszedł ogólnego zniszczenia, jako ulubieniec bogów i rodzic wszelkiej cywilizacyi. D. bowiem jest synem Prometeusza, wielkiego dobroczyńcy ludzkości, który ją ogniem z niebios wykradzionym obdarzył i wyuczył kunsztu przeróżnego (ob. tragedyę .Prometeusz“ Eschilosa); lecz w przeciwieństwie do zuchwałego ojca bogobojnym jest, poucza młode pokolenie, jak ma czcić bogów, wystawia im świątynie i zakłada wyrocznie, buduje pierwsze miasta, funduje władzę królewską na greckiej ziemi. Wszakże jeżeli jasnem w ogólnych zarysach przedstawia się znaczenie legend mitycznych o D-e, większe trudności napotyka kwestya co do etymologicznego wytłómaczenia nazwiska jego. Jedni widzą w niem nazwę drugiego Noego, uosobienie i potopu, i cywilizacyi, ponownie się z nie go wyłaniającej, szczególnie zaś kultury winogra-du (deôxoç = zó yXoxó, słodycz, wino), a w nazwisku małżonki D-a widzą symboliczne oznaczenie urodzajnych, z najpiękniejszej pszenicy (Pyrrha= rcopóę, pszenica) słynących łanów u stóp góry Otrys. Inni znowu upatrują w części wyrazu D. pokrewieństwo jakieś z Zeusem, lecz nie baczą przytem na brak zupełny związku z podaniami o potopie, którego w tej nazwie koniecznie Bzukaó

wypada. Stąd najprawdopodobniejszem jest nazwisko D. wywodzić od greckiego czasownika 8eów=wilżę, moczę. D. jest wtedy z wszelką słusznością personiflkacyą wody, tak, jak Pyrrha (rcoppóę= żółto-czerwony, rydzawy) oznacza i uosabia ziemię czerwoną. Ze związku wody z ziemią czerwoną powstają Hellenowie, prąd wody zapłodnił dziewiczą ziemię, która odtąd staje się żywicielką helleńskich szczepów, wywodzących pochodzenie swe z żyznej, zalanej niegdyś ogromnemi wodami, krainy teBsalskiej, z nad brzegów wartkiej, z góry OtryB tryskającej, rzeki Enipeus, gdzie przed wiekami leżało istotnie miasto zwane Pyrrha.

Deûle, rzeka w północnej Francyi, ma źródła w departamencie Pas de Calais, niedaleko wioski Suchez, na północ od Arrasu, płynie ku wschodowi, mija Lille i pod miasteczkiem Deulemont wpada z lewej strony do rzeki Lys, a z nią razem do Skaldy. — Długość 85 k. m., spadek ogólny nieznaczny; większa część biegu skanalizowana.

Deulino, lub też Dy w il in o, wieś w gub. Moskiewskiej, w powiecie Dmitrowskim, o 10 mil od Moskwy, o pół mili od Troicko-Siergiewskiej Ławry, pamiętna nazwanym od niej Traktatem De u-lińskim, zawartym na lat 14 i pół d. 11 grudnia 1618 r. między Rossy ą a Polską. Według brzmienia tego traktatu, królewicz Władysław (IV) zrzekł się swych pretensyj do tronu moskiewskiego; rzeczpospolita obowiązywała się wydać w zamian ze swoich jeńców, metropolitę Filareta, ojca Michała Fiedorowicza, Szeina i innych, a Car ze swojej strony ustępowa! jej Smoleńsk, Białą, Dorohobuż, Rosław, Czernihów, Monastyrzyszcze, Muromsk, Poczapow, Starodub, Popową górę, Nowgorod Siewierski, Trubczewsk, Siebież, Sierpiejsk, Newel, Krasne, Toropiec i Wieliź z powiatami, z których Rzeczpospolita zrobiła udzielne księstwo dla królewicza. Wymiana jeńców przeciąguęła się aż do 11 czerwca 1619 r. Traktat ten był nader uciążliwym dla Rossyan, którzy nań przystali dla tego tylko, że nie mogli już dłużej wojny prowadzić z powodzeniem i że chcieli zgromadzić odpowiednie siły i środki do szukania odwetu. Jakoż trwały między sąsiadami ciągłe zatargi, to o niewłaściwe tytułowanie Michała Fiedorowicza, to o przyswajanie przez Władysława tytułu carskiego, aż wreszcie w r. 1632 nowa wojna wybuchła. Szczegóły, tak o wymianie jeńców, jak i o wspomnianych zatargach i różnych pertraktaeyach znajdują się między in. w „Szkicach historycznych“ Adama Darowskiego. *

Deus Nogueira Ramos Jan de (* 1830 w Sâo Bartolomeu de Messines), poeta portugalski. Studyował prawo w Coimbrze, potem był czas jakiś adwokatem w Beja, gdzie założył i wydawał dziennik „O Bejense“ ; od r. 1868 mieszka w Lizbonie jako poseł, reprezentujący swoje miasto rodzinne. D. należy do wybitniejszych współczesnych poetów portugalskich. Jego liryki odzna-ją się nastrojem wysoce narodowym, gorącą uczuciowością i harmonijnością dykcyi. Wyszły one p. t. : .Fiores do campo“ (Lizbona, 1870), .Ramo de flores“ (Porto, 1870) i .Folhas soltas“ (t-że,

Hml

S. K.

1876). Portugalczycy upatrują w nim twórcę nowego kierunku poezyi narodowej.

Deusdedit (święty), 70-ty papież, zwany także Adeodatem I. Rzymianin z urodzenia, został wyświęcony na papieża 19 paźdz. 615 r. (według innych źródeł 13 listopada); zmarł 3 grudnia 618 r. Pamięć jego jest obchodzona przez kościół katolicki d. 8 listopada. D. był pierwszym papieżem, którego bulle posiadały pieczęcie z ołowiu.

Deus ex machina (bóg z machiny) wyrażenie łacińskie, często używane w sensie ironicznym, a oznaczające niespodziane i nienaturalne rozwiązanie akcyi w dramacie, lub w powieści, lub wypadków w życiu potocznem. Pochodzi ono stąd, że w teatrze starożytnym nieraz takie szczęśliwe rozwiązanie sprowadzali zjawiający się nagie na scenie, przy pomocy odpowiedniego mechanizmu, bogowie, jak np. Herakles w Filoktecie, Dyana w Ifigenii i t. p. W utworach nowożytnych zamiast takich bóstw mechanicznych nieraz występują jacyś bogaci wujaszkowie amerykańscy, znalezione skarby lub dokumenta, wielki los wygrany na loteryi i t. p., jednem słowem, jakiś wypadek, nie wynikający z naturalnego, logioznego przebiegu akcyi, lecz występujący na zawołanie dla pomyślnego zakończenia sprawy.    *

Deussen Paweł, współczesny filozof niemiecki i oryentalista, (* 7 stycznia 1845 w Oberdreis w obwodzie Neuwied). D. studyował filozofię w Bonn, Tubindze i w Berlinie. Obecnie jest profesorem filozofii w uniwersytecie w Kiel. Zwolennik Schopenhauera, którego systemat filozoficzny przyjął za osnowę do swojej metafizyki. Więcej niż tą metafizyką przysłużył się D. literaturze filozoficznej dziełami o filozofii indyjskiej. D. jest autorem następujących dzieł: „Commentatio de Platonis sophistae compositione et doctriua” (Bonn 1869); „Die Elemente der Metaphysik“ (Akwisgram 1877, 2 wyd. Lipsk 1890); „Das System der Vedanta“ (Lipsk 1883); „Die Sütras des Vedänta“ (Lipsk 1884, tłómaczenie z Sanskrytu); „Der Kategorische Imperativ“ (Kiel 1891).    s s-

Dsut (duyt), dawniejsza moneta zdawkowa hol-lenderska, bita z miedzi; gulden hollenderski dzielił się na 20 stuivers po 16 fenigów (penningen), a D. obejmował 2 fenigi, był zatem 7₈ stuivera. Dla Indyj W sehodnich bito je także z ołowiu. — W Austryi, według umowy monetarnej z 24 stycz nia 1857, zawartej z państwami niemieokiemi, D. oznaczał 7ioo guldena austryackiego, a 5 D. równało się 1 groszowi srebnemu (Silbergroschen).

Deuteragonistes, (drugi aktor) w Grecyi starożytnej nazywano tak aktora, kłóry w przedstawieniach dramatycznych grał role drugorzędne, gdy występujący w pierwszorzędnych zwał się protagonistes, w trzeciorzędnych zaś—trita-gonistes.    *

Dsuteralog, to samo Deuteragonistes.

Deiiterokanoniczn9 księgi Starego Testamentu. Tak się nazywają te księgi, które nie były umieszczone w starożytnej biblii hebrajskiej, lecz dopiero wprowadzone zostały do Septanty, a z niej przeszły i do Vulgaty. Są to księgi

Machabeuszów, Ekklezyastyk, Księgi Mądrości, Tobiasza, Barucha z listem do Jeremiasza, jako też niektóre ustępy w Prorootwie Daniela oraz w księdze Estery.    *

Deuteronomioü (po grec, drugie prawo). Tak nazwali greccy tłómacze piątą księgę Mojżesza, z tego względu, że główna część jej (roz. XII—XXVI) obejmuje tekst prawny, a jest, rzec można, dru-giem (nowem) wydaniem praw, już w poprzednich księgach zawartych. Resztę jej treści stanowią dwa przemówienia Mojżesza, przypominające Izraelitom dobrodziejstwa, wyświadczone im przez Jehowę, i nakłaniające ich do posłuszeństwa (I—XI), oraz podobneź jego przemówienia o nagrodach i karach boskich (XXVII—XXX); dalej: wyznaczenie Jozuego na następcę, pieśń Mojżesza przepowiadająca skażenie religijne przyszłyoh czasów, niewolę, jako karę za nie, i zmiłowanie boskie, które po niej nastąpi; druga pieśń, zwana błogosławieństwem Mojżesza, a przepowiadająca przyszłe losy różnych pokoleń; wreszcie zgon prawodawcy i pochwała (XXXI—XXXIV). Księga Deutoronomion ma niezmiernie ważne znaczenie, tak ze względu na zawarte w niej idee dogmatyczne, jak i na prawodawstwo Izraelitów.    *

Deutercplasma, ob. Protoplasma. Deuteroskopia (z greek, drugie widzenie, drugi wzrok). Jest to nazwa, dotycząca wierzenia, że dusza może ukazywać się osobno od ciała, tak, iż ktoś może albo sam być widzianym naraz w dwóch miejscach, albo też widzieć drugą własną osobę. Zwłaszcza w Szkocyi i w Anglii północnej wierzenie to jest bardzo rozpowszechnione pod nazwą Second sight; utrzymują tam, że są ludzie, którzy okiem ducha mogą przenikać przyszłość, osobliwie zaś przewidywać śmierć swoich znajomych, oglądająo tym drugim wzrokiem, czy to ich pogrzeb, czy ich samych w kościele. W Niemczech także utrzymuje się to wierzenie i ma nazwę das zweite Gesicht. We Francyi, a szczególniej w Wandei, wierzą, że kto wkrótCB ma umrzeć, może widzieć swój własny pogrzeb, lub karawan dla siebie przeznaczony, albo też łódkę z trumną i z wioślarzem, wywołującym jego imię. Możliwość psychologiczna D-i tkwi w anormalnej, chorobliwej, nieraz dziedzicznej wyobraźni, podnoszącej się aż do hallucynacyi. — Porówn.: Johnson „Journey to the western Tales of Scotland“ (Londyn 1775); G. C. Horsi „Deuteroskopia“ (Frankfurt 1830); Walter Scott „Letters on demonology and witchkraft“; Carus „Vorlesungen über Psychologię * (Lipsk 1854); Mayer „Die Sinnestäuschungen“ (Wiedeń 1869); Du Prel „Das zweite Gesicht“ (Wrocław 1882).    *

Deutinger Marcin, filozof niemiecki (* 1815 r. w okolicy Langenpreising w Bawaryi—f 1864 w miejscowości kąpielowej Pfäfers). Studya filozoficzne i teologiczne odbywał w Monachium, gdzie był słuchaczem Görresa, Sehellinga i Baadera. Wyświęcony na księdza (1837), został docentem filozofii w liceum we Freising (1841), mianowany następnie (1846) profesorem filozofii uniwersytetu monachijskiego, wkrótce potem pozbawiony pro-

s. s

Dr A. P.

Deutzia Thbg. Rodzaj krzewów japońskich, należących do rodziny Łomikamieniowatych (iSaxifragaceae); gałęzie jej, zarówno jak i przeciwległe liście, okryte są szorstkiemi włoskami kształtu gwiazdowatego. Kwiaty zebrane w pęczki; każdy składa się z dzwonkowatego pięciowrębue-go kielicha, z 5 białych płatków, dziesięciu pręcików, o białych, spłaszczonych niciach, i z zawiązka 3—4- komorowego ze znamieniem stożkowatem. Owoc—torebka skórzasta, wielonasienna. Są to rośliny ozdobne, bardzo rozpowszechnione w Europie. W ogrodach spotyka się zwłaszcza: D. cre< nata Lieb, i Zucc., dosięgająca 2 metrów wysokości; 2 jej odmiany są znane: o kwiatach pełnych białych (flore albo pleno), oraz o takichże, z zewnętrznej strony różowych (flore rubropleno), kwitnie w lipcu. D. gracilis Lieb, et Zucc., wysoka na 60 cm. Kwiaty ma w gronach gęstych, umieszczonych na końcach gałązek. Łatwo daje się pędzić i już w lutym lub marcu można mieć obfite kwiaty. W gruncie hodować można oba gatunki na stanowiskach słonecznych, tworząc z nich niewielkie

W. M. K.

fessury wraz z Döllingerem, Lasaulx’em i innymi, przeniesionym został do Döllingen, a w r. 1852 zamieszkał, jako emeryt, w Monachium, gdzie przebywał niemal do końca życia. W dziele swojem zasadniczem: „Grundlinien einer positiven Philosophie, als vorläufiger Versuch einer Zurückführung aller Theile der Philosophie auf christliche Prin-cipien“, wydanem w Regensburgu w latach 1843— 49 w siedmiu tomach, D. kolejno przedstawia: Propedeutykę studyów filozoficznych, Naukę o duszy, Naukę o myśleniu, Zakres sztuki wogóle, Estetykę w szczególności, Zakres poezyi i Etykę. W dziele powyższem, jak i w innych, mniejszych, pracach i rozprawach, usiłuje D. pogodzić wiedzę z wiarą. Przejąwszy się teozofią Baadera i wierząc w duchową odrębność natury ludzkiej, D. przedsięwziął ogólne usystematyzowanie myśli Baadera i rozwinął je udatoie w jedną całość. Całość ta, albo raczej systemat filozoficzny D-ra, przedstawia Ideę zasadniczą, która w myśleniu osiąga prawdę, w sztuce piękno, a w czynach ludzkich, dążących do celu idealnego, dobro. Z innych prac D-ra ważniejszem; są: „Geschichte der griechischen Philosophie“ (Regensburg 1852— 3, 2 tomy), oraz wydana po jego śmierci przez Wawrzyńca KaBtnera: „Ueber den gegenwärtigen Zustand der deutschen Philosophie“ (Regensburg 1866).—Porów. Oischinger „Würdigung der positiven Philosophie Deutingers“ (1853); L. Kästner „M. Deutin-gers Leben und Schriften“ (Monachium 1875); G. Neudecker „ Studien zur Geschichte der deutschen Aestethik* (Würzburg 1875); tegoż „Der Philos. D. und ultramontane Sophistik“ (tamże 1877).

Deutsoh Emanuel Oskar, oryentalista, pochodzenia izraelskiego (* 1829 w N ssie — f 1872 w Aleksandryi). Wcześnie nabywszy znajomość literatury hebrajskiej i chaldejskiej, uzupełnił swe studya w Berlinie, a w r. 1853 udał się do Londynu, gdzie w r. 1855 dostał posadę przy Muzeum brytańskiem. Tam wkrótce wielki rozgłos pozyskał, wielce się przyczyniwszy swemi pracami do postępu studyów semickich. Do zakresu tego należą przedewszystkiem rozprawy jego o Talmudzie (niemieckie opracowanie, edycya 3, Berlin 1880 r.), i o Islamie w „Quarterty Review“, a także artykuły o Targum i o samarytańskim Pentateuchu w Leksykonie biblijnym Smitha; dalej „Egypt an-cient and moderne“; „Hermes Trismegistes“; „Ju-deo-arabic metaphysic“; „Semitic paleography, cul-tur and languages" i in. Po zgonie jego ogłoszono „The literary remains of the late Emanuel D.“ z życiorysem (Londyn 1874).    *

Deutsch - Altenburg, ob. Alten bürg.

Deutsch-Brod, ob. Bród.

Deutsch -Bleiberg ob. Bleiberg.

Deutsch-Eylau, ob. Iława,

Deutsch-Kreutz, mad. Nemet - Keresztur, miasteczko w węgierskim komitacie Szoprońskim, (Oedenburg), posiada zdrój szczawy alkalicznej, zwany źródłem Rudolfa, używany wyłącznie do picia, bardzo smaczny; niemal cała ilość wody mineralnej idzie na eksport. — Miasto liczy przeszło 3 000 m-ców, z których ⁹/io Niemców.

Deutsch-Krone, ob. Wałcz.

Deutsch - Landsberg, ob. Landsberg. Deutsch-Liptsch, ob. Lupka.

Deutsch-Prona, Nemet Prona, ob. Prawno. Deutsch - Wartenberg, ob. Wartenberg. Deutschendorf, ob. Poprad.

Deutz, przedtem samodzielne miasto w pruskiej prowincyi Nadreńskiej, na prawym brzegu Renu, rozkazem królewskim z d. 20 lutego 1888 r. wcielone od d. 1 kwietnia t. r. do Kolonii, której odtąd stanowi część integralną, i z którą połączone jest dwoma mostami: jednym, na łyżwach, i drugim, stałym, kratowym, pod kolej żelazną. — Za czasów rzymskich było toDivitio, albo Castrum Divi-tense, w którem Konstantyn W. zbudował most kamienny na potężnych filarach, obwarowany następnie przez Karola W-go, a zburzony około r. 950 przez arcybiskupa Brunona I. — D. należało do arcybiskupów kolońśkich i było przedmiotem zatargów między nimi a cesarskiem miastem Kolonią. W wojnie trzydziestoletniej zajmowały je kolejno wojska szwedzkie i cesarskie. W roku 1816 zostało ufortyfikowane i następnie weszło w skład fortów obronnych, otaczających Kolonię. — Mieszkańców liczy do 20 000 — w ⁴/₅ katolików, posiada dworzec drogi żelaznej prawego brzegu Renu, starożytny kościół z relikwiami św. Heriberta r (dawne opactwo benedyktyńskie), kościół ewang. S-go Jana; fabryki machin, lokomotyw i wagonów; fabryki bieli cynkowej, cygar, ram; warsztaty artyleryi i t. p. — Por. Bonę „Das römische Kastell in D.“ (Kolonia 1880).    And s-

Deutzia Thbg. (paleont.). Z rodzaju tego, właściwego obecnie Himalajom, północnym Chinom i Japonii, wstanie kopalnym opisał Conwentz szczątki tylko pręcików kwiatowych, zawarte w bursztynie, pod nazwą D. tertiaria Couw. i D. divaricata Conw.    K-J-kępki.

Deux-Ponts, ob. Z weibrück en. Deux-Sèvres, ob. Sèvres.

Deva 1). D-, miasto w hiszpańskim departamencie Guipuzcoa (prowinoye Baskijskie), przy ujściu rzeki D. w odnodze Biskajskiój, niewielka przystań, licznie uczęszczane kąpiele morskie, 3 500 m-ców.—2). D- niem. Diemrich, madz. Gyéva, stolica węgierskiego komitatu Hunyad (Siedmiogród), na lewym brzegu Marosza i przy drodze żelaznej Arad-Kronstadt, 4 657 m-ców, z których 2 187 Ma-diarów, 1 996 Rumunów, 415 Niemców. Jest siedliskiem wyższych władz komitatu, sądu okręgowego, urzędu podatkowego, ma szkołę wyższą realną, seminaryum nauczycielskie, kilka kościołów, słone źródła mineralne. — W pobliżu, na trachitowej skale, ruiny dawnego zamku obronnego, zburzonego w 1849 r. — W starożytności D acopolis—gdzie, według'podania, miał być pochowany król,Decebal; okolica obfituje w wykopaliska z epoki Dako-ro-mańskiej. — Tu w r. 1500 urodził się Mateusz Biro, zwany Devay (ob.), reformator religijny w Siedmiogrodzie i na Węgrzech.—3.) D. Colon i a De-van a, staro-rzymska nazwa miasta angielskiego

And. S.

san-

mo

na-

Chester (ob.).

Deva, nazwa bogów w mitologji staroindyjskiej. Wyraz sanskrycki deva pokrewny jest z litews. diewas bóg, łaciń. divus boski i deus bóg, érednionordyj3. tîvar bogi i słowiań. div. W sanskr. deva znaczy pierwotnie niebieski, niebiański, i w o-kresie réligji indyjskiej najdawniejszym, t. j. w tak zwanym wedyjskim, bywa dodawany do nazw licznych bóstw kosmicznych, rozmieszczonych w trzech sferach świata: na ziemi, w powietrzu i na niebie. Liczba dewów wynosi 33 (po 11 na każdą sferę), niekiedy znów 3 339. W okresie rozwoju brah-manizmu, gdy wierzenia ludowe przeszły pod opiekę kasty kapłanów, gdy wyrobiły się systematy teozoficzne i rozwinęła się we wszystkich szczegółach e yka ascetyczna, znaczenie dewów zmniejszyło się. Za pomocą ascetyzmu ludzie mogli nabywać sił i własności bogów, nawet przewyższać tych ostatnich. Nazwa D. dodaje się w tym okresie i brahmanom, jako osobnikom zajmującym się rzeczami boskiemi, także królom i bogom ziemskim.

na

Dovadasi, wyraz sanskrycki (d6va ‘bóg’ i dâ-sî /niewolnica’), będący nazwą dziewcząt, poświęconych Błuźbie bóstwa, i chowanych wyłącznie ku temu przy świątyniach. Przeznaczeniem ich głównym rozweselanie bogów tańcami. Stanowią one osobną kastę. Zycie ich nie zgadza się z pojęciami europejskiemi o moralności. (Ob. Bajadery).

Devanâgarî, wyraz sanskrycki, jest nazwą pisma czyli abecadła staroindyjskiego, używanego w sanskrycie, tj. w języku religji i literatury starożytnych Indjan. Składa się on z dwu wyrazów: deva znaczącego ‘bóg’, ‘brahman’,i nâgarî ‘miejskie’ domyśl, pismo; wyraz nâgarî dodawany był do nazwy pisma prawdopodobnie dla tego, że sztuka pisania w Indjach powstała naprzód w miastach. Pismo D. jest zgłoskowe, t. j. każda osobna postać czyli znak abecadła wyraża, nie pojedyńczy dźwięk, lecz całą zgłoskę, przyczym za istotną część zgłoski uważa się spółgłoskę, lub grupę spółgłosek poprzedzających samogłoskę.

zgłoskowym jest pismo semickie, z którego san-skryckie powstało. Abecadło D. składa się z 48 znaków, z których 34 oznaczają brzmienia spółgłoskowe i 14 samogłoskowe i dwugłoskowe, obok wielkiej ilości znaków skombinowanycb czyli zestawień dwu lub więcej liter bądź pojedynczych, bądź z pewnemi znamionami dodatkowemi; liczba tych znaków łącznych, czyli ligatur, używanych w skrycie, dochodzi 200. Pismem D. pisze się od ręki lewej ku prawej, podobnie jak w pismach europejskich. Porządek znaków abecadła D, ustanowiony przez gramatyków indyjskich, jest ściśle systematyczny (czego brak abecadłu greckiemu i łacińskiemu) i opiera się na podstawie fizjologicznej, t. j. brzmienia ugrupowane są wedle organów wnych, któremi się wymawiają; kolejno więc stępują: brzmienia spółgłoskowe gardłowe, podnie-bienne, językowe, zębowe, wargowe i in. (Ob. Tablicę przy art. Abecadło. W. Encykl. I, 32 nst.). Co do stopniowego rozwoju pisma D. z semickiego por. art. A. Webera w „Zeitschrift der Morgen-ländischen Gesellschaft“ t. 10 i Deecke’go tamże t. 31.—Ob. także K. Faulmanna „Illustrirte Geschichte der Schrift" (Wiedeń 1880). A- A> K-Devaux Paweł Izydor (* 1801 w Bruges — f 1880 w Brukselli), mąż stanu i historyk belgijski, z zawodu adwokat. Jako gorliwy zwolenik niezależności Belgii od Hollandyi, w r. 1824 założył dziennik opozycyjny „Politique“ i przemawiał w nim za zjednoczeniem stronnictwa liberalnego i katolickiego. Po wybuchu rewolucyi 1830 r. zwalczał aspiracye republikanów na korzyść monarchii konstytucyjnej, którą uważał za najodpowiedniejszą formę rządu i rękojmię porządku w Belgii; on też wspólnie z Nothombem opracował projekt kon-stytucyi, potem w r. 1831, jako komisarz belgijski na konferencyi londyńskiej, nie mało wpłynął Leopolda koburskiego, że ten przyjął koronę. Po ostatecznćm uregulowaniu tej sprawy był aż do r. 1863 członkiem izby poselskiej i reprezentował w niej kierunek liberalny. W tym też duchu redagował założony w r. 1840 dziennik „ Revue nationale de Belgique“. Od r. 1863 był członkiem rady municypalnej w Bruges; w 1875 zaniewidział zupełnie. W r. 1846 został członkiem akademii belgijskiej. Napisał między innemi: „études politiques sur l’histoire ancienne et moderne et sur l’influence de l’état de guerre et de paix” (Bruksella 1875) i „Etudes politiques sur les principaux évènements de l’histoire romaine“. (5 tomy, t-że 1880). Porówn : Juste „Paul D.“ (t-że 1881).

Devay (właściwie Devai) Matyasz Biro, założyciel kościoła reformowanego na Węgrzech (* około 1500 r. w Deva w Siedmiogrodzie—f 1547 r. w Debreczynie). Studyował na wszechnicy Jagiellońskiej w Krakowie, poczem przyjął śluby zakonne i został (1527) proboszczem katolickim w Boldog-kö pod Koszycami (Kaschau). W r. 1529 udał się do Wittenbergi, gdzie zaprzyjaźnił się z Melanchto-nem (ob.) Działalność swoją reformatorską rozpoczął D. na początku 1531 r., kiedy jako kaznodzieja miejski powołany został z Budy do Koszyc; Podobnie wówczas jednak zoBtał uwięziony i odwieziony do

1863, po węgiersku).

Hml

Wiednia. Po powrocie do Budy w r. 1532 dostał się tam powtórnie do więzienia. Wypuszczony wreszcie na wolność (r. 1534), mieszkał Czas pewien pod opieką hrabiego Tomasza Nadasdy w Sarvarze, gdzie napisał kilka rozpraw teologicznych. W r. 1536 przedsięwziął powtórną podróż do Wittanber-gi, skąd następnie jeździł do Bazylei, gdzie zbliżył się osobiście do reformatorów szwajcarskich. Wróciwszy ku końcowi 1537 r. do kraju, założył w Nowym- Szigeeie wraz z dyrektor, szkoły. Janem Sylwestrem (ErdÖ3i), drukarnię, gdzie w interesie reformacyi wydawał książki dla młodzieży i ludu. R. 1541—43 bawił po raz trzeci za granicą, a w końcu 1543 r. stanął otwarcie po stronie nauki Kalwina. Luter już w kwietniu 1544 oświadczył się przeciwko niemu. Oltąd D. został gorliwym apostołem kościoła helweckiego na Węgrzech i je go to działalności przypisać należy, że nauka Kalwina stała się śród węgierskich protestantów wyznaniem panującem—„magyar hit“,t. j. wiarą ma-diarską, w przeciwieństwie do luteranizmu, zwanego „nemet hit“ t. j. wiarą niemiecką. Pracami swemi nad pisownią madiarską, układaniem książek i pieśni, położył D. wielkie zasługi dla rozwoju języka i literatury narodowej. W ostatnich latach swego życia D. był pastorem i dziekanem w De-breczynie. — Por. Balogh „A Magyar protestants egyhäz“; „Geschichte der evangel. Kirche in Ungarn“; Rèvèsz: Życie i pisma pierwszego Reformatora węgierskiego Maty as za Biro D. (Peszt

Hm 1.

Develle Juliusz Paweł, współczesny mąż stanu francuski (* 12 kwietnia 1845 r. w Bar-!e Duc). Ukończywszy studya w mieście rod zinnern, zapisał się w poczet adwokatów paryskich (1865 r.) i został pierwszym sekretarzem rady adwokackiej, następnie zaś sekretarzem Juliusza Gróvy. Podczas wojny 1870 r. brał udział w obronie Verdunu. Mianowany w r. 1872 podprefektem w Louviers, a w r. 1876 prefektem dep. Aube, pozostawał na tem ostatniem stanowisku do maja 1877 r. D 14 paźdz. 1877 r. wybrany został z okręgu Louviers do parlamentu, jako kandydat republikański umiarkowany. W r. 1879 sprawował przez krótki czas urząd podsekretarza stanu w ministeryum spraw wewnętrznych. Obrany ponownie deputowanym w r. 1881, został powołany po raz drugi na stanowisko podsekretarza stanu do spraw wewnętrznych w gabinecie Freycinet-Lóon Say-Goblet, a po upadku tego gabinetu objął przewodnictwo Unii demokratycznej na miejscu Carnofa. Podczas wyborów ogólnych 1885 r. przyjął mandat do izby z départ. Meuse, a 7 stycznia 1886—tekę ministra rolnictwa w trzeciem ministeryum Freycinefa, którą utrzymał i w gabinecie Goblefa (11 gr. 1886). Będąc zwolennikiem protekcyonizmu, przeprowadził uchwalenie cła od zboża zagranicznego w wysokości 5 franków, tudzież podwyższenie cła od bydła i innych produktów gospodarstwa rolnego. Złożywszy urząd ministra 30 maja 1887 r., został wiceprezydentem izby deputowanych. Przeciwnik stanowczy gen. Boulanger’a, oraz rewizyi konstytucyi, otrzymał podczas wyborów 22 września 1889 mandat

poselski z okręgu Bar-le-Duc, a w marcu 1890 r., po upadku ministeryum Tirard’a, objął powtórnie tekę ministra rolnictwa w nowym gabinecie Frey-cinefa. Na tern stanowisku przedstawił izbie projekt do prawa, regulującego działalność towarzystw wyścigów końskich i zmierzającego do podniesienia hodowli koni rasowych, projekt, przyjęty następnie przez parlament,—oraz, wespół z wyższą radą rolniczą, opracował nową taryfę celną.

Deventsr, miasto w niderlandzkiej prowincyi Overijssel, na prawym brzegu rzeki Ijssel (prawe ramię dolnego Renu), w węź!e dróg żelaznych do Zwolle, Almelo, Arnhemu i Utrechtu; 24 000 mców (1893). Dawna warownia została zniesioną, a jej miejsce zajęły gustowne urządzenia parkowe; wspaniały most przez Ijssel jest dziełem ostatnich czasów.—Miasto odznacza się nader żywym i różnorodnym przemysłem — prze de wszy stkiem zaś słynne są tutejsze pierniki, które w liczbie około 300 000 sztuk rocznie idą na wywóz zagraniczny, obok tego odlewnie żelaza, fabryki rowerów, dywanów, mydła, wyrobów z gliny, tytoniu, tartaki, młyny. Przedmiotem handlu są głównie wyroby miejscowej produkcyi, a także masło, zboże, bydło i mięso;—nader silna żegluga na rzece. — Między gmachami i zakładami publicznemi wymienić należy : kościół Ś-go Lebuina w stylu gotyckim, ratusz z cen-nemi obrazami Terburga, gimnazjum, wyższą szkołę miejską, szpital dla obłąkanych, — obszerną bibliotekę miejską i t. p. — Tu pobierał nauki św. Tomasz à Kempis, tu także urodził się: geograf Ja-kób Qronov, a według błędnego mniemania i lekarz D. (ob.). Początkiem swym sięga miasto XI w., i nazywało się Daventria. Cesarz Otto III nadał mu wielkie przywileje i podarował je arcybiskupom Utrechtu; później stało się cesarskiem i należało do Hanzy. W r. 1370 Gerris Groot założył tu stowarzyszenie Braci życia wspólnego, które przed wprowadzeniem druku do miasta wiele usług naukom wyświadczyło. Papież Paweł IV ustanowił w D. biskupstwo (1559), będące sufraganią arcy-biskupstwa Utrecbckiego; biskupstwo to po zajęciu miasta przez protestanckiego Wilhelma, księcia Ora-nii, zwiniętem zostało (1591). — Hiszpanie zajęli zdradą D w 1589 r., a biskup Miiasteru, Bernard

v. Galen, trzymał je przez 2 lata 1672—4. Przedtem D. było stolicą prowincyi Overijssel, dziś jest nią Zwolle.    And* s-

Deventer Henryk van f w Hadze dnia 16 marca r. 1651 [podług innych w Deventer w prow. Ower - Yssel, co jednak zdaje się błędnem, gdyż napis na kamieniu grobowym jego, w kość. w Voor-burgu, podaje tu właśnie wskazaną datę i miejsce urodzenia]—f w Voorburgu d. 12 grudnia r. 1724), słynny akuszer i ortopedysta hollenderski. Otrzymawszy w dzieciństwie wykształcenie powierzchowne i szczupłe, zaczął się uczyć złotnictwa i przez lat kilka poświęcał się temu zawodowi. Około 1670, niewiadomo z jakich powodów, porzucił kunszt swój oraz ojczyznę i udał się na wędrówkę, podczas której przystał do sekty Labadystów i zapoznał się z Dr. Walterem z Hamburga; pod przewodnictwem tegoż do r. 1674 kształcił się gorli-

Wie w sztuce lekarskiej i aptekarstwie, nie uczęszczając jednakże na wykłady uniwersyteckie, które, dla nieznajomości łaciny, były dla niego niedostępne. Zebrawszy znaczny zapas wiadomości teoretycznych, a więcej jeszcze praktycznych, zdolny samouczek osiadł w r. 1675 na zamku Walt a w Wiewerdzie (Fryzya), gdzie, popierany przez współsekciarzy, z powodzeniem zaczął zajmować się chirurgią, a od r. 1679 także sztuką położniczą, przyczem mu żona pomagała, będąc zręczną i doświadczoną akuszerką. Szczególniejszego nabrał rozgłosu przez wynalezione przez siebie przyrządy ortopedyczne, mające na celu leczenie skrzywień kręgosłupa i kończyn. Król duński, Chry-styan V, posłyszawszy o nim, sprowadził go w r. 1688 do Kopenhagi, żeby się obeznać osobiście z nowemi jego pomysłami, i przez czas dłuższy trzymał go łaskawie na dworze swym. Powróciwszy z Danii, zatęsknił D. nareszcie do ojczyzny i postanowił osiedlić się w Hadze jako lekarz, co jednak nie było rzeczą łatwą, gdyż żądano od niego złożenia prawem przepisanych egzaminów, a do tego potrzebna znów była gruntowna znajomość łaciny, zupełnie mu obcej. Wybawił go z kłopotu tego wydział lekarski w Gronindze. Przez wzgląd na jego rzetelną znajomość chirurgii i położnictwa, oraz uznając biegłość w sztuce lekarskiej, przez długoletnie doświadczenie nabytą, wydział ten pozwolił mu wyjątkowo na złożenie egzaminu w języku hollenderskim, poczem w d. 1 listopada r. 1694 wydał mu dyplom doktorski, uznany po roku za dostateczny i przez kollegium lekarskie w Hadze. Od tego więc czasu D. rozpoczął w ojczyźnie swej działalność położniczą, która zjednała mu sławę dotąd niewygasłą; oprócz tego założył w Voorburgu, gdzie stale mieszkał do śmierci, pierwszy w Hollandyi instytut ortopedyczny. Ulepszeń zaprowadzonych przez niego w sztuce położniczej, aczkolwiek posiadają one znaczenie pierwszorzędne, wyszczególniać tu nie możemy, są bowiem zbyt liczne; przekazał je nam sam D. w pomnikowem dziele, napisanem po hollendersku, a równocześnie w tłómaczeniu łacińskiem wyda-nem p. n. » Operationes chirurgicae novum lumen exhibentes obstetricantibus“ (Cz. I Leyda 1701;

cz. II tamże 1724: wyd. II tamże 1733) — Por.

H. Haeser »Lehrb. d. Gesch. d. Med.“ (wyd. III, t. II, str. 465); v. Siebold „Gesch. d. Geburts-bülfe“ (t. II, str. 465) i B. Wartena »Het le-ven van H. v. Deventer“ (Amsterdam 1882).Dr J-p-

Devereux, imię rodu angielskiego, który wywodził się z francuskiego Evreux, z epoki Wilhelma Zdobywcy, w rocznikach wszakże i dyplomatach zjawia się po raz pierwszy dopiero w r. 1140 D-e, wcześnie osiedleni w Herefordshire, przez dwanaście pokoleń dostarczali Anglii wojowników wybitnych. Pod r. 1298 wspominany jest William D. jako baron. Syn jego, Walter (franc. »Gautier“), był pierwszym lordem D.; wnuk, 1) sir John D. (f 1393), życie całe spędził na wojnie lub posługach publicznych. W r. 1366 towarzyszył Du Guesclin’owi do prowincyj Baskijskich; odwołany przez Czarnego Księcia, wrócił potem

Enejkl. Towsz niuitr, 7eu> 220. T. XT, wraz z nim i przyłożył się wielce do zwycięstwa pod Navarette d. 3 kwietnia 1367 r. nad Francuzami i Kastylczykami. Froissart wspomina o nim z zapałem. W r. 1370 Czarny książę po krwa-wem odzyskaniu Limoges, oddał mu w zarząd ziemię Limousin, później uczynił go seneszalem w Ro ■ szelli; D. rządził starownie i sprawiedliwie. Po oddaleniu się (1371) Czarnego Księcia do Anglii, pozostał we Francyi. Du Guesclin pobił go i wziął w marcu 1373 r. do niewoli pod Niort w Poitou. Uwolniony, otrzymał komendę zamku obronnego w Sainte-Sévère, który Francuzi nagle zaskoczyli, podczas gdy on sam był w Poitiers. Stał z wojskiem angielskiem w Roszelli, kiedy Hiszpanie rozbili w pobliżu portu flotę angielską i schwytali księcia Pembroke. Przed zdobyciem miasta ratował się szczęśliwie ucieczką, połączył się z wojskiem i po śmierci jeszcze Czarnego Księcia (1376) wojował w Gaskonii i Hiszpanii. W r. 1377 walczył na morzu. W r. 1380 otrzymał komendę w Calais. W r. 1382 Ryszard II wydelegował jego i Cobha-ma do układów o pokój z Francyą, a w r. następnym, wraz z Janem Lankastrem, synem Edwarda III, do zawarcia ugody z Fiamandami. W r.

1384    D. był już z powrotem w kraju; został potem intendentem dworu królewskiego i otrzymał dożywotnie przeorstwa we Frampton i Newent w hr. Gloucester. W r. 1387 zamianowany strażnikiem (Warden) of Cinque Ports (ob.), w r. następnym zaszczycony kawalerstwem Podwiązki (Knight of the Garter), w r. 1390 dostał zamek i folwark (castle and manor) Leonchales w Hert-fordshire, a Ryszard II, nadając mu lordowstwo Penhurst w hr. Kent, pozwolił jednocześnie tamtejszy manor podnieść do godności zamku. Od r.

1385    do śmierci zasiadał D. w parlamenoie. Za żonę miał córkę Jana Barre’a; syna po sobie nie zostawił.—Gdy w roku 1461 2) sir Walter D. ożenił się z dziedziczką lorda Ferrers (ob.) of Chartley z hr. Stafford, weszli D-e do arystokra-cyi, biorąc po kądzieli i tytuł, i majątek. Walter walczył za Ryszarda III i wraz z nim poległ pod Bosworth d. 23 sierpnia 1485 r. Syn jego 3) Jan, lord of Ferrers, ożeniony był z Cecylią, wnuczką Henryka Bourchier, od r. 1561 lorda Essex, która majątek po dziadku swym i bracie, także Henryku, wniosła w dom mężowski. W małżeństwie tern spłodzony, przed r. 1590, 4) Walter D., nosił wszystkie tytuły ojczyste i macierzyste: lord FerrerB of Chartley, lord Bourchier and lord Lo-vanie, a od r. 1550 jeszcze i Viscount of Hereford. W r. 1509 objął swe lenna, we dwa lata później został strażnikiem zamku Warwick. W r. 1512, wraz ze szwagrem swoim, margrabią Dor-set, popłynął do prowincyj Baskijskich, z których Henryk VIII chciał urządzić napad na Gwiennę; walczył pod admirałem Howardem w bitwie zwanej »off Conquêt“, gdzie admirał poległ (26 kwietnia 1512). Henryk VIII mianował go członkiem rady zarządzającej Walią, w r. 1523 kawalerem Podwiązki, a w r. 1525 i 6 nadał mu wysokie godności walijskie. Podczas niedorzecznej wojny z Francyą, przed Pawią, służył D. pod Suffolkiem.

W nowej wyprawie 1544 r. uczestniczył pod wodzą Russella. W styczniu 1550 zasiadł w radzie tajnej Edwarda VI, w lutym był już margr. Hereford. Zmarł d. 27 września 1558, pochowany w Stowe pod Staffordem pod nagrobkiem, który wzniósł sobie za życia. Miał dwie żony: Maryę Grey, córkę Tomasza, margrabiego Dorset, i Małgorzatę, córkę Roberta Oarnisha z Kenton w Suffolk; z pierwszej dwóoh synów i córkę, z drugiej jednego syna, Edwarda. 5) Ryszard D., najstarszy syn poprzedzającego, ożeniony z Dorotą, córką Jerzego Hastings, earla of Huntingdon, f 1647. Jego synem był 6) Walter D. (* 1541 —f 1576), pierwszy w tym rodzie earl of Essex, głośny w dziejach Irlandyi okrutnik i awanturnik. W 17-m r. ż. odziedziczył po swym dziadku, Walterze, tytuły i majątki. Młode lata spędził w Walii. Jako lord Hereford przybył na dwór Elżbiety i już w r. 1561 ożenił się z Letycyą, najstarszą córką Franciszka Knollys (ur. 1540). Do 1568 mieszkał z nią w Chartley. Wtedy królowa kazała mu postawić oddział jazdy i wyruszyć na północ, dla odparcia napadu obrońców Maryi Stuart, podówczas już pod strażą lorda Shrewsbury w Tutbury. Ody się ta wyprawa powiodła, na jesieni 1569 r. zrobił D. nowe zaciągi przeciwko szlachcie Northumberlandu i Westmorelandu, oddał się pod rozkazy Warwicka i został wielkim marszałkiem polnym (high mars hal of the field). Powstanie rychło stłumiono, zasługi były nie wielkie; mimo to 23 kwietnia 1572 D. otrzymał order Podwiązki, a dnia 4 maja t. r. tytuł „lord Essex“, po swym pradziadzie wujecznym, Henryku (ob. sub. 3-o). Opływając w łaskach dworu, w r. 1573 powziął zamiar skolonizowania irlandzkiego Ulsteiu; pożądał sławy i pieniędzy, choć był już wtedy bardzo bogatym, jako właściciel rozległych włcści w hr. Bucks, Stafford, Pembroke, Essex, Wilt, York i w Kornwalii. Królowa dała mu krainę Clandeboye, dziś hr. Antrim, z wyjątkiem zamku nadmorskiego, Carrickfergus, i okolicy na północ, na siedm lat pod zupełną władzę, z prawem osadzania kolonistów na ziemiach, któreby nie miały właściciela; poręczyła mu nieograniczoną swobodę handlu z Anglią; przelała na niego prawa jurysdykcyi dominialnej (ma norial rights), zastrzegając tylko dla siebie rozpatrywanie skarg, według Common law podlegających samemu królowi. Oboje, króiowa i D., stawiali 1200 żołnierza i ponosili po połowie koszta, zarówno utrzymania wojska, jak i obwarowań na miejscu. Na pierwsze wydatki Elżbieta prywatnie pożyczyła D-u 10 000 f. st., biorąc w zastaw na 3 lata, pod przepadkiem, dobra w hr. Bucks i Essex. Królowa nie zaniedbała, jak wypadało, upomnieć go, aby unikał rozlewu krwi i nie kwapił się z nawracaniem Irlandczyków na jedyną prawdziwą wiarę, anglikańską. D. zebrał własne wojsko; Rich, Carew, bracia Norrisowie podostawiali mu ochotników. D. 16 lipca 1573 r. odpłynął do Irlandyi. W Ulsterze, „ziemi półbar-barzyństwa, nędzy i występku“, jak go nazywał D., rej wodzili głównie O NeilTowie, już wówczas toczeni prz8z sympatyę dla Anglii. Trzymali z nimi: Sir Brian Mac Phelim i Tirlogh Luineach. Na samej północy władał Sorlay Boy, brat Macionella (lorda Antrim). Dawniej przybyli Szkotowie uwijali się zbrojnie po kraju, Burza w kanale północnym dała wyprawie złą wróżbę. Po niebezpiecznej żegludze przybił D. do Carrickfergus. Jeden z 0’NeiU’ów, odstępców, Hugon, baron Dun-gannon, powitał gó na lądzie Irlandyi. D. wydał zaraz proklamacyę, że przybył tylko po to, aby Szkotów wypędzić. Wkrótce ci Szkotowie zabili mu Tomasza Smitha, który przybył na rok przedtem, również jako kolonizator uprzywilejowany, ale nie miał powodzenia. Na tego Smitha liczył awanturnik, Irlandczyków utwierdzali w oporze missyo-narze z południowej Irlandyi i z kontynentu, z Hiszpanii obiecywano pomoc. Na początek głód jął trapić zwycięzców in spe, tak, iż w wojsku D-go ozwały się szmery niechęci. Już w listopadzie 1573, dla większej powagi, zażądał D. od królowej patentu na generała. Wbrew proklamacyi lipcowej wydał teraz wręcz przeciwną: związany ze Szkotami będzie bił Irlandczyków, 0’Neil-l’ów. Królowa chciała dać D-mu całą Irlandyę pod władzę, a wprzód usunąć z Dublina Fitzwdlia-ma, rezydującego tam jako Lord-Deputy; ale nie pozwolił jej na to Leicester. Zima przeszła marnie, prawie bezczynnie. W marcu 1574 wyruszył D. na Tirlogba, ale nic nie sprawił. Tymczasem i owa pożyczka od królowej stopniała i D. zaczął obciążać majątki swoje długami. D. 8 marca (1574) pisał, że dopóki mu zostanie jedna choć piędź ziemi w Anglii, dopóty nie ruszy się z Irlandyi. Widział jednak ruinę nieuchronną, jeśli nie wyjedna u Elżbiety prolongaty lub zamiany na rentę 250 funtów rocznie; poprosił też o 700 zbrojnych na koszt królowej: sam utrzymywałby tylko 100; przydałaby mu się też wyspa Magee za rentę. Elżbieta dała mu żołnierzy, ilu żądał, i zachęciła go do wytrwania. Do Carrickfergus zawitał głód, choroba; ludzie marli. D. pełnił swój obowiązek; chwile wypoczynku spędzał w izbach zawalonych chorymi, konającymi i trupami. W czerwcu 1574, na wezwanie Fitzwilliama, pojechał na południe do Desmonda, aby wybadać tego tajemniczego możnowładzcę i nakłonić go do układów; cel osiągnął. Desmond ułożył się w Dublinie z Anglikami. Wróciwszy do Ulsteru, zebrał, co mógł, żołdactwa i urządził napad morderczy na 0’Neiirów; ci schronili się na wyspę Banbridge. D. wtargnął do hr Tyrone i z ogniem puścił spichrze i stodoły, kędy przeszedł. Porwał zięcia Tirlogha z Liffordcastle i wydał go 0’Donnellowi, jego wrogowi. Potem w południowej stronie palił zboża 0’Neill’ów. W październiku 1574 zaprosił M’ Phelima, z bratem i żoną, do Belfastu „na rozmowę“. Przybyli z licznym orszakiem. Podjął ich po królewsku. Podczas bankietu weszli żołnierze, wyprowadzili trzy główne osoby, a orszak cały na miejscu wymordowali. M’ Phelimów wy-słał D. do Dublina, gdzie ich Fitzwilliam ściąć kazał. Ody w listopadzie Elżbieta wezwała D-go do Londynu, odpowiedział, że z Irlandyi wydalić

Devergie (ainé) Marya Mikołaj, syfilidolog francuski, profesor anatomii i chirurgii w wojskowej szkole lekarskiej „Val - de - Grâce“ w Paryżu. Doktorem medycyny został w r. 1811, obroniwszy w uniwersytecie gettyngeńskim rozprawę p. n. „Observationes medico-chirurgicae super lue vene-rea complicata“. Należał w pierwszej połowie wieku bieżącego do głośniejszych syfilidologów i zasłużył się szczególniej przez liczne prace (1812 —1836), skierowane przeciwko nadużywaniu przetworów rtęciowych przy leczeniu przymiotu; był też czynnym bardzo współpracownikiem przy wydaniu dzieła: „Clinique de la maladie syphilitique" (Paryż 1826 — 1831, 2 tomy in 4 i atlas iafol.

się nie może, a mówiąc o swym czynie, przechwalał się, że ta „mała egzekucya“ złamała bunt i „wszystkich ióh uczyniła pokornymi“. W roku 1575 Fitzwilliam postanowił, dla zmniejszenia kosztów, rozpuścić 2 000 żołnierzy, w tern i oddział D-a. Zagrożony, odwołał się do królowej, a gdyby się do żądań jego nie przychyliła, zażądał dy-missyi. Elżbieta d. 11 kwietnia powinszowała mu czynów spełnionych w Irlandyi, nie przyjęła podania się do dymissyi i wkrótce potem obdarzyła D-go dostojeństwem earl-marshal of Ireland. D. 7 maja nadała mu ziemię Farney w baronii Donymayne w hr. Monaghan. W kwietniu jeszcze ruszył był D. na Tyrone. Nagle, po wszystkich łaskach, Elżbieta d. 22 maja 1575 wezwała go do powrotu. Zanim usłuchał, rzucił jeszcze fort nad Blackwater, wymógł na Tirloghu zrzeczenie się władzy nad klanami hrabstwa Tyrone, wygnał Szkotów Sorleya Boya z Clandeboye i oddał ich ziemie pod władzę Briana Ertagha O’Neill’a. Przeciwko wyspie Rathlin, na którą Sorley wysłał był, dla bezpieczeństwa, swą żonę i dzieci, wyprawił na 3 fregatach Jana Norrisa, aby z niej niedobitków szkockich wyparował; jedną z fregat dowodził Francis Drakę (ob.). Oblężenie trwało 5 dni, od 22-go lipoa 1575 r. Wszyscy się poddali, wszystkich wymordowano; podobno Sorley z brzegu patrzał na rzeź własnych dzieci. Tłuszcza zbrojna, upędzając się za ofiarami, napadła w lochach podziemnych na gromadę kobiet i dzieci i do ostatniej kosteczki przepędziła ją przez miecz. Na wyspie kazał D. wznieść fort. Elżbieta i Leice-ster uradowani byli postępami kolonizacyi. Czarna legenda obiegała długo po Irlandyi. Na początku listopada 1575 przybył D. do swego majątku w Pembrokeshire; w grudniu był już w Dur-hamhouse w Londynie. D. 29 t. m. prosił radę tajną o zmiłowanie: należało mu się od królowej wynagrodzenie za straty maj ąt to we, potwierdzenie powyższej darowizny w Irlandyi i zmiękczenie wie rzycieli. Burleigh zaciął się i oświadczył mu, że powinien pierwej upokorzyć (to humiliate) styl swego listu, zanim go minister będzie mógł pokązać mo-narchini. Po długiem oczekiwaniu dostał nareszcie D. d. 9 maja 1576 warrant, mianujący go napowrót earl-marshal of Ireland i potwierdzający nadanie całkowitej już baronii Donymayne, która zajmowała piątą część hr. Monaghan. Długi jego wynosiły wówczas 35 473 f. st.; na pokrycie ich wyprzedał znaczną część majątków ziemskich. D. 23 lipca 1575 r„ był już w Dublinie, ale jego marszałkowanie miało się już rychło i na zawsze skończyć. Rozpoczynając na nowo działalność ujarzmiciela, na początku września rozchorował się gwałtownie na dysenteryę, a d. 21 t. m. już nie żył. Na łożu śmierci śpiewał hymn własnej kompozycyi. Pochowany w Car-marthen w Walii. W listopadzie 1576 Henryk Si-dney, nowy lord-deputat Irlandyi, zwiedził krainę „kolonizowaną“ przez D-go i znalazł ją „do szczętu wyludnioną”: takie były owoce przywileju, nadanego przez Elżbietęl Opinia publiczna, a później i kronikarstwo namiętne („Leicester’s Com

monwealth“, przypisywane księdzu Parsons), oskarżyły Leicestera o otrucie D-a. Stały kochanek Elżbiety miał już wtedy po porzuceniu potajemnej żony, Douglasowej, nowy romans z Letycyą, żoną właśnie D-go: podejrzenie było silne, a miało za sobą tradycyę mordu, popełnionego w roku 1560 przez Leicestera na własnej żonie, z domu Amy Robsart. Śledztwo wszakże, zarządzone natychmiast, śladów zbrodni nie wykryło. Raport Sidne-ya do sekretarza stanu, Walsinghama, opowiadanie osobistego sekretarza D-go, niejakiego Waterhou-se’a, pozwalają przyjąć fakt śmierci naturalnej za prawdopodobny. Podejrzenie długo się jeszcze trzymało i występuje jeszcze w balladzie „Leicester’s Ghost“, drukowanej po r. 1641. We dwa lata po skonie męża, we wrześniu 1578 r., Letycya wzięła ślub ze swym kochankiem. Po śmierci Leicestera (1588) wyszła po raz trzeci za mąż, za Krzysztofa Blounta, który, wplątawszy się w spisek jej syna, Eisexa, w r. 1600, poszedł na szafot (1601). Odtąd już pozostała wdową aż do śmierci w 94 r. ź. (L631). Ciało jej złożono obok Leicestera w War-wick.—Współcześni sławili wytrwałość i odwagę D-go, przyznając mu też umysł wykształcony. Mówca pogrzebowy, biskup z St. David’s, nazywa go biegłym w historyi i genealogii. Przypisywano mu i autorstwo poematu, wydrukowanego pod jego nazwiskiem w zbiorze Farr’a „Select poetry of the Reign of Elizabeth“; poważna wszakże krytyka (Collier) uważa dany utwór za wyszły z pod pióra Kinwelmersha. Poeta, Tomasz Churchyard, napisał na skon D-go elegię. Awanturnik zostawił po sobie dwóch synów i dwie córki. Starszy syn, Robert D., kochanek Elżbiety, znany jest powszechnie pod imieniem Essex’a (ob.), młodszy, ur. 1569 r., Walter D., zginął pod Rouen d. 8 sierpnia 1591 r., gdzie walczył pod dowództwem swego brata. Z córek, starsza, Penelopa, wyszła za lorda Rich, następnie za Karola Blunta; młodsza, Dorota, l-o voto Perrot, 2-3 Percy. Ojciec już w r. 1573 poruczył swych synów opiece Burleigha, z łoża śmierci jeszcze zalecenie powtórzył i zaniósł także prośbę do królowej, orędując za pierworodnym swoim. — Ob. Dudley, Essex, Ferrer s, Irlandy a, Leicester, O'N eill—„Diet. of Nat. Biogr.“ T. XIV (opracowanie źródłowe, z bibliografią); „Biographie Universelle“ T. XI; Froude J. A. „History of England“.    »

126 tabl. kol. 1833), bardzo w swym czasie ce-

Dr J. P.

527.

nionego.

Devergie Marya Wilhelm Alfons (* w Paryżu d. 15 lutego r. 1798—f tamże d. 2 października r. 1879), zasłużony lekarz sądowy. Do nauk przykładał się w mieście roizinnem i otrzymawszy w r. 1823 dyplom doktorski, został w dwa lata później profesorem przybranym (agrégé) chemii i medycyny sądowej. W 1829 mianowany lekarzem biura centralnego, a w 1834 lekarzem honorowym szpitali paryskich, jako taki do roku 1863 był czynnym w szpitalach: Bicêtre, św. Antoniego i św. Ludwika. W r. 1857 Akademia lekarska zaliczyła go w poczet swych członków. D. swego czasu zajmował miejsce naczelne pomiędzy lekarzami sądowymi francuskimi i pod wielu względami przyczynił się znacznie do rozwoju i postępu medycyny sądowej w ojczyźnie swej. Najważniej-szem dziełem jego jest: „Médecine légale, théorique et pratique“ (Paryż 1835, wyd. II, tamże 1840, wyd. III, tamże 1852), które dotąd w wielu razach jeszcze może być użytecznem. Inna praca p. n. „Traité pratique des maladies de la peau“ (Paryż 1854 i 1857), dawniej słusznie ceniona, dziś już jest przestarzałą. Prac innych, pomniejszych, w czasie długiego żywota swego ogłosił bardzo wiele po czasopismach zawodowych; był też do śmierci jednym z naj czynniej szych członków redakcyi znanego wydawnictwa „Annales d’hygiène et de médecine légale“, do którego założenia w znacznej mierze przyczynił się. —Porówn.

P. Brouardel w „Annales d’hygiène“ (Ser. III, t. II, 1879 str. 487 i DevillierB, tamże str.

Dr J. P.

Deveria Achilles, malarz i litograf fancuski (* 1800 w Paryżu—f 1857 t-źe). Był uczniem Gi-rodefa i łączył z poćzuciem piękności antycznej, panującej w pracowniach owoczesnych, życie i oryginalność, których nabył przez pilne studyowanie, mistrzów florenckich. Musiał wszakże dla chleba zaniechać sztuki wyższej, a oddać się illustrator-stwu. W licznych kompozycyach jego rysunkowych widzieć się daje wielkie ubieganie się za effekta-mi dramatycznemi i malowniczemi, bystrą obser-wacyę kostiumów i fizyognomij, właściwych epokom danym—ważną innowacyę, która postawiła go w rzędzie pierwszych twórców ruchu romantycznego. Gruntowność i rozmaitość jego wiadomości technicznych sprawiły, że go w r. 1848 powołano na kustosza rycin w Bibliotece narodowej, gdzie położył wielkie zasługi, uporządkowawszy i rozkla-syfikowawszy racyonalnie te cenne zbiory. D. niewiele prac swych wystawiał, wypada wszakże tu wymienić, jako pod każdym względem na uwagę zasługujące: „Filip Dobry, książę Burgundzki, wkładający na szyję swej metresy łańcuch złotego runa“ (akwarella) i „Perykles u Aspazyi, odbierający od Fidyasza jego szkic Minerwy Partenońskiej“. D. wespół z Grévedonem od r. 1830 wydawał zbiór litografowanych portretów męskich, a potem gale-ryę kobiet historycznych. Malował także obrazy religijne, które raziły przesadną słodyczą i seu-tymentalnością.    *

Deveria Eugeniusz Franciszek Marya Józef, malarz francuski, brat poprzedniego (* 1805 w Paryżu—f 1865 w Pau). Był uczniem Girodefa, ale wczesny rozwój swego talentu zawdzięczał wpływowi i wskazówkom starszego brata. W r. 1827 wystawiony w salonie obraz jego „Narodziny Henryka IV“, uderzający świetnością kolorytu, żywością ruchu, oraz siłą w układzie, odrazu ściągnął nań uwagę i postawił go w rzędzie mistrzów szkoły romantycznej. Na nieszczęście, D., mimo szczerych swych usiłowań i ważnych prac, które rząd mu powierzał, nie potrafił utrzymać się na tej wyżynie, na którą tak się rychło i łatwo wyniósł. Śród licznych dzieł, które później wykonał, jak między innemi „Śmierć Joanny Seymour“ (1831); obrazy dekoracyjne w sali muzeum w Luwrze, w której plafon przedstawia „Pugefa pokazującego swoją grupę Milona z Krotony, w obecności Ludwika XIV i Maryi Teresy“; i wielkie kompozycye jego w Wersalu: „Przysięga Ludwika Filipa w izbie deputowanych“ (1831); „Bitwa pod Marsaille 1693“; „Odsiecz Metzu roku 1553“; „Bitwa pod Fontaine - Française 1595“ i „Zdobycie Saverne’y 1536“, mają jeszcze niektóre szczegóły bardzo piękne, lecz w całości żadne z tych dzieł nie dorównywa „Narodzinom Henryka“. D. malował także portrety, oraz obrazy religijne.    *

Deveria Karol Teodul, egiptolog francuski (* 1831 w Paryżu—f 1871 t-że), syn malarza i rysownika, Achillesa D. Był prawie samoukiem; dzięki tylko swym zdolnościom niepospolitym nabył ukształcenia wyższego i poznał gruntownie języki: grecki, łaciński i hebrajski, a szczególniej się rozmiłował w archeologii egipskiej. Zamianowany r. 1850 nadliczbowym urzędnikiem w wydziale rycin w Bibliotece Narodowej, w którym ojciec jego był kustoszem, opuścił ten obowiązek i przeniósł się na podrzędne stanowisko do Muzeum w Luwrze, dokąd go pociągnęły starożytności egipskie. Tam uzupełnił swoje ukształcenie w tym zakresie i ściągnął na siebie uwagę wicehrabiego E. de Rougé, który go zamianował w r. 1860 kon-serwatorem-adjunktem muzeum egipskiego. Wysyłany kilkakrotnie w missyach naukowych do różnych muzeów europejskich i egipskich, ogłosił wiele cennych memoryałów w czasopismach Towarzystwa starożytników francuskich, Towarzystwa azyatyckiego, Instytutu egipskiego i w Przeglądzie archeologicznym. Z prac tych na szczególniejszą zasługują uwagę: „Sur la déesse Noub“; „Lettre à M. Mariette sur leB monuments des Hyksos“; „Sur Bak-an-Khonsonu; „Sur le papirus judiciare de Turin“ i in.    *

Devès Piotr Paweł, francuski mąż stanu (* 3 list. 1837 r. w Aurillao). Początkowo adwokat w Béziers, został członkiem rady generalnej dep. Hérault. Mianowany przez Rząd Obrony narodowej pełnomocnikiem rzeozypospolitej w Béziers (20 września 1870), pozostawał na tern stanowisku do 7 lutego 1871, poczem został merem Béziers. Obrany deputowanym 20 lutego 1876, zasiadał na ławach lewicy republikańskiej i zwalczał gabinet

Hml.

go r. 1797 — f w Paryżu w lutym r. 1872), lekarz. Do nauk przykładał się w Paryżu, gdzie opiekował się nim Loiseleur -De sl on geh am ps, który go później usynowił. W r. 1818 należał do wyprawy wysłanej do Indyi pod przewodnictwem Duvancella i skorzystał z pięciomiesięcznego pobytu w Kalkucie, żeby zapoznaó się z nieznaną wówczas jeszcze w Europie cholerą. Po powrocie złożył o niej paryskiej Akad. umiejętności obszerne sprawozdanie, a w r. 1828 ogłosił rozprawę doktorską p. n. „Sur le cholera morbus au Bengale“. Gdy straszliwa choroba zjawiła się w r. 1832 po raz pierwszy w Paryżu, powołany na sekretarza komi8syi zdrowia cyrkułu ratuszowego, oddał wielkie przysługi; również podczas drugiej epidemii w r. 1849 działalność jego lekarska była nadzwyczaj użyteczną. Pełniąc przez lat trzydzieści obowiązki lekarza prefektury paryskiej, zajmował się gorliwie higieną i statystyką lekarską, wiele też o tych przedmiotach pisywał; oprócz tego jako lekarz - praktyk cieszył się powodzeniem wielkiem. — Por. E. B. Perrin w „Gazette des

Dr J. P.

str. 411).

Deville Sainte Claire D. Karol, geolog i meteorolog francuski, ob. Sainte Claire Deville.

Deville Henryk Sainte Claire (* 11 marca 1818 na wyspach Antylskich — fl lipca 1881 w Paryżu), znakomity chemik francuski. Niezależny majątkowo, study ów systematycznych nie przechodził i nie szukał karyery urzędowej. Przez czas krótki uczył w Collège de France i również niedługo kierował pracownią chemiczną w Ecole normale supérieure, która jemu zawdzięczała urządzenie pierwszego we Francyi instytutu chemicznego, założonego na większą skalę i przeznaczonego do ćwiczenia uczniów w technice naukowej. D. pozyskał wielkie imię w nauce, szczególniej przez badania nad mało wówczas znanemi pierwiastkami chemicznemi, z których w wielu razaoh, oprócz teo-

Broglie’go. Po rozwiązaniu izby otrzymał ponownie mandat poselski (14 paźdz. 1877) i rozwinął wielką czynność parlamentarną: należał stale (do r.

1881) do komissyi budżetowej, brał udział we wszystkich ważniejszych rozprawach i uczynił swoją niejako specyalnością wysuwanie na porządek dzienny kwestyj zaufania do rządu (wniosek Loustalofa, zmierzający do powiększenia liczby członków rad generalnych, odpowiednio do wzrostu ludności, — maj 1880; interpellacya Ant. Prousfa w sprawie greckiej, — styczeń 1881; wniosek Blancsubé’go, skierowany przeciwko samorządowi municypalnemu Paryża,—czerwiec 1881).    14 list. 1881 D. wszedł

do gabinetu Gambetty, gdzie objął kierownictwo nad świeżo utworzonem ministeryum rolnictwa; upadł wraz z „wielkim gabinetem“ 26 stycznia 1882. Wszakże 7 sierpnia tegoż roku powołany został do gabinetu Duclerc’a na urząd ministra sprawiedliwości i wyznań. Na tern stanowisku brał udział w rozprawach nad wnioskiem o nowej przysiędze sądowniczej (grudzień 1882); bronił rządu wobec zarzutów z powodu jego zachowania się w sprawie manifestu księcia Hieronima (styczeń 1883). W gabinecie Fallières’a (29 st. 1883) zachował tekę ministra sprawiedliwości i wyznań, a podczas choroby Fallières’a pełnił zastępczo urząd prezydenta rady ministeryalnej. W tym charakterze zabierał kilkakrotnie głos — w izbie i w senacie — w sprawie wniosku Józefa Fabre’a, dotyczącego zakazu sprawowania funkcyj publicznych, wyborczych i innych, członkom rodzin panujących ongi we Francyi. Po upadku gabinetu Fallières’a (20 lut. 1883) D. ustąpił z ministeryum. Podczas wyborów 1885 r. utracił swój mandat poselski, natomiast 29 sierpnia 1886 wybrany został do senatu. W lutym 1887 przyczynił się do założenia »Stowarzyszenia propagandy republikańskiej“, poczem wycofał się całkowicie z życia politycznego, ażeby poświęcić Się wyłącznie wielkim przedsiębiorstwom finansowym. Został prezesem towarzystwa kolei żelaznych tunetań-skieb; obecnie jest prezydentem banku wkładowo-zaliczkowego w Paryżu.

Devexa, ob. Żyrafa.

Deville Jan Achilles, archeolog francuski (* 1789 w Paryżu—f 1875 t że). W r. 1827 był poborcą podatków w Rouen, gdzie później został dyrektorem Muzeum starożytności i członkiem korespondentem Instytutu. Przełożył wierszem metrycznym Eklogi Wergilego (Rouen 1827), i napisał: „Essai historique et descriptif sur l’abbaye de Saint-Georges de Bocherville“ (t-źe 1827); „Histoire du château Gaillard“ (1827); „Les tombeaux de la cathédrale de Rouen“ (wyd. 2-gie 1837); „Histoire du château et des sires de Jancarville“ (1834); „Histoire du château d’Arques“ (1839); „Observations sur l’achèvement de l’église Saint-Ouen de Rouen“ (1844); „Revue des architectes da la cathédrale de Rouen“ (Paryż 1856); „Considérations sur l’Alésia des Commentaires de Césarw (1859); „Essai sur l’exil d’Ovide“ (1859); „Histoire de l’art de la verrerie dans l’antiquité" (Paryż 1874).

Deville Jan Józef Ludwik August Loiseleur -Deslongchamps (* w Arles d. 2 lute-hôpitaux* (r. 1872 str. 197).

Deville Jan Karol Amadeusz Ernest (f d. 20 sierpnia r. 1879), lekarz. Obdarzony wiel-kiemi zdolnościami, ukończywszy nauki w Paryżu, został w r. 1846 prosektorem szpitali. Jako gorliwy republikanin, po zamachu stanu w r. 1851, skazany był na wygnanie dożywotnie do Kajenny, udało mu Się jednakże uciec w porcie bresteńskim ze statku, mającego powieźć go do Ameryki, i schronić się do Londynu, gdzie po ciężkich przejściach zdołał sobie wywalczyć stanowisko niezależne i korzystną praktykę. Stanąwszy u szczytu powodzenia i doszedłszy w krótkim czasie do znacznego majątku, padł ofiarą strasznego nieszczęścia. Ciężkie życia koleje i nadmiar pracy umysłowej doprowadziły go do obłędu prześladowczego, na który zapadł nagle w r. 1861. Odwieziono go wtedy do Francyi i umieszczono w domu dla obłąkanych w Ivry, gdzie do śmierci pozostał. Do prac jego lepszych, z wielkiej liczby innych, należy: „Coup d’oeil sur la chirurgie anglaise“ (Paryż 1853). —Por. P. Broca w „Bulletin de la Soc. anat. de Paris“ (LIV, 1879 str. 598) i De-chambre „Diction, encyclop. d. sc. mód.“ (XXXI

Dr J. P.

Za.

And. S-

sem.

retycznych, wynikały także ważne korzyści praktyczne. Na pierwszym planie w tym zakresie badań postawić należy wielki cykl jego doświadczeń nad platyną i zbliżonemi do niej metalami, dokonanych po części wspólnie z Debrayem. D. pierwszy odważył się zastosować płomień tlenowodorny do celów technicznych i użył go do topienia platyny w dość znacznych naraz ilościach (ob. D e-bray). Obmyślił w tym celu rodzaj piecyka, znanego pod jego imieniem, a złożonego z dwu brył wapna palonego, z których jedna ma w sobie wyrobione jajowate zagłębienie i stanowi podstawę pieca, gdy druga, zaopatrzona w niezbyt wklęsłe sklepienie, jest jego przykrywą. Brzegi obu tych części są wygładzone o tyle, żeby do siebie przystawały dość szczelnie, a w pokrywie znajduje się otwór, przez który można wprowadzić do wnętrza płomień mieszaniny tlenowodornej. W jednym z kawałków wapna, na powierzchni zetknięcia z drugim, jest nadto wyrobiony rowek, sięgający aż do wnętrza pieca, przez który uchodzą gazy spalenia. Mieszanina tlenowodorna pali się bez niebezpieczeństwa skutkiem zastosowania odpowiednio urządzonego kranu (zmodyfikowany kran Maughama), który sprawia, że gazy mieszają się ze sobą dopiero w chwili spalenia. Metoda wytapiania platyny, której szczegóły będą podane pod wyr. Platyna, pozwoliła otrzymywać ją w stanie daleko odpowiedniejszym do dalszego przerobu mechanicznego, aniżeli poprzednio, i przyczyniła się przeto do rozpowszechnienia zastosowania tego metalu w pracowniach naukowych i w przemyśle zrazu chemicz nym, a następnie i elektrotechnicznym. Jednocześnie, począwszy od r. 1852, D. badał też wytrwale i zawsze wespół z Debrayem, liczne towarzyszące platynie w jej rudach metale szlachetne, a rezultatem tych badań było poznanie w stanie czystym i opisanie rodu, odkrytego jeszcze przez Wollastona, ale prawie zupełnie nie znanego ani w postaci pierwiastku, ani nawet w związkach, oraz irydu i osmu, których istnienie wskazał Tennant, lecz które przed D-em były prawie wcale nieznane. Do badań nad temi ciałami D. powracał ze szczególnem zamiłowaniem i zakończył je dopiero w r. 1875. W tym samym okresie czasu D. niemniej usilnie pracował nad wyrobieniem metody fabrycznego otrzymywania glinu, czyli aluminium. Odkryty przez Woehlera w 1827 r. metal ten był znany tylko w postaci proszku, a co-najwyżej drobnych ziarnek, otrzymywanie zaś jego z chlorku glinu bezwodnego za pomocą potasu było tylko ciekawem, lecz i niebezpiecznem, doświadczeniem naukowem. D. zastąpił trudny do otrzymania chlorek glinu przez daleko łatwiej wyrabiać się dający związek tego ciała z chlorkiem sodu, a potas przez sod, co zaś najważniejsza, obmyślił odpowiednie urządzenie pieca do wytapiania glinu. Złączywszy się z przemysłowcami braćmi Rousseau i zawsze z nieodstępnym Debrayem, D. zaczął na wielką skalę produkcyę glinu i doprowadził do tego, że już około 1855 r. ukazały się w handlu drobne wyroby z tego metalu. Zawsze jednak cena glinu była wysoka i nie

mogła spaść poniżej ceny srebra. Zaznaczyć wszakże wypada, że fabrykacya tego metalu wpłynęła na rozwój produkcyi sodu metalicznego, którego cena sprzedażna pod tym wpływem z kilkunastu tysięcy zniżyła się do paruset franków za kilogram, co było ważną okolicznością dla wielu gałęzi produkcyi chemicznej. Inny charakter, pozbawiony dążeń praktycznych, miały badania D-a nad borem i krzemem, rozpoczęte w 1858 r. we spółce z Woehlerem. Zbadali oni chlorowcowe związki tych pierwiastków, a następnie D. już sam zbadał i opisał związek boru z azotem, jak również opracował metody otrzymywania boru i krzemu w stanie czystym. W tych zadaniach wyrażał się pierwotny teoretyczny kierunek D-a, który wszakże rozpoczął swój zawód naukowy od świetnego odkrycia pięciotlenku azotu (1849). Nigdy, w ciągu całego życia, D. nie zaniedbywał tego kierunku, którego najpiękniejszym owocem było dostrzeżenie zjawiska dyssocyacyi (ob.) i zbadanie praw jego zasadniczych. W pewnym okresie życia D. zajmował się także bardzo czynnie chemią minerałów i należy do grona twórców t. zw. szkoły francuskiej w badaniach chemiczno-mineralogica-nych. Szkoła ta odtwarza w gabinecie naukowym warunki, wśród których w przyrodzie powstają ciała mineralne, zarówno pojedyncze, jak i ich kompleksy, czyli skały, i przez takie sztuczne syntezy przyczyniła się w bardzo wysokim stopniu do rozjaśnienia mnóstwa ciemnych i zawiłych kwe-styj mineralogicznych i geologicznych. Jako autor, D. nie był nigdy zbyt czynny. Oprócz rozpraw specyalnych, umieszczanych przeważnie w „Comptes rendus de l’académie des sciences“ i w „ Annales de chimie et de physique“, ogłaszał tylko, w postaci broszur oddzielnych, sprawozdania o postępach fabrykacyi glinu i zastosowanych do niej ulepszeniach.

Leville -les-Eouen, fabryczne miasto we francuskim departamencie Niższej Sekwany, na północo-zachód od m. Rouen; warsztaty do budowy machin, huty ołowiane, przemysł bawełniany i jedwabny, fabryki bleiwasu; 5 300 m-ców.

Devillin Pisani (mineral.). Minerał z Cornwal-lis, poddawany rozbiorom i opisany pod nazwą tą przez Pi sa nie g o, jest tylko, według badań Czerniaka, warstwowym skupieniem langitu (wodnego siarczanu miedzi) z drobno łuszczkowym gip-

K. J.

Levin (de Vignes) Jerzy (* 28 paźdz. 1719 —f ok. 1790), ksiądz, kaznodzieja, urodził się w Ma-łopolsce z rodziny francuskiej, do zakonu jezuitów wstąpił w Krakowie 1733, professyę czterech ślubów uczynił we Lwowie 1753. Uczył gramatyki lat 2, języka francuskiego lat 4. Był kaznodzieją w Brześciu, Kaliszu, Poznaniu, Lwowie, Krasnymstawie i Stanisławowie przez lat 22 aż do kasaty. Pisma jego, ogłoszone drukiem, są następne: „Kazania o godności kapłańskiej“ (1750); „Męka Zbawiciela naszego Jezusa Chrystusa w 10 przedniej szych tajemnicach swoich, postnemi exhortami przez W. X. Ludwika Bourdaloue S. J... przełożona“ (Kalisz 1768); „Święty Jan Chrzciciel, sposobiący swoich do przy-

jęcia Mesyasza, albo zebranie krótkich kazań na ca- I m. wzniesienia nad p. m. Wybrzeża kanału La ły adwent W. X. Ludwika Bourdaloue“... (t-że 1769), j Manche przedstawia kilka wybornych przystani, jak „Ćwiczenia duchowne S. O. Ignacego na 8 dni rozłożone przez W. X. L. Bourdaloue“ (t-ża t. r. i kilka innych wydań); „ Nauki duehowne na adwent, Post Wielki, Wielkanoc, na Boże Ciało, o Komunii, o obraniu stanu, na oktawę Wniebowzięcia N. Panny, o przygotowaniu się na śmierć przez W. X. L. Bourdaloue“ (t-ż8 t. r.); „Myśli święte do dostąpienia zbawienia... ułożone przez W. X. L.

Bourdaloue...“ (t że 1770 dwa tomy); »Życie Jezusa Chrystusa w Sakramencie ołtarza zawarte... w 8 kazaniach przez W. X. L. Bourdaloue... pokazane"

(t-że t. r.); „Uwagi różne o stanie zakonnym i jego powinnościach przez W. X. L. Bourdaloue“ (t że 1772); „Kazanie o tajemnicach męki Zbawiciela zebrane przez X. Józefa Haberkorna de Habersfeld... z niemieckiego języka przełożone“ (t że 1781);

„Compendium institutionum grammat'ealium linguae

P. Chm.

7 000 m-ców.

And. S.

And. S.

gallicae“ (t-źe 1747).

Devizes, starożytne Castrum Di visarum, miasto w angielskiem hrabstwie Wilts, przy drodze żelaznej Londyn - Bath i nad kanałem, łączącym South - Avon z Lower - Avon, — piękny ratusz, szpital dla obłąkanych, muzeum historyczne, ruiny dawnej twierdzy z czasów Henryka I; fabryki tkania jedwabnych, tabaki, słodu, znaczny handel zbożem;

And. S.

Devol, w starożytności Apsus, rzeka w pro-wincyi tureckiej Albanii, ma źródła na wschodnim stoku gór Grammos, płynie ku północy, zabierając po drodze odpływ jeziora Wentrok, następnie zwraca się ku zachodowi, przepływa jezioro 8 wiry na i w potężnym łuku okrąża wyniosłość Tomor, po czem z lewej strony przyjmuje dopływ Osum pod osadą Pasali. — Odtąd D. otrzymuje nazwę Semeni, która mu towarzyszy aż do uścia w m. Adryatyckiem, wprost włoskiego miasta Brindisi i niedaleko ruin starożytnej Apollonii. — Nazwa D., czyli rzeka Dy a bełska po raz pierwszy zjawia się w XI w.. — Krzyżowcy mianują ją fiu men Diaboli, albo flumen Daemonis.

Dévoluy, olbrzymi pień górski w Alpach Francuskich, na granicy depatamentów: Alp Wyższych, Isère i Drôme, objęty doliną rzeki Drąc od wschodu, a Buech od południa i zachodu. — Najwyższy szczyt 1’Obion ma 2 793 m. wysokości. — Całość pustynna, nader słabo zaludniona. Mieszkańców tych okolic poczytują za potomków Saracenów, którzy osiedlili się tu w VIII wieku.

Devon 1 ) D-, Devonshire, hrabstwo w Anglii, na półwyspie Komwalijskim, oblane z północy kanałem Brystolskim, z południa kanałem La Manche, na zachodzie graniczy z hrabstwem Cornwall, a na wschodzie z hrabstwami Dorset i Somerset, 6 698 km. □, 631 767 m-ców (1891), t. j. 94 na 1 km. □. Brzegi morskie strome i skaliste, wnętrze prawie całkowicie górzyste. Na północy przesuwa się pasmo wyniosłości Exmoor, dosięgające 479 m. i zbudowane z dewońskiego wapienia; na wschodzie wzgórza Staple Hill 315 m. i Black Downs 220 m., w środku rozciąga się obszerna i pustynna wyżyna Dartmoor, mająca przeszło 600

np. Plymouth, Dartmouth i Exmouth. Klimat tylko na wybrzeżu południowem jest łagodny i zdrowy, na północy zbyt wilgotny, na zachodzie i w górach Dartmoor ostry, zdrowiu szkodliwy. Rzeki, krótkie, wpadają do morza uściami rozszsrzonemi, i w dolnym biegu są do żeglugi podatne; ważniejsze z nich: Taw i Torridge wpadają do zatoki Barn-staple w kanale Brystolskim, Tamer, Dartb, Ex i Otter—-do kanału La Manche. Piaski i stepy zajmują dość znaozne przestrzenie na północy, a torfowiska na zachodzie, po za tern grunt dosyć urodzajny, lecz odpowiedniejszy pod pastwiska i łąki, niż pod pług. Południowo zachodnia część hrab-stwa, czyli tak zwany South Hams, słynie z hodowli drzew owocowych, zwłaszcza jabłoni, i zowie się Ogrodem Dewonu. Hodowla zwierząt domowych zajmuje pierwsze miejsce między źródłami zarobku, a masło, śmietanka, ser, jaja i t. p. znajdują łatwy i chętny zbyt w innych hrabstwach, Ważnem także jest rybołówstwo, dostarczające makreli, łososi i śledzi. Bogactwo mineralne jest rozmaite, lecz słabiej wyzyskiwane, niż w innych okolicach Anglii; dobywają rudę miedzianą, cynk, ołów, nieco srebra, siarki i żelaza, łupek, kamienie budowlane, glinkę fajansową i porcelanową. Przemysł streszcza się głównie w wyrobie koronek i rękawiczek, tkanin wełnianych i jedwabnych, papieru, machin, w metalurgii i budowie statków. Stolicą hrabstwa jest Exe ter.—2) D- dwie rzeki pobrzeżne w Szkocyi, Czarny i Biały D., obie wpadają do zatoki Pirth of Porth.    And- s-

Devon albo Devonshire, stary ród angielski, sięgający czasów normandzkich na wyspie Brytanii. Pierwszym earlem z tego rodu był Ryszard de Redwers D. (f 1137), którego wnuczka, Mar y a, wyszła za mąż za Roberta de Court e-nay, skutkiem czego tytuł hrabiowski D-ów przeszedł na pomieniony ród francuski, osiadły w Anglii za czasów Henryka Ii-go. Z rodu Courte-nay’ôw głośniejszemi byli: Tomasz Courtenay, earl of D., który zginął podczas wojny Białej i Czerwonej Róży razem z bratem swym, poczem cały ród pozbawiony był majątków i tytułu. Później Henryk VII ulubieńcowi swemu, Edwardowi Courtenay, wrócił skonfiskowane dobra i tytuł ear-lów. Syn jego Edward był ostatnim z Courtenay’ów, którzy się pisali z D.; dopiero w XIX w. William Reginald Courtenay (* 1817), uzyskał prawo do używania tytułu earla of D. Z E-dwarda Courtenay tytuł ten przeszedł na ród Ca-vendish’ow (ob.), gdy Jakób I udzielił go Williamowi Cavendish (roku 1618) za zasługi, w sprawach kolonizacyi Wirginii i wysp Bermudzkich położone. Wnuk jego, także William, gorący stronnik Wilhelma Orańskiego, otrzymał od tego księcia tytuł markiza Hartington i księoia of D. (r. 1694); za czasów królowej Anny piastował urząd najwyższego ochmistrza dworu, a godność ta pozostała w rodzie dziedziczną. Młodszy wnuk jego, Karol, jest ojcem sławnego chemika H. Cavendish’a; zaś starszy, William, piastował urząd wicekróla Irlandyi

N.

Hml.

And. S.

(1736 — 1745). W dalszym ciągu odznaczył się jako mąż wielkiej nauki William Spencer Cavendish (* 1790 — f 1858), który był wysłany do Moskwy jako reprezentant Anglii podczas koro-nacyi cesarza Mikołaja I-go; był on mecenasem sztuk pięknych i nauk i sam wydał monografię swej rezydencyi w Anglii p. t, „Handbook of Chats-worth and Hardwick“ (1846). Synowiec jego, William (* 1808), był kanclerzem wszechnicy w Londynie (od 1836 do 1856 r.), a potem w Cambridge (r. 1862), przytem otrzymał tytuł lorda-namiestnika hrabstwa Derby. Najstarszy syn jego, Spencer, markiz Hartington, jest obecnie głową unionistów liberalnych w Anglii.

Devon l) Henryk Courtenay hr., margrabia Exeter (* około 1496 r. — f 9 grudnia 1538 r.). W r. 1513 brał udział w wyprawie morskiej przeciwko Francyi. Wnuk Edwarda IV po kądzieli, był ulubieńcem Henryka VIII, który mianował go (r. 1520) radzcą tajnym i podkomorzym i nadał mu rozległe włości. Jako konstabl Windsoru prowadził w r. 1525 układy z Francyą a zawarcie przymierza.—W sprawie rozwodowej króla z Katarzyną Aragońską odegrał wybitną rolę, jak również w późniejszym procesie Anny Bo le y n (ob.). Wielki pan feodalny, cie szący się w zachodniej części Anglii podobnym wpływem, jaki książę Norfolku posiadał w hrabstwach wschodnich, ściągnął D. na siebie nienawiść Tomasza Cromwella (ob ), któremu zawadzał w jego polityce i którego traktował jako szalbierza. Wplątany w proces kardynała Reginalda Pole o zdradę stanu, został w r. 1538 uwięziony i zaprowadzony na rusztowanie, gdzie kat ściął mu głowę.

2) D. Karol Blount hr., lord Mountjoy (* 1563 r. — f 3 kwietnia 1606 w Londynie). Ukończywszy studya w Oxfordzie, zapisał się w poczet adwokatów londyńskich, wszakże więcej przebywał na dworze Elżbiety, niż w pałacu trybunału, i został wkrótce ulubieńcem królowej, czem obudził zazdrość hrabiego Essexa, którego następnie zranił w pojedynku. Obierany kilkakrotnie członkiem parlamentu, walczył w r. 1586 na czele oddziału w Hollan-dyi, został w r. 1594 mianowany komendantem Portsmouthu, którego fortyfikacye odbudował, i w r. 1597 towarzyszył Essexowî w wyprawie na wyspy Azorskie. Po śmierci brata, Wiliama, otrzymał tytuł lorda Mountjoy (1549), a po straceniu Essexa objął naczelne dowództwo armii w Irlandyi (1601), gdzie w ciągu trzech lat energią swą i surowością zdołał stłumić powstanie. Wojsko hiszpańskie, które wylądowało w Kinsale, by pomagać Irlandczykom, zmusił do odwrotu. Hugh O’ Neill, wzięty do niewoli, z tryumfem został odwieziony do Dublinu (1603). W nagrodę tych zasług lord Mountjoy otrzymał w r. 1604 tytuł hrabiego Devon i został miano wany szefem artyleryi angielskiej oraz gubernatorem Portsmouthu. W tymże roku prowadził układy dyplomatyczne z Hiszpanią w sprawie Hollandyi i Indyj. Ostatnie lata swego życia zamącił skandalem, jaki wywołał stosunek jego występny z żoną lorda Rich, Penelopą, siostrą hrabiego Essexa (ob. Devereux).

Devonport, miasto w angîelskiem hrabstwie

Devon, pod Plymouthem, z którym stanowi faktycznie jedną, choć ‘administracyjnie odrębną, całość; do roku 1824 nosiło nazwę Plymouth-Dock; 55 000 m-ców (1891). Dogodna przystań, wielkie koszary, szpital wojskowy, arsenał morski, zbudowany przez Wilhelma III, warsztaty okrętowe, liceum, biblioteka miejska, siedm kościołów, fabryki lin okrętowych i płótna żaglowego, browary, fabryki mydła. W r. 1887 ruch statków, łącznie z Plymouthem, 3 691, objętości 796 679 tonn, a wartość przywozu 1.2 mil. funtów st.

Devonshire, ob. Devon.

Devonshire, ród książęcy, ob. Cavendish.

Devotio, u Rzymian było to 1) ofiarowanie się, czyli oddanie bogom podziemnym (t. j. poświęcenie się na śmierć) dla dobra ojczyzny. Ofiarujący się wymawiał pewną formułę, ułożoną w tym celu przez najwyższego kapłana. Tak się ofiarowali dwaj Decyuszowie, ojciec i syn: pierwszy pod Kapuą r. 340 przed Chr., drugi pod Sentinum 259 (ob. Dęcia gens). 2) D. znaczyło także przekleństwo i formułę czarodziejską do niego, przez które, czy to jakąś osobę, czy miasto albo kraj cały, można było wrzekomo oddać bogom podziemnym, t. j. skazać na zgubę.

Devrient Ludwik, najbardziej wybitny talent charakterystyczny pomiędzy aktorami niemieckimi początku stulecia (* w Berlinie 15 grud. 1781), był założycielem niejako dynastyi aktorskiej; trzech bratanków i dwóch wnuków z drugiej linii zajęło karty w dziejach teatru. Początki zawodu podobne do pierwocin aktorstwa tej epoki. Syn handlarza jedwabiu, pochodzenia hollenderskiego, de Brien-de’ów, do ojcowskiego zawodu sposobiony, uciekł z domu, bo porwany grą aktorów lipskich, połączył się z trupą wędrowną, która przybyła do Gera pod dyrekcyą Langego. Pierwszy występ D-a przypadł 18 maja 1804, w roli posła w »Narzeczonej z Messyny“; pierwotnym jego pseudonymem było: Herzberg. Po włóczędze po miasteczkach saskich, w r. 1805 osiada D. stale w Dessau, gdzie specyalno-ści swej do ról charakterystycznych mógł poświęcić się zupełnie. Po czterech latach scenę tę opuścił; śmierć żony (Małgorzaty Neese), przykrości ze strony administracyi i długi skłoniły go do przyjęcia zaproszenia do Wrocławia. Tu miał sposobność studyowania znakomitej gry Ifflauda (ob.), powołanego wnet do Berlina. Ciesząc się już opinią znakomitego przedstawiciela klasycznych typów Szyllerowskicb, w kierunku tym pracuje dalej, a opinia ta toruje mu drogę do sceny stołecznej. W Berlinie występuje w r. 1815. Przez lat siedemnaście stanowi filar, nie tylko sceny berlińskiej, której jest najczynniejszą siłą, a przez lat parę i kierownikiem, ale i niemieckiej wogóle; w kilkunastu teatrach gościł kolejno, budząc wszędzie en-tuzyazm grą pełną polotu i poezyi. Warunki indywidualne ułatwiały mu to zadanie: twarz ruchliwa, oko wielkie (podatność twarzy do uwydatniania zmiany wrażeń czyniła go podobnym do Aloi-zego Żółkowskiego), głos głęboki i rozległy, podnosiły wrażenie jego mimiki i deklamacyi. Ale ponad tern górowała indywidualność artysty, a raczej je-

Al. R.

go intelligencya, wczytanie się w arcydzieła klasyczne, studya nad komentarzami szekspirowskiemi, nadzwyczajna dokładność historyczna i artystyczna szczegółów ról takich, jak: Franc. Moor, Fiesko (murzyn), Miiller, Tell—Schillera; Ryszard III, Mercutio, Shylock, Lear — Shakespeare’a. Uprawiając dwie krańcowe specyalności sztuki aktorskiej: tragizm i komizm, w pierwszej imponował siłą demoniczną, w drugiej celował humorem. Znanym jest zakład, jaki stanął pomiędzy dwoma krytykami wiedeńskimi, którzy przybyli do Berlina. Jeden z nich był przyjacielem D a i wtajemniczył go w podstęp. Otóż jednego wieczora D. pod swo-jem nazwiskiem zagrał Leara, a drugiego pod przybranem—Falstaffa. Krytyk nie poznał ani głosu, an maniery artysty; tak biegunowo przeciwne-mi były środki zastosowania charaktery żacy i efektów głosowych i gry ruchów. D. dał początek nowej szkole, burząc tradycye przesadnej dokładności w wymowie, i zmieniając charakteryzacyę, do jego cza-

1861). Nie należy pomijać również interesującej powieści R. Springera p. t. „Devrient u. Hoffmann“ (3 t. Berlin 1873). O tradycyi gry D-a wspomina także w obu swych książkach K. Coquelin.

Devrient Karol August, najstarszy z trzech braci Devrient’ôw, którzy byli synami starszego brata Ludwika i poświęcili się scenie. Zarówno jak ojciec, stryj i brat, Karol August D. był przeznaczony do zawodu kupieckiego (* 5 kwietnia 1794 w Berlinie); brał w r. 1815 udział w pochodach wojsk pruskich, jako huzar. Pod Waterloo zyskał szlify oficerskie. Wielbiciel stryja i Ifflanda, wstąpił r. 1818 do teatru w Brunświku, gdzie 28 lipca debiutował w roli Rudenza w „Tellu“ i odtąd poświęcił się specyalności bohaterów i kochanków. Do tego też wydziału zaangażowany do Drezna (1821), grywał tam lat 13; w r. 1834 opuszcza scenę drezdeńską z powodu rozwodu z żoną swą, Wilhelminą Schröder, głośną śpiewaczką, zaślubioną w r. 1823 w Berlinie. Z kolei gościł w Karls-

*T

*Sf""

b.

Ęm'

in

it

li

ii

pi?¹-

WÊmÊÊml®*' ■

Fig. 139. Devrient Ludwik.

Fig. 140. Devrient Filip Edward.

burgu na Harzu.

sów szablonową; umiał robić maskę twarzy i perukę, a w doborze kostiumów zachowywał ścisłoś« tak wielką, że od D-a datuje się poważne traktowanie lekceważonych przedtem szczegółów gry aktorskiej. Ożeniony po trzykroć, pozostawił jedną córkę (z pierwszego małżeństwa) Emilię (1808—57), artystkę dramatyczną, pozbawioną talentu ojca, zaślubioną aktorowi Höffertowi. Pomimo wybitnego stanowiska, szacunku zwierzchności i uwielbiania publiczności, D. walczył z intrygami kolegów. Umarł młodo, bo w 48-m roku życia (30 grud 1832) w Berlinie. O D-e napisano kilka studyów; oprócz porównawczej krytyki Z. Funcka „Aus dem Leben Iffiands und Devrients* (Lipsk 1838) i ciekawych „Szkiców berlińskich“ Gerolda (Berlin 1876, 13 ze-Bzyt); głębszy pogląd na znaczenie D-a w teatrze zamieścił bratanek jego, Edward, w książce „Geschichte der deutschen Schauspielkunst“ (4 t. Lipsk j

Kucyki. Powsz. Ilustr. Zesz. 120. T. XV.

ruhe (1835) i Hannowerze (1839). Nie dorówny-wając stryjowi w wyjątkowych jego warunkach fizycznych i talencie, należał jednak do bardziej utalentowanych aktorów niemieckich, którzy w późnej nawet starości świecili jako wzór młodszemu pokoleniu. Po wyjściu z ról kochanków, grywał bohatersko - charakterystyczne ( Lear, Wallenstein, Shylock i in.). Umarł 3 sierpnia 1872 w Lauter«

Al. R.

Devrient Filip Edward, brat Karola Augusta (* 11 sierpnia 1801 w Berlinie), rozpoczął ka-ryerę jako śpiewak-barytonista; był uczniem Zel-tera i wystąpił ze znacznem powodzeniem w roli Mazetta w „Don Juanie⁴⁴ w d. 24 kwietnia 1819 r. Za młodo jednak wszedł na drogę operową, bo w lat kilkanaście utracił głos i za przykładem brata wstąpił na scenę dramatyczną (1835). Początkowe jego występy były raczej modnemi wówczas

60

(1846—1874).

Kneschke (Drezno 1868).

Devrient Dorota (Doris), z domu Bökler, małżonka poprzedniego (* 1805 w Kasselu). Dzieckiem wstąpiwszy do teatru, grywała role dziecinne we Frankfurcie, Weimarze i Pradze; w r. 1818 zaang. do Lipska do ról naiwno-lirycznych, w 1825 poślubiła D-a, z którym grywała wspólnie aż do rozwodu (1842). Wyszedłszy za mąż powtórnie, opuściła scenę. Z ról naiwnych przeszedłszy do subretek, zyskała miano niemieckiej Dejazet. Urn. 1882 w Blasewitz pod Dreznem.

Devrient Fryderyk, syn Karola Augusta (* 31 stycznia 1827 w Dreźnie), aktor charakterystyczny, w 1848—52 grywał w Burgu wiedeńskim, następnie we Frankfurcie, Wiesbadenie i in. scenach niemieckich, w końcu w teatrze niem. (Michała) w Petersburgu, gdzie też umarł 19 listopada

Al. R.

Al. R.

J. K

w Niemczech recytacyami poematów i całkowitych tragedyj; W; tym też charakterze udaje się D. do Paryża, gdzie bawiąc przez 4 lata, zyskuje nietylko sławę, ale ważniejsze od niej podstawy umysłowe do studyów pisarskich. Pierwsze ich świadectwo składa w bardzo interesujących „Listach z Paryża“, które wydał oddzielnie w r. 1840 w Berlinie, a w lat sześć przedrukował w Lipsku. Wstąpiwszy po powrocie z Paryża na scenę drezdeńską, obejmuje w r. 1844 nadreźyseryę dramatu w tym teatrze. Tu jednak spotyka się z przeszkodami, stawia-nemi mu przez rodzonego brata, Gustawa Emila (ob.). Skłania go to do opuszczenia Drezna i zajęcia (1852) stanowiska kierownika teatru w Karlsruhe. Usiłowania uczynienia z tej sceny teatru wzorowego pod względem gry i wystawy, zostały uwieńczone powodzeniem. Gdy w 1869 obchodzono półwiekowy jubileusz jego pracy soenicznej, publicznie przyznano mu zasługę podniesienia sztuki teatralnej i skierowania jej na nowe tory. W r. 1870 opuścił scenę; urn. w Karlsruhe 4 październ. 1877. Po-nad działalnością sceniczną góruje u D-a pisarska; napisał libretta oper: „Hans Heiling“, „Jarmark“, „Cyganie”, oraz dramaty: „Das graue Männlein“, „Die Gunst des Augenblicks“, „Verrir-rungen“, „Treue Liebe“, „Wer bin ich“? Z prac publicystycznych wyszły oddzielnie: Teatr narodowy i nowe Niemcy (1848), O szkole teatralnej (1846), Wspomnienie o F. Mendelssohnie Bartholdym (1872) i Widowiska passyjne w Oberammergau (1848). Najważniejszą zaś jego pracą jest Historya sztuki dramatycznej w Niemczech, której 5 tomów wydał od 1848 do 1874. Wraz z synem swym, Ottonem (ob.) opracował sześciotomowe dzieło: Scena niemiecka i rodzina Shakespeare’a. Dzieła jego dramatyczne i rozprawy wyszły w 11-tu tomach

Al. R.

Devrient Gustaw Emil, brat Karola i Edwarda, jako aktor najbardziej z pomiędzy trzech braci ceniony (* 4 wrz. 1803 w Berlinie), rozpoczął również zawód swój od handlu; w r. 1821 wstępuje do teatru w Brunświku, gdzie debiutuje w roli Rau-la w „Dziewicy Orleańskiej“. Nie przyjmuje pro-pozycyi do Lipska; teatr zużytkowywa jego zapał i talent, nie tylko w dramacie, bo D. grywa i w operze. W r. 1825 żeni się z Dorotą Bökler(ob.), aktorką, z którą w r. 1842 rozwodzi się. Z kolei grywa: w Magdeburgu (1828), Hamburgu (1829) i znowu w Dreźnie (1831), gdzie pozostaje do końca swej karyery (1868). Znakomity przedstawiciel kreacyj klasycznych, uchodził za najświetniejszego Hamleta na scenach niemieckich. Grał tę rolę w czasie przedstawień wzorowych w Monachium, oraz w Londynie, gdzie go nazywano drugim Keanem. Z warunków zewnętrznych podobny do Ludwika D-a, przewyższał go w subtyliaowaniu dyk-cyi;‘ miał on szept i piano doprowadzone do doskonałości. Grywał Pozę, Uryela, Tassa, oraz kochanków dramatycznych. W czasie uroczystości Goethego w Weimarze grał „Fausta“. Zamianowany przez księcia Koburskiego radzcą dworu, ustąpił ze sceny. Umarł w Dreźnie 7 sierpnia 1872 r. Brat jego w dziele: Historya sztuki dramat., poświęcił mu piękną kartę; studyum o nim napisał

Al. R.

Al. R.

1871 r.

Devrient Otton, syn Filipa Edwarda (* d. 3 października 1838 w Berlinie). Niedorównywając poprzednim D-om talentem, odznaczał się wszakże intelligencyą i pracowitością. Wyrobił sobie dyk-cyę dobrą, deklamował poprawnie, a rola Mefista w „Fauście“ zasłużyła u krytyki niemieckiej na miano „gry literackiej“. Odznaczył się bardziej, jako dyrektor i inscenizator, aniżeli aktor. W Wejmarze inscenizował obie części „Fausta“ (1877). Rozpocząwszy zawód w Karlsruhe (1856), kolejno grywał w Sztutgardzie, Lipsku i Berlinie, był reżyserem opery w Karlsruhe, a potem dramatu w Wejmarze. Niespokojny temperament D-a przerzuca go ze sceny na scenę; intendent teatru miejskiego we Frankfurcie, przechodzi na dyrektora do Oldenburga. Z kolei obejmuje teatr Victoria w Berlinie, a następnie także i kierownictwo Schauspielhaus u. Skutkiem Bporu z intendentem Hochbergiem rozpoczyna wędrówki prowinCyo-nalne z własną trupą; umiera w Szczecinie d. 25 czerwca 1895 roku. Był to umysł wykształcony, dążący do stworzenia sceny popularnej, dla której pisał sztuki ze wszystkich prawie zakresów dramatu, mianowicie farsy: Dobry papa, Dawniej,Dzie-sięciominutowy przystanek, komedyę Dwaj królowie, sztukę ludową Biedny milioner, fantastyczną Król Rotbart, tragedyę Tyberyusz Gracchus. Sztuki: Luter i O co prosimy należały właśnie do ulubionego rodzaju ludowego. Nadto pisał kilka rozpraw z dziedziny sztuki aktorskiej; dwa wykłady o Shakespearze zyskały mu honorowy stopień doktora uniwersytetu w Jena.

Dewa, ob. De va.

Dewajtys, właściwie D i e w a j t i s, wyraz litewski, znaczy bożek i bozia,—jest zdrobnieniem litewskiego diewas = bóh. W drugiem znaczeniu znajduje się w znanej modlitwie u Łasickiego: „Per-kunas djewajtis!“.

Dewalquea Sap. et Marion (paleont.). Rodzaj roślinny kopalny, opisywany w kilku gatunkach ze szczątków iiści dłoniastych, ogonkowych, znalezionych w pokładach kredowych Grenlandyi, Haldem, Akwisgranu, Czech, a podobnych do liści roślin bądź z rodziny jaskrowatych (do rodzaju

pochodzi z dolnego eocenu.

Dr J. B-r.

Helleborus), bądź z rodźmy obrazków atych (do rodzaju Aralia). Zdaje się, że istnienie jego nie przeszło daleko w okres trzeciorzędowy, bo najmłodszy gatunek D. yelindenensis Sap. z Gelinden,

K. J.

Dewaluacya czyli zniżenie wartości waluty, t. j. monety kurs w kraju mającej, z której wypływało ogólne naruszenie stosunków i całego obrotu ekonomicznego (gdyż wszelkie szacunki i zobowiązania w monecie oznaczone zmianie uledz musiały), znaną plagą była w wiekach minionych. Ostatnią pamiątką historyczną, która nasz kraj dotknęła, było bicie monety o niższej wartości przez Fryderyka Wielkiego. Błędne przekonanie, źe prawo bicia monety uważane być może za źródło finansowe, zemściło się niejednokrotnie na gospodarce ekonomicznej państw zeszłych wieków. Do przyczyn finansowych przyłączało się dalej podrożenie metalu, służącego do bicia monety, podwyższenie się kosztów jej bicia, a także nierówność stopy monetarnej w państwach sąsiednich. Wzrost wszakże wiadomości jnau-kowych i ulepszenie środków technicznych, możność przedsiębrania sprawdzań przez samą publiczność i w ogóle wyższa cywilizacya w bieżącym wieku usunęły już zupełnie prawie z praktyki plagę ekonomiczną, jaką była samowolna przez rządy państwa D. monety. W państwach cywilizowanych, wszędzie prawie, powrócono do dobrego systemu monetarnego, już to przez przetopienie monety o zbyt małej zawartości szlachetnego kruszcu, już też przez nadanie mniejszej wartości tego rodzaju monecie, znajdującej się jeszcze w obiegu. Ta-to redukcya wartości zowie się D-ą. D. monet państw obcych, o niższej stopie bitych, a które do obiegu krajowego się wcisną, jest zupełnie uzasadnioną. (Ob. Demonetyzacya,Moneta). Mylnie u nas zaczęto w ostatnich czasach D-ą nazywać deprecyacyę (zniżenie wartości) dóbr ziemskich, w Towarzystwie kredytowem zastawionych. To zniżenie wartości przez wyrąb lasów, zaniedbanie uprawy ziemi, rozbiórkę i sprzedaż budynków itp. smutnym jest objawem, który nazwę D-cyi, dotąd jedynie do gospodarstwa finansowego państw stosowaną, przeniósł fałszywie do rolniczej ekonomiki kraju naszego.

Dewastacja (z łacińskiego de va sta ti o—spustoszenie). Wyraz t8n, prawie nieznany dawniej naszej mowie, był co raz częściej powtarzany i w mowie potocznej, i w prasie, w ostatnich latach, dla oznaczenia zniszczenia majątków ziemskich, wystawianych na sprzedaż, juź-to przez Towarzystwo kredytowe, z powodu niezapłaconej raty pożyczki, już też przez wierzycieli prywatnych. Bywały niejednokrotne wypadki, że dłużnik, właściciel majątku ziemskiego, nie mogąc utrzymać się przy własności, z powodu licznych wierzytelności hypotecznych i innych zobowiązań, obciążających go, poddawał się wywłaszczeniu przymusowemu, doprowadzając przedtem posiadane dobra do zupełnej ruiny. Zniszczenie takie, czyli D. majątku ziemskiego, występowało szczególniej w okresie kilkomiesięcznym pomiędzy wystawieniem majątku na sprzedaż a samą sprzedażą. Dłużnik, pragnąc uratować dla siebie możliwie najwięcej przed oddaniem majątku w obce ręce, wyprzedawał inwentarze żywe i martwe, nie obsiewał i nie uprawiał pól, tak, że bywały wypadki, iż nowonaby-wca zastawał majątek ziemski ogołocony ze wszystkich potrzeb gospodarskich. Echo takiego postępowania dłużników odbiło się silnie nawet w praktyce sądowej, wynikały bowiem z tego powodu różnorodne procesy. Cena majątków ziemskich, sprzedawanych przez licytacyę, spadła niepomiernie, gdyż nabywcy obawiali się znaleźć majątek w stanie D-yi. Zdarzały się wypadki, że, po podwójnej bezskutecznej licytacyi, Towarzystwo kredytowe zmuszone było przyjąć majątek za samą pożyczkę T-stwa. Taki stan rzeczy, jako wypływ nie tylko złego stanu ekonomicznego wogó-le, ale i złej woli ludzi, obudził wielkie niezadowolenie i wywołał szereg artykułów w prasie naszej przeciwko D-yi majątków. Towarzystwo kredytowe, które, z mocy ustawy, może rozciągnąć dozór nad majątkami, wystawionemi na sprzedaż z powodu nie płacenia rat T-wa, postanowiło nie zadawalniać się nadzorem formalnym, lecz wykonywać go z całą ścisłością przez jednego z najbliższych stowarzyszonych, któryby przedsiębrał odpowiednie środki w celu zapobieżenia D-yi majątku ze strony dłużnika. W gorszem położeniu znalazły się majątki, subbastowane przez wierzycieli prywatnych, ci bowiem są pozbawieni możności jakiej bądź kontroli i nie mogą ani wiedzieć, co się dzieje w majątku, ani też, wiedząc o nadużyciach, zapobiedz im. W myśl ogólnego ducha przepisów proceduralnych, dotyczących wykonania wyroków sądowych, rzeczy, przeznaczone na sprzedaż w poszukiwaniu należności, ulegają opisowi i oddają się aż do czasu licytacyi pod dozór, jeśli to są rzeczy ruchome, a nieruchomość pod zarząd. Praktyka ustaliła, że ruchomości, przynajmniej w większości wypadków, oddawane są z mocy art. 1009 i nast. Ust. post. cyw. obcemu dozorcy, majątki zaś nieruchome pod zarząd samego dłużnika. To daje mu właśnie możność D-yi. Niejednokrotnie zastanawiano się z tego powodu nad tem, czy, przy istnieniu obecnej procedury, nie-byłoby moźliwem wynaleźć środki prawne, celem ograniczenia dłużnika w zarządzaniu majątkiem, ulegającym przymusowemu wywłaszczeniu. Autor artykułu, zamieszczonego w nr. 38 „Gazety Sądowej“ z roku 1895, pragnie znaleźć taki środek w przepisach obowiązujących i wyprowadza go przez analogię z przepisów art. 1130 i 1131 Ust. post. cyw., wychodząc z założenia, źe dłużnik obowiązany jest zarządzać majątkiem w okresie sprzedażnym na rzecz swoich wierzycieli i źe zatem, o ile zarząd ten jest wykonywany z ich szkodą, komornik może odebrać mu zarząd i przelać go na osobę obcą z mocy art. 937 Ust. post. cyw., który stanowi, że wszelkie czynności wykonawcze należą do attrybucyi komornika. Ponieważ jednak taka interpretacya przepisów jeBt wprost przeciwną art. 1128 Ust. post. cyw., można powątpiewać a-źeby środek, proponowany w „Gazecie Sądowej“ był skutecznym i aby sądy zechciały nadać w swych

na-

S. L.

(1817 — 26);

inne.

W. K Z.

wprost wyspy Bazarowa.

wyrokach eankcyę takiej właśnie interpretacyi. Potrzebna więc tu jest koniecznie zmiana przepisów, dotyczących tego przedmiotu, a zanim to stąpi, jedynie opinia publiczna może powstrzymać niesumiennych dłużników od gospodarstwa dewastacyjnego.

De Wette Wilhelm Marcin Leberecht, teolog racyonalistowsko - protestancki (* 1780 roku w Ulii pod Weimarem—f 1849 w Bazylei), kształcił się w Jenie i tam też przez pewien czas wykładał na wydziale filozoficznym. Potem był profesorem teologii w Heidelbergu, a od 1810 w Ber* linie, gdzie wszakże r. 1819 został pozbawiony katedry za list kondolencyjny, napisany do matki Karola Sanda, skazanego na śmierć za zabójstwo Kotzebuego. De W. mieszkał potem w Weimarze i tam ogłosił „Aktensammlung über die Entlassung des Professors De W.“ (1820), gdzie wyjaśnił swoje stanowisko w tej sprawie; religijne zaś przekonania wypowiedział w romansie „Theodor oder die Weihe des Zweifels“ (1822, 2 tomy). Tegoż roku powołano go na katedrę teologii do Bazylei, gdzie przez swoje wykłady i kazania zyskał wziętośó ogólną □ współwyznawców. Główne jego daieła są następujące: „Beiträge zur Einleitung in das alte Testament“ (1806—7); „Commentar über die Psalmen“ (1811); „Lehrbuch der hist. - krit. Einleitung in die Bibel Alten und Neuen Testaments“ „Lehrbuch der Christ. Dogmatik“ (1813 — 16); „Vorlesungen über die Religion, ihr Wesen und ihre Erscheinungsformen!“ (1827); „Das Wesen des Christlichen Glaubens” (1846) i ' Oprócz tego opracował wydanie krytyczne „Briefe, Sendschreiben und Bedenken Luthers“, a z Au-gustim przełożył na niemiecki język Pismo św. (Heidelberg 1809—12, 6 tomów). Życiorysy jego pisali: Hagenbach (Lipsk 1850), Wiegand (Erfurt 1879), Stähelin „De W. nach seiner theol. Wirksamkeit und Bedeutung“ (Bazylea 1880).    *

Deweylit (mineral.), ob. Gymnit Thomsona. Dewitt Jan, ob. Witt.

Dewiza. Jako udostojniające uzupełnienie herbu, heraldyka dopuszcza: „dewizy“ (po francusku devise, po angielsku badge, po niemiecku Wahlspruch, po włosku il motto, po łacinie epigramma, épigraphe), t. j., albo allego-ryczne wyobrażenia postaci zwierząt, roślin, i t. d., stanowiące znaki rozpoznawcze między uherbo-wanymi, pomieszczane zazwyczaj na podrzędnych miejscach dewizą udostojnionych herbów, albo też: epigrafy (krótkie zdania), zagadkowe znaczenie nieraz mające pojedyncze litery, albo nakoniec całe motta (godło, zdanie, cytata jako myśl przewodnia). Dewizy te mieszczą się obok, nad, pod lub też i w herbie, jako dodatkowe ozdoby, uzupełnienia i udostojnienia. Tak np. biała róża była dewizą rodu York, czerwona zaś rodu Lancaster. Po upadku tych rodów (1485) ród Tudorów przyjął za dewizę różę czerwono-białą. Dewizy słowne, epigraficzne i t. d. używane w heraldyce, nie mogą być długie, lecz krótkie, treściwe i jędrne, odnoszące się do jakiegoś czynu, wydarzenia, ojczyzny, religii i t. d. Dewizy tego rodzaju są zarazem hasłem bojowem jak np. „Gott mit uns“ (Prusy, Bóg z nami); „Viribus uniti s“ (Austrya, Zjednoczonemi siłami); „Dieu et mon droit“ (Anglia: Bóg i moje prawo) i t. d. — Do rzędu tych dewiz czyli haseł wojennych należą: zawołania (proclamatio) jak: „Dieu le volt“ (Gotfryda de Bouillon, Bóg chciał); „Mont-joie Saint Denis“ (królówfrancuskich: Ucieczką naszą św. Dyonizy); „Bujno“ (Slepowronów); „Cwalina" (Przejmów); „Niałko“, (Jeleniów vel Brochwiczów); „Wata“ (Samsonów); „Skrzynna“ (Łabędziów); „Ages“ (Sasów-Urus-kich); „Naprzód B o ńcza, naprzód!“ (Bończów-Rutkowskich) i t. d. Dewizy czyli hasła zwykle kładzione są na laurach, wstęgach, pod tarczą herbową albo na podstawie, na wstęgach w szczycie, lab na wstędze, trzymanej przez jakąś postać, umieszczoną w szczycie. Pojedyncze litery, stanowiące dewizę, w XVI i XVII wieku, wypisywane były po bokach szczytu, np. „ W ćr. W.u (Wie Gott will=jak Bóg chce). Pojedyncze słowa lub hasło nakreślone na tarczy: t. j. w polu, na belce, krokwi, pasie czy wstędze i t. d. zaliczają się do godeł herbowych, jak np. w herbie, nadanym wraz z tytułem baronowskim r. 1814 przez ces. Napoleona I. Ambrożemu Skarżyńskiemu, szefowi szwadronu pułku lekko-konnej gwar-dyi polsko-francuskiej, napis: „Bar au Bac“ na moście w polu tarczy. W XVII i XVIII stuleciu bardzo często otaczano herby sztandarami, bronią ręczną, armatami, bębnami i piramidami kul; dodatki te jednak dewizami nie są, lecz przypominają tylko, że dany właściciel herbu służył wojskowo; psują one i szpecą całokształt herbu. W czasie boju czy też turnieju poznawano rycerza po herbie, jego barwach i po „dewizie“, wypisanej bądź na zbroi, bądź na tarczy. W heraldyce polskiej dewizy są nieznane, a te, które istnieją, powstały w XVIII wieku lub też i w ciągu wieku bieżącego. Herby polskie, prócz właściwej nazwy swojej, jak: Abdank, Ciołek, Bojcza, Lis i t. d. miały i mają swe zawołania (proclama), jak: Skuba, Biała, Mo* dzele, Oray-orzy, i t. d., które w zupełności zastępowały dewizy rycerstwa francuskiego, niemieckiego, włoskiego i t. d.

Dewlet Orirej, Dawlet-Girej, ruiny dawnej warowni, na zachodniem wybrzeżu m. Aralskiego,

And. S.

Dewlet-Girey, chan krymski, ob. Gir ej e.

Dewletszach, ob. D a u 1 e t s z a c h.

Dewclucya. Jeżeli ktoś, mający prawo obsadzić beneficyum kościelne lub niem rozporządzić, z własnej winy z prawa tego nie korzysta, wtedy utrącą je na ten raz, a w zaniedbane przez niego prawo wchodzi bezpośredni zwierzchnik kościelny i taka prowizya beneficyów nazywa się postępowaniem na drodze dewolucyi, samo zaś prawo użycia tej drogi jest prawem dewolucyi=jus de-volutionis. Duchownym, jako znającym ustawy, ducha i wymagania kościoła, przez D-ę odejmuje się prawo, do obsadzania beneficyów im służące, nie tylko za zaniedbanie użycia tego prawa

(2

gsg

[2

«fl

H*

-j*

FORMACTA DEWOŃSKA I.

rA

II]

P*

s»’

't

ÜSJ

'■i

2.

f‘<

rq

î,

il

«»Mi

,v

4.

3.

5.

cv

PC

CO

lî:

• • •-

N\-x

■->

•H

‘"'i

!,;:ü

Il P II, f«S£lsl ö^t^s .8

■ .    Î3

^ ^ 5 ta ® ü

==^SxS»

'■5 S"o ° = .2 ■-

2“-o'5iîh

IgSilli

fellll|l

E<ï.b«flu

>.ed S <£o N co

•|~1«SS|~

N N

«15- >«•-

2.<» s rt

jlli-fs

-£•* ®-.2 >:£i

ë ’3T ^ ë ? co o

N 03 Q. “ 3 O

5 « 5 » J .= j=

|f!l"!ê

= |JpJc4£

1*8 g

N^.| sis i

«f := ⁹ "Z =‘Z

c C N-H (Ji ü

■E -2 ._r as to eo §>

■3.5.5 g ■= g

ifig*li

i in~

■Si p!-I

. as o . •— rH i-H 0)Ç£> E r-i

FORM AC Y A DEWOŃSKA II.

If«

m»,;îi*V,

ffl

m*

•')li

mH

- «    ar^:;-- ÊÊÏmL

-4I.....p : : I: i

IL I

Ü1

41

i!

W.

US

7r

V;

J"

1.

*»n>7-

fil»

ï (ti

;,ï]

2.

a Wj

-gA’S o

fi

^'v/s    s"\

-5„o".V.a » 0’o'4*

vTS.%*

0Q9

1.

i,

,fś

J»

es-:#*

H . V\a

*₀°, >00 O

<»

Î&VL

G.

•>2

ggg

SSk

fili.

un

JA]

■■

8.

\|

j|

:.i \ •

|SÜ :

IB1

fej

tkjji

10.

9. mm

1. Clymenia Sedgwickii, a z boku. 2. Goniatites intumescens, a z boku. 3. Łupek cyprydynowy. 4. Cypridina (Entomis) serrato-striata, znacznie powiększona. 5. Asterolepis (Pterichthys) cor-nuta. 6. Phacops latifrons, a i b zwinięty. 7. Murchisonia bigranulosa. 8. Encephalaspis Lyeili. 9. Coccosteus decipiens. 10. Macrocheilus subcostatus.

w czasie właściwym, ale i za złe jego użycie, tj. na korzyść kandydata niegodnego, albo mniej godnego, z pominięciem godniejszego; świeckim zaś, jako nie zawsze mogącym zasługi kandydata ocenić, pozwala kościół, w zakresie czasu przepisanego, prawa swego wielokroć używać i kandydata zmieniać, dopóki na godnego nio trafią. W szczególności prawo obsadzania wakującego benefi-cyum jure devolutionis przechodzi l-o do biskupa od wszystkich jego podwładnych w dyece-zyi, świeckich i duchownych; 2 o do arcybiskupa prawem D-yi przechodzi kollacya beneficyum wte-dy, gdy ono jest liberae collationis, lub prawem dewolucyi do biskupiej kollacyi należy, a biskup nie obsadził go w czasie właściwym, lub obsadził w sposób niekauoniczny; 3-o do papieża prawo D-yi przenosi obsadzanie beneficyów tyle-kroć, ilekroć arcybiskupi zaniedbują użyć praw im służących. Konkordaty, przez Stolicę Apostolską z różnemi państwami zawarte, bliżej określają wypadki, w których prawem dewolucyjnem prowizya beneficyów do papieża przechodzi.—Por. „Encyklopedya kościelna“.

Dewońska formacja. Formacya ta nazwę swą, nadaną jej przez Murchisona i Sedgwicka, otrzymała od hrabstwa Devonshire w Anglii, którego powierzchnię zajmuje przeważnie. Do niej uczeni ci zaliczyli również pokłady szkockie, znane pod nazwą starego czerwonego piaskowca (old red sandstone). Dwa te rodzaje pokładów, angielskie i szkockie, tak wielce różnią się od siebie pod względem petrograficznym i paleontologicznym, że przez długie czasy wielce utrudniały zestawienie jednych obok drugich i tylko stosunki ich stratygraficzne, czyli występowanie tak jednych jak drugich między pokładami sylur-skiemi a węglowemi, umożliwiało z początku uważanie ich za utwory współczesne. I dopiero zbadanie przez Murchisona russkich dewońskich pokładów, łączących w sobie właściwości obudwu tych typów, dowiodło stanowczo ich współczesności. F. D , dochodząca do 6 000 metrów grubości, składa się z piaskowców, kwarcytów, zlepieńców (konglomeratów), glin, łupków gliniastych, szarych wak i wapieni. Z tern wszystkiem, w różnych jej miejscowościach to jedna, to druga ze skał tych przeważną odgrywa rolę. Tak w Anglii, Szkocyi i północnej Ameryce F. D. przeważnie składa się z piaskowców, kiedy nad Renem, na Harcu i w Westfalii występują one głównie tylko w dolnych piętrach, górne zaś składają się z wapieni i łupków gliniastych, Formacya ta obfituje wogóle w użyteczne minerały. Antracyt i węgiel kamienny występują w niewielkich wprawdzie i rzadkich ławicach, ale nafta tworzy znaczne zbiorowiska w szczelinach i próżniach wierzchnich pokładów dewońskich w Pensylwanii północnej, skąd jej dobywają miliony centnarów. Obecność soli kamiennej w pokładach dewońskich ujawnia się źródłami so-lankowemi, tryskającemi na powierzchni (wody mineralne w Starej Russie, w gubernii Pskowskiej). Źeleziak czerwony i brunatny, oraz siarki metaliczne obficie występują w tej forraacyi, z czego słynną jest góra Rammelsberg pod Goslarem (piryt żelazny, miedziany, galena i blenda); źeleziak magnetyczny znajduje się wśród dewońskich pokładów Taunusu i Szląska austryackiego; błyszcz ołowiany (galena) srebronośny w takichże pokładach na Ałtaju; miedź płowa srebronośna, piryt miedziany, rudy niklu i kobaltu w Węgrzech. W Rossyi w dewońskich pokładach Tymańskiego łańcucha występuje nafta, na Uralu rudy żelazne, na Ałtaju srebrne i ołowiane. Flora i fauna for-macyi dewońskiej odznaczają się pewnemi swoi-stemi cechami. Szczątki roślinne w niewielkiej tu spotykamy ilości, a stanowią je przeważnie porosty morskie; roślinność lądowa, wielce uboga, składa się z roślin skrytokwiatowych i iglastych, oraz form przeehodowych od pierwszych do drugich (Sigillaria). Z porostów niektóre, dla swej obfitości w pewnych pokładach, poważniejsze mają znaczenie, jak np. Haliserites Dechenianus w niższym reńskim dewonie, lub Fucoides Caudagalli w starszych piaskowcach dewońskich Nowego Yorku. Z roślin skrytokwiatowych naczyniowych dosyć pospolitemi są Kalamity, rodzaje Asterophylli-tes, Annularia. Sphenophyllum, Knorria, łuskodrze-wy (Lepidodendron), oraz liczne paprocie (Cyclopte-ris, Neuropteris, Sphenopteris, Pecopteris). 7i iglastych spotyka się szczątki drzewne rodzajów A-poroxylon i Dadoxylon (Araucarioxylon). Wszystkie te formy występują następnie i w węglowej formacji. Ze zwierząt pierwotniaki (Protozoa) w niewielkiej stosunkowo występują ilości; gatunek tylko Beceptaculites Neptuni Defr. spotyka się obficie. Obie rodziny paleozoicznych korali: Zo-antharia rugosa i Z. tabulata, występują bardzo obficie; z pierwszych mianowicie rodzaj Cyatophyl-lutn, Cystiphyllum, oraz wielce dla dewonu charakterystyczny gatunek: Calceola sandalina Lam.; z drugich wielce pospolite: Favosites polymorphus Goldf., Alvéolites suborbicularis Lam. i Aulopora repens E. i H., pełzający na innych koralach, szczególniej w Niemczech pospolity. Głównemi budowniczemi raf koralowych w okresie dewońskim były rodzaje: Favosites (Czechy, Alpy) i Stromatopora (Eifel). Za to koral łańcuszkowy, Halysites catenularia, oraz grap to lity, formy tak charakterystyczne dla sy-luru, znikają tu całkowicie. Ze szkarłupni (Echinodermata), w okresie dewońskim występują wyłącznie prawie liliowce (Crinoidea), i to swoiste dla niego liliowce o wielkich ramionach, w dolnym wapieniu dewońskim, w Eiflu, rodzaje: Cupres-socrinus: Ctenocrinus, Haplocrinus, w górne m ogniwie Melocrinus i Hexacrinus. 7t mięczaków panują wciąż jeszcze, choć nie tak już wyłącznie jak w sylurze, ramienionogi (Bracliiopoda) i gło-wonogi (Cephalopoda). Pierwsze mianowicie, z 1400 mniej więcej gatunkami, doszły tu do najwyższego rozwoju swego; z nich liczne gatunki rodzaju Spirifer stanowią wielce charakterystyczne skamieniałości dla oddzielnych piętr dewońskich. Wyłącznie dewońskim ramienionogiem jest Stringoce-phalus, którego jedyny znany gatunek S. Burtini Defr. należy do największych ramienionogów. Obok niego charakterystycznym dla średniego dewonu jest Uncites gryplius Defr, Bardzo charakterystycz-nemi dalej dewońskiemi ramienionogami są: Athy-ris concentrica M’Coy, Orthis tetragona P. Rom, i O. striatula Schloth., Streptorynchus umbraculum Schl., różne gatunki rodzaju Bhynchonella, wreszcie Pentamerus galeatus Dalm. Ze skrzydłonogich (Pteropoda) występują wielkie konularye i tentaku-Uty, z brzuchonogich (Gasteropoda) przeważnie rodzaje Euomphalus, Pleur otomaria, Macrochilus, Murchisonia, Bellerophon i Dentalium, Głowono-gi w dewonie, podobnie jak w sylurze, mają licznych przedstawicieli z grupy nautilidów w rodzajach: Cyrtoceras, Phragmoceras, Gomphoceras, a szczególniej Orthoceras. Występują tu nadto już i ammonitowate, mianowicie klimenie i goniaty-ty. Pierwsze, wyłącznie w górnym dewonie, są dla niego doskonałemi charakterystycznemi skamieniałościami. Przedstawicielami dewońskich skorupiaków (Crustacéa) są cypridiny, eurypterydy i trylobity. Fasolkowate, prawie mikroskopowe skorupki rodzaju Cypridina, przepełniają w niezliczonej ilości niektóre górno - dewońskie pokłady (łupek cypry dyn o wy). Trylobity, nadające tak wybitne piętro formacyi sylurskiej (1 600 gatunków), tu stopniowo znikają (300 gatunków) i ograniczają się przeważnie rodzajami: Phacops (bardzo pospolity i charakterystyczny Ph. latifrons Bronn.), Cryphaeus, Dalmanites, Homalonotus, Proëtus, Harpes, Cheirurus, Bronteus. Przedstawicielami jedy-nemi zwierząt kręgowych w okresie dewońskim są ryby; niezwykłym mianowicie rozwojem (około 100 gatunków) odznaczające się rodziny Crossopterygii i Placodermi (ryby pancerzowate). Z pierwszych, kostołuskich, o nieparzystym ogonie, z pędzlowatemi brzusznemi i piersiowemi płetwami, głównemi rodzajami są Osteolepis i Holopty chius; do drugich, których głowa i tułów całe pokryte są pancerzem, z wielkich płyt kostnych złożonym, rodzaje Pterichthys, Coccosteus, Cephalaspis. Znajdowanie wreszcie w pokładach dewońskich kolców płetwowych dowodzi, że w morzu dewońskiem, podobnie jak i w sylurskiem, mieszkały ryby chrząstkowate, podobne do rekinów. F. D. obszernie występuje na powierzchni ziemi; istnieje w Anglii, w Niemczech, Prancyi, Belgii, Skandynawii, Rossyi, Ameryce północnej, w Azyi (Gruzya, Armenia, Persya), nad Bosforem, w Indyach i Chinach, w Ameryce południowej (Boliwia), w Australii (Walia południowa i Tasmania), w Afryce (Try-polis i ziemie Hottentotów). Anglia była pierwszym krajem, w którym formacya sylurska i dewońska zbadane zostały. Devonshire i Cornwallis przedstawiają typowe miejscowości dla porównania dewońskich ich pokładów z takiemiż inuycb krajów, jakkolwiek pokłady te bywają wszędzie nieco odmienne wedle miejscowości. Tak w Devonshire południowem są one silnie przeobrażone i składają się z zielonych łupków chlorytowych, przeplatanych warstwami łupku kwarcytowego i piaskowca. W niektórych punktach występują łupki wapienne, wapienie ziarnisto - krystaliczne i zlepieńce, przechodzące niekiedy w piaskowiec czerwony. W północnym Devonshirze pokłady dewońskie nie uległy prawie przeobrażeniu; wedle skamieniałości swych dają się podzielić na trzy ogniwa. Dolne, czyli tak zwane piętro Lintonu, składające się z piaskowców i łupków gliniastych, zawierających z ramieuionogów: Spirifer macropterus, pewne gatunki rodzajów Orthis, Leptaena, Chonetes, dużo małżów; z korali: Pleur odidyum problematicum a z try-lobitów rodzaj Homalonotus. Średnie ogniwo de-wońskie w Anglii rozpoczynają łupki, zwane kal-ceolowemi łupkami z powodu obfitości w nich korala Calceola sandalina, opatrzonego wieczkiem (operculum). Nad niemi leży piętro Ilfracom-bu, złożone z wapienia, a wyżej jeszcze piętro Plymouth u, obadwa zawierające dosyć odmienne skamieniałości. Z korali występują tu rodzaje Favosites, Heliolites, Cyatophyllum (C. hexagonum), Aulopora serpens i inne. Z ramienionogów szczególniej charakterystycznym jest Stringocephalus Bur-tini, Atrypa reticularis, właściwa i sylurowi a w de-wonie występująca wszędzie; z małżów charaktery stycznemi są: Megalodon (M. cucullatus); z brzu-chonogich: Murchisonia, Euomphalus i Macrocheilus; ze skrzydłonogich: Conuluria; ze skorupiaków try-lobity jakkolwiek nieliczne, ale gatunek Brontem flabellifer jest dosyć pospolitym i charakterystycznym dla średniego dewonu. Znaleziono tu również doByć liczne szczątki ryb najdawniejszych, umożliwiających zestawienie tych warstw z piaskowcami szkockiemi. Górne ogniwo dewońskie w Devonshirze i Kornwalii składa aię z trzech piętr: najniższem jest piętro z gatunkiem Goniati-tes intumescens; nad niem leży piętro Peteruaj-nu (Petenvyne) z wapieni i łupków, z charakterystyczną dla niego Clymenia linearis, malutkim raczkiem Gypridina serrât o-striât a i dosyć licz-nemi gatunkami rodzaju Goniatites. Najwyższetn piętrem dewońskiem w Anglii jest piętro Pil-tońskie, złożone z łupków i piaskowców, dla których głównemi skamieniałościami są: z ramienionogów: Spirifer Verneuüli, Strophalosia produc-toides; z trylobitów: Phacops latifrons. Dewońska formacya w Szkocyi przedstawia postać całkowicie odmienną od formacyi Devonshiru. Oddawnajuż szkockim osadom dewońskim nadano nazwę stare-go czerwonego piaskowca (old red sandstone), dla swoistych i szczególnych cech jego. Główną stanowiącą je skałą jest piaskowiec z podrzędne-mi zlepieńcami i łupkami, dochodzący do 1220 metrów grubości i dzielony na trzy piętra: a, b i c. Piętro najniższe c (Sandstone) składa się z łupków szarych i czerwonych, używanych na chodniki i krycie dachów, a miejscami obfitujących w najdawniejsze wyginione ryby: Cephalaspis i Pteraspis, oraz w szczątki raka Pterygotus anglicus. Piętro środkowe b (Cornstone) występuje na południe od gór Grampian i składa się od spodu z pokładów zlepieńca, z których wyższe zawierają wśród żółtego piaskowca szczątki ryby kostołuskiej Holopty-chius. Najwyższe wreszcie piętro a (Tilestone), składa się z żółtego piaskowca, wynurzającego się bezpośrednio z pod pokładów formacyi węglowej, a zawierającego szczątki ryb Pterichthys, Bothrio-lepis, Coccosteus, Dendrodus. D. P. obszernie wy-

Dolne

stępuje w Niemczech, gdzie w ostatnich mianowicie czasach nader starannie zbadaną została. Pokłady jej znane są w górach Eiflu, w okolicach Akwisgranu, w Nassau, Westfalii, w północno-zachodnim Harcu i w innych jeszcze miejscowościach. Podobne są one do angielskich (Devonshire) z pewną jednak odmiennością. Najlepiej zbadany jest pas dewoński nadreński, w którym odróżniają również trzy ogniwa, odpowiadające angielskim, ogniwo dewońskie nadreńskie stanowi przeważnie szara waka, u spodu której leży kwarcyt Taunusu. Szarą tę wakę geologowie zowią koblencką, albo reńską i odróżniają w niej znowu piętr kilka. Ze skamieniałości ogniwa tego najbardziej chara-kterystycznemi są: Fleurodictyum problematicum, Spi-rifer macropterus, Athyris concentrica i t. p. Dolne to ogniwo ciągnie się wzdłuż Renu od Bingen do Bonn; w kierunku ku Nassau przechodzi w łupki piaskowcowe i w piaskowce kwaroytowe, zawierające też same nadreńskie skamieniałości; w Nassau ogniwo to nosi nazwę piaskowca spiryterowego. Środkowe ogniwo formacyi D-skiej nadreń-skiej znane jest pod nazwą wapienia Eifel-8kiego, wynurzającego się na powierzchnię po lewej stronie Renu w postaci kilku wysepek o znacz-nem pogięciu pokładów, wykazujących w przekroju, że wapień ten tworzy kotliny w szarej wace dolnego ogniwa. Znajdujące się w nim skamieniałości pozwalają wyróżniać w nim trzy piętra: dolne, z ramieniouogiem Spirifer cultrijugatus\ środkowe, kalceolowe (z Calceola sandalina) i górne, stryngocefalowe (z String ocephalus Burlini). Górne ogniwo nadreńskiego dewonu tworzą wapienie i łupki, znowu dzielone na piętra. Na spodzie leży wapień i margiel kuboidowy, nazwany tak od charakterystycznego ramienionoga Bhynchonella cuboides; nad nim łupek, bogaty w głowonogie z rodzaju Goniatites, i dla tego zwany łupkiem go-niatytowym; na samym zaś wierzchu łupek cyprydynowy (z Cypridina serrato-striata). Na lewym brzegu Renu ten ostatni poziom częściej jeszcze stanowią łupki oliwkowo-zielone z ramie-nionogiem Spirifer Verneuilli. Góry Ardeńskie, a szczególniej porzecze Mozy, tworzą nieprzerwane prawie przedłużenie dewońskich pokładów Eiflu, więc też znaczne między niemi istnieć musi podobieństwo. Geologowie francuscy i belgijscy, mianowicie w o-statnich czasach Gosselet i Devalque, dewon ten francusko-belgijski dzielą również na trzy ogniwa, nadając każdemu z nich specyalne nazwy. Dolne zowią reńskiem, z charakterystyczną dla niego obfitością ramienionogów z rodzaju Spirifer; środkowe ejfelskiem (z Calceola i Stringocepha-lus)’, górne fameńskiem Ifaménien) z typowemi dla niego gatunkami rodzaju Bhynchonella. Dolne czyli reńskie ogniwo stanowią nadto jeszcze trzy piętra: najniższe żed y ński e (étage gêdinnien), złożone z arkoz, zlepieńców i rozmaitych łupków; następne taunuskie z piaskowców, dochodzących 550 metrów grubości; wreszcie koblenckie (ćt. coblen&ien) składające się głównie z szarej waki i dochodzące ogromnej grubości, bo 2 400 metrów. Ogniwo środkowe czyli ejfelskie stanowią dwa

piętra: niższe, kalceolowe (z Calceola sandalina) o różnej grubości, dochodzącej niekiedy do 1 000 metrów, i wyższe wapienia Givet (ét. givetien), złożone z ciemnych, niekiedy czarnych, napoły krystalicznych wapieni o grubości 400 metrów. Ogniwo nakoniec górne, czyli fameńskie, dzieli się znowu na dwa piętra: niższe, étage frasnien, złożone z wapienia Frasne, występującego wśród łupków olbrzymiemi soczewami, do 600 metrów grubości dochodzącemi, i wyższe, étage faménien, z pBammi-tami Condrozu, złożone przeważnie z łupków z podrzędnemi wapieniami. W innych miejscowościach Francyi D. F. nie występuje w podobnej pełności ogniw swoich, a wogóle spotyka się wszędzie prawie (Boulogne, 'Normandya, Wogezy, Pireneje) tylko ogniwo jej dolne, czyli reńskie, i niższe warstwy ogniwa środkowego z Calceola sandalina. W Austryi D. F. występuje w Alpach wszystkiemi trzema ogniwami swemi o dosyć poważnej grubości. W Stanach wschodnich północnej Ameryki F. D. rozpościera się szeroko, zajmując obszerną kotlinę wpośród pokładów sylurskich, opierającą się z jednej strony o Alleghany, a z innych stron otoczoną płaskowzgórzami Nowego Yorku, Ohio, Kentucky i Tenessee. Formacya ta występuje nadto w Nowej Szkocyi, Kanadzie i Nowym Brunświku, gdzie obfituje mianowicie w szczątki roślin, zwanych Psilophyton. Dwa ogniwa amerykańskiego dewonu nieco swoiste przedstawiają właściwości, a mianowicie, w dolnem przeważają głównie wapienie, w górnem piaskowce ze szczątkami Holopty-chius. Wszelako niezmiernie trudnem jest odpowiednie zestawienie tych amerykańskich dewońskich pokładów z europejskiemi, mianowicie niższych. Amerykańscy geologowie dewon swój rozdzielają na liczne piętra, główne i podrzędne, których wyliczenie tu pominiemy. Pokłady dewońskie Rossyi europejskiej zajmują szerokie obszary: pokrywają one część jej północno-zachodnią i środkową, występują i na krańcowym wschodzie—w łańcuchu Ural-skim, wynurzają się też w łańcuchu Tymańskim, oraz w porzeczu rzeki Peczory. F. dewońska znajduje się też i w król. Polskiem. Pokłady w Rossyi od brzegów jeziora Onegi ciągną się na południo-za-chód pasem dosyć szerokim, który, rozszerzając się stopniowo, pokrywa na zachodzie osady sylurskie, a ku wschodowi kryje się pod węglowemi. Wychodząc z gubernii Ołoneckiej, zajmują one znaczną część gubernii Petersburskiej i Nowogrodzkiej, całą gubernię Pskowską, przechodzą wreszcie do Liflandyi i Kurlandyi, sięgając brzegów Dźwiny zachodniej, wzdłuż której ciągną się nawet w gubernii Witebskiej. Obszar dewoński Rossyi środkowej, znany od ozasów Murchisona pod nazwą centralnej osi dewońskiej, rozdzielającej, według jego zdania, dwa oddzielne zagłębia węglowe, rozszerza się częściowo w guberniach: Orłowskiej, Woroneskiej i Rjazańskiej, gdzie kryje się pod pokłady formacyi węglowej. W królestwie Polskiem wszystkie trzy ogniwa dewońskie dosyć wyraźnie występują w gubernii Kieleckiej. Ogniwo dolne, złożone jest głównie z piaskowców i kwarcytów, stanowiących góry Świętokrzyskie i zawierających bardzo nielicz-

K. J.

St. Rew.

Ând. S.

K. K.

ne tylko skamieniałości (Spirifer speciosus Bronn, Spirifer disjunctus M. V. K., Chonetes sardnulata Verneuil., Strophomena piligera Sandb.). Ogniwo środkowe stanowią wapienie koralowe i marmury (góry Kieleckie i Chęcińskie) ze zlepieńcem koralowym (skała Zygmuntowska). Ogniwo wreszcie górne składa się z wapieni smolistych i ciemnych łupków gliniastych, zawierających dużo ramienio-nogów i głowonogów, właściwych dolnym piętrom górnego dewonu. Charakterystycznemi dla ogniwa tego skamieniałościami są: Cardiola retrostriata, Cypridina serrato-striata, Posidonomya, Goniatites i Glymenia.

Dewońskie bydło stanowi jedną z najlepszych mięsnych ras angielskich; ojczyzną jej jest północna część hrabstwa Devon; w okolicy na wschód od Barnotaple aż do rzeki Exe napotykamy najpiękniejsze okazy tej rasy, jako też nad rzeką Tawe i na wybrzeżach kanału Brystolskiego. Bydło to jest ciemno-gniadej maści, średniego wzrostu, nieco mniejsze od bydła rasy Hereford; szczególnie wpada w oko wielka długość tułowia; pod tym względem rasy: krótkoroga (Durham) i Herefordz-ka muszą jej ustąpić pierwszeństwa. Kształty ciała wskazują, że rasa ta stanowi przejściowe ogniwo pomiędzy czysto mięsnemi a mleezuemi rasami. Głowa bydła tej rasy jest raczej krótka niż długa, o szerokiem, nieco wypukłem czole, o pysku miernej szerokości. Rogi są cienkie, dosyć długie, końcami skierowane ku przodowi; szyja długa, w dolnej swej części opatrzona zwisaj ącem nieco wolem; ukośne łopatki są silnie zbudowane, podobnie jak wszystkie członki ciała, co umożebnia użycie wołów tej rasy do robót w polu, zwłaszcza że chód mają szybki. Jest to rasa raczej górska, niż nizinna. Krowy mają wymię mało rozwinięte i mleczność ich jest mierna; za to mleko ma bardzo wysokie zalety. Wychów cieląt w Devonshire i w sąsiedniej Kornwallii odbywa się bardzo starannie; są one trzy razy dziennie pojone ze szkopka; pilnuje się ich, aby się nie opijały mlekiem; tym sposobem usiłują hodowcy wytworzyć większą w przyszłości mleczność tej rasy. W tych miejscowościach, w których celem hodowli jest wytworzenie dobrych sztuk mięsnych, karmienie cieląt odbywa się tak, jak we wschodnich hrabstwach, głównej siedzibie rasy krót-korogiej; tam cielęta są trzy razy dopuszczane do matek, a gdy te za mało mają mleka, natenczas ich miejsce zastępują stosownie dobrane mamki.

Dewońskie owce, zwane także B am ptońskie-mi, powstały ze skrzyżowania dawnej Dewońskiej rasy z nową LeicesterBką. Owca ta ma długą wełnę, cienką głowę i szyję, białe policzki, delikatną budowę kości, długi tułów, lecz nie tak szeroki, jak u owcy Leicesterskiej. Pod względem wczesności rozwoju jako też zdolności do opasu i wydajności wełny, rasa ta nie ustępuje żadnej innej.

Dewsbury, miasto fabryczne w angielskiem hrabstwie York, dzielnicy Westriding, w ognisku wielkiego przemysłu angielskiego (L eeds, Sheffield, Bradford, Oldham), główne siedlisko wyrobu wełny sztucznej (Shoddy, Mungo) oraz fabrykacyi dywanów, 29 847 m-ców (1891). W okolicy kopalnie węgla kamiennego. Jest to jedna z najstarszych osad Anglii, — nauczał w niej w 627 r. Paulin, pierwszy biskup Yorku.

Dexamenos, w podaniach greckich bajeczny król Olenu w Achai, na którego prośbę Herakles, wracający od Augiasza, zabił centaura Eurycyona, ścigającego swemi zalotami córkę jego, Maesimachę. Podanie to bardzo jest podobne do podania o De-janirze, córce króla Pleuronu, Ojnejosa (Euneusza), którą Herakles obronił od zalotów wstrętnego jej Acheloosa (ob.); a ponieważ D. w greckim języku znaczy gościnny, Mnesimache zaś — waleczna, przypuszczać zatem można, że z tych epitetów Ojnejosa i Dejaniry powstały nowe mity, z podstawieniem Eurycyona zamiast Acheloosa.

Dexippos. 1) P. HerenniuB, historyk z trzeciego wieku, napisał: a) dzieje Grecyi i Macedonii po Aleksandrze W.; b) historyę powszechną do śmierci cesarza Klaudyusza, w 12 księgach; c) wojnę Rzymian z Gotami, p. t. Scyt hi ca. Ułamki z tych dzieł znajdują się w Miillera „Fragmentach“, tudzież w Dindorfa »Hist. Graec. min.u. — 2). D. filozof aleksandryjski, uczeń Jamblicha, z czwartego wieku, znany z wybornej w 3 księgach rozprawy o „Kategoryach“ Arystotelesa, ujętej w formę dyalogu pomiędzy nim i uczniem jego Seleukiem. Uczeń stawia pytania i wątpliwości mniej lub więcej ważne, a mistrz daje rozwiązania dokładne, często wytworne. Pierwsza księga obejmuje same » Kategoryeu ; dwie drugie bronią ich przeciw zarzutom Plotyna. Jest to polemika ciekawa, z którą historya filozofii więcej-by się liczyć powinna. D. lubo uchodzący za platonika, tu trzyma zupełnie z perypatetykami. — Dziełko to znane jest tylko z łacińskiego przekładu, wydanego w Paryżu r. 1549, przez Bernarda Felicya-na. Oryginały rękopiśmienne greckie znajdują się w bibliotece Medyceuszów i w Madryckiej. Z katalogu Yriartesa, wydanego po grecku według rękopisu madryckiego, okazuje się, że prócz wymienionej rozprawy D-pa, jest jeszcze w rękopisach drugi jego dyalog z Seleukiem, oraz specyalny dyalog „o ilości“. Podaje o tern wiadomość Barthélemy S. Hilaire w artykule »Diet. des sc. phil.“, słusznie dziwiąc się, że niema dotąd wydań drukowanych.

Dextrale i Dextrooherium. Bransolety, z których pierwszą noszono w połowię ręki, pomiędzy napiąstkiem i łokciem (figura 141); a druga

imą.

Fig. 141,

227.

na

poczem

3) Franciszek D. (* 1838), komornik cesarsko-królewski i rzeczywisty radzca tajny, od r. 1888 poseł przy dworze angielskim i członek izby wyższej. Znany jest przytem jako autor dzieła p. t. „Friedrich Graf D. u. d. öster. Frage in der Paulskirche" (Lipsk 1891). Ten Fryderyk D., uczestnik parlamentu frankfurckiego, był synem Jana Józefa D., który pod przybranem nazwiskiem Mii ller przez długi czas mieszkał w Hollandyi i Neapolu, trudniąc się lepieniem z wosku, a później odlewaniem posągów i popiersi.    N-

Deynze, Deynse, miasto w belgijskiej prowincyi, Flandryi Wschodniej, przy drodze żelaznej Gandawa-Kortrijk z odnogą do Thielt, nad żeglowną rzeką Lys vel Leye, posiada stary kościół Pan-

ny Maryi, w czystym gotyku, fabryki koronek, krochmalu, trepów drewnianych, wódek i likierów; prze-

And. S.

1504).

tuż nad napiąstkiem (fig. 142). Obie figury zdjęte z malowideł Pompejańskich, u Richa, str.

K. K.

“CTi

Hg. 142.

Dextran (chemia), ob. Dekstran.

Dextri albo Des tri, tak w wiekach średnich nazywano pas gruntu około kościoła lub klasztoru, szerokości 30 kroków, wytknięty ukośnemi krzyżami (zwanemi w dawnych czasach Dex),j a osłoniony prawem ucieczki, czyli azylu (ob.).

Dextrocardia przemieszczenie serca ku stronie prawej, wrodzone, albo też wskutek chorobliwych wysięków lub nowotworów powstałe.

Dextrosa, Ob. Cukier.

Dextryna (chemia), ob. Dekstryna.

Dey, ob. Dej.

Deym, stary ród czeski, obecnie hrabiowski, którego członkowie występują na pole działalności publicznej dopiero wXIX w. Z trzech braci: 1) Maurycy D. (* 1808—f 1852) był najpierw radzcą w gubernium lwowskiem, potem starostą w Pradze Czeskiej, a następnie w r. 1846 przybył do Krakowa w charakterze komisarza rządowego. Na sejmie w Kromierzyżu był posłem okręgu Bole-sławskiego w Czechach, a po jego rozwiązaniu pędził już życie aż do śmierci zdała od wszelkich spraw politycznych.—2) Albert Rudolf (* 1812) brał czynny udział w ruchu narodowym czeskim, będąc prezesem komissyi świętowacławskiej, a następnie wice-prezesem komissyi Narodowej; on też swoim kosztem wydawał Gazetę Narodową. Na sejmie w Kromierzyżu był posłem okręgu Bydżowskiego, ustąpił z pola działalności publicznej.

szło 5 000 m-ców.

Deza Diego, prałat i teolog hiszpański (* w r. 1444 w Toro, w Nowej Kastylii — f 1522 r.). Potomek znakomitego rodu, wstąpił do zakonu dominikanów, został profesorem teologii w Salamance, następnie zaś nauczycielem księcia Juana, syna Ferdynanda i Izabelli, który jednak zmarł przedwcześnie. Po śmierci tego infanta D. otrzymał biskupstwo w Zamora, a później zasiadał kolejno na stolicach biskupich w Salamance, Palencyi, Ja-en, Sewilli. W tymże czasie został inkwizytorem generalnym; na tern stanowisku odznaczył się wielką zaciekłością względem świeżo nawróconych na katolicyzm Żydów i Maurów. Gdy w Kordowie w r. 1507 wybuchły rozruchy, D. musiał oddaó urząd inkwizytora wrogowi swemu Ximenezowi. Zamianowany w r. 1522 arcybiskupem Toledo, zmarł niebawem w Sewilli. D. ogłosił wiele prac teologicznych, z których wymieniamy następujące, dotyczące dziejów inkwizycyi św.: „Statuta seu in-structiones... a variis sacri tribunalis ministris ob-servandae“ (Sewilla 1500); „Statuta alia a ministris sacri tribunalis observanda“ (Medina del Campo

Hml.

Dezeimeris Jan Eugeniusz (* w Villefran-che de Longehapt (Dordogne) d. 20 list. 1799—f w Paryżu d. 16 lutego r. 1851) lekarz, agronom i polityk francuski. Był wnukiem i synem lekarza, sam też zapisał się w roku 1819 na wydział lekarski paryski, lecz zajmował się przeważnie badaniami naukowemi, troszcząc się niewiele o sztukę lekarską właściwą, której dzieje zaciekawiały go jedynie. Pracując w tym kierunku, wraz z Ol li vierem (d’Angers) i Raige-Delormem zabrał się do pracy obszernej p. n. „Dictionnaire historique de la médecine ancienne et moderne” (Paryż 1828—1839, IV tomy); zanim ta ukończoną została, uzyskał nagrodę konkursową za rozprawę: »Recherches pour servir à l’histoire de la médecine moderne“ (wydr. w »Archives gêner, de méd.“ 1829). Zwróciło to na niego uwagę i zjednało mu posadę bibliotekarza młodszego przy księgozbiorze wydziału lekarskiego w Paryżu. Na stanowisku tern został współpracownikiem wydawanego wtedy „Dictionnaire en 30 volumes“ i opracowł w nim cały dział historyezno-bibliograficzny. W r. 1832 nareszcie złożył egæamin i otrzymał dyplom doktorski po obronieniu rozprawy „Propositions sur 1’histoire de la médecine.“ Od r. 1837 do 1840 wydawał razem z Littrém czasopismo p. n. „L’ Expérience“, cieszące się powodzeniem zuacznem. Marzeniem i celem starań jego było przywrócenie katedry bis-toryi i bibliografii medycznej, czemu się jednak ówczesny wydział lekarski paryski sprzeciwiał stanowczo, co tak rozgoryczyło D-a, że, gdy go w r. 1840 departament Dordogne wybrał do rady generalnej, przyjął ten wybór, opuścił stolicę, a osiadłszy stale na prowincyi, oddał się prawie wyłącznie rolnictwu, mało już i rzadko zajmująo się historyą medycyny. Natomiast pisywał wiele do dzienników rolniczych i politycznych. W r. 1848

84 i T. XXV11 str. 283.

wybrano go na członka Zgromadzenia ustawodawczego (Assemblée constituante). Zmarł przedwcześnie, pozostawiając w rękopisie materyały do dziejów medycyny starożytnej—Por. Dechambre »Diction, des Sc. méd“. T. XXVIII str. 509 i Callisen „Med. Schriftsteller-Lexikon“ T. V. str.

Dr J. P.

Dezinfekcya. Zarówno ciała, stanowiące produkty wymiany materyi u istot żywych, jak i same te istoty, uległszy śmierci, stają się gruntem do rozwoju nowego, dla gołego oka niedostrzegalnego, życia drobnych ustrojów, które wiedza nowoczesna poddała badaniu, wykazując dwojaką rolę, jaką w stosunku do człowieka odgrywają. Gdy bowiem z jednej strony te organizmy mikroskopowe są czynnymi pośrednikami w krążeniu materyi w przyrodzie, zj drugiej znów, rozkładając materyę organiczną, wydzielają podczas czynności swego życia produkty nader szkodliwe, częstokroć nawet zabójczo działające na organizmy wyższych zwierząt i ludzi. Usunięcie tych właśnie szkodliwych dla człowieka wpływów ma za zadanie część hy-gieny, znana pod nazwą dezinfekcyi. Środki, jakiemi się w tym celu posługujemy, zwą się środkami dezinfekcyjnemi. Racyonalnie pojmowana D. nie powinna się ograniczać do tych tylko wypadków, kiedy działalność już stwierdzona drobnych organizmów tak daleko zaszła, że wywołały one mniej lub więcej trwałe panowanie zaraźliwej choroby. Postępowanie dezinfekcyjne powinno raczej mieć na celu zapobieganie (profilaktykę) możności powstawania takich chorób. Z tego też względu D. wykonywaną być winna stale, nieprzerwanie (D-a ciągła), w razach zaś wybuchu epidemicznej lub zwykłej choroby zaraźliwej, środki dezinfekcyjne oczywiście powinny być stosowane w sposób znacznie energiczniejszy, aniżeli przy zwykłym stanie zdrowotności. Najskuteczniejszym środkiem dezinfekcyjnym jeBt wysoka temperatura (100 —I30°C), wobec której ostać się nie mogą przy życiu ustroje drobnowidzowe. W ośrodkach płynnych do zabicia laseczników, nie posiadających zarodników, wystarcza ciepłota 50 — 60° w ciągu 10 — 60 minut. Niektóre rodzaje wymagają ciepłoty wyższej lub dłuższego jej działania. Zarodniki istotne giną dopiero w temperaturze 100°. trwającej 2—10 minut, czaBem kilka godzin. Ważna też różnica polega na tem, czy ogrzewamy ciało suche i w suchem stosunkowo powietrzu, czy w cieczach lub w parze wodnej. Jeżeli zarodniki są zupełnie suche, wówczas zmiany, sprowadzające śmierć protoplazmy, występują daleko trudniej, niż w razie, gdy zawierają pewną ilość wody. Te same zarodniki, które we wrzącej wodzie lub w parze wodnej giną już po upływie 5 — 10 minut, w suchem powietrzu zamierają zaledwie po trzygodzinnem działaniu temperatury 110—160°. Stosowanie wysokich temperatur w celach dezinfekcyjnych na większą skalę odbywa się przy pomocy t. zw. komór (kamer) dezinfekcyjnych, obecnie wielce rozpowszechnionych, a dających się sprowadzić do czterech głównych typów: 1) D. za pomocą suchego, ogrzanego powietrza—system Ran-

soma; 2) D. zapomocą gorącego powietrza, z dodaniem pary—przyrządy Ramsinga, Świecianowskiego; 3) przyrządy, w których przez przestrzeń, wyznaczoną do dezinfekowania, przepływa ciągły strumień gorącej pary wodnej o ciepłocie nie niższej od 1C0°C. i 4) D. za pomocą pary zgęszczonej o wyższej ciepłocie—aparaty Genesta i Herschera. Ponieważ jednak posługiwanie się komorami dezinfekcyjnemi połączone jest z wielu niedogodnościami, przeto najczęściej uciekać się trzeba do rozmaitych sub-stancyj chemicznych najrozmaitszego składu, z których wiele zyskało sobie w życiu codziennem obszerne zastosowanie. Co się tyczy działania rozmaitych środków dezinfekcyjnych, to pod tym względem dadzą się one podzielić na: a) środki zobojętniające szkodliwe produkty, jakie powstają przy rozkładzie materyi organicznej przez drobnoustroje; b) środki zapobiegające rozwojowi tych ustrojów; c) środki tamujące zupełnie ich rozwój; d) środki niszczące rozwinięte już mikroorganizmy i e) środki niszczące zarodniki. Podział jednak taki nie daje się ze ścisłością przeprowadzić. Prócz bowiem specyficznego w pewnym oznaczonym kierunku działania danego środka, energia, z jaką tenże działa, zależy także w znacznej mierze od stopnia jego stężenia (w rcstworze np.). Pomiędzy produktami rozkładu, powodowanego przez drobnoustroje, w większości wypadków znajdują się ciała lotne, których obecność najczęściej zdradza się przez nieprzyjemny zapach, jaki te ciała wydają. Naturalnem było, iż starano się zawsze woń tę usuwać, a w tym celu poczęto u-żywać takich środków, które zobojętniają lub maskują przykre odory. Środki te jednak po większej części nie usuwają zła; czynią one jedynie zado-syć wymaganiom naszego zmysłu powonienia, lecz nie niszczą samych produktów rozkładu. Te środki odwaniające czyli „dezodoryzujące* należy przeto stanowczo odróżniać od środków ściśle dezinfekcyjnych, czego jednak dotychczas nie tylko w życiu codziennem, lecz nieraz i w przepisach dezinfekcyjnych, dostatecznie nie przestrzegano. Na czele wszakże wszystkich środków dezinfekcyjnych, najenergiczniej zabezpieczających zadawalający stan zdrowotności, postawić należy czystość, obfity przystęp świeżego powietrza i światła słonecznego. Z właściwych środków dezinfekcyjnych najdzielniejszymi są związki rtęciowe, zwłaszcza zaś sublimât; najobszerniejsze zastosowanie ma dotąd wciąż jeszcze kwas karbolowy. Sublimat czyli chlornik rtęci niszczy większą część zarodników w rozcieńczeniu 1 : 20 000 po 24-godzinnem działaniu; w rostworze zaś 1:1000 lub 1 :2 000, najczęściej używanym w praktyce dezinfekcyjnej, już po kilku minutach. Kwas karbolowy, odpowiednio do celu, w jakim bywa używany, stosuje się w 2°/₀,    3°/₀ i 5% - wym rostworze.

Praktyczne zastosowanie znalazły jeszcze, prócz dwu wymienionych środków, następujące: dwutlenek wodoru (woda utleniona), chlor, brom, jod, trójchlorek jodu, jodek potasu, kwas siarczany, kwas solny, kwas siarkawy, kwas arsenawy, kwas borny, ług potasowy, amoniak, soda, węglan amonu,

cié na postępowanie dezinfekcyjne po nawiedzeniu nadrzecznych ulic przez powodzie. Istnieją spe-cyalne przepisy do celów dezinfekcyjnych dla zakładów publicznych, dla środków komunikacyjnych (D. kolejowa) i t. p. Praktyczny a treściwy przewodnik w języku polskim wyszedł w druku w roku 1887 p. t. „Czem i jak należy dezinfekować w warunkach zwykłych i wobec chorób zaraźliwych“ przez L. Nenckiego, S. Praussa i M. Plauma.— Warszawa. Drukiem Emila Skiwskiego.

Dezintegrator v. rozdrabniacz, ogólna nazwa machiny służącej do drobienia lub mielenia: kości, szmerglu, kwarcu, gliny itp. Działanie tej machiny polega na uderzaniu w przedmiot, mający być kruszonym, rozbitym, drobionym lub mielonym, a stosownie do twardości materyału i rodzaju drobienia koustrukcya samej machiny bywa rozmaitą.

wapno niegaszone, siarczan glinu, azotan srebra, chlorek cynku, siarczan miedzi, siarczan cynku, nadmanganian potasu, mydła, dwuchromian potasu, chlorek wapnia, chlornik żelaza, alkohol, kwas octowy, chloroform, kwas salicylowy, kreozot, kreo-lina, lizol, aseptol, chinina, olejek terpentynowy. Ponieważ sublimât w rostworze białkowym tworzy nierozpuszczalne związki, przeto użyć go można do dezinfekowania świeżych wydzielin tylko za dodaniem znacznej ilości soli kuchennej (1 gram soli na 1 gram sublimatu), która nie dopuszcza wytwarzania się nierozpuszczalnych związków bialkowo-rtęciowych. Rozpuszczony razem z solą kuchenną sublimât traci w znacznej części swe działanie trujące; niemniej jednak i taki rostwór wymaga ostrożnego obchodzenia się. Do najtańszych stosunkowo środków dezinfekcyjnych należą nieo-czyszczone dostatecznie kwasy mineralne oraz wapno gryzące, niegaszone. Kwas solny nieoczyszczo-ny, kwas siarczany i inne kwasy mineralne w od-powiedniem stężeniu niszczą dość szybko większą część zarazków, potrzebują jednak dość długiego czasu trwania działania. Wapno gryzące w ¹/₂°/₀-wym rostworze niszczy wiele zarazków, a może też być użytem w postaci 20%-wego mleka wapiennego do odkażania rzeczy bez wartości, odchodów i t. p. Kwas siarkawy stosuje się zwykle pod postacią okadzania, polegającego na spaleniu czystej siarki w zamkniętych przestrzeniach. Przedmioty, podlegające dezinfekcyi, powinny przy tym rodzaju odkażania być zwilżone; choć pomimo to ulegają zawsze pewnemu uszkodzeniu. Przy stosowaniu gazowego chloru jako środka dezinfek-cyjnego potrzeba przestrzegać następujących warunków: 1) szczelne zatkanie okien, drzwi i wszelkich otworów, przez które gaz mógłby się ulatniać,

2) usunięcie przedmiotów, na które chlor działa chemicznie i przeto psuje je, jak np, wyściełanych mebli, powierzchni metalowych i t. p., 3) nasycenie odkażanej przestrzeni parą wodną. Chlor gazowy dobywa się, działając kwasem siarczanym na chlorek wapna. W zwykłych warunkach zdrowotności, w domach mieszkalnych zwracać należy uwagę przy dezinfekcyi przeważnie na wypróżnienia, wymiociny, odpadki gospodarskie, dalej na piwnice, strych, komórki, składy rupieci, drzewa i t. p. Znaczuie gorliwszej opieki już i w zwykłych warunkach wymagają szpitale, kliniki i przytułki położnicze, dalej zakłady publiczne (kąpiele, pralnie, bydłobójnie, szlachtuzy, składy skór, gałganów, kości, sklepy z tandetą), fabryki, sale zebrań, place publiczne, trupiarnie. Zwłaszcza surowem powinno być postępowanie dezinfekcyjne podczas chorób zaraźliwych i epidemicznych. Szczególnie ścisła D. konieczną jest przy: ospie, błonicy (dyfterycie), cholerze, chorobach tyfoidalnych i szkarlatynie. Mniej pedantyczne postępowanie wystarcza przy dyzenteryi, krwawej biegunce i odrze. Potrzebną jest także D. przy kokluszu, gruźlicy, zapaleniu płuc, zaraźliwem zapaleniu oczu, karbun-kule, nosaciźnie i wodowowstręcie, przy chorobach połogowych i chorobach przyrannych. Niemniej należałoby większą, niż to się dzieje, uwagę zwró-

M. F.

Ed. W.

Dezorby Karol Ludwik, księgarz-wydawca i pisarz francuski (* 1798 w Saint-Denys—f 1871 w Paryżu); r. 1829 założył z Madeleinem przedsiębiorstwo księgarsko - nakładowe i wydawał przeważnie dzieła z zakresu historyi, geografii i filologii klasycznej. Sam napisał: „Rome au siècle d’Auguste“ (Paryż 1825); „Dictionnaire générale de biographie et d’histoire“ (t-źe 1857, 2 tomy); „Dictionnaire générale des lettres, des beaux-arts et des sciences morales et politiques“ (1862). Dezoksydacya, ob. Odtlenienie.

Dezyderyusz, książę toskański, ostatni król Longobardów. Po śmierci króla Astulfa (756) otrzymał tron przy pomocy papieża i króla Franków, Pipina Krótkiego, pomimo pretensyj Rachisa, brata zmarłego Astulfa. Wstąpiwszy na tron, odstąpił papieżowi niektóre ziemie, jak np. Ferrarę,. Ankonę, Bolonię i t. d., a natomiast ściślej połączył ze swym krajem dotychczas niezależne prawie księstwa Spoleto i Beneventum i ustalił przyjazne stosunki z Pipinem, którego syn, Karol Wielki, ożenił się z jego córką, Dezyderatą (v. Er-menhardą). Atoli wkrótce potem przyjaźń ta się zerwała, gdy po śmierci Karlomana, brata Karola, wdowa po nim, rodzona siostra Dezyderaty, wygnana, szukać musiała z dziećmi przytułku u ojca. D. zażądał, by papież Hadryan I syna jej namaścił na króla Franków. Gdy papież stanowczo się temu sprzeciwił, D. poszedł z wojskiem na Rzym, ale wnet musiał ruszyć przeciw Karolowi, wezwanemu na pomoc przez papieża, i usiłował zamknąć mu drogę przez Alpy; jednakże zmuszony był cofnąć się i zamknął się w Pawii, gdzie, przyciśnięty głodem, poddał się po roku oblężenia (774), poczem był osadzony jako więzień w jednym z klasztorów w ziemi Franków. Syn jego, Adelhis, uciekł do Konstantynopola i usiłował przy pomocy cesarza bizantyjskiego odzyskać niezależność królestwa Longobardów, atoli wszystko było napróżno: kilka rewolucyjnych wybuchów Karol Wielki zgniótł od-razu i nawet sam Adelhis dostał się do niewoli i był stracony (788); poczem Longobardya weszła w skład monarchii króla Franków. — Sigurd Abel;. „Untergang des Langobardenreichs in Italien" (Getynga 1859).    H*

H ml.

And. S.

P. Chm.

P Chm.

Dezza Józef, generał włoski (* 23 lut. 1830 r. w Melegnano w Lombardei); study o wał inżynieryę i już jako student brał udział w walkach o niepodległość r. 1848. Wstąpiwszy podczas wojny 1859 r. jako ochotnik do piemonckich strzelców alpejskich, otrzymał stopień porucznika, wszakże już w październiku tegoż roku wziął dymissyę, ażeby uczestniczyć pod Garibaldim w słynnej wyprawie jego w r. 1860 „tysiąca“ do Sycylii. Tu odznaczył się w bitwach pod Calatafimi i Milazzo, podczas szturmu Palermo, a na stałym lądzie w bitwie nad Volturno 1 paździer. 1860. Po oswobodzeniu Neapolu i Sycylii wstąpił napo wrót do armii regularnej, dowodził pułkiem piechoty w bitwie pod Custozzą (1866 r.) i został mianowany w r. 1868 generał-majorem, a w r. 1877 posunięty na generałporucznika. Był komendantem korpusu w Ankonie, Palermo i Bolonii, a od r. 1893 dowodził korpusem w Medyolo-nie. D. od r. 1880 należał przez szereg lat do izby deputowanych jako członek prawicy, od stycznia zaś 1889 r. jest senatorem.

Deżelić G jur o (Jerzy), pisarz chorwacki (* 1838 r. w Iwaniczu). R. 1850 udał się na naukę do gi-mnazyum w Zagrzebiu i tu, w arcybiskupim domu sierot, którego był wychowańcem, założył czaso pismo studenckie „SmiJje“, wychodzące dotychczas. Roku 1851 zaczął pisywać do wydawnictw peryo-dycznycb: „Neven“, „Katol. list“, „Gospod. list“ i „Narodne Novine“. W roku 1861 wystąpiwszy z seminaryum, oddał się studyom prawniczym a potem adwokaturze, lecz w r. 1869 przyjął służ bę w magistracie zagrzebskim, w którym od roku 1871 sprawuje urząd radzcy i zastępcy sędziego. Od r. 1862—64 redagował „Naród. Novine“, z do datkiem „Danica“; następnie dziennik polityczny „Domobran“ i wydawał tygodnik belletrystyczny „Dragoljub“. W r. 1869 był głównym redaktorem illustracyi „Vience“. Od r. 1883 — 1885 redagował „Obćinar“; od 1863 wydaje kalendarz „Dragoljub“, od 1875 r. kalendarz „Uredovnik“, wreszcie „Hrvatski roćistnik iii upisnik“, którego dotąd wyszło siedm roczników. Z bardzo licznych pism jego wymienimy ważniejsze: „zivotopisi“ (Kukuljevica, Bogoviéa i in. r. 1861); „Zpëwnik anebo sbirka rado pjevanih pjesama“ (1862); „Is-krice za skolske prvake“ (1864); „Hrvatska kuha-rica“ (1864); „Viska bitka“ (powiastka, 1886); „Poviest narodnoga doma w Zagrebu“ (1866); „Na-rodna svetkovina tristogodiśnjice sigetskoga junaka“ (1867); „Kaptolska glawna ućiona ili nova bitka varosaua i kaptclaea u Zagrebu“ (1870); „Hrvatsko-njemacki i njemacko-hrvatski rjecnik“ (wespół z Filipovicem i Modcem, 1875); „Dusa“ (1877) i „San“ (1878), rozprawy historyczno - filozoficzne; „Hrvatska narodnost’ iii duśa hrvat. naroda“ (1879); „Burzana“, romans (1885); „Zastita zivotuja od mucenja“ (1885); „Zulejka“ romans (1890). Oprócz tego D. wiele tłómaczył z francuskiego, włoskiego, rossyjskiego.—„Ott. Slov. nauc.“.    *

D. Ch skróceni e^D e i Gratia (ob.).

Dębianka, ob. Dąb.

Dębica, miasto w Galicyi zachodniej, powiecie Ropczyckim, przy drodze żelaznej Lwów - Kraków, o P/^km. od prawego brzegu Wisłoki, 202 m. nad p. m.; 288 domów; 3 578 m-ców (1890), w tej liczbie: 2 009 mężczyzn i 1 569 kobiet; 1 410 katolików, 9 unitów, 2 153 żydów i 6 protestantów; 3509 Polaków, 48 Niemców. — Miasto leży wśród obszernej równiny, u stóp systematu pagórków podkarpackich, które tu w południowej stronie przeciągają; jest siedliskiem sądu powiatowego, posiada parafię rzymsko-katolicką, szkołę ludową, pocztę, telegraf, stacyę drogi żelaznej, załogę wojskową (574 ludzi), notaryat, synagogę, młyn, tartak, my-dlarnię, gorzelnię i kilka małych zakładów przemysłowych. — Ludność żyje przeważnie z przemysłu i handlu, a po części z rolnictwa. — Kościół parafialny murowany pod wezwaniem św. Jadwigi i Małgorzaty, erygowany 1318 r..

Dębicki Eustachy (* 1737—f 18 października 1772), ksiądz, rodem z Krasiczyna na Rusi Czerwonej, kształcił się u Pijarów i, wstąpiwszy do ich zgromadzenia, pełnił w ich kolegiach obowiązki nauczyciela, najprzód w klasach niższych, a potem uczył filozofii przez lat 7 z wielkim pożytkiem uczniów. Czas wolny od zajęć szkolnych poświęcił tłómaczeniu z języka francuskiego dzieł treści wychowawczej i przyrodniczej. Wydał przedewszyst-kiem „Rozmowy Fontenelle’a o wielości światów“ (Warszawa 1765):, a to idąc za radą księżnej Zofii Lubomirskiej, wojewodziny lubelskiej, Następnie zajął się przyswojeniem głośnych w owym czasie dzieł Maryi Le Prince de Beaumont, a mianowicie wydał 1768: „Magazyn dziecinny czyli rozmowy między mądrą ochmistrzynią i damami zacnego urodzenia wychowaniu jej powierzonemi“ (Warszawa, 4 tomiki); r. 1770: „Magazyn panieński t. j. kon-tynuacya magazynu dziecinnego“ (t-że, 3-e wydanie 1806). Czy wydane w XVIII w. „Dokończenie Magazynu panien czyli nauka dla dam dorosłych, na świat wychodzących, zabierających się do stanu małżeńskiego* (t-że, 4 tomiki), było również tłómaczone przez D-go, pewności niema. Przekłady D-go czyta się z trudnością; galicyzmów, zwłaszcza we zwrotach imiesłowowych, jest sporo, przestawni dziwnych również nie mało. Erudycya klasyczna nie była, jak się zdaje, silną stroną D-go, tak przynajmniej wnosić można ze stałego używania nazw Filemon i Bocis (zam. Baucys, Baucyda). —Zob. Bielski: „Vitae et scripta quoruudam Congregatione... Schol. Piaruin“ (str. 150, 151), oraz artykuł Piotra Chmielowskiego w „Encyklopedyi Wychowawczej* t. II o Beaumont.

Dębicki Bronisław (XIX w.), autor wodewilów, jako to: „Bartosz z pod Krakowa czyli Dożywocie w letargu, obrazek narodowy w 1 akcie* (Nowy Sącz 1861); „Cyrulik ze Zwierzyńca, obrazek ludowy ze śpiewkami w 1 akcie, z muzyką Piotra Studzińskiego“ (Kraków 1861).

Dębicki Ludwik Zygmunt (* około 1840), publicysta kierunku zachowawczo-klerykalnego, u-rodzony i zamieszkały w Galicyi; rozpoczął działalność swoją w r. 1865, kiedy, między innemi, o-głosił szereg studyów dziejowych p. t. „Człowiek w przebiegu wieków“ (Kraków). Później wydał: „Kilka rysów z żywota i pontyfikatu Piusa IX“ (Lwów

(1893 i 1895).

Dębicki Napoleon (XIX w.), belletrysta, autor następnych dwu książeczek: „Sceny z życia“, Be-rya I z 6-ma rycinami (Warszawa 1858); „Podróż do piekieł z notatek młodego turysty“ (tamże 1862). p Chm-

Dębicki Władysław Michał (* 1853), ksiądz, filolog i publicysta, urodził się we wsi Smardzewie pod Zgierzem uczył się naprzód w b. progimnazyum w Łęczycy, następnie w gimnazyum w Piotrkowie, poczem wstąpił do uniwersytetu warszawskiego

mm

iurn

im

»'

P, Chm.

NI

W. K. Z.

Fig. 144. Dębicz (herb).

1868); ,0 prądach wieku, wyjątki z listów“ (Kraków 1869); „Antoni Zygmunt Helcel“ (t-że 1870); „Leon hr. Rzewuski“ (t-że t. r.); »Europa w chwili pogromu“ (Lwów 1871); „Adam Potocki“ (Kraków 1872); „Jerzy ks. Lubomirski“ (t-że t. r); „Ks. biskup Łętowski“ (Lwów 1873); „Andrzej Zamoyski“ (Kraków 1874); „Maurycy Mann“ (1877); „Lu-cyan Siemieński“ (1878); „Piotr Nałęcz hr. Moszyński“ (1879); „Aleksander Wielopolski“ (1879); „Bronisław Zaleski (1880); „Słowo o biednych i o dobroczynności w Krakowie“ (1880). Naj ważniej szem dziełem D-go są: „Puławy 17Ö2—1830. Monografie z życia towarzyskiego, politycznego i literackiego na podstawie archivum ks. Czartoryskich w Krakowie. Z pięcioma rycinami“, 4 tomy (Lwów 1887—1888). Materyał tu zgromadzony jest obfity i ciekawy, ale obrobienie jego zupełnie pozbawione metody i krytycyzmu; styl żywy, lecz galicyzmami i różnemi niepoprawnościami zeszpecony. Niektóre artykuły w czasopismach pomieszczane zebrał D. w dwu tomach p. t. „Z teki dziennikarskiej“

P. Chm.

'-i,:

MÊÈËm.

mp*-

Fig. 143. Dębicki Władysław Michał ks.

na wydział filologiczny, ukończył go ze stopnièm kandydata nauk historyczno-filologicznych i z medalem złotym za rozprawę konkursową o historyku greckim Filochorze, drukowaną r. 1877 w języku rossyjskim. Wkrótce potem mianowany nauczycielem języków starożytnych w gimnazyum III w Warszawie, zajmował tę posadę do 1885, w którym, na własne żądanie, otrzymał dymissyę i wstąpił do se-minaryum duchownego w Warszawie. Po dwu niespełna latach wyświęcony na księdza, był wikaryu-szem przy kościele parafialnym na Lesznie, obecnie jest prefektem w szkołach. Pracę literacką rozpoczął w uniwersytecie jako stały spółpracownik „Kroniki rodzinnej“ od r. 1874; pisywał także do „Biblioteki Warszawskiej“, „Kuryera Warszawskiego“, „Przeglądu katolickiego“, „Kłosów“, „Tygodnika ilustrowanego“. Prace oddzielnie ogłoszone są: „O zasadniczych różnicach psychicznych między człowiekiem a zwierzęciem“ (Warszawa 1876, drugie wydanie 1887); „Myśl i słowo, logika i gramatyka“ t-że t. r., drugie wydanie podobnież); „Biesiada u milionera rzymskiego za czasów Nerona, według Petroniusza Arbitra“ (t-że 1879); „Nieśmier- / telność człowieka jako postulat filozoficzny przyro- / doznawstwa“ (t-że 1883, są i późniejsze wydania), „Bezwyznaniowość, jej przyczyny i skutki“ (t-że 1885); „Postęp, szczęście i przewroty społeczne“

(t-że 1885, drugie wyd. 1886;; „Wielkie bankructwo umysłowe, rzecz o nowoczesnym sceptycyzmie naukowo-fllozoficznym z dodaniem studyum: „Koniec XIX wieku pod względem umysłowym, charakterystyka znamion szczególnych“ (t-że 1894). „Filozofia nicości, Rzecz o istocie buddyzmu“, drukowana w „Tygodniku ilustrowanym“ z r. 1895.

D. pisze czystym językiem, stylem jasnym i dobitnym, rozwija myśli swoje logicznie, obeznany jest dobrze ze spółczesnymi kwestyami filozoflczno-przyrodniczemi, umie przemawiać do umysłów średnio wykształconych, porusza zagadnienia interesujące ogół: stąd pochodzi poczytność jego rozpraw, których niepodobna nazwać ściśle naukowemi, lecz którym wielkich zalet publicystycznych odmówić niepodobna. Jedna z ostatnich prac jego, mianowicie: „Wielkie bankructwo“ daleką jest od ścisłości i bezstronności; nagromadził w niej autor wielką massę cytat, okazujących, że poza wrażenia nasze i po za kombinacye z nich wyciągnięte wyjść nie możemy, a wywnioskował z nich, że umysł ludzki zupełnie zbankrutował. Jednakże wytrawni apologeci religii sami rozpisali się szeroko „o godności rozumu ludzkiego“, jak to zrobił ksiądz Maret, którego dzieło przyswoiła językowi naszemu Eleonora Zie-mięcka.

Dębicz herb polski. Na tarczy w polu czerwonem trzy oszczepy, ostrzami w górę, drzewca zaś ich u dołu łączą się i tworzą z oszczepów rozłożony wachlarz. W koronie szlacheckiej nad hełmem toż samo. Herbem tym, pochodzącym z Prus, pieczętują się Dębicze, osiedli na Pomorzu 1637. — (Niesiecki,

Borkowski).

Dębik, ob. D r y a s o c-t o p e t a 1 a.

Dębiński Jakób (z Dębna), herbu Rawicz (f oko-

cze-

około 14901. Naprzód kasztelan małogoski, około 1462 podskarbi kor., 1469 kanclerz kor.. 1472 wojewoda sandomierski, 1477 kasztelan krakowski. R. 1459 posłował do króla czeskiego Jerzego Podie-brada, który gotował się do wojny z Polską, pod pozorem, źe w jego kraju niesłychane szkody zrządzają podpalacze z namowy króla Kazimierza Jagiellończyka i jego żony, która, jako córka cesarza Albrechta, do tronu czeskiego pretensye rości i, jak to zeznawali podpalacze schwytani, mszcząc się za wybór innej osoby, hojnie im płaci za niszczenie miast czeskich. Król Kazimierz, sposobiąc się na odparcie nieprzyjaciela, zapewnił sobie pomoc hana tatarskiego, Eczygereja, i wojewody wołoskiego, Stefana, lecz wprzód próbował środków pojednawczych. Gdy więc na zjazd bytomski posłowie czescy nie przybyli, wysłał D-go z Wojciechem Górskim, żeby oczyścili go wobec Czechów z haniebnego zarzutu. D. gorąco i wymownie sprawy swej bronił, a nareszcie oświadczył, że każdego oskarżyciela, któryby śmiał słowom jego nie wierzyć, wyzywa za cześć swego króla i małżonki jego na ostre. Nikt wyzwania nie przyjął, a Podiebrad oświadczył, źe w Czechach nikt potwarczym wieściom owym nie dawał wiary i upewnił o swej dla Kazimierza życzliwości; ściślej zaś wybadani podpalacze zeznali, źe byli namawiani do tego w Prusach, niby to w imieniu króla polskiego i jego żony; była to więc machinacya mistrza krzyżackiego, który chciał, tym sposobem uwikławszy Polskę w wojnę z Czechami, osłabić jej działanie wojenne w Prusach.—Wróciwszy z Pragi, D. w r. 1460 otrzymał polecenie od króla, aby obiegł i zdobył zajęte przez Krzyżaków miasto i zamek Wałcz. D. dowiedziawszy się, źe na odsiecz Krzyżakom ciągnie z Niemiec Szumbor-ski, odstąpił od oblężenia, aby przeciąć mu drogę, lecz on umknął do Chojnic, a załoga krzyżacka, podpaliwszy miasto i zamek, uszła także bezpiecznie. Szersze pole dla działalności dyplomatycznej D-go otwarło się dopiero, kiedy Polska została wciągnięta w sprawy religijuo-polityczne Czech. —Pomimo prawa, które Kazimierz do tronu czeskiego posiadał, nie mało było przyczyn, które go od walki za to prawo odwodziły. Nie podzielał on nienawiści papieża Pawła II do Jerzego; trwał z nim w przymierzu; pieniędzy nie miał, a przyszłe pobory musiały iść na zapłacenie znacznych sum za-cięźnym żołnierzom. Gdy więc w r. 1467 przybyło do Krakowa jedno poselstwo od Jerzego z żądaniem dochowania przysięgi, a drugie od katolików czeskich z prośbą, aby Kazimierz przyjął koronę czeską, król nie dał ani pierwszemu nieprzyjaznej, ani drugiemu przychylnej odpowiedzi. Gdy zaś posłowie polscy, wyprawieni do Rzymu po zatwierdzenie traktatu toruńskiego z Krzyżakami, powrócili z zawiadomieniem, źe papież póty go nie zatwierdzi, póki król polski nie zdecyduje się na wojnę ską, a nowi katoliccy posłowie czescy oraz legat Rudolf donieśli o elekcyi króla polskiego w Igławie i o wezwaniu przez papieża na wojnę z Jorzym; król wysłał do Pragi D-go, Stanisława Ostroroga i Długosza w celu pogodzenia Jerzego ze Stolicą Apostolską, a do papieża z prośbą, aby potwierdził

bezwarunkowo pokój toruński i z miast poddanych królowi czeskiemu zdjął interdykt. Lecz podczas gdy D. i jego towarzysze potrafili skłonić Jerzego do zdania się na sąd Kazimierza, a Czechów katolickich na zjeździe we Wrocławiu (13 grudnia 1467) do rozejmu po d. 2 marca, poseł polski nic wskórać u papieża nie zdołał. Widząc opieszałość i wyraźną niechęć króla polskiego, Paweł II udał się do Macieja, króla węgierskiego, i do Fryderyka, cesarza, aby oni Jerzego Podiebrada z państwa wyzuli. Protazy, biskup ołomuniecki, jako poseł obu tych władzeów, uwiadomił o tern Kazimierza, prosząc do wspólnictwa w wyprawie i ofiarując związki familijne z oboma. Wmieszanie się nieprzyjaznego dotąd Polsce Macieja Korwina do tej sprawy wywołało ze strony Kazimierza ostrą odpowiedź, że praw swych do korony czeskiej strzedz będzie, a z nim żadnych związków familijnych mieć nie chce. Tymczasem poseł czeski, Kostka, zapewniał następstwo synowi Kazimierza, Władysławowi, i prosił o interwenoyę w grożącej od Węgier wojnie. Wysyła więc król znów D-go, Ostroroga i Długosza do Czech, lecz starania się ich o zapośredniczenie pozostały bez skutku. W październiku 146d r. stawili się znów na sejmie piotrkowskim legat Rudolf i posłowie Jerzego, prosząc o pomoc, ale król obo-jej stronie odmówił i wysłał do Rzymu D-go i Piotra z Główny. Tymczasem Maoiej Korwin r. 1469 zwołał Czechów katolickich na sejm do Ołomuńca, gdzie go obwołano królem; a Jerzy w odpowiedzi na to na sejmie praskim ogłosił królem czeskim Władysława, syna Kazimierzowego, z wyłączeniem własnych swych dzieci, pod warunkiem jednakże, żeby mu dożywotnie rządy zostawił, z papieżem go pogodził i ożenił się z córką jego, Ludomiłą. O obu tych wypadkach zawiadomiły króla od obu stron poselstwa. Aby nie drażnić potężnego Macieja, król odpowiedź na poselstwo jego odłożył do przyszłego sejmu, a do Czech wysłał Jana Tarnowskiego i Stanisława Wątróbkę, aby się starali cofaąć warunek dotyczący małżeństwa z córką Podiebrada, duchowieństwo bowiem polskie wyrzekło, że dom królewski polski nie może do swojego grona przyjmować heretyczki. Gdy zaś powtórne w tymże roku przyjechało do Polski poselstwo czeskie, król oświadczył, źe się zdaje na sąd papieski i wyprawił znów do Rzymu Dębińskiego z Michałem, opatem świętokrzyskim. Wyczekująca polityka z jego strony była konieczna: zacięźni nie byli jeszcze zapłaceni; Maciej intrygował i buntował w Prusiech; sejmy się nie zgadzały na żadną wojnę zagraniczną; poselstwo D-go do papieża spełzło na niczem, a biskup* z Forli, Aleksander, domagał się wojny na Jerzego; wreszcie cesarz, Fryderyk, przez Rafała Leszczyńskiego, dopominał się przymierza i związków pokrewieństwa z Kazimierzem. Wpośród takich okoliczności wysłał król D-go i Szydłowiec-kiego do Pragi, żądając natychmiastowej korona-cyi Władysława i oddania mu rządów w Czechach, tern bardziej, źe już Jerzy zdawał się skłaniać do wyznaczenia Korwina na swojego następcę. Na sejmie w Pradze 14 tutego rozważano, czy Władysława, czy Macieja królem ogłosić; jedynie przeko-

tm

jfer

Ki

P§

nywająca wymowa D-go przechyliła szalę na stronę Władysława. Wkrótce potem umarł król Jerzy (22 marca) i następnie 22 maja w Kutnej Horze wybrano Władysława, który d. 19 sierpnia przybył do Pragi, a d. 21 koronowanym został. Później, gdy zatargi z królem Maciejem, już nie tylko o koronę czeską, ale i o węgierską, ofiarowaną synowi Kazimierza, Kazimierzowi, przeszły w wojnę otwartą, gdy w r. 1474, za wdaniem się mocarstw postronnych zgodzono się na układy pokojowe, to na czele poselstwa polskiego na zjeździe we Wrocławiu stał D.; zawarto wówczas rozejm na półtora roku, wypuszczono jeńców i powrócono zamki. Po wznowieniu się wojny, gdy w r. 1477 doszła do króla wieść, że Piotr Komorowski, z rodu osiadłego na Węgrzech za czasów Władysława Warneńczyka, za sprzyjanie Kazimierzowi (synowi) wyzuty przez Macieja ze wszystkich posiadłości i wygnany z kraju, a przez króla polskiego obdarowany trzema zamkami na pograniczu węgierskiem, Berwaldem, Saflerami i Żywcem, wszedł był z Węgrami w szkodliwe dla Polski układy, Kazimierz Jagiellończyk chciał go przez wysłańców swoich nakłonić do wydania za opłatę dzierżonych zamków, a gdy ten wyznał, że już Maciejowi poprzysiągł i nie chciał dobrowolnie ustąpić, król wyprawił przeciwko niemu z wojskiem D-go, który przez 50 dni dobywał owych zamków i Berwald z ziemią zrównał a Żywiec zapalił. W r. 1479, Kazimierz Jagiellończyk, udając się na Litwę, wszelkie sprawy koronne na czas swojej nieobecności zlecił D-u, dodawszy mu do pomocy Pawła Gnoińskiego. D. szczycił się osobistemi względami króla, przychodził mu z pomocą pieniężną w czasie potrzeb wojennych, poręczał za pożyczane sumy, za co od niego otrzymywał dobra, dochody celne i t. p. (Metryka koron, z r. 1457—1490) „Encyklop. S. Orgelbranda“, »Dzieje Polski“ Szujskiego).

Dębiński Walenty, herbu Rawicz. Młodo zaczął swój zawód publiczny, bo jeszcze w rokoszu 1537 r. (zwanym wojną kokoszą), kiedy pod Lwowem zgromadzona w liczbie 150 000 szlachta, dla poprawienia praw Rzeczypospolitej, umocnienia zasady wolności, ukrócenia nadużyć panów i senatorów i innych przywilejów, odbyła sławną w dziejach naradę z senatorami, na polu pod wsią Boi-* ska. Tam, po Piotrze Zborowskim i Księskim, wystąpił z mową Dębiński, wyrzucił panom, że powiadają, iż niema w kraju nic do poprawy, acz muszą wiedzieć, że przez uknute zmowy wydarli sami dobra jednemu ze swego grona, Stanisławowi Odrowążowi, wojewodzie podolskiemu, który, jeżeli zasłużył na karę, to z pewnością na inną. Przytaczał Lityńskich, Kasanowskich, którzy nawet ani przed sąd nie zostali przypozwani. Wyrzucał, że król w swoich dobrach, których mnóstwo zakupił, naosadzał rozmaitych urzędników, a ci nigdy szlachcica do właściwego sądu nie skarżą, ale na dwór królewski, gdzie pozwany nie wygra wiele, nawet w sprawie najsłuszniejszej, i dla tego nie stawa; tłómaczył przytem mądrość postanowienia przodków, aby nikt z królewskiej krwi nie posiadał niczego w państwie, bo obawiali się, aby moc rodu nie ścieśniała wolności: a tu cudzoziemcy w dobrach królowej samowładnie rządzą! Mówił dalej, że dawniej senat i król ulegali prawu, a teraz jacyś nowi ludzie stoją nad prawem; że z dóbr przez króla zakupionych nikt na wojnę nie wychodzi, a stąd większy ciężar na szlachtę spada; że ci, co po tych dobrach siedzą, łowią tylko pieniądze, kiedy szlachta krew przelewa; a gdy wróci zubożona i odarta, to ją swemi wykrętami z resztek odzierają. W 1548 D. był referendarzem koronnym; w 1550 r. kaszte-ranem bieckim, otrzymał wtedy starostwo chęcińskie. W głośnej sprawie (1551) Mikołaja Oleśnickiego, pozwanego przed sąd duchowny i świecki, kiedy przeciw niemu oświadczył się Tarnowski i Kmita, D. zabrał głos i mówił, że prawa, o heretykach są zbyt dawne i stąd do czasów niestosowne, że imię obwinionego w historyi znakomite, a młodość jego uwzględnioną być powinna. Tą mową osłabił wniosek dwóch poprzednich mówców i pierwszych w kraju panów, choć pierwszeństwo wielkiej wtedy było potęgi. W 1556 r. D. był kasztelanem sandeckim, oraz burgrabią krakowskim; trzy-mmi

i*

su

Fig. 14d. Dębiński Walenty.

mał nadto starostwo czorsztyńskie. Od 1562 r. był podskarbim koronnym. W 1564 (17 września) mianowany został kanclerzem wielkim koronnym; na sejmie koronacyjnym Henryka Walezyusza 1574 r., iż się bardzo w sprawowaniu urzędów kanclerza naprzykrzył, ułożono z tego powodu pewne prawidła, których się kanclerze trzymać byli obowiązani, ale i te z upadającym sejmem upadły, i niema o nich wzmianki w konstytucyaoh, ani potem wskrze-szonemi nie zostały. Rzecz tę co do D-go podniesiono jeszcze na sejmie koronacyjnym Stefana Batorego 1576 r. D., jako stronnik austryacki, a do tego dobrze podeszły w wieku, nie mógł mieć zaufania, ani silnemi sposoby popierać Stefana Batorego. Nadto niedbalstwem, pochodzącem ze starości, ściągnął na siebie naganę źle sprawowanego urzędu, że powszechnie sądzono, iż obmyślić mu następcę należało. Wypadało koniecznie do tej władzy wprowadzić człowieka z głową; D. nie był daleki od złożenia praoowitego urzędu, ale podawał uciążliwe do tego warunki. Król wprawdzie chciał się pozbyć tego kanclerza, ale, że Zborowscy bratu swemu, marszałkowi nadwornemu, stopień ten przeznaczyli, a królowi przez jawne chełpienie się z tego, iż do królestwa za ich sprawą przyszedł, stali się uciążliwymi, warunków owych Stefan nie przyjmował, by się tym sposobem od potrzeby powierzenia Zborowskim pieczęci uwolnił. Zborowscy, chcąc D-go do znośniejszych warunków nakłonić, ile tylko mogli, przykrości mu wyrządzali, co przymusiło go, iż się z Tenczyńskimi związawszy, przyrzekł na lżejszych warunkach przestać, byleby się pieczęć komu innemu, a nie Zborowskiemu, dostała. Król podał Zamoyskiego, na którego D. chętnie przyzwolił. Oddano więc pieczęć większą podkanclerzemu Piotrowi Wolskiemu, a ua jego miejsce mianowano Jana Zamoyskiego podkanclerzym, za co, niesłychanym dotąd przykładem, posłowie królowi podziękowanie złożyli. D. natomiast otrzymał (9 maja) kasztelanię krakowską, wakującą po śmierci Hieronima Mieleckiego. Umarł 1585 roku. Orzechowski, dla wielkiej wymowy i sędziwego wieku, w rozmowach swych nazywa go Nestorem polskim. Ożeniony był z Barbarą Gosławską, która mu w kościele katedralnym krakowskim wzniosła z czerwonego marmuru nagrobek—„Encykl. S. Orgelbranda“.

Dębiński Maciej, wojewoda Inflancki, ob. Dębieński Maciej.

Dębiński Andrzej Samuel, herbu Rawicz, starosta bendziński; w 1604 r. (3 kwietnia) mianowany podstolim krakowskim, posłował na wiele sejmów z województwa krakowskiego, a między niemi na sejm w 1613 r., z którego wyznaczonym został do komissyi do przejrzenia rachunków, jakie podług ówczesnej uchwały złozyć mieli wszyscy poborcy i starostowie od roku 1609, szczególniej z kwarty, które-to wpływy użyte być miały wedle konstytucyi na zapłatę wojska. Z sejmu 1616 r. wyznaczony do rozpoznania praw Błonia i Krowodrza, do Krakowa należących, wolnych od osad {Vol. leg., III, f. 291). Uchwała tegoż sejmu mówi: „Zamek Bendziński, iż jest przez ogień zniesiony, a na nim, jako na pogranicznym, wiele zależy, na którego restauracyę ur. And. D., podstoli krakowski i starosta nasz, koszt niemały uczynił, tedy naznaczamy rewizory do oszacowania takiego nakładu“. W rok potem został D. kasztelanem bie-ckim. Po śmierci Zygmunta III podpisał znane lau-dum proszowskie i elekcyę Władysława IV.—„Encykl. S. Orgelbranda*:

Dębiński Franciszek, herbu Rawicz, poseł z województwa krakowskiego na sejm 1632 roku, po śmierci Zygmunta III, na którym wybrano go wraz z innymi do rady przy boku prymasa, podczas interregnum. Na sejmie warszawskim 1637 r., gdzie D. posłował z tegoż województwa, z poręki Władysława IV, zamyślającego o zbudowaniu floty polskiej, wystąpił Koryciński, chorąży sandomierski, z wnioskiem, że flota Polsce koniecznie potrzebna, że pieniądze na to będą z cła morskiego, do czego królowi służy prawo w Prusach i Kurlandyi; Gdańsk bowiem o cło już rokiem poprzednio, kiedy król zaczął krzątać się o flotę, wchodził z komis-sarzami w umowy. Wniosek ten co do floty poparł Bilnie wówczaB D,, dowodząc, że bez floty Polska obejść się już nie może, że miasta pruskie, choćby przez zaprowadzenie ustawy o cle miały z początku co poświęcić, to im się wkrótce sowicie nagrodzi. Oświadczył nadto D., że sam zaraz odda dochody ze starostwa nowokorczyńskiego, które trzyma, byle je na flotę obrócić. Szlachta pruska, przypuszczona do sejmu, powstawała na cło i groziła, że sejm zerwie: popierali ją Litwini i Zaleski, poseł sieradzki. Zapadła uchwała, że ma być cło, bez szkody szlachty i miast pruskich, na co z Litwy tylko Diektórzy zezwolili a Prusacy wszyscy zastrzegali sobie, że ta sprawa ma być na ich sejmie rozstrzygniętą. Wkrótce po tym sejmie (1637 r. 20 czerwca) D. mianowany został chorążym krakowskim. Na wielu następnych sejmach posłował z województwa krakowskiego. I tak w 1641 r., gdy tył już podkomorzym krakowskim, wyznaczono go do komissyi dla rozpoznania krzywd i szkód pogranicznych od strony Węgier i Szląska; w 1646 r. do traktowania o wieczysty pokój ze Szwecyą; w 1648 roku, po śmierci Władysława IV, na konwokacyę, skąd przeznaczony do rewizyi skarbu koronnego i archiwum; tegoż roku posłował na sejm elekcyjny i podpisał potwierdzenie praw koronnych na sejmie koronacyjnym przez nowoobranego króla, Jana Kazimierza; z sejmu 1649 r. wyznaczony powtórnie do komissyi dla rozpoznania szkód pogranicznych od strony Węgier. W czasie najścia Szwedów D. (1656) dawał się we znaki nieprzyjacielowi, zamkniętemu w Krakowie, bo mu wszelki dowóz odcinał; nie strzegł się atoli należycie, i w Mogile, z małym przebywając oddzia łem, przez liczny oddział szwedzki napadnięty, ledwie ucieczką swoich i siebie uratował.— „Encykl. S. Orgelbranda“.

Dębiński Erazm, smutną pozostawił po sobie pamięć przez udział w konfederacyi, zawiązanej w r. 1611 przez wojsko, upominając się o żołd zaległy. Konfederacya ta dzieliła się na cztery części; D. należał do Sapieżyńskiej, czyli Pobiedzińskiego, przez którego wysłany w 600 koni z Ziemi Dobrzyńskiej w Chełmińskie, kusił się o Brodnicę i Gołub, a zajął Kowalewo, z którego szerzył spustoszenie po starostwach: Radżyńskiem, Pokrzy-wnickiem, Rcgozińskiem i Bratyańskiem.—Encykl. S. Orgelbranda.

Dębiński Jan, herbu Rawicz, wydał: 1) „Tristes Phalenci in funere Seb. Nucerini“ w Krakowie, bez oznaczenia roku. 2) „Słownik Różańcowy“ (Phi-lomeia Rosariana), wszystkie tajemnice Różańca śpiewane (w Krakowie 1710, in 4-to.) Był chorążym Zatorskim.

Dęblin, folwark i pałac z parkiem w gubernii Lubelskiej, powiecie Nowo-Aleksandryjskim, gminie Irena, parafii Bobrowniki, niedaleko prawego brzegu Wisły i uścia Wieprza, na wschód od obszarów, zajętych pod twierdzę Iwangrodzką. — Był to środkowy punkt obszernych dóbr, które w XV w.; należały do Tarnowskich. Od tych drogą spadku przeszły do Mniszohów w XVI w. i ostatni z nich

Geogr.).

W. K. Z

Fig 146. Dębnik

(herby)

W. K. Z.

And S.

graf“)

ożenił się z siostrzenicą Stanisława Augusta, który podobno wybudował dla niej dzisiejszy pałac i założył park. — Następnie drogą małżeństwa D skie dobra przechodzą do Jabłonowskich,—od tych zaś nabył je rząd w 1836, a w 1842 ces. Mikołaj podarował je ks. Paskiewiczowi, utworzywszy z nich ordynacyę, noszącą urzędową nazwę Sioła Iwanow-wskiego. — Z pałacu tutejszego usunięto wszystko, co tylko miało jakąkolwiek wartość artystyczną, i przewieziono do Homla, w gub. 'Mohylewskiej, gdzie jest rezydeneya ks. Paskiewicza. — Pod kaplicą, pierwotnie katolicką, później na prawosławną zamienioną, spoczywają zwłoki księcia Paskiewicza, namiestnika Królestwa, i żony jego. (Podług Słown.

And. S.

Dębnik, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem trzy dębowe złote gałązki, każda z dwoma liśćmi i jedną żołędzią, szypułkami w górę; dwie gałązki u góry, trzecia u dołu. W koronie szlacheckiej nad hełmem, między dwiema złotemi włóczniami, rycerz w stalowej zbroi po kolana, w prawej ręce trzyma wijącego się węża, lewą zaś podpiera się w bok, nad rycerzem złota pięciopromienna gwiazda. — Herb ten wraz z nobilitacyą dziedziczną za zasługi wojenne otrzymał od cesarza Mikołaja I d. 25 marca 1845 aptekarz Karol Eiohler, syn Godfryda.—„Herb. rodź. szl. kr. Pols.“

iii?

Fig. 147. Dębno.

Dębne, herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem krzyż srebrny; pod lewem jego ramieniem srebrna skuba vel Habdank. W koronie szlacheckiej nad hełmem, między dwoma bawolemi rogami, krzyż kościelny, złoty, w promieniach. Herbem tym pieczętują się Arfińscy vel Artwińscy, Bo-czarscy, Bochotniccy z Bochotnicy, Borowieccy, Ciemińscy, Czajkowie vel Czaykowie z Nowodworu, Czajkowscy vel Czaykowscy z Czajkowie, Czermińscy, Czymińscy, Gołogórscy z Gołogór, Korej-wowie, Krupanowscy, Nałkowscy, Oleśniccy, Po-tworowscy, Pozowscy z Pozowa, Siemieńscy, Sto-

Encyk Powgz I nttr Zesz 120 T. XV.

jewscy, Skrońscy ze Skronowa, Sulimowscy z Milejewa i z Sienna. — (Niesiecki, Borkowski „Herb. rodź. szl. kr. Pols.“).

Dębno, wieś w Galicyi zachodniej, powiecie Brzeskim, przy drodze bitej, łączącej Bochnię z Tarnowem, nad potokiem Złockim, wpadającym do Uświ-cy. Zamek tutejszy, pochodzący z XIII w., dziedziczyli, według Długosza i Paprockiego, Abdanko-wie jeszcze przed 1240 r.; w XV w, był w posiadaniu Odrowążów, którzy pisali się „z Dębna“ — przeszedł następnie za Stefana Batorego do ulubieńca jego Wesselenego, a od tego do ks. Ostrog-skich, — W XVII w. i następnych dzierżą go Tarłowie i Lanckorońscy. — wreszcie Rudniccy i Jastrzębscy; z tych Edmund Jastrzębski podźwignął zamek, chylący się do ruiny, i w 1867 r. pożarem nawiedziony, z upadku, odrestaurował go i mieszkalnym uczynił. — Ciekawe rysunki tego zamku z tekstem objaśniającym zawiera zeszyt I, „Zabytków dawnego budownictwa w Krakowskiem“, prof. Wład. Łuszczkiewicza. — Bliższe szczegóły ob. Słown. Geograf.

Dębołęcki Wojciech, ks., pisarz, ob Dem-b o ł ę c k i.

Dębołęcki Andrzej, ob. Dembołęcki.

Dębowiec, miasteczko w Galicyi, powiecie Jasielskim, o milę na południe od Jasła, na lewym, wyniosłym brzegu Wisłoki, 283 m. nad p. m., 300 domów, 1611 m-eów (1890), w tej liczbie 1565 kat., 45 Żydów; 1608 Polaków, 3 innej narodowości. Posiada parafię rz. katolicką, pocztę, szkołę ludową, dom ubogich, tartak wodny. — Kościół parafialny ściąga się erekcyą do czasów Kazimierza W-go i należy do dekanatu żmigrodzkiego; obecny, murowany, pochodzi z 1842 r., poświęcony w 1857. D. był królewszczyzuą i po zajęciu Galicyi przez AuBtryę, dostał się rodzinie Zborowskich, wreszcie nabył go Floryan Ziemiałkowski, ówczesny minister dla Galicyi. — Piękny dwór otoczony jest wspaniałym parkiem. — Ludność miasteczka trudni się głównie rolnictwem, a po części handlem i tkactwem; wyrób słynnych niegdyś płócien „Dębowieckich“, cenionych w całej Galicyi, podupadł znacznie; wyparły go oparte na mechanicznej pracy płótna zagraniczne. -—(Ob. także „Słown. Goo-

And. S.

Dębowski Jelita Andrzej (f 1577), wierszopis, w r. 1564, kasztelan brzeziński, w 1567— sieradzki, przytem starosta łęczycki, przerabiał i przekładał głównie wyjątki z „Przemian“ Owi-dyurza, poprzedzając je dedykacyami i przemowami wymownemi. Oto są jego utwory: „Tysbe z Pi-ramusem“ (w drukarni Macieja Wierzbięty w Krakowie), „Atalanta“ (w drukarni tegoż), obie dedykowane Janowi br. z Tęczyna, „Sąd o zbroję Achillowę“ (u tegoż), przypisany Olbrachtowi Łaskiemu, dlatego, aby tenże „jako znający sposoby i obyczaje rycerskie, przypatrzył się, jaką krzywdę Grecy mężnemu Ajaksowi wyrządzili”, dalej zaś żali się na spółziomków, że oni podobno-by tak, jak i Grecy, sądzili, gdyż nadewszystko prawników przekładają. Sam poemacik rozpoczyna się krótkim opisem śmierci Achillesa i podaniem

62

490

Dębski Jerzy — Dia.

przyczyny sporu o jego zbroję, poczem dopiero D. trzyma się wiernie księgi XIII „Przemian*. Niezależną od Owidyusza, z literatury włoskiej pewnie wziętą, jest powieść wierszem p. t. „Izmon* da,a wydana r. 1587 u Macieja Wierzbięty. Ponieważ przypisana jest Janowi z Tęczyna, musiała być wcześniejsza jej edycya. Wiersze Dgo są wogóle słabe, rozwlekłe; stylu poetyckiego w nich

P. Chm.

niema.

Dębski Jerzy (początek w. XVIII), jezuita, kaznodzieja najprzód w Piotrkowie, potem w Wilnie, wydał następujące utwory: »Trybunał niebieski na ziemi viceboski z Bogiem, pod prezydencyą W. JX. Dominika... SieniÛ8kiego..., kazaniem na solennej wo-tywie w farze piotrkowskiej przywitany* (r. 1721); „Trojaki pokłon kaznodziejski niedzielny, albo kazanie Trójcy Najśw. dedykowane“ (Kalisz, 1725); „Trojaki pokłon w trzyletnich kazaniach... oddany z przydatkiem tragedyi o Męce Pańskiej na kazania Passyj postnych rozłożony* (Sandomierz 1729, kart 246); »Trojaki pokłon kaznodziejski odświętnej czci i chwale Trójcy Najświętszej oddany“ (tamże

P. Chm.

1729, 2 tomy).

Dębskie starostwo niegrodowe. Było położone w w-dztwie Mazowieckiem, w ziemi warszawskiej. Powstało w początku XVII wieku z dawniejszego sstwa Stanisławskiego. Podług lustracyi z r. 1664 składało się z wsi: Dębe, Rysie, Kobier-ne, Choszczowka, Goździowka, Zalesie i Wólka. W r. 1775 był sstą Malczewski, opłacając z niego hyberny złp, 1 012 gr. 9, a kwarty 1 574 gr. 25. Poprzednio posiadał je Antoni Przeździecki, podkanclerzy w. ks. lit. z małżonką. W niektórych dowodach sstwo to jest zaliczane do ziemi czerskiéj. Dhafar, ob. Dafar.

Dhakka, ob. Dakka.

Dhamar, ob. Dam ar.

Dhanvanthari, półbożek indyjski, coś w rodzaju greckiego Eskulapa; objawił się ludziom jako król Divodasa; miał wielu uczniów, z których jeden, Susruta, napisał, jak wieść niesie, „Ayurwe-dę“ (księgę żywota).    *

Dhar, i) D., państwo lenne w Indostańskiej agenturze Indyj Centralnych, okręgu Bhopawar, zroszone przez Nerbaddę i dopływy Czembalu, przecięte pasmem gór Wiudhya, dość urodzajne, 4506 km. □, 151 877 m-ców (1891). Stolicą jest 2). D. na północnym stoku gór Windhya, 563 m. nad p. m. — niegdyś 1 czył około 100 000 m-ców, dziś zaledwie 15 000, przeważnie Indów.

Dharma, imię rodzaju męskiego, które u Indów oznacza ogół świeckich i religijnych powinności człowieka, a obok szczęścia (artha) i miłości (kama t. j. błogości wszystkich zmysłów) stanowi jedną z trzech podstaw pozagrobowego życia ludzkiego. — Dharma, albo Dharmadera w czasach późniejszych był to uosobiony bóg cnotliwości, uważany za syna Brahmy, który wszakże ani w kulcie religijnym indyjskim, ani też w mitologii szczególnego znaczenia nie miał.    *

Dharwar, 1). D. dystrykt, cz. okrąg w Indostańskiej prezydenturze Bombaju, na wschodnich stokach pasma Zachodnich Ghats, na wyżynie Deka-

And. S.

nu, II 745 km. □, 882 907 m-ców (1881), przeważnie Hindów (87%); stolicą jest 2). D. na wyżynie 742 m. nad p. m. wzniesionej, — połączony drogą żelazną z portugalskim portem Goa, oraz z Madrasem i Bombajem, obszerny handel bawełną, 27 191 m-ców. — Jest tu m'i3sya katolicka i protestancka, resztki dawnych murów i warowni,

And. S.

kilka szkół,

Dhawalagiri, Dhaulagiri, Dholagiri, wyniosły szczyt gór Himalajskich, długi czas uważany za najwyższy na ziemi, póki dokładniejsze pomiary nie udzieliły tego zaszczytu Gauryzankaro-wi; leży on w obrębie państwa Nepalskiego pod 83° 27' dł. wd. Gr. i 28° 41' sz. pn.; wzniesienie nad p. m, 8176 m., t. j. prawie 8 wiorst. — D., dosłownie, Biała Góra, wznosi się majestatycznie po nad labirynt pasm górskich i ponad gromadę różnej wysokości wierzchołków; pień główny ma obwodu około 40 km., średnica około 12 km.; środkowy szczyt najwyższy otoczony jest wieńcem pięciu niższych, których wysokość nie schodzi jednak poniżej 7 000 m.    And- s‘

Dhenne, prawy dopływ Saony (systemat Rodanu), ma źródło w départ. Saône et Loire, niedaleko miasta Creuzot; górnym biegiem wchodzi w skład kanału Centralnego, który następnie biegnie wzdłuż niego aż do Chagny,—tu kanał oddziela się na prawo aż do swego uścia w Châlon s. S., — zaś D. płynie dalej ku wschodowi i wpada do Saony wprost miasta Verdun sur le Doub3, — ubiegłszy

And S.

65 km.

Dhlb„ w naukach przyrodniczych skrócenie A. G. D h a 1 b o m.

Dholera, Dhol arr a, miasto w Iudo3tańskiej prezydenturze Bombaju, dystrykcie Ahmadabad, nad rz. Gumą, która wpada poniżej do zatoki Cambay (półwysep Gudźerat), — ma dwie przystanie nadmorskie Khun i Bavliari, które, dopóki nie zostały piaskiem zaniesione, oddawały miastu wielkie usługi w handlu bawełną, znaną pod nazwą D-skiej; obecnie handel ten podupadł,—kwitnie jednak wyrób tkanin bawełnianych; ludność wynosi przeszło 10 000 m-ców, przeważnie Hindów.    And- ⁸-

Dholpnr, 1). D. niewielkie państwo lenne w In-dostańskiej Radźputanie, wciśnięte klinem między Indye Centralne a prowincye Północno-Zachodnie; oblane od południa rzeką Czembal i przecięte pasmem nie wyniosłych pagórków, obejmuje 3 106 km. □ i liczy 250 000 m-ców (1881), przeważnie Hindów; miejscowy radża nosi tytuł maharadży, rządzi poddannymi despotycznie, podlega jednak władzy angielskiego agenta. — Stolicą jeit 2) D. przy drodze żelaznej Agra-Dżhansi (Jhansi), 286 m. nad

And. S.

p. m. — około 16 000 m-ców.

Di, wyrazy cudzoziemskie nie umieszczone pod tą zgłoską, znajdują się pod D y.

Di, znak czyli symbol chemiczny pierwiastku dydymu.

Di- terminy chemiczne, zaczynające się od di-a nieumieszczone tutaj, znajdą się pod dwu-.

Dia, inaczej Stan di a, skalista wyspa na m. Sródziemnem, o 1% mili na północ od Kreteńskie-go portu Megalokastron (Kandia); 265 m. nad p.

źe D.

Diabantyt Hawes. Diabantachronnyn Liebe (miner.). Materya ziemista, brudnej zielonej barwy, wypełniająca próżnie w niektórych migdałowcach bazaltowych i barwiąca diabazy, bardzo blizka delessytowi, jest według Kenngotta odmia-

K. J.

m.; kilka dogodnych przystani, w których okręty zostawiają część ładunku, mając płynąć do płytkiego portu w Megalokastron. — W starożytności tak-

An d . S.

ną tylko chlorytu.

Diabaz (geolog.). Diabaz jest grubo do drobnoziarnistej, a nawet zbitą, twardą i wytrzymałą mieszaniną plagioklazu z augitem, obok których występuje jeszcze żeleziak magnetyczny, tytanowy, apatyt i nieco ortoklazu, a nadto w niektórych dia-bazach hornblenda, salit, enstatyt, oliwin i kwarc. W większej liczbie wreszcie diabazów obficie istnieje pewien minerał chlorytowy wtórnego pochodzenia, którego niema w innych. Plagioklaz (oli-goklaz, labrador i anortyt) w ziarnistych diabazach daje się widzieć gołem okiem, w zbitych—tylko Jpod mikroskopem; bywa on biały, szarawy lub zielo-nawy z wyraźnem bliźniaczem prążkowaniem na płaszczyznach łupliwości podstawowej. Niekiedy plagioklaz (labrador) przechodzi w saussuryt; pod mikroskopem zaś ujawnia w swej massie pęcherzyki gazowe, cząsteczki apatytu i żeleziaka magnetycznego. Au git w diabazie występuje w uie-foremnych ziarnach, rzadko w krótkich słupkach, barwy czarnej, brunatnej lub szarej; pod mikroskopem w cienkich blaszkach, jasno-brunatnej, jasno-czerwonawej lub żółtawej barwy, zwykle prawie przepełniony jest nieforemnie rozgałęziającemi się spękaniami i mniej lub więcej rozłożony. Przeobrażenie augitu może dojść do zupełnego rozkładu, a wtedy na miejsce jego występuje jasno-zielona, łuszczkowa lub włóknista materya mineralna, będąca krzemianem magnezu i tlenku żelaza, ciałem do chlorytu podobnem, któremu Vogelsang nadał tymczasową nazwę wir y dy tu. Przypuszczają, źe augit przeobraża się naprzód w hornblendę włóknistą (uralit), która z kolei przeobraża się w chloryt. Dosyć charakterystyczną właściwością diabazów jest stałe pokrycie ziarn żeleziaka tytanowego szarawo-białą powłoką, stanowiącą również produkt rozkładu dosyć zagadkowy, a zwany leu-koksenem. Budowa wewnętrzna diabazów jest całkowicie krystalicznie-ziarnista, wielce dla nich charakterystyczna, bez wszelkiej domieszki jakiejś szklistej lub felzytowej massy, z wyjątkiem D-u z Przylądka Dobrej Nadziei, w którym znaleziono podobną massę szklistą; za to niektóre z nich ujawniają budowę mikrofjuidal lą, wywołaną szczególnym rozkładem mikrolitów feldspatowych. Przeciętny skład chemiczny normalnych ziarnistych diabazów wynosi: krzemionki 50.0, glinki 17.0, tlenku i tlenniku żelaza 12.5, wapna 9.0, magne-zyi 5.0, potażu 1.0, sody 3.0, wody 2.0. Ciężar właściwy: 2.9. Ze względu na budowę wewnętrzną rozróżniają następujące odmiany D-u: 1) D. normalny albo ziarnisty, będący granitową mieszaniną jawnie wyróżniających się składników mineralnych (z Ilmenau w Lesie Turyngskim, z Claus-thalu na Harcu, z Dillenburga w Nassauskiem i t. p.). 2) D, zbity albo a fanit diabazowy, o tak drobniuchnem ziarnie składników, że skała wydaje się zbitą i dopiero pod mikroskopem ukazuje się, jako drobnoziarnista mieszanina. Zielona jej barwa pochodzi od znacznej ilości chlorytu, obok znacznej domieszki węglanów (Rübeland, Elbingerode na Harcu, Lichtenberg w górach Jodłowych). Bardzo obfitujące w chloryt afauity przybierają często budowę łupkowatą, stanowiąc łupek diabazowy. 3) D. porfirowaty (Porfir diabazowy), składający się z massy głównej drobnoziarnistej lub afanitowej, szarawo-zielonej barwy, w której leżą pojedyncze większe osobniki składników diabazu (augitu albo plagioklazu). W razie przewagi pierwszego skała przechodzi w porfir augitowy, przy przewadze labradoru—w porfir la bradoro wy. W aryolitem albo diaba-zem perłowym zowie Bię skała, zawierająca-wśród ciemno-szarej lub czarnej zbitej massy głównej rozsiane, również zbite, felzytowe, jasno-sza-re lub blado-fioletowe kulki (wariole), nie większej średnicy nad 6 mm., ściśle z nią zrosłe, ale od niej twardsze i mniej wietrzejące, skutkiem czego wystają z niej brodawkowato, jakby krosty ospo-we. Kulki te pod mikroskopem wykazują budowę charakterystyczną, promienistą ze środka ku obwodowi, a na obwodzie współśrodkowo - czerepowatą. Niekiedy od głównej massy oddziela je ciemna obwódka z ciemnych ziarnek złożona, lub stopniowo w massę tę przechodząca. W niektórych wa-ryolitach kulki zawierają materyę szklistą, zwykle zaś są całkowicie krystalicznemi, i wtedy składają się ze spatu polnego i augitu. Waryolit, jako skała, występuje w niewielu tylko miejscowościach: w Sabaudyi (Durance), w górach Jodłowych (Ber-neck), w Voigtlandzie (Schönfeli) i w gubernii Oło-neckiej (Jałguba), gdzie mu towarzyszą charakterystyczne afanity i porfiry diabazowe. A fanit wapienny jest zbitą, bogatą w chloryt massą diabazową, z okrągłemi kulkami spatu wapiennego, często tak gęsto obok siebie występującemi, źe zlep ich diabazowy znika prawie, a kulka leży przy kulce. Skała ta przybiera niekiedy budowę łupkowatą i wtedy zowie się łupkiem wapienno-afanitowym. Migdałowiec diabazowy jest skałą o massie głównej diabazowej, zbitej, w której rozsiaue są migdały spatu wapiennego, czyli pęcherze wypełnione tym minerałem przez nasią-knienie (Nassau, okolice Hofu). Wszystkie te; zależne od budowy, odmiany diabazu przechodzą nader często i stopniowo jedna w drugą, bądź skutkiem zmiany wielkości ziarna, bądź skutkiem wydzielin porfirowatych lub migdałowatych, wreszoie przez przybranie budowy łupkowej. W niektórych dia-bazach kwarc występuje tak obficie, że je nazwano diabazami kwarcowemi, ale takie rzadko się spotyka. Za to o li w in gra rolę ważną w systematyce diabazów, które z tego względu dzielą się na właściwe i oliwinowe. Pierwsze występują daleko obszerniej (Saksonia, Turyngia, góry Jodłowe, Harc); drugie spotyka się w okolicach Lahnu, w Szkocyi i południowej Grenlandyi. Szcze-

Diabazowy afanit — Diachaenites

492

tuozów.

1.1

K. J.

gólne jeszcze odmiany diabazu stanowią: 1) Pro-terobaz albo D. hornblendo wy, składający się z zielonej albo brunatnej hornblendy, z czerwona-wo-brunatnego augitu, plagioklazu, chlorytu, żele-ziaka tytanowego, biotytu a niekiedy i tytanitu. Do tej odmiany należą liczne żyły diabazowe pła-skowzgórza Łużyckiego granitowego, oraz Cieszynie przerzynający w wielu punktach starsze pokłady kredowe na Szląsku austryackim. 2) Leu-kofir, D. jasnej barwy z plagioklazem podobnym do saussurytu, niewielką ilością jasno-zielonego augitu, chlorytu i żeleziaka tytanowego. Skała ta w Rossyi stwierdzona w okolicach wsi Isaczki w gub. Połtawskiej. 3) D. sa li to w y ze zwykłym augi-tem i bezbarwnym salitem. Ofity pirenejskie są skałami wybuchowemi z okresu drugorzędowego, podobne z wyglądu do właściwych diabazów, i składają się z augitu, diallagu, uralitu diallagowego, plagioklazu, wirydytn, epidotu i źelaziaka tytanowego; domieszkami dodatkowemi bywają: piryt, że-leziak czerwony, apatyt, hornblenda, kwarc, biotyt, kalcyt. Obok diabazów oliwinowych stają paleo-p ikry ty Giimbla, składające się w świeżym stanie przeważnie z oliwinu i augitu z żeleziakiem magnetycznym i tytanowym, do których, w bardzo niewielkiej zwykle ilości, dołącza się brunatny bio-tyt, hornblenda i apatyt. Oliwin i augit zwykle w skale tej zmienione są po większej części w ma-teryę serpentynową lub chlorytową (góry Jodłowe, Voigtland, góry paleozoiczne na prawym brzegu Renu). D-y występują w przyrodzie w postaci żył albo powłok, przeważnie wśród skał paleozoicz-nych, i zajmują znaczne obszary w wielu miejscowościach Europy zachodniej (Nassau, Westfalia, Harc, góry Jodłowe, Saksonia, wzdłuż Renu i t.p ). W Rossyi znane są na zachodnim brzegu jeziora Onegi, gdzie, podobnie jak i w zachodniej części gu bernii Ołoneckiej, znaczne zajmują przestrzenie; są wreszcie na Kaukazie, na Uralu, Ałtaju i w Sybe-ryi wschodniej.

Diabazowy afanit, ob. Diabaz.

Diabazowy migdałowiec, ob. Diabaz. Diabazowy porfir, ob. Diabaz.

Diabelli Antoni (* 6 września 1781 w Matt-see pod Salzburgiem—f 7 kwietnia 1858 w Wiedniu), utalentowany kompozytor muzyczny utworów salonowych. Początków muzyki udzielał mu jego ojciec, muzyk z zawodu; dalsze wykształcenie otrzymał D. w kapeli katedry salzburskiej. W 1790 wstąpił du szkoły łacińskiej w Monachium, nie zaniedbywał wszakże muzyki; w 1800 r. przeniósł się do klasztoru cystersów w Reichenhaslach dla uzupełniania studyów teologicznych. Po zniesieniu klasztorów w Bawaryi 1803 roku, D. wyrzekł się stanu duchownego i udał się do Wiednia, gdzie z początku zarabiał na chleb, dając lekcye gry na fortepianie i gitarze, dorobiwszy się zaś grosza, założył do współki z Cappim słynną w swoim czasie księgarnię muzyczną nakładową. D,,posiadał niewątpliwie piękny talent kompozytorski, ale jeszcze większy spryt do handlu. Był głównym nakładzcą dzieł Schuberta, którego wyzyski wał, a grube summy na nim zarabiał. D. napisał znaczną liczbę kompozycyj różnego rodzaju (opery, kantaty, kwartety, msze i t. p.); z tych jednak niemałego dostąpiły rozgłosu jedynie sonatiny dziecinne, sonaty na 4 ręce i drobne utwory salonowe. Sonatiny do dziś dnia jeszcze wielką cieszą się wziętością w gronie małoletnich wir-

A, Pol.

Diabetes mellitus, ob. Moczówka, Diablerets, ogromny trzon górski w zachodniej części Alp Berneńskich, przełęczami wyniosłemi oddzielony od pni sąsiednich; na wschodzie Col du Sanetsch, 2 334 m., oddziela go od Wildhornu, — na południu Pas de Cheville, 2 049 m., od G-d Mo-veran, na północy Col de Pilion od Tôle de Moine, na zachodzie zaś zniża się ku Rodanowi, wciśnięty między doliny rzek górskich Gryonoe i Avan-ęon. — Nagie, poszarpane skały czynią wrażenie straszliwej pustki: to też lud miejscowy dał im ogólne miano „gór dyabelskicb*, a jeden ze szczytów nazwał „głową piekła“ (Tôle d’Enfer). —Najwyższy szczyt, le Diableret, ma 3 246 m. wysokości. — Forinaeyi właściwych lodowców D. nie posiada, są tylko śniegowce (Firn, nevé), jak np. Glacier de Zaafleuron, najobszerniejszy ze wszystkich, gl. du Diablere, gl. du Sex Rouge, gl. de Pierre-day, gl. de Culant i t. p.. Śniegowce te zsuwają się często po stromych zboczach, powodując przerażające spustoszenia; takiemi były śniegozwały w latach 1714 i 1749, które zasypały położone na południowych stokach chaty z ludźmi i dobytkiem. Ostatnia katastrofa przyczyniła się do powstania kilku drobnych jezior pod wioską Derborence, — nagromadzony bowiem przez upadek gruz zatamował odpływ strumieni, a topniejący śnieg przeobraził się w jeziorka.    And s>

Diabolus ursinus, synonim Dasyurus ursi-n u s, którego opis szczegółowy podany pod D a-s y u r u s (ob ).

fi

njlfc

"Sr

Kig. 148. Diabolus ursinus

Diaohaenites A. Br (paleont.), Pod nazwą tą Aleksander Braun opisał pewne szczątki kopalne roślinne, które uważał za owoce jakiejś rośliny baldaszkowej. Obecnie gatunek D. Heerii, wedle Schenk a, jest szczątkiem określić się nie dającym, zaś D. cyclosperma Heera, z górnego mio-cenu w Oeningen, jest raczej owocem jakiejś rośliny araliowatej (Araliaceae).

Dr J. P.

W. M. K.

K. J.

K. J

Diachylon, albo Diachilum, plaster powszechnie bardzo używany i przez wielu ceniony, jako rzekomo skuteczny w wielu cierpieniach zewnętrznych lub powierzchownych, a często, przez nierozumne użycie go, szkodliwy. Składa się z tlenku ołowiu i oliwy, do massy tej dodawana też bywa kolofonia, wosk, terpentyna, ammoniak i galban. Inny rodzaj plastra tego składa się z m} dła białego i roztwo u siarczanu cynku. Użyteczność jego jest wątpliwa, w najlepszym razie nieznaczna: najlepiej zatem nie stosować go wcale, bo jest środkiem zbytecznym, należącym do minionych, na szczęście, czasów, w których się jeszcze bez plastrów i maści obywać nie umiano.

Diadelpkia, w botanice nazywa się tak połączenie pręcików w dwa pęczki, przez zrośnięcie ich nici. W klasyfikacyi Linneusza rośliny te tworzą 17 ą klasę.

DiadelfLt (mineral.). Pewna odmiana wodnego arsenianu manganu, w drobnych romboedrycz-aych kryształkach, brunatno - czerwonej barwy, z Nordmarken w Wermlandyi (Szwecya), łatwo lu-pliwa równolegle do podstawy, opisana w ostatnićh czasach przez Sjögrena.

Diadochit (mineral.). Minerał mikrokrystaliczny, według Dewalque’a jednoskośnoosiowy, zwykle zaś nerkowaty i naciekowy, o budowie czere-powatej; odłam muszlowy; kruchy i łatwo się rozsypujący; c. wł. 1 9—2; tw. 2.5—3; barwy brunatnej lub żółtej, z blaskiem szklistym i tłustym, przeświecający. Dosyć zgodne rozbiory dowodzą, że składa się z 15 14 kwasu siarczanego, 14.82 kwasu fo8fornego, 39.69 tlenniku żelaza, 30.35 wody. Kwas siarczany istotnym jest jego składnikiem, jakkolwiek w t° wrzenia więkBza część jego ługuje się wodą. W kolbie daje wiele wody kwaśnej, nieco się wzdyma, żółknie, traci blask i przeświecanie; wypalany daje kwas siarkawy. Pod dmuchawką silnie się wzdyma i rozpada na proszek prawie; na węglu stapia się w stało wo-szary guzik magnetyczny, z sodą daje wątrobę siarczaną, zawierającą metaliczne cząsteczki żelaza. Znajduje się w okolicach Saalfeldu, w Ve-drin w Belgii, w kopalniach antracytu w départ. Izery.

DiadocłlOWie (St-aSo/oęn^następca), byli to wodzowie Aleksandra Macedońskiego, którzy po jego śmierci (323 r. przed Chr.) otrzymali zarząd 34-ch satrapij w imieniu nowego króla, Arrydeusza, i pod zwierzchnictwem wielkorządzcy Perdykkasa, ale niedługo wyłamali się z pod tej władzy, rozerwali jedność państwa, wymordowali cały dom królewski i wśród walk starali się z róźnem powodzeniem zakładać nowe królestwa. Życiorysy ich mieszczą się pod imionami pojedyńczo; tu podamy tylko ogólny zarys przewrotów, które sprowadziły w następstwie rozdział monarchii Aleksandra. 0-kres D ów może być datowany od r. 321, kiedy wielkorządzca Perdykkas, podczas wyprawy do E-giptu przeciwko pierwszemu buntownikowi, Ptolemeuszowi, został przez własnych żołnierzy zamordowany. Wprawdzie król Arrydeusz zamianował innego wielkorządzcę, Polysperchouta, lecz ten nie zdołał satrapów do uległości przymusić, a nawet nie obronił samego króla, który z Babilonu przeniósł się do Macedonii na rezydencyę. Wdowa po Filipie, Olimpiada, matka Aleksandra, lecz macocha dla Arrydeusza, pojmała go i umorzyła głodem wraz z żoną Eurydyką (317). Chciała ona panować sama, ale syn dawniejszego namiestnika Macedonii i Greeyi, Autypatra, Kassander, zebrawszy duże wojsko, obiegł Olimpiadę w stołecznem mieście Pydnie i uciekającą wydał swoim żołnierzom na ukamienowauie (316). Tenże Kassander wymordował wiele innych osób z rodziny królewskiej, a nareszcie w 3il i wdowę po Aleksandrze, Roksanę, wraz z nieletnim jeszcze synem. Jedynym wiernym sługą i obrońcą dynastyi był Eu-menes, satrapa Kappadocyi i Paflagonii, lecz ten zginął w walce z satrapą Frygii, Antygenem (316). Wtedy Antygon stał się panem, nie tylko Azyi Mniejszej, ale i Babilonu, i wszystkich niemal azya-tyckich eatrapij. Nawet w Europie syn jego, śmiały wódz i biegły inżynier, Demetryusz Poliorcetes, opanował Orecyę, powypędzawszy załogi Kassandra. W Atenach przywrócił rząd demokratyczny i zyskał wdzięczność ludu, gdy mu darował 100 000 miar pszenicy. Wysadzając się na oznaki wdzięc*-ności i na pochlebstwa, Ateńczycy nadali mu tytuł króla, a nawet boga (307 r ). Wkrótce tenże Demetryusz odniósł wielkie zwyc:ęstwo morskie nad Ptolemeuszem egipskim przy brzegach wyspy Cypru. Wysłał z doniesieniem o tej bitwie wymownego retora, który przed oczekującym na wybrzeżu Antygonom wygłosił tak świetną oracyę, że orszak i liczny tłum W zapale okrzyknął starego Antygona królem (307). Ponieważ z całego domu Filipa nie było już nikogo przy życiu, więo Antygon miał nadzieję panowania nad całą monarchią. Ale wojsko egipskie, chcąc okazać Ptolemeuszowi swoją wierność, pomimo poniesionej porażki, okrzyknęło go też królem. Za tym przykładem poszli Kassander w Macedonii, nowy satrapa Babilonu, Seleukos, i satrapa Tracyi, Lizimachos. Tak więc powstało już pięć państw, i rok 306 nazwano rokiem królów. Potęga Antygona była tak groźną, że się utworzyła przeciwko niemu koali-cya, a Seleukos i Lizimachos wkroczyli do Azyi Mniejszej. Pod Ipsus, 301 r. zasyła wielka bitwa, w której 80-letni Auty gon poległ, a syn jego, Demetryusz, zaledwo uratował się ucieczką. Niektórzy historycy na tej bitwie zamykają okres D-ów; inni przedłużają go do r. 276, kiedy po śmierci Lizi-macha, Seleuka i Demotryusza syn ostatuiego, Antygon Gonatas, ustalił swoje panowanie w Macedonii. Odtąd bowiem istniały już trwale królestwa: macedońskie, syryjsko - helleńskie, Pergamu pod Attalami (od 282 r.), egipsko -helleńskie; w Greeyi ukształtowały się niezależne związki: Etolski, a potem Achajski. Panowanie dalsze potomstwa zwycięskich strategów nosi nazwę okresu Epigonów. Droysen Gust. „Gesch. der Diadochen* (1878 wyd, 2-ie); Hertzberg „Allgemeine Weltgeschichte, Griechenland” (Berlin 1875, str. 407 i nast.).'r K-Diaeresis (po grecku di ai re sis, rozdział), tak nazywa się w prozodyi łacińskiej rozdział dyfton-

A. P-l.

K. J.

K. I).

K. K.

gu na dwie pojedyncze samogłoski, jak np, w wyrazie Orpheus na Orpheus, lub też zamiana spółgłosek j i v na odpowiednie samogłoski i i u, np. w Troja na Troïa, w silva na silua. W obszerniejszem znaczeniu pod D. rozumiemy każde wogóle oddzielne wymawianie dwóch stojących obok siebie samogłosek, które mogłyby zlać się w jeden dyftong, co oznacza się zwykle przez dwa punkta na drugiej samogłosce, zwane stąd puncta diaereseos, po francusku trema. Punkta te w ortografii łacińskiej bywają waźnemi, jako odróżniające nieraz jeden wyraz od drugiego, np. aëri8 (powietrza, drugi przypadek wyrazu aër) i aeris (spiżu, drugi przypadek wyrazu a es); tak samo i w pisowni francuskiej, np. oui (imiesłów słowa ouïr, słyszeć) i oui (tak).

Diafonia (grec. Diaphonia), wyr. muz,; u teoretyków starogreckich oznaczało „dyssonans“, w przeciwieństwie do Bynphonia, które odpowiadało naszemu wyrażeniu: „konsonans*. Około 900 r. po Chr., Hucbsld, słynny teoretyk muzyczny, benedyktyn z klasztoru St. Amand pod Tournay, użył tego wyrażenia w znaczeniu „wielogłosowość*; t. j. polifonii, po r raz pierwszy przez Hucbalda użytej w Wiekach Średnich, a zasadzającej się na ró-wnoległem stałem prowadzeniu głosów w kwartach lub kwintach, niekiedy tylko w tercyach, sekundach i unisonacb. Ten rodzaj polifonii pierwotnej został przez Hucbalda ochrzczony nazwą Organum (ob.).

Diaforyt (mineralog.). Nazwę tę nadał Zefa-rowicz pewnym odmianom frej eslebenitu (siarko - arsenionu srebra i ołowiu), z Przybramu w Czechach, krystalizującym według układu rombowego, jakkolwiek składem chemicznym odpowiadają one zupełnie jednoskośuoosiowemu frejeslebe-tniowi, stanowiąc przeto zjawisko dwukształtności (dimorfizmu) dla tego związku. Wielce rzadki minerał ten spotyka się w żyłach kruszcowych Przy-bramskich w jamkach wewnętrznych blendy, kwarcu, galeny i spatu żelaznego; znaleziono go również w Felsöbanyi (K renn er) i w Zancudo w Nowej Grenadzie (E. Bertrand).

Diafragma w znaczeniu technicznem jest to przegroda poprzeczna w cylindrze użytym do założenia fundamentu pod filary mostowe, sposobem zgęszczonego powietrza. Przegroda ta oddziela w cy lindrze przestrzeń pozostającą pod g śnieniem zgęszczonego powietrza od przestrzeni z ciśnieniem zwykłem, a za pomocą rur odpowiednioh łączy oddział roboczy podwodny, w którym następuje właściwe zagłębianie cylindra, z kamerą nadwodną (chambre d’ équilibre, cloche pneumatique.) — D. bywa formy płaskiej lub stożka ściętego, co zależy od średnicy cylindra użytego do założenia fundamentu pod filar mostowy, i buduje się zawsze z żelaza kutego. Przy budowie filarów mostu Warszawskiego (Aleksandrowski) pod każden filar zapuszczone były trzy cylindry, z których dwa skrajne 18' średnicy, środkowy 9'. D. dwóch pierwszych, formy ściętego stożka, zbudowaną została z arkuszy żelaza kutego¹/,/ grubości, i wzmocniona odpowiednio kątownikami żelaznemi, a w górnej części płaskiej i żelazem formy D. małego cylindra jest płaską. Po opuszczeniu cylindrów do głębokości gruntu stałego i zapełnieniu części cylindra znajdującej się pod D. betonem, na D. wnosi się właściwy fundament filaru mostowego. Przy budowie fundamentów pod opory mostowe sposobem k essonowym (ob), pokrywa skrzyni kessonowej zastępuje D-ę.

Diafragma (anat.), ob. Przepona.

Diagcras, atleta. Pochodził ze starego rodu z wyspy Rodos; żył współcześnie z Pindarem i Bak-chylidem (między 460—420 przed Chr.), a był Daj-świetniejszem zjawiskiem pomiędzy atletami greckimi. Odniósł zwycięstwa na czterech wielkich igrzyskach narodowych: Olimpijskich, Pityjskich, Istmic-kich i Nemejskich. Obok tego zaś odznaczył się wielokrotnie w zapasach na wyspie RodoB, na Eginie, w Atenach i w Megarze. Skutkiem tego dostąpił niezwykłego uczczenia: wystawiono mu posąg w Olimpii, a Pindar wysławił go w siódmej swej odzie olimpijskiej. Wykształceni przezeń w kunszcie szer-mierskim, synowie jego i wnukowie, też świetne odnosili tryumfy. Raz, kiedy dwaj synowie, uwieńczeni w Olimpii, włożywszy mu swe wieńce na skronie, nieśli go przez tłum ludu, który wśród entuzyastyczoych okrzyków wołał, że D. jest najszczęśliwszym z ludzi, miał on, według podania* skonać z radosnego wzruszenia.

Diagoras, z Melos, głośny z ateizmu sofista, uchodzi za ucznia i wyzwoleńca Demokryta. Rozpoczął on od dytyrambów na cześć Ducha i Przeznaczenia, ale oszukany przez niewiernego depozy-taryusza, któremu oszukaństwo uszło bezkarnie, przestał wierzyć w bogi i szydził z oddawanej im czci. W Samotracyi raz, gdy mu za dowód Opatrzności wskazywano liczne ofiary, składane bogom Kabirom przez ocalonych rozbitków morskich: — „Cóżby to było, odpowiedział, gdyby dołączyli swoje ci, co poginęl !“ W Atenach, w przytomności Alcybiadesa i innych młodzieńców, ośmielił się przedrzeźniać obrzędy Eleuzyjskie: to mogło go niechybnie narazić na zgubę. Pociągnięto go przed sądy: 1) o zbezczeszczenie świętych tajemnic bogiń; 2) o rozgłoszenie tych tajemnic i o odstręczanie przyjaciół od poznania ich. Życie jego było zagrożone: nie czekając więc, umknął. Osądzono go zaocznie i pomiędzy 416 a 412 r. przed naszą erą wyryto nań na kamieniu wyrok, jako na przestępcę, a zarazem cenę nałożono na jego głowę. Tymczasem D. siedział sobie spokojnie i umarł w Koryncie. Niektórzy krytycy, zwłaszcza Ojcowie Kościoła, przypuszczają, iż może D. nie zaprzeczał Boga, lecz bogów popularnych; ale przypuszczenie to upada wobec wyraźnego tekstu Cycerona (De nat. Deor. I, 1). Prócz Cycerona wspominają o nim: Arystofanes: Ptaki, wiersz 1073; Sekstus Empir „Adv. Phys.“ IX, 53; Waler. Maks. I, 1.

Diagraf, narzędzie do rysowania mechanicznego obrazów perspektywicznych z natury.

Diagramm (gr. diagramma = figura geometryczna); figura lub wykreślenie Unijne służące zwykle do wyjaśnienia i poparcia dowodzeń,

F R.

And. S.

Hml.

And S.

Zn.

K. J

K. J.

K. J.

a także robienia obliczeń, oraz rozwiązywania zagadnień w matematyce i mechanice.

Diahot, rzeka na wyspie Nowej Kaledonii ma źródła w wyniosłości Panié, płynie ku północo-zachodowi w kierunku dłuższej osi wyspy, i, ubiegłszy 150 km., z których 40 spławnycb, wpada uściem, 1 500 m. szerokiem, do zatoki Harcouit na Oceanie Wielkim, wprost wysepki Balabio. W jej dorzeczu odkryto nader bogate kopalnie złota i miedzi; kopalnie te za pomocą wózków napowietrznych połączone są z wyborną przystanią w Pam.

Diakos (właściwie Diakonos) Atanazy, bohater walk o niepodległość Grecyi (* 1788 r.—f 1821 r.). Był księdzem, następnie pierwszym pali-karem (ob.) wodza greckiego Odysseusza (ob), po którego śmierći został jego następcą i armato-lem Liwadyi. Na początku 1821 r. był pierwszym wodzem powstania greckiego we wschodniej Helladzie, dostał się do niewoli tureckiej w Alamona pod Termopilami, i gdy nie chciał przyjąć islamu, ani zdradzić swych towarzyszy, został okrutnie zamordowany. Tragiczna śmierć jego opiewana jest w pieśniach ludowych i sławiona w dramatach.

Diakrya, Diacria, tak nazywała się północna część starożytnej Attyki, zwrócoua ku wyspie Eu-bei i położona na wschodnich stokach gór Parnes; zraszał ją Asopus na północy, a Charadrus na południu; z miast najważniejszym był nadmorski Oro-pus, z osad zaś historyczny Maraton.

Diakovar. ob. D jako w o.

Diakowa, ob. Djakowa.

Dializa. Szybkość dyfuzyi krystaloidów i koloidów przez przegrody, utworzone z ciał koloidalnych, jest niejednakowa. Gdy pierwsze przenikają stosunkowo szybko, ostatnie—przeciwnie, tak wolno, że w celach praktycznych można uważać przegrody koloidalne za nieprzenikliwe dla koloidów. Własność ta, spostrzeżona przez Grahama w roku 1865, została przez tego uczonego wyzyskana, jako podstawa metody oddzielania krystaloidów od koloidów, ilekroć one występują w mieszaninach, zarówno naturalnych jak i sztucznych. W celu wykonania D-y rostwór mieszaniny umieszczamy w naczyniu, którego dno zostało zastąpione przez per-gamiu sztuczny, pęcherz zwierzęcy lub w ogóle przez jakąkolwiek błonę koloidalną, i naczynie owo umieszczamy w innem, obszerniejszem, w taki sposób, ażeby dno błoniaste nie leżało na dnie drugiego naczynia, lecz znajdowało się nad niem w pewnej wysokości. Obszerniejsze to naczynie zewnętrzne napełniamy wodą czyj tą, której poziom powinien znajdować się na równej wysokości z poziomem cieczy w naczyniu wewnętrznem. Tak zestawiony przyrząd nazywa się dializatorem i stosownie do przeznaczenia, oprócz budowy opisanej, może mieć najrozmaitsze inne postaci. W miarę upływu czasu w wodzie naczynia zewnętrznego nagromadza się coraz więcej materyi krystalicznej, podczas gdy bezkształtna pozostaje w naczyniu wewnętrznem prawie w całości. W jednem z doświadczeń Grahama w naczyniu wewnętrznem, którego dno pergaminowe miało 1 dm² powierzchni była umieszczona na 1 cm. wysoka warstwa roztworu, zawierającego po 2 g. soli kuchennej i kara-melu oczyszczonego: po upływie 24 godzin do wody w naczyniu zewnętrznem przeszło 1.657 g. soli, a tylko 0.009 g. karamelu. Na zasadzie powyższego widzimy, że mieszaniny ciał krystalicznych z niekrystalicznemi prawie ilościowo rozdzielają się na swe części składowe za pomocą D-y, która też, zastosowana zrazu przez Grahama do otrzymywania w stanie czystym takich ciał koloidalnych, jak np. kwas krzemny rozpuszczalny, rozpuszczalne tlenniki żelaza, chromu, glinu i t. p., a dalej— do wydzielania alkaloidów z ekstraktów roślinnych oraz do rozmaitych celów analitycznych,—uzyskała następnie daleko obszerniejsze znaczenie, jako metoda fabryczna (ob. Dyfuzya).

Diallag Hauy (mineral.). Minerał jednokształ-tny z piroksenem, jakkolwiek nie występuje w kryształach oddzielnych, ale zbity, niekiedy w osobnikach tablico waty cb, grubych i szerokich, oraz w ziarnisto - blaszkowych skupieniach. Bardzo w nim charakterystyczną jest doskonała łupliwość, równoległa do orthopinakoidu. C. wł. 3.23 — 3.34; tw. 4; barwa szara, brunatno-zielona do brunatno-tom-bakowej i ciemno-brunatnej; blask metaliczny, często perłowy, mieniący się na płaszczyznach doskonałej łupliwości. Skład prawie wspólny z piroksenem, przy czem wchodzi do niego 8 do 12°/0 tlenku żelaza i manganu, oraz 1 do 4% glinki; wapno w nim występuje stale, od 16 do 22°/₀; ilość magnezyi waha się między 15 a 17°/₀, krzemionki—między 50 a 53°/₀* Większa część D-ów zawiera od 0.2 do 3.5 wody. Pod dmuchawką stapia się łatwiej lub trudniej w szarawą lub zie-lonawą emalię. Stanowi niezbędną domieszkę prawie wszędzie w skale zwanej gabbro, występuje w norycie, serpentynie i skale oliwinowej.

Diallagamfibolit (geolog.). Nazwę tę nosi skała, składająca się z bornblendy, diallagu, granatu, ortoklazu, plagioklazu, niewielkiej ilości apatytu i rud żelaznych; występuje ona niekiedy, wśród gneisów pierwotnych (w formacyi laurentyńskiej).

Diallaggneiss (geolog.), albo gneiss dialla-gowy jest gneissem, składającym się z diallagu, ortoklazu, plagioklazu, kwarcu, granatu z niewielką domieszką hornblendy, tytanitu i skapolitu.

Diallaggranulit (geolog.). Nazwę tę nadawano dawniej ciemnemu, prawie czarnemu piroksen-granulitowi, czyli granulitowi piroksenowemu, występującemu dosyć często w Saksonii obok normalnych granulitów (ob. Granu lit).

Diallela (z gr. Si’ aXXrjXa^rjedno przez drugie). Wyrażenie, odpowiadające naszemu w kółko, używane w znaczeniu szczególnem przez Bceptyków starożytnych, w zastosowaniu do nauki, którą uważali za niepodobną, jakoby przez to, że skazaną jest na obracanie się w kół ko; gdyż, jak utrzymywali, niema nauki bez dowodzenia, wszelkie zaś dowodzenie polega ostatecznie na pewnych zasadach, które dowiedzionemi być nie mogą, a które my, w nieudolności swej, uważamy za oczywiste (pewniki). Następnie, wyrażenie to przeszło do logiki ogólnej, i oznacza paralogizm w jaki wpada-

K. K.

K J.

K. J.

1 200 m ców.

And- S.

And. S.

Hml.

Wł. M. K-

Wł. M. K.

And. S.

my, wprowadzając do określenia wyraz mający właśnie być określonym lub z nim równoznaczny, (po polsku dosadnie się to oddaje praez—masło maślane); np. gdybyśmy powiedzieli: «zimno jest to taki stan, który wywołuje uozucie oziębienia“. Wyrażenie to stosuje się również do dwóch zdań, z których jedno ma udowodnić drugie, a tymczasem oba potrzebują udowodnienia.

Dialogit (miner.), jedna z nazw rodzimego węglanu manganu (MnC0₃), zwanego także rhodo-chrozytem, rhodochrom em, spatem malinowym albo spatem mangano wym (ob. Manganowy spät).

Diamagnetyt Shepard. (mineral.), szczególny minerał z Monroe w stanie Nowego Jorku, jest według Dana pseudomorfozą (fałszywą postacią), magnetytu po liewrycie.

Diamants, 1). D. wulkan wygasły w przedgórzu wschodniem Andów, w Argentyńskiej prowin-cyi Mendoza, 2 300 m. wysoki; u jego stoków północnych przepływa 2) D„ rzeka, mająca źródła w samych Andach, pod szczytem Maipo; płynie ona ku wschodowi, łączy się kilkoma ramionami z Rio Salado i z nią razem ginie w stepach i bagniskach słonych. — 3). D., stolica departamentu t. imien. w Argentyńskiej prowincyi Entre Rios, na lewym brzegu Parany, założona w 1836 r.; urząd celny;

And. S.

Diamants Jan Chrzciciel (* 1626 w Madrycie —f ua schyłku w. XVII), dramaturg hiszpański; należał do towarzystwa rycerzy zakonu św. Jana Jerozolimskiego, ostatnie lata życia spędził w ascetycz-nem odosobnieniu. Pozostały po nim 24 komedye (druk. w 1670—74), czerpane z życia i dziejów narodowych i, podobnież jak Wilhelma de Castro, opracowane w tonie ludowym. Najważniejszą z nich jest „El honrador de su padre* (drukowana w „Teso-ro del teatro espańol“, Paryż 1838), wysnuta z podań o Cydzie; D. opracował ją podług „Cyda* Cor-neille’a, a nie odwrotnie, jak to utrzymywał w swoim czasie Schack. — Kilka komedyj D-go wydrukowała „Biblioteca de autores espnńoles* (tom 49, Madryt 1859).

Diamantina, miasto w Brazylijskiej prowincyi, Minas Geraes, na zachodnich stokach Sierra do Es-pinhaęo, u stóp Pico Itambe. — Pierwotnie Teju-co, a właściwie Sao Antonio de Tejuco, założone około 1730 r. dzięki odkryciu dyameutów, dokonanemu przez kilku awanturników; wieść o tern rozeszła się wkrótce i zwabiła tu licznych osadników; jednocześnie dawna nazwa osady ustąpiła miejsca obecnej. Kolonia wzrastała szybko, — w 1831 r. została podniesioną do godności miasta, w 1853 r. ustanowiono w niej biskupstwo; obecnie liczy do 1000 domów i około 18 000 m ców, posiada szli-fiernie dyamentów, płóczki złota, tkalnie wełny i t. p. — W plóczkach dyamentów stale znajduje się złoto, a niekiedy i platyna; miejsca, w których wydobywają złoto, zowią się Lavras,—te, w których wydobywają dyamenty—servięos; skały, w których tkwią żyły złota, noszą nazwę for ma ça o; poszukiwaczy złota i dyamentów nazywają garimpei-ros.

Diamantino, właściwie: N os sa Senhora da Conçeiao do Alto Paraguay - Diamantino, miasto w Brazylijskiej prowincyi Matto Grosso, o 200 km. na północ od stolicy Cuyaba i w pobliżu źródeł Paragwaju. — Założone zostało w r. 1730, przez osadników, którzy przybyli w te strony na poszukiwanie złota; skoro jednak w r. 1746 znaleziono w rzece dyameuty, dano osadzie nazwę D. Obecnie jest siedliskiem sądu muuicypalnego, liczy około 2 000 m-ców, przeważnie Indyan, trudniących się zbieraniem ipekakuany i wanilii.

Diamer, góra, ob. Nanga Parbat.

Diane de Poitiers, ob. Poitiers.

Diane de France, księżna Montmorency i An-gouleme (* w r. 1538—f 11 stycznia 1619 w Paryżu), naturalna córktf Henryka II i młodej piemont-ki, Filipiny Duc (według Brantôme’a córka Diany de PoitierB). Lubiona bardzo przez swojego ojca, do którego była nadzwyczaj podobną, otrzymała nader staranne wychowanie, została przyjęta na dwór Franciszka I i legitymowana (1547 r.). W r. 1553 zaślubiła Horacego Farnese, drugiego syna Ludwika, księcia Parmy; wszakże już w sześć miesięcy później śmierć zabrała jej męża, zabitego pod Hesdin. D. 3 maja 1559 wyszła za mąż powtórnie za Franciszka Montmorency, najstarszego syna marszałka. Podczas wojen domowych wykazała dużo roztropności i energii. Potrafiła uratować małżonka swego podczas krwawej nocy św. Bartłomieja, oraz pojednać brata swojego, Henryka III z królem Nawarry, u którego następnie cieszyła się wiolkiem zaufaniem, gdy jako Henryk IV wstąpił na tron francuski. W r. 1579 została wdową po raz drugi; ku schyłkowi życia kierowała wychowaniem małoletniego Ludwika XIII. Zmarła w pałacu Angoulême.

Diandrao, rząd dawnego układu przyrodzonego roślin zrosłopłatkowycb; cechę jego stanowią dwu-lub czworo - umiarowa budowa kwiatu. Należą tu rodziny olejowatych (Oleaceae) i jaśmin-cowatych (Jasmineae). Dziś należy do rzędu Contortae.

Diandria—2-ga klasa rośiin w systemacie Lin-neusza, których cechę charakterystyczną stanowią 2 pręciki wolne, t. j. niezrośuięte z sobą, ani też ze słupkiem.

DłaniniS—kwiaty mające po dwa pręciki.

Diano, nazwa kilku miejscowości z odpowied-niemi określnikami, we Włoszech; z tych najważniejsze D.-Marina, miasto w departamencie Porto-Maurizio (Riviera di Ponente), nad zatoką Genueńską, przy drodze żelaznej Genua - Nicea, z zamkiem Diano - Castello i obszernemi gajami oliwnemi; 2 000 m-ców; w r. 1887 zniszczone trzęsieniem ziemi, przyozem 200 osób utraciło życie lub odniosło rany. — W południowych Włoszech, w departamencie öalerno, leży żyzna, gęsto zaludniona, dobrze uprawna i malownicza dolina D., (Val di D.).

Dianthus L, Goździk. Rodzaj roślin z rodziny Giździkowatych (Caryophyllaceae). Są to zioła przewtżnie trwałe, niekiedy podkrzewy, o liściach cienkich i kwiatach pięknych, niekiedy mi-łowonnyeh: owoc—torebka wielonasienua jednoko-

■t

■/i \

* Wi

Garthusianorum L.), o kwiatach karminowych, zebranych w główki; rośnie na suchych wzgórzach, po brzegach lasów, skałach i t. d. G. piaskowy (D. arenarius) kępiasty, kwiaty pojedjńcze lub po dwa, przyjemnej woni, pierzasto poszarpane, u dołu włoskami porosłe; pylniki białe. G. kosmaty (D. armeria), liście ma omszone, szydło-wate, płatki purpurowe, wewnątrz z plamkami bia-łemi i purpuro we mi. G. główkowaty (D. proli-fer); kwiaty ma w główkach, bladoczerwone.Wł-Diapazon, grec. ôtà ruaawv, domyśl. /opSmv; dosłownie: po wszystkich strunach. Tern mianem Grecy, a za nimi Rzymianie i teoretycy średniowieczni oznaczali oktawę. Ci ostatni rozróżniali kilka gatunków D u: D. per fe ctu m, t. j. oktawę zupełną, D. imp erfectum, t. j. oktawę niezupełną, i D. superfluum, ok awę zwiększoną. Francuscy fabrykanci instrumentów muzycznych zwali di ap a z o-nem obszar skali muzycznej instrumentów. Używa się też tego wyrazu w znaczeniu Kamer-t o n.

morowa. Liczą do 200 gatunków, przeważnie z obszaru Śródziemnomorskiego i z umiarkowanych stref Azyi. G. ogrodowy (D. caryophyllus L.), rośnie w Europie południowej na skałach i starych murach; rośnie też zdziczały w Europie środkowej. Kwiaty ma pojedyncze, o miłej woni. Liczne jego odmiany należą do najbardziej rozpowszechnionych kwiatów ozdobnych. Należą tu goździki jednobarwne w najrozmaitszych kolorach; salamandry z rysunkiem kropkowanym; pi kot ty o tle białem lub źóltem sztrychowanem; dublety, bizardy, konkordye, remontanty, kwitnące po kilka razy w ciągu lata, i wiele innych. G. chiński (D. chinensis L.), jednoroczny lub trwały; łodygę ma wysoką na 30 cm., prostą, uwieńczoną kilku kwiatami pojedyńczemi [o wspaniałych barwach wszystkich odcieni: czerwonej, purpurowej, białej i czarnej. Kwiaty bywają pełne, do 8 cm. średnicy. G. skupio ny (D. barbatus L.), piękna rcślina ozdobna, rosnąca na południu Fran-

L*\

li

\\W

Jar

o;

Fig. 149. Dianthus (Goździk).

1. Kwiat Goździka chińskiego. 2. Kwiat Goździka chińskiego odmiany strzępiastej. 3. Goździk ogrodowy, forma dzika. 4. G. ogrodowy odmiana Souvenir de la Malmaison (V, nat. wielkości}. 5. Kwiat G-ka pierzastego.

cyi i Niemiec, o liściach lancetowatych i licznych drobnych kwiatach w pęczkach końcowych; uprawiają go w wielu odmianach. G w. pierzasty (D. plumarius L.) rośnie w Europie południowej na stanowiskach cienistych; liście ma cienkie, szaro omszone, kwiaty wonne, białe lub różowa, niekiedy pełne, płatki rozszczepione aż do środka; w licznych odmianach hodują go w ogrodach. Z dziko rosnących gatunków « nas wymienimy: G. kropkowaty (D. deltoïdes L.), o kwiatach po-jedyńczych różowych lub purpurowych, z zygzakowatym ciemniejszym pierścieniem i białemi kropkami. Rośnie na łąkach suchych i w gajach. G. pyszny (D. superbus), o kwiatach bladoróżowych lub bladoliliowych Btojących, po dwa lub po kilka, i liściach pierzasto - dzielnych; rośnie po brzegach lasów i na suchych łąkach. G. kartuzek (Z).

BacyU°D. Powm. Uuttr tes* 20 T. XV.

M- K.

A. Pol.

Diapente, wyr. muz.; jest grecką nazwą kwinty, tak również zwanej przez Rzymian i teoretyków średniowiecznych.

Diarbekr, D i a r b e k i r. 1) D. wilajet turecki w Kurdystanie, obejmujący dorzecze górnego Tygrysa, a po części i Eufratu, ma według Wagnera 35 500 km, □ i 550 000 m-ców (1886), zaś według Cuineta („La Turquie d’Asie“, Paryż 1891), 46 824 km. □ i 471 462 m-ców. Kraj zajmuje część południową wyżyny Armeńskiej, która pasmem Taurusu Armeńskiego opada w dolinę górnego Tygrysa; po za tą doliną dalej na południe ciągDą się wyniosłości Karadża-Dagh i Et-Tor; całość znana jest ogólnie pod nazwą wyżyny D., średnio od 600 do 800 m. nad p. m. wzniesionej, z której pojedyńcze pnie górskie strzelają w górę do 2 000 i więcej metrów. Pod względem ma-lowniczości położenia, wspaniałości krajobrazowej i dzikości przyrody górskiej, wilajet D. mało ma sobie równych; szczególnie zaś odznacza się okolica, w której bierze początek Tygrys, oraz gdzie Eufrat w głębokich wyłomach przedziera się przez góry. Natomiast kultura ziemi i cywilizacya ludności znajdują się w stanie pierwotnym; gleba jest miejscami bardzo żyzna, lecz zleniwiali mieszkańcy nie korzystają z niej, jak należy. Klimat w wyższych miejscowościach surowy, o zimach długich i śnieżnych, ku południowi łagodnieje, lecz latem staje się zanadto upalnym; wogóle jednak jest zdrowy i do uprawy różnych zbóż oraz drzew owocowych podatny. Ludność składa się z kilku różnych i częstokroć wrogich sobie plemion; mieszkają łu prawowierni Arabowie, głównie w stronie połuduiowej, chrześciańscy Ormianie i Grecy, gościnni, ale rozbójniczy Kurdowie, należący do Be-kty Sunnitów, wreszcie Żydzi i Kizilbaszowie, których religia stanowi mieszaninę islamu, chrystya-nizmu i kultu gwiazd. Wszystkie te plemiona żyją w stanie na pół dzikim. W takich warunkach ekonomiczny rozwój prowincyi dokonywać się nie może: handel i przemysł w upadku, górnictwo, pomimo bogactwa ołowiu i miedzi, w zupełnym za-

63

And. S.

J. K. P

niedbaniu, a rolnictwo i hodowla zwierząt domowych ograniczają się tylko do zaspokojenia naj-pierwszych potrzeb. Pod względem administracyjnym wilajet dzieli się na trzy sandźaki czyli okręgi: D., Mardin i Argana, te zaś na 13 kazas czyli powiatów. Stolicą jest 2) D. na prawym brzegu górnego Tygrysa, 660 m. nad p. m., 47 000 m-ców (podług kalendarza gotajskiego na r. 1894). Miasto leży na stromej bazaltowej skale, 30 m. nad poziom rzeki wzniesionej; otacza je mur, zbudowany również z głazów bazaltowych, i wieńczy cytadela lcz-Kale. Ulice wąskie, kręte i brudne, domy o płaskich dachach wznoszą się tarasami. Liczba meczetów dochodzi do 16, a kościołów i kaplic chrześciańskich do 9, w jednych i drugich wiele starych budowli. Do najznakomitszych gmachów należy „wielki meczet“, katedra ormiańska, pałac paszów, karawanseraje, bazary i łaźnie. D. jest rezydencyą patryarchów chaldejskiego i jako-bickiego, oraz biskupów ormiańskiego i greckiego. Słynne niegdyś wyroby jedwabne, bawełniane, skórzane, gliniane i metalowe, które wydźwignęły miasto na jedno z pierwszych miejsc w Turcyi, znajdują się w zupełnym upadku, jedne tylko tkaniny jedwabne mają zbyt niezgorszy. D. jest najbardziej północnym punktem w Azyi, do którego sięga element czysto arabski; bardziej na północ spotyka się tylko turecki język, albo ormiański i kurdyjski. W starożytności była to Amida, (stąd dziś po turecku Kara Amid), która w 230 r. stała się kolonią rzymską, a w 325 r. siedliskiem biskupstwa. Konstantyn W. obwarował miasto, jednak w 359 r. zdobyli je Persowie. Justynian I wcielił je na czas jakiś do państwa wschodnio-rzymskiego, poczem D. przeszedł w posiadanie dynasty i Sassanidów, a od tej dostał się w 646 r. Arabom z pokolenia Bekr, od których kraj okoliczny a potem i samo miasto otrzymało nazwę dzisiejszą. W 958 r. D. należał do państwa bizantyjskiego, później do kurdyjskiej dynastyi Merwa-na, w 1183 dostał się Saladynowi, w 1394 został przez Tymura, wodza Mongołów, zniszczony, wreszcie, po krótkiem należeniu do Persyi, zdobył go w 1515 roku sułtan Selim I w wojnie przeciw szachowi perskiemu Izmaelowi i do państwa tureckiego przyłączył. Obecnie D. jest teatrem krwawych walk, jakie ludność muzułmańska przeciw innowiercom podjęła.

Diarchia, ob. B i a r c h i a.

Dïarya, Dyarya (gr. D i a r r h o i a, ob. B i e-gunka, Rozwolnienie.

Diarium, wyraz pochodny od łacińskiego dies = dzień. Pierwotnie oznaczało diarium dzienną racyę strawy, wydawanej żołnierzom i jeńcom, a w późniejszej łacinie dziennik (francuskie j o urna 1, niem. Tagebuch), czyli zbiór szczegółowych faktycznych wiadomości, spisywanych porządkiem dni, o zdarzeniach i wypadkach codziennych, o odbieranych lub dawanych poleceniach^ w sprawach prywatnych lub publicznych, o dochodach albo wydatkach i t. p. —■ Pod wpływem tych pojęć wydawano drukiem w Niemczech w wieku XVII rodzaj czasopisma, zawierającego zbiór różnych dokumentów historyczno - politycznych, mających wartość źródeł współczesnych, pod tytułem : „Diarium Europaeum“ oder Beschreibung denkwürdiger Sachen von 1657-1681. Wydano 45 części w 27 tomach we Frankfurcie nad Menem. R. 1659 —1683. 4-o. Tom I do XVIII redagowany i wydany przez Mayera. W dziele tem znachodzimy także i do historyi polskiej liczne źródłowe publikacye z dawnej chwili, mianowicie wiele dokumentów urzędowych, rozpraw i traktatów politycznych, dotyczących drugiej połowy dziejów panowania Jana Kazimierza, jakoto:Kon-federacyj wojskowych, sprawy Jerzego Lubomirskiego (Processus judiciarius; Manifest, innocentiae), wiele różnych dyskursów polemicznych treści histo-ryczno-politycznej (Tom VIII i XIII). Z częścią 30-ą rozpoczęto nowe „Diarium europaeum* przy staranniejszej i dokładniejszej redakcyi.

Dias v. Diaz Bartłomiej (Bartolomeu), sławny żeglarz portugalski (* około 1450 r. — f 29 maja 1500 r.). Pochodził z prowincyi Algarve, z rodziny szlacheckiej; wychowanie odebrał na dworze króla Jana II, gdzie, dzięki studyom oraz obcowaniu ze znakomttymi mężami nauki, zwłaszcza zaś z Norymbercsykiem Marcinem B eh aime m (ob.), posiadł dokładną znajomość nautyki. W sierpniu 1486 r. z polecenia swego rządu objął dowództwo ekspedycyi, przeznaczonej do ustanowienia zwierzchnictwa portugalskiego nad mieszkańcami Azemmuru, w Maroku, tudzież do zbadania w dalszym ciągu wybrzeży Afryki, gdzie we dług krążących opowieści miały się znajdowsćzie-mie bajecznego księdza Jana. Wyruszył z dwoma zaledwie niewielkiemi statkami (po 50 tona objętości każdy), przybrawszy do pomocy doświadczonego, marynarza Lopo Infante. Dosięgnąwszy przylądka Negro, kresowego punktu, do którego dotarli poprzednicy D-a (Diego Cäo), posunął się dalej i, trzymając się lądu, odkrył wybrzeża ziem Hererów i Nama (Namaqua). Zabawiwszy nieco w zatoce „dos Voltas“ (port Nolloth pod 29° szerokości połudn.), śmiały żeglarz puścił się na pełne morze i płynął przez dni 13 w kierunku południowym. Gdy przenikliwy chłód począł się dawać we znaki zdumionej tem załodze, D. chciał przybić do lądu i szukał go w stronie wschodniej, w mniemaniu, że brzeg ciągnie się wciąż w kierunku południowym; nie znalazłszy go tam, zawrócił na północ i niebawem dostrzegł brzegi pięknej zatoki Angra dos Voqueiros („Zatoka Pasterzy“), na starych mapach portugalskich; znajdował się wówczas o 40 mil francuskich na wschód od skrajnego punktu południowego Afryki, który był opłynął, nie postrzegłszy tego. Płynąc dalej na wschód wzdłuż wybrzeży, D. objął w posiadanie te ziemie nieznane, kazawszy postawić padram, tj. słup z herbami Portugalii na wysepce Santa Cruz, w pośrodku zatoki Algoa (gdzie obecnie port Elżbiety). Jakkolwiek załoga, zmuszona odpierać częste napady krajowców i widząc się zagrożoną brakiem wody i żywności, szemrała i domagała się natychmiastowego powrotu do ojczyzny, D. potrafił jednak przełamać opór i wymódz na majtkach, że posunęli się o 25 mil dalej i do-

Hml.

Hml.

Hml.

wł. m. k:

tarli do uścia rzeki, którą D. nazwał imieniem swojego towarzysza, kapitana Infante, Rio del Infante (dziś Wielka rzeka Rybna, Great Fish River albo Ereede River). Wyznaczywszy położenie przyległego przylądka (34° 40' szerok. po-łudn.), D. rozpoczął odwrót ku Europie i wówczas dopiero odkrył wielki przylądek, który nazwał Cabo Tormentoso, t. j. Przylądkiem Burz, a którą to nazwę król Jan II zmienił następnie na Cabo de Buena Esperanza, t. j. Przylądek Dobrej Nadziei, w tern przekonaniu, że za nim o-twiera się droga do Indyj. Zbadawszy napotykane po drodze zatoki i przystanie, oraz zabrawszy w San Georgio d’EImina znaczny ładunek piasku złotego, D. w grudniu 1487 r. wrócił do Lizbony. W ciągu swej niespełna 17-miesięcznej podróży odkrył on przeszło 2 000 kilometrów wybrzeży afrykańskich. Wszelako ani król Jan II, ani też jego następca, Emanuel, nie umieli należycie ocenić zasług D a. Gdy w r. 1497 podjętą została wyprawa do Indyj, dowództwo główne objął Vas-co de Gama, D. zaś, który pobudował w tym celu okręt admiralski („św. Gabryel“), dowodził małym zaledwie statkiem i towarzyszył Gamie tylko do brzegów Gwinei i z Elminy odesłany został do Portugalii. W r. 1500 wziął udział w wyprawie Ca brała (ob.) do Indyj, której następstwem było odkrycie Brazylii, wywołane w znacznej mierze wskazówkami D-a; atoli, żeglując od wybrzeży brazylijskich ku Przylądkowi Dobrej Nadziei, flota Cabrala zaskoczona została przez straszliwą burzę, która zatopiła cztery okręty, a między niemi okręt D-a. Świetnym czynom D-a i jego śmierci złożył hołd należny Camoens, poświęciwszy mu prześliczny ustęp w V pieśni swych „Luzyad“. — Por. Pescbel: „Geschichte d. Entdeckungen“, tłómaczeuie polskie Tretjaka: „Hist. wielkich odkryć geograficznych“ (Lwów 1879); Rugę „Gesch. d. Zeitalters der Entdeckungen* (Berlin

1881) w „Universalgeschichte“ Oncken’a.

Lias d.0 Novaes Paweł, wnuk poprzedniego, wojownik portugalski (f 1589 r.). Otrzymawszy w r. 1574 polecenie od króla Sebastyana ustanowienia zwierzchnictwa portugalskiego nad królestwem Angoli (w Afryce zachodniej), opanował na czele kilku setek żołnierzy całe wybrzeże, gdzie założył miasto 3. Paolo de Loanda; następnie dokonał stopniowego podbicia większej części tego kraju, budując za każdym razem twierdze i osady, jak Anzella, Calumbo, Massangano, Benguela, i starając się przedewszystkiem zabezpieczyć posiadanie rzeki Cuanza, czem położył trwałe podwaliny tej wielkiej kolonii portugalskiej. Mianowany generalnym gubernatorem Angoli, zmarł tamże, wybierając się na nowe wyprawy wojenne.

Lias Henryk, wojownik brazylijski (* około 1600 r. w Pernambuco — f 8 czerwca 1662 roku w Recife de Pernambuco). Z urodzenia mulat, wstąpił w r. 1633 do armii generała Mstyasza Al-bn quer que i wykazał swe niepospolite zdolności podczas długiej wojny z najazdem hollenderskim. Mianowany w r. 1639 dowódzcą pułku Murzynów, brał udział we wszystkich kampaniach aż do r.

1654, był raniony osiem razy i odniósł szereg zwycięstw nad Hollendrami, między innemi pod Gua-rairas (6 stycznia 1648), pod Olinda (22 kwietnia) i pod Estancia (18 sierpnia 1648). W uznaniu jego zasług pułki piesze, złożone z Murzynów i Mulatów, nosiły aż do chwili ogłoszenia niepodległości Brazylii nazwę „pułków Henryka D.“.

Lias Antoni Gonęales (* 1823 w Caxias—f 1864 na morzu), wybitny poeta brazylijski. Nauki pobierał w Portugalii, a po ukończeniu studyów filozoficznych i prawnych w Coimbrze, wrócił do kraju i był czas jakiś urzędnikiem w Maranhäo, potem profesorem historyi w Rio de Janeiro, a od r. 1851 do 1855 urzędnikiem w ministeryum spraw zagranicznych; następnie spędził trzy lata w Europie dla celów naukowych; po powrocie wziął udział w wyprawie naukowej, podjętej dla zbadania prowincyi Cearń i ujścia rzeki Amazonki. W r. 1862, dotknięty chorobą piersiową, udał się znów do Europy; w drodze powrotnej umarł na okręcie, który wkrótce potem rozbił się u brzegów Brazylii. D. pozyskał wielkie uznanie współziomków już pierwszym zbiorem swoich poezyj p. t. „Primeiros cantos“ (Rio de Jan. 1846), w którym, obok oryginalności, wdzięku i lekkości, umiał nadać koloryt wysoce miejscowy. Wskutek tego pociągnął za sobą wielu naśladowców i wprowadził literaturę brazylijską na grunt bardziej narodowy. W dalszym ciągu wydał: „Segundos cantos“ (t-że, 1848) i „Ultimos cantos“ (t że, 1850). Zbiorowo wydał je później p. t. „Cantos“ (Lipsk 1857; 4 wyd. 2 tomy,

1865). Oprócz tego jest on autorem niedokończonego poematu „Os Tymbiras* (Lipsk 1857), opiewającego walki dwóch plemion indyjskich, oraz dramatów: „Leonor de Mendonęa“ (1847), „Boabdil“, „Beatrice Cenci“ i „Patkul“, wreszcie pracy sło-wnikarskiej „Diccionario da lingua Tupy“ (Lipsk,

1858). Z papierów pośmiertnych wyszły jeszcze „Obras posthumas“ (Rio de Jan. 1866).

Liaspasis. Rodzaj roślin z rodziny Goodenia-ceae, o jedynym gatunku D. filifolia, pochodzącym z południowo-zachodniej Australii. Ma kwiaty różowe, o pięciowrębnym kielichu i pięciodzielnej koronie, pojedyncze na szypułkach kątowych. Liście naprzemianległe.

Liaspor (mineralog.). Minerał układu rombowego; kryształy jego zwykle szerokie słupki, z przeważającą parą płaszczyzn brachydyagonaluych ; najczęściej nie krystaliczny, w postaci cienko ezerepo-watycb, lub grubo prętowatych skupień, niekiedy włóknistych splątanych i blaszkowych, jako towarzysz szmirglu. Łupliwość doskonała brachydyago-nalna; bardzo kruchy; c. wł. 3.3—3.46; tw. 6; bezbarwny, częściej żółtawy, lub zielonawy, z silnym blaskiem perłowym; przezroczysty lub przeświecający, z doskonałą trójbarwnością (trichroizmem). Chemicznie jest wodanem glinu: (Al₂) 0₂ (OH)₂ albo AIO(OH), zawiera 85.02 glinki i 14.98 wody; niżej 450° nie wydziela wody, a resztę dopiero w t0 białej. Nietopliwy, prażony po zmoczeniu roztworem kobaltowym, staje się błękitnym; kwasy na niego nie działają, dopiero po silnem wypaleniu rozpuszcza się w kwasie siarczanym. Znajduje się

K. J,

Wł: M! KI

działanie D u, silne—działanie to osłabia lub przerywa. Nowsze badania wykryły ciała, które w dziedzinie roślin i zwierząt, wszędzie, gdzie zachodzi potrzeba przemiany krochmalu na cukier, działają analogicznie z diastazem. Ciałami takic-mi są: emulsyua w słodkich i gorzkich migdałach, myrozyna o nasieniu czarnej gorczycy, pepsyna w ślinie i soku żołądkowym, inwer-

R, M.

ra Hellady).

Diatoma De Cand. (paleont.). Rodzaj wodorostów z grupy okrzemków (Diatomaceae), złożony z prostokątnych komórek, powiązanych we wstęgi rozpadające się tak, że każda cząstka, składająca się z jednej lub wielu komórek, łączy się za pomocą śluzowatej materyi jednym swym końcem z końcem drugiej cząstki. Komórki są elliptyczne, wydłużone, podzielone podłużną brózdką na dwie połowy równe, poprzecznie żeberkowane. Mieszkają w wodach słodkich lub słonych; pierwsze są bardzo liczne i pospolite; w stanie kopalnym występują począwszy od górnej kredy. Typ ten zdaje się należeć do najdawniejszych form bacyllaryi.

Diatomaceae v. Badllariaceae. Okrzemki. Klasa wodorostów, obejmująca r śliny jednokomórkowe w Ś3isłem znaczen u. Charakterystycznemi cechami okrzemek są: prawidłowość ich geometrycznych kształtów; obfitość krzemionki w błonie i obecność żółtego barwnika (diatominy), znajdującego się obok chlorofilu (ob.) i nadającego tym wodorostom barwę brudno żółtą- lub brunatną. Wszystkie są organizmami mikroskopowemi, niedo-strzegalnemi dla oka nieuzbrojonego. Tak budowa, jak i warunki życia tych organizmów pozostawiają wiele niewyjaśnionych zagadnień. Żacznie-Działanie D-u my tu od cech morfologicznych.

a) Budowa komórki. Okrzemki pod względem kształtu zewnętrznego porównać lńożna do tych pudełeczek, których aptekarze używają na proszki i na pigułki. Rozróżniamy też w nich stronę czo-

w Szemnicy węg‘erskiej, pod Kossojbrodem na Uralu, z korundem w dolomicie Campolungo we Włoszech, w górze Greiner w Tyrolu z cyanitem, w Efezie i na wyspie Naxos obok szmirglu, w Pensylwanii z margarytem, bardzo piękny.

Diaspora (z grec. = rozproszenie), oznacza przedewszystkiem, w czasach po zaprowadzeniu babilońskiem, wszystkich Żydów po za granicami Ziemi Chanaan, zwłaszcza w Mezopotamii, Medyi i Babilonii, w Aleksandry i i w Rzymie, gdzie Ly-dzi tworzyli mnogie kościoły, uzyskiwali różne przywileje i posiadali wiele szkół, czyli synagog. Najwybitniejszą była ich świątynia w Leontopolu egipskim. D-ą zwano także chrześcian, żyjących w pośród pogan. Piotr św. w Liście I, r. I w. i, pisze: „Piotr Apostoł Jezusa Chrystusa wybranym przychodniom rozproszenia Pontu, Galacyi, Kap-padocyi, Azyi i Bitynii“ ; Jakób Apostoł w Liście powszechnym; Ï, i): „dwiemanaśeie pokoleniom, które są w rozproszeniuf zdrowia“.    *

Diastemella. Rodzaj z rodziny Gesneraceae, o jedynym gatuLku z Costa Rica. Jest to roślina zielona, okryta włoskami, o liściach ogonkowych, jajowatych, i kwiatach w gronach kątowych. Korona dwuwargowa, pręcików 4; owoc—tor- bka.

Diastemroa. Rodzaj roślin z rodziny Gesneraceae, zawierający 13 gatunków z Ameryki Południowej. Są to rośliny zielne, o liściach przeciwległych i małych kwiatkach w główkach kątowych. Kielich zrosły ze słupkiem, korona skośna, o pięciodzielnem odgięciu; 4 pręciki rozwinięte, 5 szczątkowych.

Diastole, rozkurcz serca, ob. Serce i Krążenie krwi.

Diastaz—jest to azotowy organiczny związek, tworzący się z ciał białkowych przez utlenienie w kiełkującym jęczmieniu czyli słodzie. Jest to stałe ciało białego koloru, bez smaku i zapad.u, rozpuszczające się w wodzie; alkohol i kwas garbnikowy je strąca. Szczypta D u przemienia w zacierach wielkie ilości krochmalu na dekstrynę i maltozę, czyli cukier sh dowy. Payen i Persoz odkryli D. w r. 1883. Dubrunfaut opisuje tworzenie się t >j substancyi i zwe ją malt y ną. Naukowo badali to ciało: Griessmayer, Krauch, Ziółkowski i Karol Lintner, syn.

ff^Ich analizy wykazują w diastazie:

44 33—47.57°/₀ węglanu 6 49— 6 98 „ wodoru 4.57—, 8.^2 „ azotu 3.16— 6 08 „ popiołu 33 98—37.64 „ tlenu i siarki.

Brown i Heron zapatrują się na działanie D-u jako na funkcyę ścinając} ch, warzących się ciał białkowych. Według Muldera D. nie istnieje, jako ciało; uznaje on tylko diastatyczny proces, jako działanie ciał białkowych, które w pewnej fazie rozkładu i przy sprzyjających warunkach wywołuje przemianę krochmalu, w stanie wilgotnym przy temperaturze wyżej -f- 75° C. zanika, natomiast w stanie suchym utrzymywane być może przez kilka godzin w temperaturze + 125° C. Małe zakwaszenie zwiększa

ty na i t. p.

Diastylos, nazwa budowli nie posiadającej odpowiedniej ilości filarów względnie do wymagań architektonicznych. W budowlach greckich, przeważnie świątyniach, ko’umny, wznoszone na głównym fundamencie, zwanym Stylobat, albo otaczały ze wszech stron budynek wewnętrzny, zamknięty ścianami pełnemi, zwykle prostokątnej formy, albo uwydatniały się z jednej tylko strony (prostylos), z dwóch stron przeciwległych (amfi - prostyloi), wreszcie w około budowli (monopteros), jeżeli plan świątyni był okrągły. Stosunek kolumn znajdujących się w częściach frontowych i bocznych pozostawał w pewnej zależności, nie tylko od formy budowli, ale i stylu, w jakim ta wznoszoną była. Rozstawienie kolumn w sty^u doryckim wynosiło ]¹/i średnicy kolumny, w jońskim zaś dwa razy wziętą średnicę. Stosunek kolumn znajdujących się we frontowych i bocznych częściach budynku wyrażał się zwykle formą aX2-j-l gdzie a oznaczało ilość kolumn w części frontowej. Wszelkie nieprawidłowe rozstawianie kolumn w budynkach, względnie do przyjętych zasad w architekturze greckiej, stanowiło D. — (Ob. Architektu-

E. D.

K. J.

S

r~

Fig. 3.

■> y.

4.

'Ą

Fig 2.

i\

JJ

::

t:

sa

9.

mmm

I Ojg

Ml fi/

&■<

ssS.

c>-

o?

Ulwl

01

■>

Fig. 4.

Fig. 1.

IpiSlpß^

■PR:

ÜÜlSàa

io o j

rs

14©

fel

Cyclottella

z góry i z boku

Schemat wzajemnego stosunku błon według Pfi-tzera podczas dzie'enia się komórki okrzemki.

Pancerze (błony krzemionkowe) rozmaitych okrzemek:

1. Gomphonema constrictum; 2. Epithemia turgida; 3 4. Sy-nedra sp.; 5. StaHroneis phoenicentron; 6. Cymbella Ehren-bergii; 8. Navicula elliptica; 9 Cymbella Gastroldes; 11 Epithemia Zebra; 12. Epithemia Gibba; 13. Melosira varians; 14. Cyclotella sp.

Pinnularia viridis: vl ze strony czołowej—widać tu rzeźbę błony: linię środkową z trzema węzełkami i żeberka; li — z boku i w środku masa protoplazmy zawierająca jądro i po obu stronach blaszki fikochromowe. C—po rozdzieleniu się.

Fig. 8

Fig. G.

tr

I!

'A

Fig. 5.

*///>

to? /■

Fig. 9.

T.....IT

iïîî'iïnTrïïnr

!

<r,

.•nr»

U.-

Lii-L

gźZZj) a

ty

v -O

Fragillaria — kolonia wstążkowa; nalewo — jeden osobnik ze strony czołowej.

Kolonia zygzagowata Dia-toma vulgare a—jeden oso bnik ze strony czołowej.

Meridion circulare « __ osobnik ze strony c²⁰ M — kolonia ' osobniki spojone są czółkami, przedstawiają ffl^c tu strony boczne.

Tworzenie się zarodników sprzężonych u Frustulia Saxonica.

Dwa duże już utworzone zaro dmki otoczone sąbłonkami sprzę-gających się komórek.

§ CmaiiuHinsicj

5

fl

&

. ■>*

i

K

■

mm

m 11

Diatomaceae.

50 i

łową, zwykle ozdobioną bardzo regularną rzeźbą, i stronę boczną (odpowiadającą obwódce, bandelette, pudełeczka), najczęściej gładką. Strona czołowa bywa okrągła lub wydłużona; niekiedy cała okrzemka wygięta bywa nakształt siodła lub przekręcona, tak, że przedłużenie górnej powierzchni czoła znajduje się na dole. Niektórzy sądzą (jest to nawet zdanie dziś dosyć rozpowszechnione), że podobieństwo do pudełeczka nie ogranicza się samym kształtem zewnętrznym błony; zwolennicy teoryi dwuskładności błony twierdzą, że nie jest ona jednolitą, jak u wszystkich innych komórek roślinnych, lecz składa Bię z dwóch czę-śc;, z których jedna wchodzi w drugą tak, jak pudełeczko i nakrywka (ob. fig. 1), i że podczas dzielenia się komórki (o tern niżej) połówki te rozsuwają się tylko. Sporu tego stanowczo dotąd rozstrzygnąć nie podobna z przyczyny małych wymiarów tych organizmów i sprzecznych wskazówek rozmaitych badaczy. Większa część okrzemek, mających formę wydłużoną, ma na stronie czołowej, prócz urzeźbienia w postaci prążków, żeberek, punkcików, węzełków i t. d., jeszcze t. zw. linię środkową (ob. fig. 2), przerwaną zwykle węzełkiem środkowym, a zakończoną dwoma brzeźnemi. Niektórzy twierdzą, że linia ta nie jest prostym rysunkiem na błonie, lecz szparą, przez którą protoplazma komórki może puszczać wyrostki na zewnątrz. Cała błona nasiąkła jest tak obficie krzemionką, że po spaleniu (lub zniszczeniu za pomocą silnych kwasów), zawartości komórki i błonnika, zostaje t. zw. pancerz krzemionkowy, zachowujący zupełnie kształt zewnętrzny i urzeźbienie błony. Z takich-to pancerzy tworzą się z czasem ogromne pokłady; niektóre nawet minerały krzemionkowe są całkiem z nich utworzone (ob. Baoyllarye). Przeciwnie, rozpuszczając krzemionkę w kwasie fluoro-wodorowym, otrzymamy ten sam utwór z czystego błonnika.—Protoplazma otacza cienką warstwą ścianki komórki i tworzy większe skupienie w środku (ob. fig. 3 B); w skupieniu tern znajduje się jądro. W masie protopla-zmy zanurzone są tafelki gęstszej plazmy, przesią-kłe żółtym barwnikiem i chlorofilem, tak zwane blaszki chromatynowe, będące chloroplastami (ob.) okrzemek. Produkt, który wytwarza ją pod wpływem promieni słonecznych, nie jest znany; wiadomo tylko, że nie jest to mączka. 0-krzemki te zresztą, tak jak i inne rośliny obdarzone chlorofilem, rozkładają na świetle kwas węglowy, wydzielając tlen i przyswajając węgiel. Chloroplasty nie zawsze mają u okrzemek kształt blaszek; niekiedy przybierają postać ziaren i t. p. Wnętrza komórki zapełnione jest sokiem komórkowym.

b) Rozmnażanie się Rozmnażanie się wegetacyjne postępuje zawsze drogą dzielenia się, to zaś odbywa się zawsze po płaszczyźnie, przechodzącej przez środek strony bocznej, tak, że każda z dwóch nowo powstających komórek zachowuje po jednej ze stron czołowej komórki macierzystej (ob. fig. 4 C), drugą zaś musi dokształcić. Zwolennicy teoryi dwuskładności błony twierdzą jakoby podczas dzie-

lenia się następowało tylko rozsuwanie się obu jej połówek, a po rozdzieleniu się ciał protoplazmatycz-nych każda z nowo utworzonych komórek dorabia brakującą połówkę, która, będąc zawsze wewnętrzną, jest nieco (na grubość błony) mniejszą od poprzedniej. W ten sposób, po każdym podziale o-krzemki stają się coraz mniejszemi, aż wreszcie doszedłszy do pewnej wielkości minimalnej, wracają do pierwotnej, przez rozmnożenie reprodukcyjne, o którem będzie mowa niżej. — Istotnie dają się dostrzedz znaczne wahania wielkości osobników jednego gatunku, wszakże mogą one być i w inny sposób wytłómaczone. — Niekiedy rozdzielenie się komórek nie bywa zupełnem: powstające drogą dzielenia się osobniki zostają spojone z sobą przy pomocy śluzu, łączącego ich czołowe powierzchnie, a wtedy tworzą się długie, wstążkowate kolo nie (fig. 5). Badając podobne kolonie, złożone niekiedy (np. uFragillaria) z setek osobników, autor niniejszego artykułu nigdy nie mógł dostrzedz najmniejszej nie równości w zarysie linij bocznych. Gdyby teorya zmniejszania się osobników w miarę dzielenia się była poprawną, osobniki powinny - by zmniejszać się ku środkowi kolonii, gdyż środkowe są najmłodsze, a więc narys jej nie miałby kształtu regularnego czworoboka, lecz taki, jaki ma przecięcie soczewki podwójnie wklęsłej. U innych gatunków spójnia jest jeszcze mniej ścisła: kropelki śluzu roślinnego spajają tylko rożki komórek, których czółka już się były oddzieliły od siebie. W ten sposób powstaje kolonia zygzakowata (fig. 6). Bywają wreszcie kolonie kształtu wachlarza, pochodzące z niezupełnego podziału klinowatych komórek, jak np. u Mer i di on. Wydzielony przez komórkę śluz przybiera niek edy kształt długiej nóżki, na której zostaje zawieszona okrzemka, lub po-du8zeczki, która ją przymocowuje do podś ńeliska. Gdy taka przymocowana na nóżce okrzemka dzieli się, dzieli się również i jej nóżka. Okrzemki przyczepione do podścieliska mogą się oddzielać od niego, a porzucając nóżkę, pływają swobodnie i odbywają ruchy, podobne do tych, jakie dostrzegamy u okrzemek wolnych (ob. niżej). Rozmnażanie się reprodukcyjne odbywa się w sposób następujący. Dwa osobuiki zbliżają się do siebie i otaczają się wspólną masą śluzu, który wydzielają obie komórki. Następnie błony ich pękają wzdłuż obwódki (strony bocznej) i masy protoplazmatyczne albo zlewają się z sobą, albo tylko stykają się (przyezem prawdopodobnie następuje wymiana jąder, jak u wymoczków), po-czem wytwarza się zarodnik sprzężony (w drugim wypadku zaś dwa), szybko wyrastający i przewyższający niekiedy kilkakrotnie wielkość komórek pierwotnych, a odmienny od nich kształtem. Z tego zarodnika drogą dzielenia się powstają już zwykłe osobniki okrzemek. Niekiedy znów pojedyńcza komórka wydyma się, zmienia swój kształt i przeobraża się na większą komórkę, z której późuiej, drogą dzielenia się, powstają zwykłe komórki wegetacyjne {Melo sir a).

c. Ruchy okrzemek. Do najbardziej zagadkowych objawów życia okrzemek należą ich ruchy.

Wł. M. K.

W*

¹¹ v J ■

S9

Fig, 160.

je. K.

A. Geigel „Gesch. Pathol, u. Therapie d. Syphilis' (str. 32 i 43).

Diaz Franciszek, lekarz hiszpański, kwitnący w wieku XVI. Wykształcenie otrzymał w Alca-la de Henarez i w Walencyi, potem się oddał zupełnie praktyce chirurgicznej,, w której doszeił do wielkiej biegłości i sławy; to mu zjednało katedrę w Alcali, oraz stanowisko chirurga przybocznego króla Filipa II. Jest autorem rzadkiego bardzo i dobrze napisanego dzieła p. n. „Compendio de cirujia...y de la anatomia del cuerpo humano etc“ (Madryt 1575); część dzieła tego, zajmująca się chorobami nerek i pęcherza, wyszła późaiej osobno p. n. „Tratado nuovamente impreso de todas las enfermedades de los rińones, vejigà y carnosidades de la verga etc" (tamże 1588). Por. H. Haeser „Lehrb. d. Geschs. d. Med.“ (wyd. III, T. II str. 138) i De cha mb r e „Diet. encyclop. de sc. mód.“

Dr J. P.

Dr J. P.

Hml.

Diaz Jan, teolog-reformator hiszpański (* 1510 r. w Cuenza w Nowej Kastylii—f 26 marca 1546 r. w Neubirgu). Studyował teologię na uniwersy-

Odbywają się one według rozmaitych typów, wśród nich główne miejsce zajmuje ślizganie się naprzód i w tył z pewną regularnością. Jedni uważają te ruchy za wynik spraw osmotycznych, odbywających się w komórce; inni zaś iłómaczą je jako pełzanie przy pomocy wyrostków protoplazmatycz-nych, które ma wypuszczać komórka przez ową szparę, za jaką mają linię środkową. Pogląd ten atoli opiera się na szeregu przypuszczeń, a stoi, zdaje się, w sprzeczności z faktami Diewątpliwemi. Daleko prawdopodobniejsze jest przypuszczenie, że ruchy te są wynikiem zmian osmotycznych, następujących podczas przyswajania.

d.    Klasyfikaćya, Przy podziale okrzemek na ro

dziny uwzględniają przeważnie ogólny kształt komórki i urzeźbienie błony. Co do pierwszego, to wyróżnić winniśmy 3 gromady: 1) okrzemki o sym-metryi promienistej (kształtu okrągłego), 2) o trzech prostopadłych do siebie płaszczyznach symmetryi (symmetryczne), 3) o dwóch lub jednej płaszczyźnie symmetryi (niesymmetryczne). Biorąc pod uwagę inne cechy morfologiczne, otrzymamy następujący podział: A Chloroplasty w kształcie blaszek: 1) zarodniki sprzężone w liczbie dwóch: a) Strona główna zaopatrzona w węzełki, formy niesymmetryczne:    rodziny Gomphonemeae, Cymbolleae,

Amphoreae, Achnantheae, Cocconeideae). B formy symmetryczne; Naviculaceae, Amphipleureae. b) Strona główna bez węzełków: Nitzschieae. 2) Zarodnik sprzężony jeden, utworzony przez zlanie się dwóch komórek: Surirayeae, Synedreae, Eunotieae.

B. Chloroplasty w postaoi ziarn: 1) Formy obustronne; przy tworzeniu zarodnika sprzężonego biorą udział 2 komórki: Fragillarieae, Meridieae, Tabellaneae i in. 2) Formy okrągłe; zarodniki powstają z jednej komórki: Biddulphieae, Cosdno-disceae, Melosireae i in..

e.    Literatura. Po polsku pierwszy poświęcił osobną rozprawę okrzemkom Sypniewski „Okrzemki okolic Poznania* (1860), który jest autorem tej nazwy i wytworzył nazwy rodzajowe polskie. Z ogromnej literatury w obcych językach przytoczymy: 1) pod względem morfologicznym Pfitzer „Die Bacillariaceen“ w Schenka „Handbuch der Botanik“: 2) pod względem systematyki Schmidt „Atlas der Diatomaceenkunde“ (wyd. 2-ie); Smith „Synopsis of British Diatomaceae"; Grunow „Dia-tomaceae Oesterreichs* i inne.

Diatreta. Czary do picia z kryształu rzniętego lub drogiemi kamieniami wysadzanego dokoła w ten sposób, że rysunek nietylko wystawał, ale był zupełnie nazewnątrz samej czary i tworzył haft przezroczysty, niby siatkę. Szczegóły te bardzo są widoczne na załączonej rycinie (fig. 150), zdjętej z czary kryształowej, znalezionej w Nowarze, (Włochy półn.) r. 1725. Głoski u góry, tworzące napis: bibę, vivas multos annos (pij, żyj długie lata), oraz całe obramowanie wyrznięte jest z kryształu i stanowi łączność z czarą, wyrobioną z tej samej substancyi, lubo jest ono zupełnie przezroczyste (ażur). W stosownych przerwach, znajdują się ogniwka, łączące siatkę z brzemieniem czary (Rich „Diet. of Antiq.“).

Diaz ds Isla Rodryk Ruiz(*w Baezy [Aa-daluzya] w końcu wieku XV, lub na początku XVI), lekarz hiszpański. Jest autorem dzieła „Tratado llamado de todos los santos, contra el mai serpen-tino venido de la Isla eftpaüola“ (Sewilla 1539 i 1542), w którem z największą stanowczością zapewnia, iż przymiot (syphilis) pochodzi z Ameryki, i że po raz pierwszy w Europie spostrzegano go w Barcelonie, w r. 1493, dokąd go z sobą przywieźli towarzysze Kolumba, zaraziwszy się nim na wyspie Hispanioli. Koleje jego życia są nieznane zupełnie. — Por. Astruc „De morbis venereis“ T. II, str. 744; Girtanner „Abhandlung üb. d. vener. Krankheit“ T. II str. 64 i T. III str. 797:

(XXIX str. 263.)

Diaz Bartłomiej, ob. Dias.

Diaz Michał, towarzysz Krzysztofa Kolumba w drugiej wyprawie do nowo odkrytego świata (* w Arragonii w drugiej połowie XV w. — f w r. 1514). Z powodu pojedynku, jaki miał na Hispanioli (Haiti) w r. 1495, zmuszony uciec do południowej części wyspy, zaślubił tam królową miejscowego plemienia Indyan. Otrzymawszy od swej żony wiadomość o kopalniach złota, znajdujących się nad rzeką Hayna, udał się w to miejsce i przy pomocy Bartłomieja Kolumba, gubernatora kolonii, założył fundamenta miasta Nueva I s a b e 11 a, które później nazwano Santo-Doming o. Mianowany komendantem tej osady, wpadł w r. 1500 w niełaskę u nowego wielkorządzcy kolonij, Boba-dilli, któremu nie chciał oddać twierdzy, jako wierny stronnik Kolumbów, i musiał podzielić los swoich protektorów. W r. 1509 syn Krzysztofa Kolumba, Diego, mianował go wprawdzie wicegubernatorem Portorico, atoli wkrótce potem D. został odesłany, jako więzień, do Hiszpanii, gdzie umarł w parę lat późuiej.

Ilml

Hml.

Hml.

tecie w Alcala, poczem przeniósł się (około 1530 r.) do Paryża, gdzie stykał się osobiście z Ignacym Lojolą, a także z Kalwinem i Servetam. W Paryżu przebywał lat 13 i pozyskał pewien rozgłos, jako wyśmienity znawca hebrajszczyzny. Zaznajomiwszy się z pismami Lutra i jego uczniów, przejął się ideami reformy kościelnej i zmuszony był opuścić Francyę. W r. 1545 odwiedził Kalwina w Genewie, następnie zwiedziwszy ważniejsze kościoły Szwąjcaryi protestanckiej, udał się do Strasburga, gdzie wszedł w ścisły stosunek z Marcinem Bucerem (ob.), pracującym wówczas gorliwie nad połączeniem luteranów i reformowanych. W r. 1546 towarzyszył Bucerowi do Ratysbony, ażeby brać udział w dyspucie religijnej; tam spotkał swojego ziomka, Malvendę, legata papieskiego w Niemczech, który prośbami i groźbą usiłował go wrócić na łono kościoła katolickiego. Wkrótce potem wyjechał D. do Neuburga nad Dunajem, gdzie zajmował się korektą nowego dzieła Bucera. Tam-to przybył niebawem z Rzymu brat D-a, Alfons, urzędnik Inkwizycyi św., który ofiarował mu 500 dukatów pensyi w razie, jeżeli uroczyście wyrzeknie się kacerstwa. Gdy D. stanowczo odmówił, brat kazał go podstępnie zamordować katowi, którego umyślnie przywiózł z sobą. To bratobójstwo wywołało wielkie wzburzenie w całych Niemczech i powiększyło jeszcze bardziej przedział pomiędzy lutera nami a katolikami, tern bardziej, że proces kryminalny, wytoczony mordercom D-a, został z polecenia Karola V umorzony. Wszakże wkrótce potem Alfons D., trawiony wyrzutami sumienia, powiesił się. —D. Jan napisał: „Christianae religioni3 summa“.

Diaz Piotr, missyonarz hiszpański w Meksyku (* około 1544 r. w Lupiana, w dyec. Toledo— f 12 stycznia 1618 r. w Meksyku). Wstąpiwszy do zgromadzenia jezuitów w r. 1566, był jednym z pierwszych missyonarzy, którzy się udali do Meksyku. Założył kollegia w Guadalajara i w Oaxaca, po dwa razy był rektorem kollegium w Meksyku, następnie prokuratorem kuryi rzymskiej (1577 i 1595), oraz prowincyałem (1592). Ufundował wraz z Piotrem Calderonem missyę w Me-rida w Jukatanie. Oprócz relaoyi w „Annuae łitterae“ (z r. 1618) napisał: „Cartas historiens da los progresos de las Missiones de los JeBuitas en la India Occidental“. Nie należy go utożsamiać z Janem Diazem, księdzem świeckim, głównym kapelanem floty Jana de Grijalva (1518), tudzież autorem krótkiej, lecz ciekawej relaoyi o odkryciu wybrzeży Jukatanu, Tabasco i Vera-Cruz, przełożonej na język francuski w wyd. Ter-naux-Compans (1841, I sery a, t. X) i w „Trois Pièces sur la découverte de Yucatan“ (Harlem

1871). u» Jan D. był także uczestnikiem wy-prawy Corteza do Meksyku i 24 kwietnia 1519 roku, w dzień Zmartwychwstania Pańskiego, celebrował w S. Juan de Ulloa pierwszą mszę, jaka była odprawiona na ziemi meksykańskiej. Ochrzcił on nadto pewną liczbę Indyan; zresztą nie był wolny od zarzutu chciwości i okrucieństwa. —„Gr. Encycl.” Lamiraulfa.

Diaz Emanuel, imię i nazwisko trzech jezuito w, missyonarzy potugalskich w Chinach: 1) (* w r. 1559 w Aspalham — f r. 1639 w Macao). Poświęciwszy się pracom missyjnym, udał się wr. 1586 do Iudyj. Zaskoczony w cieśninie Mozambickiej przez burzę, która rozbiła jego okręt, został wyrzucony na brzeg lądu afrykańskiego i pojmany tam do niewoli. Uwolniony po niejakim czasie, przybył do Goa, gdzie rozpoczął działalność mis-syonarską. Po kilku latach wysłany do Macao został przełożonym tamecznej kollegiaty, następnie przyłączył się do missyi w Nankinie, gdzie pracował przez lat kilkanaście. Pod koniec życia był wizytatorem generalnym missyj w Chinach i Japonii. Napisał: „Carta escrita da Pekin“ (1601) i „Litłerae annuae“ (Rzym 1619 i 1629).—2) Synowiec poprzedzającego (* 1590 r. wĄspalham—f 1630 r. w Tybecie). Przybywszy w r. 1614 do Indyj, osiadł jako missyonarz na wybrzeżu ma-labarskiem, gdzie został rektorem kollegium w Co-chin. Miłośnik astronomii, napisał dzieło: „Traeta-tus contra eos qui putant cometas esse sublunares et elementares“ (1618). Był on nadto jednym z pierwszym Europejczyków, którzy się przedarli do wnętrza Tybetu, lecz wskutek nadmiernych trudów umarł tam wkrótce.—3) (* 1574 r. w Castel-Io Branco—f 1659 r. w Chinach). Był wizytatorem generalnym wszystkich missyj w Chiaach, gdzie mieszkał i pracował 58 lat. Napisał w języku chińskim kilka dzieł dla użytku missyonarzy i chrze-ścian chińskich.

Diaz Porfiry, prezydent Stanów Meksykańskich (* 15 września 1830 r. w Oaxaca). Początkowo kształcił się w Beminaryum duehownem, później study o wał prawo na uniwersytecie w Oaxaca i został adwokatem. Czynny członek stronnictwa liberalnego, brał już w r. 1847 udział w wojnie ze Stanami Zjednoczonemu, a w r. 1854 —w powstaniu przeciwko klerykalno - despotycznym rządom prezydenta Santa-Anna. Następnie popierał Juareza (ob.) i walczył na czele oddziałów republikańskich z Francuzami i z cesarzem Maksymilianem. W r. 1865 był wzięty do niewoli, lecz zdołał szczęśliwie uciec. Po odwołaniu wojsk francuskich z Meksyku zdobył szturmem Pueblę (d. 2 kwietnia 1867 r.), rozbiwszy przybyłego na odsiecz generała Marqueza, poczem, po dwumiesięcznem oblężeniu, zmusił do kapitulacyi stolicę (21 czerwca), gdy jednocześnie w Qieretaro odegrał się epilog tragicznych rządów nieszczęsnego ces. Maksymiliana. W r. 1871 D. wystąpił jako współzawodnik Juareza, a po jego śmierci (w lipou

1872) oświadczył się na czele części wojsk przeciwko prezydenturze Lerdo de Tejaly; musiał wszakże poddać się i wyjechał (1873 r.) do Stanów Zjednoczonych. Kiedy w roku 1876 Iglesias podniósł rokosz przeciwko Lerdo de Tejada, D. wrócił do Meksyku, zwerbował wojsko z pomiędzy swych stronników i rozbił kolejno i Tejadę (pod Huamontla, 12 listopada) i Iglesiasa (pod Guanjua-to, 3 grudnia). Wkroczywszy 23 list., po ucieczce Tejady, do stolicy, objął (30 listopada) prowizorycznie ster rządu, dopóki w lutym 1877 nie zo-

Hml.

St. Rew.

wrze.

Btał obrany przez kongres narodowy prezydentem rzeczypospolitej (do 30 listopada 1880 r.). Rządy D-a okazały się dobroczynnemi dla znękanego wojnami domowemi kraju, któremu przywróciły na długie lata spokój i porządek. D. nawiązał na nowo stosunki dyplomatyczne z Francyą, utworzył pokaźną armię stałą, powiększył dochody państwa, pobudował liczne koleje żelazne i u-śmierzył walki partyjne. Przestrzegał przy tem ściśle ustaw konstytucyjnych. W r. 1880 odstąpił prezydenturę przyjacielowi swemu, Gonzalezowi, sam zaś został ministrem robót publicznych, a następnie gubernatorem prowincyi Oaxaca. W roku 1884 przyjął ponownie wybór na prezydenta, a w r. 1888 kongres jednogłośnie ofiarował mu prezydenturę po raz trzeci, skutkiem Czego musiała być uchwalona zmiana w odpowiednim dziale konstytucyi meksykańskiej. Obecnie (od roku 1892) D. jest prezydentem Stanów Meksykańskich po raz czwarty (do r. 1896).

Diaz de Escobar Narcyz (* 1860 w Maladze), poeta hiszpański. Wykształcenie prawne otrzymał w Granadzie. Bardzo prędko zdobył wielką popularność, jako liryk i dramaturg; celniejsze jego utwo ry dramatyczne są: „Un episodio morisco“, „Los jovenes del dia“, „Por un pensamiento“, „Por el-lau, „El anillo de pelo* i „Dos maridos y uua ea-posa“.

Dibbeln (niem.), po polsku Kupko w a nie, jest to rodzaj siewu za pomocą siewnika rzędowego, przy którym ziarno siewne nie pada na rolę nieprzerwanym rzędom, lecz w pewnych odstępach, kupkami, dzięki stosownemu przyrządowi, umieszczonemu w wylotach skrzyni siewnej, doprowadzających nasienie do rurek, wyrzucających je na rolę. Taki sposób zasiewu pozostawia dokoła wzrastającej młodej roślinki dużo wolnego miejsca i pozwala na opielanie i obredlanie jej ze wszystkich stron za pomocą umyślnie do tego celu zbudowanych narzędzi pociągowych. Siew taki na wielką skalę stosuje się do niektórych tylko roślin, jak kukurydza, buraki cukrowe i pastewne i t. d

Dibdin Karol, kompozytor i poeta angielski (* 1745 w Southampton — f 1814 w Londynie). Mając zaledwie lat 16, napisał operę „The Shepherd’s Artifice“, wystawianą w teatrze Coventgar-den, którego później został dyrektorem. Wielkiem powodzeniem cieszyły się, zaprowadzone przez niego w Londynie 178J r., zabawy muzyczne, „The Whime of the Moment". W r. 1805 opuścił zawód publiczny, a rząd, w nagrodę jego zasług, wyznaczył mu 200 f. st. rocznej zapomogi. D. napisał wiele sztuk scenicznych i kilka romansów, jakoteź historyę teatru angielskiego i mnóstwo pieśni, z których „Sea Songs“, a z tych zwłaszcza „Poor Jack“ i „Poor Tom Bowling“ dotąd są śpiewane z upodobaniem przez marynarzy angielskich. W ostatnich czasach ukazały się dwa ich wydania 1850 z illustracyami Cruikshanka i 1877. Dwaj jego synowie: K a r o 1 (f 1833) i T o m a s z (f 1841), pisali także pieśni i dramata.    *

Dibdin Tomasz Frognall (* 1776 w Kalkucie—f 1847 w Kensingtonie), wybitny bibliograf angielski. Nauki pobierał w Eton, potem, przeszedłszy studya teologiczne w Oxfordzie, został wyświęcony na księdza anglikańskiego, a po niejakim czasie otrzymał posadę bibliotekarza u hr. Spencera w Althorp; w ostatnich latach życia był kaznodzieją królewskim w Kensingtonie. Mniej lub więcej cenne są wszystkie jego prace bibliograficzne, jakkolwiek często grzeszą niedokładnością, a mianowicie: „Introduction to the knowledge of rare and valuable éditions of the Greek and Latin classics“ (Glocester 1802; 4-te wyd., 2 tomy, Lon. 1827); „Spe-cimen bibliothecae Britannicae“ (Lond. 1808); „Bi-bliomania, or book-madness* (t-źe 1809; 2-e wyd. całkiem przerobione, 1811); „Typographical antiquités“ (4 tomy, t-że, 1810 — 19, — nieukończona); „Bibliotbeca Spenceriana“ (4 tomy, t że 1814—15); „Aedes Althorpianae“ (t-źe 1821), uzupełnienie poprzedniej; „Bibliographical Decameron“ (3 tomy, t-źe, 1817); „A bibliograpbical, antiquarian and pictureeque tour in France and Germany“ (3 tomy, t że 1821), owoc wycieczki naukowej do Francyi i południowych Niemiec w towarzystwie rysownika Jerzego Lewisa; „A Bibliographical, antiquarian and picturesque tour in the northern counties of England and Scotland“ (2 tomy, t-że, 1838); wydania obu ostatnich dzieł należą do rzędu arcydzieł kunsztu drukarskiego.—Oprócz tego D. napisał: „Biblio-phobia, remarks on the present languid and de-pressed state of literaturę and the book trade, by Mercurius Rusticus“ (Lond. 1832) i autobiograficzne, nie pozbawione WBzakźe szerszego interesu literackiego „Réminiscences of a literary life“ ( 2 tomy, t-źe 1836).

Dibon, dawno miasto w Palestynie, w prowin-cyi Perei Południowej, na wschód od m. Martwego, i niedaleko od prawego brzegu Arnonu (dzii Wadi Modźyb), wspominane często w Starymi Testamencie; należało pierwotnie do pokolenia Gad, potem do pokolenia fiubeu, wreszcie dostało się Moabitom, których król, Mesza, uczynił je swoją stolicą. — Izraelici mieli tu swoją stacyę wojskową (D. in solitudine, castra filiorum Israel).—Ruiny D-a leżą w pobliżu dzisiejszej wioski Diban.— Missyonarz Klein znalazł tu w 1868 r. napis króla Meszy;—napis ten znajduje się obecnie w Lu-

And. S.

Dibong, lewy znaczny dopływ Bramaputry, wpadający do niej bezpośrednio po wyjściu tej rzeki z wyłomu Himalajskiego na równinę, powyżej uśoia Lohitu; źródła nieznane dotąd, leżą one w każdym razie na terrytoryum Tybetu w wyniosłościach Zajulu; zapas wody bardzo obfity. Aud- s-Dibra, ob. Divra.

Dibranchiata, Dwuskrzelne. Rząd gromady Mięczaków Głowonogich (Cepłialopoda), który obejmuje zwierzęta opatrzone 2-a skrzelami, umiesz-czonemi w jamie skrzelowej. Na około otworu ust, na głowie 8—10 ramion, uzbrojonych przyssawkami. Ciało mają nagie (tylko u samicy Że-glarka, Argonauta, opatrzone Bkorupą wapienną, nie podzieloną na komory), często z wewnętrzną skorupą wapienną lub rogową. Posiadają woreczek czernidłowy. Lejek w dolnej części nie podzielony

i t. p.

K. K.

Wł. M. K.

m fi i

i .9

Wł. M. K.

K. J.

północnej,

Dicerobatis Blainv.

na płaty. Zamieszkują morza różnych krajów.—-Dzielą ten rząd na 2 podrzędy: ośmioramiennych i dzie-sięcioramiennych, i na 7 rodzin. Do tego rzędu zaliczają: Ośmiornicę (Octopus), Żeglarkę (Argonauta), Kałamarnicę (Loligo), Mątwę (Sepia)

A S.

Dicaearchia, pierwotna nazwa starożytnej rzymskiej kolonii Puteoli, dziś Pozzuoli.

Dicearch Z Messyny, uczeń Arystotelesa, z pierwszej ćwierci IV w. przed Chr., różni się od mistrza poglądem na naturę duszy, bardzo zbliżonym do dzisiejszego poglądu materyalistów. Jakoż, zgodnie z opinią Arystoksenesa, D. uważa duszę za wypadkową harmonii żywiołów, oraz całości kształtów i spraw ciała, przy względzie, że zasadą owej harmonii jest ruch organiczny. Dusza i umysł według niego nie są niczem rzeczywistem, bytu wła snego, swoistego, nie posiadają, ale rozumieć je należy jako pewien stan ciała, jako pewien ruch, powstały z kombinacyi różnych żywiołów fizycznych, a dążących ku temu od chwili, gdy je połączyła natura. Bardzo to wygląda na myśl, określaną przez Moleschota i Vogta, jako wydzielina mózgowa (lubo w ułamkach D-a wyraz „mózg“, nie znajduje się wcale), i stąd, oczywiście, nie mógł D. przypuszczać nieśmiertelności duszy, która musiała w jego systemacie niknąć razem z rozkładem ciała. Mimo to, przypuszczał on możność odgadywania przyszłości (czyżby przewidywał hypnotyzm), nie uważając jednak tej praktyki za korzystną dla ludzkości. W każdym razie znać, że umysł D-cha pracuje więcej w kierunku nauki realnej; znany też on jest i w zakresie innych umiejętności. Pierwszy on do Bwej szkoły wprowadził naukę geografii; posiadał obszerną wiedzę historyczną, a według zapewnień Suidasa, napisał o Rzeczypospolitej Spar tańskiej dzieło, które, na mocy prawa, czytywano corocznie w pałacu eforów w obecności młodzieży. Mniemania o naturze duszy wyłożył on w dwóch rozprawach dyalogowanych, zwanych: Koryntyjską iLesbijską. Między inneoii, przypisywanemi mu, dziełami, przytaczają też Żywoty sławnych mężów, z których pełną ręką czerpał Dyogenes Laercyusz. Ułamki dzieł jego wydawali: H. Estien-ne, w Paryżu; D. Heinsius, w Lejdzie; Dodwell, w zbiorze Hudsona, w Oksfordzie. Wybornie opracowany o D-chu artykuł znajduje się w „Diet. histor.“ Bayle’a, tudzież ustęp Ravaisson’a w jego dziele: „Essai sur la métaphysique d’Aristote“ (tom II, w Paryżu).

Dicella. Rodzaj krzewów z rodziny Malpigia ceae. Są to rośliny czepne, znajdujące się w Brazylii. Kielich ma 5 działek; płatki są nierówne, pręcików 10 u dołu, spojonych w jedną rurkę; zawiązek dwukomorowy. Owoc — pestkowiec jedno-nasienny.

Dicentra Rodzaj roślin z rodziny fumariaceae (Dymnicowatych), nazwany przez De Candolle’a Diclytra, później przemieniony na Dielytra. Gatunki tu należące pochodzą z półkuli północnej; są to przeważnie zioła pozbawione łodygi o liściach potrójnie złożonych i szypułce soczystej, zakończonej kiścią kwiatów białych, różowych lub purpu-

Encykl. Powsz. Illustr. Zesz. 120, X. XV.

rowych. Najpospolitsze są w Ameryce dwa gatunki, o kwiatach białych: D. cucullaria, znana w Stanach Zjednoczonych pod nazwą Dutchmans Breeches, i D. canadensis, pod nazwą popularną Sąuirrel Corn.

v ii

'mi

a¹,!'!! 1

'W

li

Ir

Fig. 151. Dicentra spectabilis.

W ogrodach często hodują gatunek o kwiatach różowych, pochodzący z Wirginii i Karoliny północnej; najpiękniejszy wszakże i najlepiej znany jest D. spectabilis, z Chin północnych, o kwiatach na cal długich, pięknej różowej barwy.

Dicerandra. Rodzaj roślin wargowych (La-hiatae), wyróżniający się dodatkami zaostrzonemi na pręcikach. D. carolinensis jest krzewem o wyniosłej łodydze i prawie całkowitych liściach, rosnącym w Stanach Zjednoczonych.    Wł: M: K:

Diceras Lmk. (paleont.). Rodzaj kopalnego mięczaka z rodziny małżów (Lamellibranchiata), o skorupie grubej i połówkach nierównych, charakterystycznego dla pokładów koralowych piętr ok-sfordzkiego, kimmerydzkiego i tytońskiego, forma-cyi jurajskiej w Europie środkowej i południowej (wapie ń dyceraso wy). Gatunek najpospolitszy: D. arietinum Lmk., bardzo obfity w piętrze ok-sfordzkiem (koralowem), sięgający aż do tytońskiego.

Diceratherilim Marsh, (paleont.). Zwierzę kopalne ssące, z rodziny Nosorożcowatych (Bhi-nocerotidae), o małych parzystych rogach, z pokładów John-Day (dolnych miocenowych) w Ameryce

K. J.

Jeden z rodzajów Ryb Chrząstkowatych (Chondropterygii), do rzędu Poprzecznoustych (Plagiostomata), oddziału Płaszczek (Bajae) zaliczony. Są to ryby morskie, mają ciało płaskie, mniej więcej rombowego kształtu, bardzo szerokie, wskutek silnego rozwinięcia się płetw piersiowych, rozciągających się po bokach ciała od płetw brzusznych aż do boków głowy, która jest pozbawiona tych płetw. Jednak z przodu głowy występują one znowu i tworzą dwa wyrostki, t. zw. płetwy głowowe, czyli czaszkowe, w postaci rogów na przód zwrócone.

64

Zęby w szczękach drobne bardzo

W M K.

Gęba uzbrojona tafelkowatemi zębami, bardzo licz-nemi, tak w górnej, jako też i dolnej szczęce. O-twory nosa znacznie od siebie oddalone. Ogon bardzo długi i cienki. Zamieszkują znaczne głębokości, w morzach ciepłych i między zwrotnikowych. Znanych jest kilka gatunków, z których na szczególną uwagę zasługuje: D. Giornae Günth. Płaszczka rogata, zwana także płaszczką dy abłem.

i ułożone w liczne (150) szeregi. Grzbiet w prze-

4:

•vj

nie możliwe jest tylko przez pyłek innego kwiatu, wcześniej lub później rozwiniętego. Na tern też polega ważność tego zjawiska dla roślin, gdyż dla bardzo wielu gatunków zapylenie przez pręciki tego samego kwiatu jest niekorzystne, daje albowiem albo słabo nasiona, albo wcale ich nie daje.

Dicholophus Illig. Przedstawiciel rodziny Dt-cholophidae, rzędu ptaków podkasałych, czyli brodzących (Grallatores). Odznacza się ciałem wysmukłem, szyją długą, głową podługowatą średniej wielkości; dziobem nieco krótszym od głowy, wysmukłym, ścieśnionym z boków, przy nasadzie prostym, na końcu zaś łukowato zgiętym i haczykowato zakończonym. Otwory nosowe owalne, krótkie. Na czole czub z piórek delikatnych, w dwa szeregi ułożonych. Nogi wysokie, skoki długie, pokryte czworokątnemi tarczami, palce krótkie i zakończone ostremi pazurami zakrzywionemu Skrzydła krótkie o 5—7 lotce najdłuższych i sobie równych. Ogon o 10 sterówkach, długi i zaokrąglony. Gatunki zamieszkują Amerykę południową,

Fig. 152. Dicerobatis Giornae (Płaszczka rogata).

CÄ

’■* y y ; ?” \ -: \

dniej części nagi, w tylnej zaś pokryty bardzo ma-łemi łuszczkami. Ogon z licznemi haczykowate-mi wyrostkami i jednym kolcem. Ciało z wierzchu brunatne, po bokach oliwkowo zielone, od spodu jasne. Jest to ryba znacznych rozmiarów, 3 —

4 metrów długa i waży do 600 kilom. Zamieszkuje Morze Śródziemne, lecz należy do rzadkich.

Dichaea. Rodzaj storczykowatych (Orchi-deae), rosnący na pniach drzew w Indyach wschodnich. Są to małe roślinki, o łodydze wzniesionej, lub płożącej się, liściach małych, podłużnie owalnych, i zielonawych drobnych kwiatkach, umieszczonych w kątach. Znanych jest około 12 gatun-

Wł! M. Ki

Dichalcon, miedziany pieniążek grecki, wartujący czwartą lub piątą część obola.

Dichobunus. Cuv. (paleont.). Zwierzę ssące, kopalne, z rzędu Parzystokopytnych (Artiodady-la), z górnego eocenu i dolnego cligocenu. Gatunek D. leporims Cuv., z oligocenu.

Dichogamia. Nazywa się tak w botanice nit-jednoczesne dojrzewanie pyłków i zalążków w tym samym kwiecie. W wielu roślinach mianowicie, chociaż każdy kwiat ma oba odpowiednie organa, t. j. słupki i pręciki, zapylenie w obrębie tego sa mego kwiatu nie jest możliwe, gdyż albo pylniki otwierają się i wysypują pyłek wtedy, gdy zalążki jeszcze nie są dojrzałe a znamiona nie przygoto wane do jego przyjęcia, albo odwrotnie—zalążki już dojrzeją i słupki zwiędną wcześniej, zanim dojrzeje pyłek i otworzą się komory pylnikowe. Pierwsze zjawisko, t. j. wyprzedzanie ze strony pręcików, nazywa się proterandria, drugie proto-gynia. Oczywiście, iż w tych wypadkach zapylę- !

ków.

,!ifr

:'<

A. S.

K. J.

ft

£ä

ÆJ&

V>N

^fprtiipp

w :5Ä^

V'-;

‘v:

Fig. 153. Dicholophus cristatus Illig. (Karioma v. Seriema).

mianowicie Brazylię. Na szczególną uwagę zasługuje -D. cristatus Iliig., Karioma v. Seriema przez krajowców zwany, szary (samica żółtawa), z deli-katnemi, jasnemi i ciemnemi zygzakowatemi rysunkami. Dłuższe pióra na głowie i szyi, ostro zakończone, czarno-brunatne. Lotki brunatne biało - prążkowane; ogon brunatny, na końcu biały. Dziób czerwony; nogi z przodu czerwono - brunatne, z boków czerwone. Dorasta do 82 cm. długości, o skrzydłach na 37 cm. długich, ogonie 31 cm. Zamieszkuje Brazylię. Karmi się owadami, jaszczurkami, wężami, ziemnowodnemi, małerni ptaszkami i ssącemi; żyje w małych stadkach, szczególniej w trawach; ostrożny i szybki.

Dichondra. Rodzaj roślin z rodziny powojowatych (Gonvolvulaceae), obejmujący 2 gatunki. Jeden pochodzi z krajów zwrotnikowych i przy-zwrotnikowych, starego i nowego świata, drugi

A. S.

Wl! Ml K!

Wł. Ml K!

Wł M. KI

Hml.

z Ameryki zwrotnikowej. Są to zioła płożące się, o drobnych kwiatach. Kielich pięoiodzielny, korona dzwonkowata, pięciowrębna. Zawiązek składa się z dwóch listków owockowych i każda komora zawiera po zalążku. Szyjka podwójna, ze zgrubia-łemi znamionami.

Dichopteris Zigno (paleont.). Rodzaj kopalnej paproci zielnej, o wielkich, pojedyńczo lub podwójnie pierzastych liściach i grubym ogonku; z zarodnikami o całkowitej obrączce na spodniej stronie liścia osadzonych. Niewiele znanych jej gatunków pochodzi z pokładów lejasowych w okolicach Vi-cenzy we Włoszech    K*J<

DichoreilS, ob. D i t r o c h e u s.

Dlchorisandra. Rodzaj roślin z rodziny Comme-linaceae, co do wyglądu ogólnego zbliżony do trzykrotki (Tradescanłia), różniący się tern, że nici

ÉPI

Fig. 154. Dichorisandra nudata.

pylnikowe nie mają włosków, ani nie są rozszerzone ku wierzchołkowi. Są to zioła brazylijskie, z liśćmi jajowatemi lub lancetowatemi.

Dichotomia, t. j. dwudzielność, niekiedy używana nazwa na oznaczenie odmiany księżyca, gdy taśma jego jest właśnie w połowie oświetlona, a zatem pierwszej lub drugiej jego kwadry.

Dichotomia (dwudzieluość) w botanice u -żywa się do oznaczenia rozgałęzienia widełkowate-go. Powstaje ono wskutek tego, że dwa pędy powstają tuż pod rosnącym wierzchołkiem, który natychmiast traci zdolność do dalszego wzrostu. Każdy z utworzonych pędów dzieli się znowu widełkowa-to i t. d. Taki typ rozgałęzienia spotyka się szczególniej u roślin skryto kwiatowych (np. u widłaków). Wskutek niejednostajnego rozwoju obu bocznych pędów, rozgałęzienie dichotomicznie może niekiedy wyglądać pozornie jak monopodium (ob.) i odwrotnie, tak, że tylko znajomość historyi rozwoju może zdecydować, które z dwóch rozgałęzień mamy przed sobą.

Diohroit (mineral.), ob. Kordyeryt.

Dichroizm, ob. Dwubarwność.

Dichroskop, dichroskopijna lupa, albo Lupa Haidingera, ob. Dwubarwność i Polaryzacyjne przyrządy.

Dick sir Robert Henry, generał angielski (* około 1785 r. w Indyach—f 10 lutego 1846 r.). Wstąpiwszy do armii w r. 1800, odbył kampanie w Sycylii, Egipcie i Portugalii. Odznaczył się pod

Busaco, pod Torres Vedras, Ciudad Rodrigo i Sa-lamanca i przebywał na półwyspie pyrenejskim aź do pokoju 1814 r. Następnie służył jako podpułkownik we Flandryi, został ranny pod Quatre-Bras (1815) i brał świetny udział w bitwie pod Waterloo. Mianowany w r. 1825 pułkownikiem, a w r. 1837 generał-majorem, otrzymał w r. 1838 komendę dywizyi armii w Madrasie, gdzie w r. 1841 był główno - dowodzącym. Został zabitym w wojnie z Sikhami. — „Grande Encyclopédie“ Lamirault’a.

Dickens Karol (* 7 lutego 1812 w Landport pod Portsmouth —f 9 lipoa 1870 w Gats Hill pod Rochester), jeden z najwybitniejszych powieściopi-sarzy angielskich, znany początkowo pod pseudonimem Bo z, był synem pisarza w zarządzie marynarki, który w r. 1822 osiadł w Londynie. Tu młody D., z powodu braku środków materyalnych, zmuszony był oddawać się nędznemu zarobkowaniu wprzód, nim otrzymał należyte wykształcenie elementarne. Dopiero w dwunastym roku życia zaczął regularnie uczęszczać do szkoły (w Hamp-stead Road), a już w piętnastym został kopistą i praktykantem u pewnego adwokata. Nie czując wszakże zamiłowania do zawodu prawniczego, czas wolny poświęcał na uzupełnienie swojej edukacyi umysłowej i na studyowanie stenografii; gdy zaś wyćwiczył się w niej należycie, porzucił kance-laryę adwokacką i został sprawozdawcą z posiedzeń parlamentarnych, naprzód w dzienniku „The true sun“, później w „Mirror of parliament“, wreszcie w „Morning chronicie“, i wciągnął się prędko do życia dziennikarskiego. Właściwy początek jego kary ery pisarskiej stanowią drobne szkice z życia niższych warstw londyńskich, drukowane w „Morning chronicie“, „The old Month-ly magazine“ i „The evening chronicie“, a wydane później zbiorowo p. t. „Sketches of London“ (2 tomy, 1836). Jako autor ich D. przezwał się Bozem, a pseudonim ten zatrzymał i w późniejszych swoich pracach literackich, które wprędce uczyniły go głośnym i popularnym. Najwięcej się do tego przyczyniły „Pickwick papers“ (1836 — 37). utwór powieściowy, a raczej szereg szkiców, związanych między sobą dość słabo i malujących z dobrodusznym humorem obyczaje różnych klas społeczeństwa angielskiego. Powodzenie, jakiego doznały „Pickwick papers“, pozwoliło D-owi zarzucić stenografię i oddać się całkowicie literaturze. Zaraz w początkach 1837 roku zaczął drukować w jednem z czasopism powieść, wysnutą z życia niższych warstw społecznych „Oliver Twist“ (1837 —39), a po jej ukończeniu „Nicholas Nickleby“ (1839), w której na tle życia warstw średnich satyrycznie oświetlił wadliwości urządzeń szkolnych i dał w ten sposób popęd do icb zreformowania. Po niej ukazały się: „Master Humphreys clock“ (1840), złożona z dwóch powieści („The old cu-riosity shop“ i „Barnaby Rudge*), celująca żywem malowaniem namiętnośoi i nędzy w miastach fabrycznych, i „Martin Chuzzlewit“ (1843—44). Epizodycznie schłostał w niej D. stosunki w Stanach Zjednoczonych, które był poznał z niekorzystnej

W'

mi

-y V

:;JS

strony podczas wycieczki za Atlantyk w r. 1842. Była to właściwie odpowiedź dziennikom amerykańskim, które złośliwie napadły na D-a za otwarte wypowiedzenie swego zdania w „American no tes for general circulation*. Obok „Marcina Cbuz-zlewit” ukazały się piękne książki gwiazdkowe: „A Christmas carol“ (1843); „Chimes“ (napisana we Włoszech, 1844); „The crioket on the hearth“ (1845); „Battle of life“ (uapisana w Szwajcaryi,

1846) i „The haunted man“ (1848), oraz powieści: „Dombey and son“ (1846 — 48) i „David Copperfield“ (1849—50), do której wcielił wiele autobiograficznych szczegółów ze swojej młodości. W r. 1850 D., usunąwszy się od redagowania dziennika „Daily news* (założonego w r. 1845), zaczął wydawać własny dziennik belletrystyczny „Household words“, który później (1860) przemianował na „All the year rund*; uzupełnieniem jego był „Household narrative of current events“, poświęcony

11

Ir

wm

SmmmagSBrn

Fig. 165. Dickens Karol.

miesięcznemu przeglądowi współczesnych spraw politycznych. W tych czasach napisał: „Bleakhouse“ (1852); „Hard times“ (1853); „Little Dorrit“ (1855), „Tale of two cities* (1859); „Great expectations* (1861); „Our mutual friend“ (1864—65), oraz przeznaczoną dla młodzieży „The cbild’s history of England“|(3 tomy 1852). W r. 1858 D. rozszerzył swoją działalność literacką w ten sposób, że zaczął w różnych miastach zjednoczonych trzech królestw Wielkiej Brytanii, oraz we własnym domu, odczytywać publicznie swoje utwory, w r. zaś 1868 uczynił w tym celu nawet wycieczkę do A-meryki, a wszędzie z niezwykłem powodzeniem i wielkim zyskiem materyalnym. Ale ta natężona działalność podkopała jego zdrowie i D. umarł wskutek apopleksyi, zostawiając rozpoczętą nową powieść „MiBtery of Edwin Drood*. Zwłoki jego zostały złożone w opactwie Westminsterskiem. W swoich szkicach i powieściach malował D. wszystkie warstwy społeczeństwa angielskiego, a zwłaszcza londyńskiego, od arystokracyi aż do poddaszy i piwnic, gdzie tuli się nędza i występek, ale tylko średnie i niższe warstwy stanowią najwłaściwszy temat dla jego talentu. Ogólnie biorąc, mo źna go śmiało nazwać malarzem i orędownikiem słabych, maluczkich i zapomnianych, ze wszyst-kiemi ich zaletami i wadami, bo warunki ich życia poznał dobrze w latach młodzieńczych i aż do śmierci zachował dla nich szczere i czynne współczucie humanitarnego filantropa i patrzał na zboczenia natury ludzkiej z wyrozumiałością moralisty, rozumiejącego znaczenie urządzeń społecznych dla życia jednostek. To też maluje on powszechnie ich troski i zabiegi, ich nałogi i wykroczenia z dobrodusznym humorem, z ewaugielicznem niemal współczuciem, i obudzą w czytelnikach dla nich sympatyę, jaką sam jest przejęty; satyrą, oburzeniem piętnuje tylko pychę, egoizm lub obłudę. Postacie jego są zwykle pełne życia i prawdy psychicznej, wysoce indywidualne, przechodzące wszakże niekiedy w karykatury, chociaż często wysoce poetyczne. Pod względem kompo-zycyi powieści jego bywają prawie zawsze mniej lub więcej wadliwe, niejednolite i ku końcowi z pewnym pośpiechem naglone. W rozwiązaniu intrygi zawsze jest uwzględniona tendeneya moralna. Kompletna edycya dzieł w 30 tomach wyszła o-statnio w 1881 roku. Znalazły one szeroką poczy-tnośó w całym ucywilizowanym świecie. W polskim przekładzie ukazały się: „Obrazy towarzystw angielskich“ (Warszawa 1844); „Zarysy Ameryki“ (t-że 1844); „Oliwer Twist” (t-że 1846); „Gracz czyli zegar pana Humphrey“ (Lipsk 1846); „Dzwony cudowne“ (Warszawa 1846); „Nickleby“ (t że 1847); „Bleakhouse" (t-że 1857); „Ledi Ledlou“ (z „Household words“ (Petersburg 1860); „Powieść o dwóch miastach“ (Wilno 1863); „Klub Pikwika“ (Lwów 1870) i „Dawid Copperfield” (Warsz. 1888) dawniejsze tłómaczenie tej ostatniej powieści przez

F. S. Dmochowskiego p. t. „Wspomnienia sieroty“ (Warszawa 1857), jest właściwie wolną przeróbką. D a „Speeches, literary and social“ (Londyn 1870; ponownie 1883), oraz „Plays and poems“ (2 tomy, t-że 1882—85), wydał Shepherd. Tenże o-pracował „Bibliography of D.“ (tamże 1880). — Por. J. Forster „The life of Charles D.“ (3 tomy Londyn 1872 — 74; ostatnio 1891; w przekładzie niemieckim Berlin 1872 — 75); Clark „Characters from the works of C. D.“ (Londyn 1892) i Pier-ce „The Dickens dictionary“ (Boston 1872); „The letters of Ch. D.“ (3 tomy, Londyn 1880); „Letters to Wilkie Collins“ (t-źe 1892). W języku polskim W. Z, Kościałkowskiej duży artykuł o D-sie, u-mieszczony na czele jej przekładu „Dawida Cop-perfielda“.

Dickensem. Był posłem króla angielskiego, Ja-kóba I, do Zygmunta III, roku 1616, dla domagania się kary na Kacpra Cichockiego, kanonika i prałata sandomierskiego, za dzieło jego łacińskie p. n. „Alloquia Osiecensia“, w którem obelgi na cały ród Stuartów, panujący w Anglii, rzucił. Król Zygmunt III, jakkolwiek niechętny wymierzeniu ka-

Biographie mód-“ T. III.

Hml.

Dr J- P.

Hml.

ry na katolickiego kapłana, nie mogąc się oprzeć naleganiu posła angielskiego, rozkazał kilka egzemplarzy tego dzieła przez kata publicznie na rynku Starego Miasta w Warszawie spalić. Mowę D-a do Zygmunta III mianą zachował J. U. Niemcewicz w „Zbiorze pamiętników o dawnej Polsce“.—(„En-cykl. S. Orgelbranda”).

Dickinson Edmund (* w Appleton r. 1624 — f w r. 1707), filozof, lekarz i chemik angielski. Na uniwersytecie oksfordzkim kształcił się początkowo w filozofii, następnie w r. 1649 przeszedł na wydział lekarßki i w r. 1656 otrzymał dyplom doktorski, poczem przez czas dłuźfczy wykładał filozofię w Merton College, zajmując się przytem gorliwie chemią. Opuściwszy to stanowisko, udał się do Londynu, by się poświęcić praktyce lekarskiej. W r. 1675, po śmierci Willi sa (ob.), popierany przez hrabiego Arlingtona, zajął miejsce zmarłego jako lekarz przyboczny króla Karola II, który był wielkim zwolennikiem chemii; toż samo stanowisko przypadło mu w udziale przy Jakóbie II. Gdy król ten w r. 1688 zmuszonym został do ustąpienia, D. porzucił dwór i odtąd zajmował się tylko pracami naukowemi i literackiemi. Najgłówniej-szem dziełem jego jest: „Physioa vêtus et vera etc“ (Londyn 1702, Rotterdam 1703, Hamburg 1705). Znane są też listy jego do Mundanus a, oraz „Epistoła de quinta essentia philosophórum et de vera physiologia“ (Oksford 1686 i 1705); przypisywana mu „Parabola philosophica" prawdopodobnie dziełem jego nie jest. — Por. „Diction, d. sc. mód.

Dr J. P.

Dickinson Jan, mąż stanu amerykański (* 1732 r. w Marylandzie—f 1808 r.). Po ukończeniu study ów prawnych został adwokatem w Filadelfii. W r. 1764 był reprezentantem tego miasta w zgromadzeniu prowincyonalnem, gdzie w słowach jędrnych i śmiałych bronił praw kolonij wobec metropolii. Wszakże imię jego stało się sła wnem dopiero w r. 1767, kiedy w Filadelfii ogłosił broszurę: „Farmer’s Letters to the inhabitants of the British colonies“, którą Franklin kazał w roku następnym przedrukować w Londynie, a która w r. 1769 ukazała się w Paryżu w języku francuskim, pod tyt.: „Lettres d’un fermier aux habitants des colonies anglaises”. W r. 1774 D. redagował adresy kongresu kolonij do króla, do Kanady i do ludów zagranicznych, w roku zaś następnym deklaracyę kongresu z dnia 6 lipca; atoli w r. 1776 był jedynym członkiem tego zgromadzenia, który nie chciał podpisać aktu ogłoszenia niepodległości. Krok tak radykalny wydawał się mu niewłaściwym, niepolitycznym, a co najmniej przedwczesnym; nie chciał bowiem, ażeby skutkiem tpj uchwały została zamknięta nieodwołalnie furtka do pojednania z Anglią. Koledzy jego, członkowie kongresu, ocenili szlachetność jego pobudek; ogół jednak współziomków osądził jego odmowę inaczej, i D. musiał usunąć się na dwa lata do życia prywatnego. Zamieszkał w Delaware, gdzie brał udział w organizowaniu obrony tego stanu, dopóki w r. 1779 nie został wysłany ponownie do kongresu, gdzie mu powierzono zredagowanie nowej odezwy do stanów. W r. 1781 był prezydentem Delaware’u, a w r. 1782 został wybrany na takiż sam urząd w Pensylwanii, który piastował aż do powrotu Franklina z Francyi (1785 r.). R. 1788 ogłosił „Lettórs of Fabius on the federal Constitution“, przestrogi dla ludu z poparciem proponowanej konstytucyi. Nadto napisał seryę Listów w r. 1797, w chwili, kiedy Stanom Zjednoczonym groziło zerwanie stosunków dyplomatycznych z Francyą. Ostatnie lata swojego życia spędził w zaciszu domowem, w Wilmingtonie, zajęty zbieraniem w jedną całość swych rozmaitych pism politycznych, które się ukazały pod tytułem: „The Political Writings“ (Wilmington 1801, 2 t.). — „Gr. Encycl.“ Lamirault’a.

Dickinson Wilhelm Howship (* d. 9 czerwca r. 1832 w Brighton), spółczesny lekarz angielski. Do nauk przykładał się w Cambridge i w londyńskim szpitalu św. Jerzego; uzyskawszy w r. 1862 dyplom doktorski, zajął miejsce assy steuta w tymże szpitalu, oraz zarządzał jego zbiorami anatomo - patologicznemi, obecnie jest tamże ordynatorem i profesorem medycyny wewnętrznej; oprócz tego ordynował przez lat kilka w szpitalu dla dzieci przyOrmond-Street. Jest on autorem licznych rozpraw z dziedziny medycyny wewn., z pomiędzy których na wyszczególnienie zasługują: „Trea-tise on diabetes“ (Londyn 1874) i „The pathology and treatment of albummuria" (tamże 1876, wyd,

II.); mnóstwo też artykułów z pod jego pióra zamieściły Medico-chirurgical Transactions (od. r. 1862), Med. chir. Reviev i sprawozdania roczne szpitala św. Jerzego w Londynie.

Diokinson Anna Elżbieta, znana agitatorka amerykańska, zarazem autorka i artystka dramatyczna (* 28 paźdz. 1842 w Filadelfii). Wychowywała się w szkole kwakrów w Filadelfii, poczem została nauczycielką w tejże szkole. W r. 1860 na meetingu generalnym kwakrów wystąpiła jako szermierka praw kobiety, czem zdobyła sobie rozgłos. Odtąl stała się jedną z najbardziej popularnych mówczyń na zgromadzeniach ludowych, gdzie prowadziła propagandę na rzecz towarzystw wstrzemięźliwości, emaneypacyi kobiet, równouprawnienia politycznego i towarzyskiego murzynów, etc. W r. 1863 otrzymana posadę w mennicy w Filadelfii, lecz ją niebawem straciła; poczem, objeżdżając Stany Zjednoczone, wygłaszała odczyty w kwe-styach politycznych, literackich i społecznych, będących na dobie. W r. 1878 napisała dramat „Anne Boleyn“, wystawiony na scenie w Nowym Jorku, gdzie sama autorka grała rolę bohaterki; w r. 1879 wystąpiła również z wielkiem powodzeniem w swoim dramacie: „Mary Tador* i odtąd jest uważana za jedną z lepszych artystek dramatycznych w Stanach Zjednoczonych. Napisała nadto romans „What answer?“ (1868), oraz wielce oryginalny utwór: „A Ragged Register of People Places and Opinions“ (1880).

Dickinsonit Brush. (mineral.), minerał z Branch-ville, w stanie Connecticut, występujący w postaci zielonych, łuszczkowatych mas, podobnych do miki prawie, z blaskiem szklistym, przeświecających.

wzoru 4R₃(P0₄)₂-1-3H₂0.

Hml.

Hml.

Hml.

je aż dziesięć jego gatunków (D. SnportnnD. cla-vipes), z jury Syberyi wschodniej i kraju Amurskiego.

lllfe

1%

ma

m

fi

Wł: Mi Ki

w rzadkich kryształkach jednoskośnoosiowych. Jest on wodnym fosforanem manganu, żelaza i wapnia,

K J.

Dickson William Steel, polityk irlandzki (* 1744 r.—f 1824 r.). Syn farmera z hrabstwa An trim, kształcił się w uniwersytecie w Glasgowie, poczem został pastorem w Ballyhalbert, w hrabstwie Down. Polityczna kary era jego datuje się od r. 1776, kiedy ogłosił z kazalnicy „szaleństwem i zbrodnią” wojnę Anglii z koloniami północno amerykańskiemu Był on także gorliwym rzecznikiem równouprawnienia katolików W. Brytanii W r. 1798, oskarżony o udział w sprzysięźeniu pa-tryotyczoem irlandzkiem, został posłany na galery. Zmarł w nędzy. Był to trybun ludowy i kapłan bez zarzutu.—„Gr. Encycl.“ Lamiraulfa.

Dickson sir Aleksander, generał angielski (* 1777 r.—f 1840). Służył jako oficer niższej rangi na Miuorce, na Malcie (1800), w La Placie (1807), w Portugalii (1809—1811), bił się w Hiszpanii z armią Soulfa i brał udział w bitwie pod Waterloo. Mianowany w r. 1833 szefem głównym artyleryi angielskiej, umarł na stanowisku. Pozo stawił pamiętniki, które posłużyły pułkownikowi Duncanowi do napisania: „History of the royal artillery“.—„Gr. Encycl.“ Lamirault’a.

Dickson Oskar, baron, mecenas szwedzki, pro> tektor wypraw Nordenskjölda (* 2 grudnia 1823 r. w Göteborgu). Członek bogatej rodziny kupieckiej, pochodzenia szkockiego, od r. 1802 zamieszkałej w Szwecyi, objął po śmierci ojca (1850 r.) kierownictwo firmy handlowej „James Dickson i C o* w Göteborgu. Miłośnik nauk i sztuk pięknych, za pomoc i opiekę, jakiej szczodrą ręką udzielał uczonym i artystom, otrzymał w r. 1880 szlachectwo, a w r. 1885 tytuł barona. On - to hojnemi zasiłkami pieniężnemi umożliwił przyjście do skutku takich przedsięwzięć naukowych, jak podjęte przez Nordenskjölda (ob.) w latach 1868, 1870, 1872— 73, 1875, 1876 i 1878—80 wyprawy w okolice podbiegunowe. Koszta niektórych z tych przedsięwzięć pokrył D. całkowicie z własnej kieszeni. Zasilił również wyprawę do Grenlandyi 1883 r., wyposażył muzeum etnograficzne w Sztokholmie (1873), tudzież muzea zoologiczne i historyczne w Göteborgu. W uznaniu tych zasług wydział filozoficzny uniwersytetu w Upsali wystawił mu (1877 r.) dyplom doktora „honoris causa“, a towarzystwa geograficzne w Paryżu i w Londynie przesłały mu złote medale. Kilka portów, przylądków i gór nazwane zostały przez Nordenskjölda i jego towarzyszy imieniem D-a.

Dicksonia L’Hérit. (paleont.). Rodzaj żyjącej i kopalnej paproci, zielonej lub drzewiastej, właściwej dziś mianowicie okolicom zwrotnikowym A-meryki, wysp Sundzkich i Polinezyi, a stanowiącej jedną z najpiękniejszych postaci wspaniałej rodziny Cyatheaceae. Rodzaj ten nie małą już rolę odgrywał w formacyi jurajskiej, a prawdopodobnie sięgał nawet okresu węglowego, w którym spotykamy formy liści bardzo podobnych do żyjących obecnie dicksonii. Szczątki jego kopalne występują mianowicie w jurze angielskiej, a Heer opisu

k. J.

Dicksonia, rodzaj paproci drzewiastych z [gromady olypodiaceae. Pień zwykle gruby i jakby ścięty; liście szerokie, tworzące koronę—kupki kuliste, lub podługowate, bądź poprzeczne, bądź brzeżne, o zawijce skórzastej podwójnej. D. antardica jest

ÔSÉ1!

ife

ić.

jp§

w.

Fig. 156. Dicksonia gigantea.

bardzo piękną paprocią drzewiastą; często hodują ją w cieplarniach; pochodzi z Azyi południowej. Inne gatunki znajdują się w Brazylii, na wyspie ś tej Heleny, Juan Fernandez, w Kolumbii i na Jawie. D. dbrupta, znaleziona na wyspie Bourbon, zbliżająca się do Nephrolepsis.

Dickstsin Samuel, spółczesny matematyk polski (* 12 maja 1851 r. w Warszawie). Tu uczęszczał do gimnazyum, po ukończeniu którego w r. 1866 wstąpił do byłej Szkoły Głównej, na wydział matematyczno - fizyczny. Jednocześnie z zamianą Szkoły Głównej na Uniwersytet Cesarski, przeszedł do uniwersytetu i ukończył go w roku 1870, ze stopniem kandydata nauk matem.-fiz.. Od r. 1872 — 1882 wykładał nauki matematyczno - fizyczne w gimnazyach oraz algebrę i zastosowania rach. prawdopodobieństwa do ubezpieczeń — w Szkole Handlowej imienia L. Kronenberga, w pierwszych latach jej istnienia. W r. 1876 złożył w Uniw. warsz. egzamin na stopień magistra matematyki, a od r. 1878—1888 kierował prywatną szkołą realną. W tym czasie był także członkiem redakcyi czasopisma „Przyroda i Przemysł“ (1872—1874), członkiem redakcyi „Przeglądu pedagogicznego“ (1885—

1888), oraz wydawał „Rocznik pedagogiczny“ (t. I i II, 1882—1884). — Pedagogia była dotąd głównym i najulubieńszym przedmiotem zabiegów D-a. W r. 1888, łącznie z Wład. i Edw. Natansona-mi i Wł. Gosiewskim, podjął wydawnictwo „Prac matematyczno-fizycznych“, poświęcone przeważnie

-Æ

..

\\

rozprawę F.

Wł. G

zdobyczom oryginalnym swojskim na polu nauk matematyczno-fizycznych, którego, rzec można, jest prawdziwym kierownikiem i orędownikiem. Tom VII już „Prac mat.-fiz.“, znajdujący się obecnie pod prasą, i wciąż wzrastająca liczba współpracowników i rozpraw naukowych, świadczą najdokładniej o pożytecznej w tym kierunku działalności D-a. W ro ku 1889 wstąpił D. do komitetu redakcyjnego „Wszechświata“, i dotychczas w nim zasiada. Od chwili założenia Towarzystwa „Przezorność“, pracuje stale w jego dyrekcyi. Od roku 1893 jest członkiem komitetu redakcyjnego „Wiel. Encyk.“. Je-dnem słowem, wszędzie, gdzie tylko jest jaki bądź związek z nauką ścisłą, D. bierze tam czynny udział. Tyle różnorodnych zajęć i zadań nie przeszkadza D-owi zajmować się i nauką czystą. Dbały, ażeby wiadomości o każdym dorobku swojskim rozpowszechnić i po za granicami kraju, jest od r. 1874 stałym współpracownikiem organu „Jahrbuch über die Fortsehritte d. Mathematik“, gdzie,

gpl

il

Jt

„. 'SSP \ ,v

Fig. 157. Dickstem Samuel.

z wielkim nakładem trudu, podaje wyczerpujące streszczenia wszystkich prac, wychodzących po polsku z dziedziny nauk matematycznych. Z rozpraw jego i dzieł, których listę przybliżoną wymieniamy na końcu, zasługują przedewszystkiem na uwagę prace, dotyczące spuścizny po Hoene -Wrońskim, do czasów D-a w drobnej tylko części odcyfrowanej i należycie ocenionej. To też w uznaniu zasług, podjętych około tak ważnego i trudnego dzieła, został D. w r. 1890, na wniosek Augusta hr. Cieszkowskiego, członkiem Tow. przyjaciół nauk w Poznaniu, a w r. 1893 Akademia Umiejętności w Krakowie wybrała go na członka korrespon-denta. Na krótko przed tern taż Akademia powierzyła mu opracowanie wyczerpującej biografii i katalogu rozumowanego dzieł Hoene-Wrońskiego, które to dzieło jest już obecnie pod prasą i wkrótce wyjdzie nakładem Akademii Umiejętności, p. t.

„Życie i dzieła Wrońskiego“. — Ważniejsze prace naukowe D-a są następujące: „Ueber Theilbarkeit der Zahlen“ (1873), „Ueber Winkelmessung“ (1873), „Ein Satz aus d. Theorie formaler Operationen“ (Archiv f. Math. 1875), „Eine Bemerkung zu Herrn Ligowski’s Formel“ (ib. 1874), „Notice bibliographique sur les études historico - mathématiques en Pologne“ (Bibliotheca Mathematica, Sztokholm 1889), „Sur les découvertes mathématiques de Wroński“ (ib. 1892 — 1894), „Teorya liczb złożonych i ich funkcyj“ napisana łącznie z K. Hertzem, „Pam. Tow. Nauk ścisłych w Paryżu“, t. VII, 1875, „O niektórych własnościach funkcyj alef“ (Pam. Ak. Um. XII), „O twierdzeniu Crocchiego* (tamże), „Dowód dwóch wzorów Wrońskiego“ (t-że), „Kilka twierdzeń o fun-cyach alef“ (Pam. Àk. Um. XVI), „Własności i niektóre zastosowania wrouskianów“ (Pr. mat. fiz. I), „O metodzie teleologicznej Hoene-Wrońsbiego rozwiązywania równań algebraicznych“ (Rozpr. i Spr. Ak. Urn. XIXiXXI), „O prawie najwyźszem Hoene-Wroń-skiego w matematyce* (Pr. mat. fiz. II i V), „Pojęcia i metody matematyki” T. I. Cz. I.: „Teorya działań“ (str. 268. nakł. red. Prac mat. fiz.. Ciąg dalszy w opracowaniu), „Uwagi o metodzie teleologicznej“ (Pr. mat. fiz. III), „Zasady teoryi liczb Wrońskiego“ (Rozpr. wydz. mat. fiz. Ak. Um. XXIV), „O rozwiązywaniu kongruencyi zn—ayn=mod (M), (t-że XXVI), „O szeregach logarytmowych Wrońskiego“ (Pr. mat. fiz. IV), „Wiadomość bibliograficzna o badaniach historyczno - matematycznych w Polsce“ (Pr. mat. fiz. II i III), „Foronomia Wrońskiego“ (Pam. Tow. przyjaciół nauk w Poznaniu XVII). „Bibljografia matematyczna polska XIX stulecia“ (opracowana łącznie z E. Wawrykiewiczem, Kraków 1894). „Geometrya“ (rys historyczny i dydaktyczny) (Warszawa 1889), „Kanony logarytmów Wrońskiego“ (Warszawa 1890), „Matematyka i rzeczywistość“ (Warszawa 1893). Prócz tego przetłó-maczył D. fizykę Reisa (1872), książeczkę Maxwellajjp. t. „Materya i ruch“ (1879), E. Pascala „Rach. różniczkowy i całkowy“ (pod praBą). Przygotował i wydał podręczniki do nauki początków arytmetyki i geo-metryi i pomieścił bardzo wiele artykułów popularnonaukowych „Przyrodzie i Przemy śle“ ,we„Wszechświe-cie“„Kosmosie“, „Przeglądzie pedagogicznym“, „Ateneum“,„Bibliotece Warszawskiej“, „Encyklopedyi Wychowawczej“ i winnych czasopismach. Prócz wyżej wymienionych spolszczył także sławną rozprawę Rie-mana p. t. „O hypotezach, które służą za podstawę geometryi“ (Pam. T. N. S. w Paryżu XI); rozprawę Gino Loria: „Przeszłość i stan obecny najważniejszych teoryj geometrycznych“;

Kleina: „Rozważania porównawcze o nowych badaniach geometrycznych“ (Prace mat. fiz. VI).

Diclonius Leidy (paleont.). Rodzaj gada z rzędu Dinosauró w, o czaszce podobnej do czaszki olbrzymiej kaczki, z paszczą na przodzie rozszerzoną, jak dziób warzęchwy (Platalea). Drobne ząbki gęsto ustawione w liczbie 2 000. Przednia część paszczęki nie posiadała zębów i prawdopodobnie kończyła się rogowym dziobem. Zwierzę chodziło pionowo, rzadko opierając się na krótkich nogach przednich. Gatunek D. mirabilis Leidy, długi na

typowe: pęd, rosnąc w stałym kierunku, daje na różne strony boczne pędy, równoznaczące (monopo-dium)] powstają one w kątach liści. To rozgałęzienie nadaje typowy wygląd naszym drzewom i krzewom. Podobnież i korzenie są zwykle rozgałęzione; korzeń główny wyróżnia się od bocznych. Kwiaty mają budowę bardzo rozmaitą, nie dającą się sprowadzić do jednego typu (jak u jednoliścieniowych). Zalążek często (przeważnie u zrosłopłatkowych) ma tylko jedną okrywę, zwykle silnie rozwiniętą. Zarodek prawie zawsze ma dwa wyraźne, przeciwstawne liścienie, znacznie większe od pędu; one-to pierwsze pełnią fun-kcyę liści, przyswajając kwas węglowy z powietrza. skoro tylko ukażą się z ziemi.

b) Systematyka. Klasę dwuliścieniowych dzielimy na dwie podklasy: l-o Zrosłopłatkowe czyli jednopłatkowe (G-amopetalae), których korona utworzona jest z płatków zrosłych w jedną całość; 2-o Rozdzielnopłatkowe (Choripetalae v. Dalypetalae), które mają rozdzielne płatki koronowe. Dawniej dołączano do tego jeszcze 3-cią Apetalae (Bezpłatkowe), mającą okwiat zielny, lub wcale go pozbawione, dziś wszakże rodziny bezpłatkowe przyłączone zostały do rzędów roz-dzieluopłatkowych. Każda z tych podklas dzieli się na rzędy. Są to: Rzędy zrosłopłatkowych: Amentaceae (kotkowe), Piperinae (pieprzowe), Urticinae (pokrzywowe), Centrospermae (śródłożne), Polycarpicae (wieloowockowe); Bhoeadinae (krzyżow-cowe), Cistifloreae (czystkowcowe), Columniferae (pod-sadkowe), Gruinales (Dziobowate), Terebenthineae (A-romatyczne), Tricocceae (Trójsienne), Umbelliflorae (Baldaszkowe), Saxifraqinae (Łomikamieniowe), 0-puntianae (Kaktusy), Myrtiflorae (Mirtowe), Thymeli-nae, Bosiflorae (Różane), Leguminosae (Strąkowe), Serpentariae (Kokornaki), Hysterophyta — II Podkla-8a Sympetalae (Zrosłopłatkowe); rzędy: Bicornes (dwu-rożkowe), Primulinae (pierwiosnkowe), Gontortae, Tubiflorae (rurkokwiatowe), Labiatiflorae (Wargowe), Gampanulinae (Dzwonkowe), Aggregatae (Sku-pieńce).    WŁ M‘ K

K. J.

11¹/3 metrów, znaleziono w najwyższych pokładach kredowych w stanie Dakota (Amer, północna).

Diclytra, ob. D i c e n t r a.

Dicotyledonae, Dwuliścieniowe, klasa roślin Okrytonasiennych; charakterystyczną cechą, od której pochodzi jej nazwa, jest ta, że nasiona należących tu roślin kiełkują dwoma liścieniami. Jest to najliczniejsza klasa roślin kwiatowych, szczególniej reprezentowana we florach stref umiarkowanych.

a) Morfologia. Bardzo wybitne cechy morfologiczne wyróżniają rośliny dwuliścieniowe od objętych w drugiej klasie okrytonasiennych jednoliścieniowych. Już zewnętrzny wygląd liści pozwala najczęściej odróżnić jedne od drugich; u roślin bowiem dwuliścieniowych żyłki na liściach są rozgałęzione; u jednoliścieniowych przebiegają zwykle równolegle wzdłuż liścia. W budowie pnia lub łodygi daje się dostrzedz również szereg cech charakterystycznych. Przedewszystkiem widzimy tu zupełnie dokładnie rozgraniczone: korę, drewno i rdzeń. Rozkład ten tkanek jest przeważnie wynikiem układu i rozwoju wiązek naczyniowych (ob.). Badając pod mikroskopem przecięcia bardzo młodych części pędu, t. j. wziętych bardzo blizko rosnącego wierzchołka, spostrzeżemy, iż wiązki naczyniowe ułożone są na niem w kółko (każda z nich jest przedłużeniem ogonka liściowego), przy tern część drzewna zwrócona jest ku środkowi, część łykowa ku obwodowi. Część tkanki, leżąca wewnątrz tego pierścienia, stanowi rdzeń; zewnętrzna jest korą pierwotną. W miarę tego, jak pęd staje się starszy (a więc badając przekroje nieco niżej wzięte), zachodzą w nim następujące zmiany: tkanka zasadnicza, znajdująca się w przerwach między wiązkami, przybiera charakter miazgi; komórki jej, dzieląc się, wytwarzają z jednej strony pierwiastki łykowe, z drugiej drzewne. Teraz już na przekroju widzimy zamknięty pierścień drewna (w rzeczywistości jest to walec wydrążony), otaczający rdzeń a otoczony na zewnątrz łykiem, które razem z tkanką zasadniczą tworzy to, co nazywa się zwykle korą. Wskutek czynności pierścienia miazgowego (powstał on przez zlanie się prążków miazgi wiązek pierwotnych z tą, która wytworzyła się w tkance zasadniczej), wytwarzają się coraz to nowe pierwiastki drewna (ob. Cewki) i łyka. Ponieważ zaś pierwiastki drzewne, powstające w jesieni, są węższe niż wiosenne, przeto warBtwy każdoroczne są wyraźnie o-graniczone dla oka, tworząc to, co się nazywa słój a-mi rocznemi. Pozwalają one z łatwością ozna-czyćwiek drzewa. Taka budowa pnia na przekroju pozwala odrazu rozeznać drzewo dwuliścieniowe od jednoliścieniowego, w którem wiązki naczyniowe rozrzucone są po całej powierzchni przekroju. Budowa pierwiastków drzewnych jest również charakterystyczna u dwuliścieniowych; przeważają tu zwykle cewki kropkowane i siatkowate; tak rozpowszechnione wśród jednoliścieniowych wężowni-cowate trafiają się tylko w małej ilości w wiązkach pierwotnych.—Rozgałęzienie pędów jest

-j

mm

jg|g

ni

j#:

Cy

||

ki

mm

SÄ»

-jpg

Fig. 158. Dicotyles torąuatu.3, Pekari,

-i

t-

WIELKA

Ł-

ILUSTROWANA.

TOM XVI.

WARSZAWA

Drukarnia Artystyczna S. Sikorskiego.

Ulica Nowy Świat Nr 47.

Æ03BOJIEHO n,EH3yPOIO. Bapmaßa. — 10 flonöpa 1895 ro,u;a.

Ai S.

Ki J.

K, J

K. J.

i®

M. K.

Dicotyles Cuv. Rodzaj należący do rodziny Szczeciniastyoh czyli Świń (Suina), rzędu zwierząt parzy stokopytowych nieprzeżu-w a j ą c y c h (Artiodadyla non ruminanłia). Przedstawiciele tego rodzaju, które możnaby nazywać dzikami amerykańskiemi, żyją wielkiemi stadami w gęstych lasach Ameryki południowej i mają obyczaje naszego dzika. Postacią ciała przypominają świnie, posiadają zębów przodowych w szczęce górnej 4, w dolnej 6, kłów 4 i trzonowych po 12 w każdej szczęce. Kły małe, nieza-krzywione i nazewnątrz z pyska nie wystające. Nogi przednie 4-o tylne 3-y palcowe (kopytowe). Ogon krótki, pieńkowaty. Na grzbiecie mają gruczoły, wydzielające ciecz smrodliwą. Pokrycie ciała szozeciniaste i gęste Znane są dwa gatunki tego rodzaju: D. torquatus Cuv. Pekari. Ciało z wierzchu ciemno-brunatne, od spodu brunatne, z przodu pod szyją białe. Od łopatek ku przodowi i dołowi pod szyję ciągnie się szeroka pręga zółtawo-biała. Grzbiet pokryty długą szczeciną. Gatunek ten dorasta 95 cm. długości, ogon długi na 2 cm., wysokość ciała przy łopatkach 35—40 cm. Mięso ma jadalne. D. labiatus Cuv., zwany Ś winią piżmo wą. Ciało ciemno-brunatne, bez białej pręgi, idącej przez łopatki. Szczękę dolną ma białą. Po bokach ryja posiada plamę białą. Jest większy od poprzedniego gatunku, długi na 1.05 metra. Ogon 5 cm. długości. Wysokość cała przy łopatkach 40—45 cm.

Diootylos Cuv. (paleont.), inaczej Pekari, rodzaj zwierzęcia ssąoego z rodziny świń, mianowicie gatunek D. torquatus Cuv., żyjący obecnie w północnej i w południowej Ameryce, istniał już w okresie pliocenowym i dyluwialnym, jak dowodzą tego szczątki jego w pokładach z okresów tych znajdowane.

Dicranum (paleont.). Göppert pod rozmaite-mi gatunkowemi nazwami mchu tego, opisał drobne rzekome jego szczątki, spotykane w bursztynie, na zasadzie dopatrywanego podobieństwa. Wszelako są to szczątki tak mizerne, że o dokła-dnem ich oznaczeniu nie może być mowy.

Dicranophyllum Grand’ Eury. (paleont.). Rodzaj kopalny rośliny z rodziny iglastych (Goni-ferae\ występujący jako szczątki pojedyńczych lub wielodzielnych gałązek, o spiralnie ustawionych, skórzastyoh, Unijnych, pojedyńczych lub widełko-watych na końcu liściach, opatrzonych grubemi, a wśród nich i delikatniejszemi, nerwami. Grand’ Eury rozróżnia dwa jego gatunki: D. striatum G. E. i D. gallicum G. E , obadwa z górnego piętra formacyi węglowej w départ. Loary; Zeiller opisuje trzeci gatunek: D. robustum Zeil., z takiegoż piętra w Alais; Richthofen znalazł dwa inne: D. latum Schenk, i D. angustifolium Schenk, w for. węglowej w prowincyi Czy-li w Chinach; wreszcie Lesquereux podaje z górnych węglowych pokładów w Pensylwanii dwa inne jeszcze: D. dicho-tomum Lesq., o bardzo wązkich listkach i D. di-morphum, podobne do gatunków francuskich. Zeiller, obok gatunku przez siebie opisanego, znalazł pręciki z pylnikami, bardzo podobnemi do pręcików cisu i salisburyi. Szczątki pod nazwą Sigil-lariostrobus bifidus, opisane z formaoyi permskiej w Niemczeoh przez Geinitza, są właśnie gatun-kiemjD. gallicum Grand’ Eury.

/Dictamnus L. Dyptam, rodzaj roślin, należący jfr6 rodziny Rutowatych (Butaceae) Kielich ma opadający z pięciu działek, płatki, w liczbie pięciu, nie zupełnie równe; pręcików 10, wygiętych, gró-czołkowatych; pięć mieszków dwunasiennych stanowi owoc. D. Frazinella Pers. (D. albus L) jest jedynym gatunkiem, rosnącym w Europie południowej i Azy i środkowej. Jest to roślina ozdobna, znana pod nazwą białego dyptamu. Krzew ten dosięga 60 cm. wysokości, ma liśoie nieparzy-

lii#

sHL

WW

i, i

wmm

Fig. 159. Dictamnus Fraxinella.

sto - pierzaste, przypominające iiśoie jesionu. Cała roślina okryta jest włoskami gruczołkowemi, za-wierającemi olejek lotny, zapalający się przy zbliżeniu do rośliny płonącej świecy. Kwiaty białe, zebrane w duże grona. Zuane są odmiany ogrodowe, z których jedna ma kwiaty różowe, o prążkach ciemniejszych (cum flore rubro), druga odznacza się większym wzrostem i dużemi czerwonemi kwiatami (v. grandiflorus). Korzeń dyptamu, bardzo gorzki, używany był dawniej w medycynie.w-Dictum do Omni et nullo. Jest to najdawniejsza formuła zasady: .Wszystko cokolwiek przyznajemy, lub czego odmawiamy całości, przyznajemy lub odmawiamy częściom składającym tę całość“,— zasady, przez którą pewni logicy chcieli zastąpić 8yllogizm, ze wszystkiemi jego prawami i prawidłami; ale okazuje się to niemożliwem. Jeżeli np. według zasady D... powiemy: „Wszystkie ryby pływają, więc ryba A, B, i t. d. pływa*, to wyrze-czemy tylko, iż przymiot przyznany całej klassie przyznajemy każdemu z jej członków; ale gdzież tu jest syllogizm? Syllogizm potrzebuje wyrazu trzeciego, którego nazwa byłaby inną, niż w zda-

K. J.

K. j;

K. T.

Wł. M. K.

niu głównem, jak w powyższym przykładzie ryba.

I wyobraźmy sobie takie zdanie: „Wszystkie ryby pływają; jesiotr jest rybą: więo jesiotr pływa“. Różnica pomiędzy tern wyrzeczeniem a z poprzedniej formuły D... wynikłem jest ta, iż tu, ażeby powiedzieć stanowczo, że »jesiotr pływa“, musiałem się przekonać iż ten jesiotr jest rybą, i że nie mógłbym do tego użyć np. żółwia, choć on ma z rybami wspólną cechę pływania. A zatem do syllogizmu wchodzi ten nowy element przekonania się, iż osobnik (jednostka lub grupa) istotnie wchodzi w skład klasy, której przymiot chcę jemu przyznać, kiedy formuła D... już wie o tern z góry, więc właściwie niczego nowego nie wypowiada. Ściśle biorąc, stwierdza ona tylko, że przymioty lub rzeczy spółistniejące z temi sa-memi przymiotami lub rzeczami, współistnieją z sobą (w znaczeniu twierdzącem lub przeczącem); a jak tu, że przymiot cechujący jesiotra spółistnie-je z przymiotem cechującym ryby, i nawzajem; gdzie więc ten jesiotr jest pośrednikiem pomiędzy przymiotami spółistniejącemi w klasie całej i gatunku szczególnym. To samo już okazuje, że D... syllogizmu zastąpić nie może, albo się musi na syllogizm przerobić, tak, iżby pośrednictwo było przynajmniej domyślnem, np. wszystkie ryby pływają, więc i jesiotr, jako ryba, pływa“. Tylko ten wyraz, jako, wskazuje pewną czynność, pośrednio odbytą dla otrzymania wyniku, lubo przemilczaną. Dla bliższego objaśnienia: Aleks. Bain »Logika“ (przek. polski z r. 1878, t. I, str. 178; t. II, str. 500).    K- K*

Dictyonema Hall. (paleont.). Rodzaj stułbiatki (meduzy) kopalnej, należący do rzędu najdawniejszych jestestw żyjących. Gatunek D. flabelliforme Eichw. znajduje się w górnych pokładach kambryjskich w Anglii, Skandynawii, Rossyi (łupek dyktyonemo-wy); D. retiforme Hall. w górnym sylurze w Ameryce północnej.

Dictyophyllnm Lindl. et Hutt. (paleont.). Rodzaj paproci kopalnej, o liściach długoogonkowych, dłoniasto-pierzastych; piórka długie, mniej lub więcej szerokie, z grubym nerwem głównym. Zarodniki otoczone całkowitą obrączką, pokrywają całą odwrotną stronę liścia. Rodzaj ten istniał od retyckiego okresu do początku kredowego, mianowicie w pierwszym dochodził największego swego rozwoju, szczególniej w Niemczech (Frankonia) i Szwecyi (Skania), gdzie D. (Thaumatopteris) Miin-steri Göpp. tworzyła, jak się zdaje, wielkie zarośla w miejscach bagnistych. D. Römeri Schenk, w rzadkich odłamkach znaleziono w pokładach weldzkich w Hessyi niższej. Bardzo piękny odłam liścia z owocowaniem, gatunku D. Dicksoni Heer, pochodzi z dolnych pokładów kredowych w Greń-landyi.

Dictyophyton Hall (paleon.) Skamieniałość znajdowana w górnem ogniwie dewońskiem Ameryki północnej, której dziewięć opisano gatnnków; wątpliwą wszakże jest rzeczą, czy ją do wodorostów, czy do gąbek zaliczać wypada.

Dictyopteris Gutb. (paleont.). Wielkie, może nawet drzewiaste, paprocie kopalne, najbliższe z powierzchowności do rodzaju Neuropteris. Piórka liścia lekko sierpowato zgięte, łatwo opadające i dla tego często oddzielnie znajdowane, zawsze na obwodzie całobrzegie; nerwy ich stanowią gęstą siatkę bez nerwu środkowego, Nieliczne gatunki rodzaju tego występują wszystkie w pokładach użytkowych formacyi węglowej.

Dicynodon Owen (paleont.) Rodzaj gada kopalnego z gromady paleontologicznej Sauropsida, o górnej szczęce, opatrzonej dwoma wielkiemi kłami bez korzeni, zresztą bezzębnej, dolnej zaś podobnej do szczęki żółwiej. Są to bardzo duże zwierzęta z pokładów tryasowych w Afryce południowej i z Indyi; czaszka ich dochodziła 60 centymetrów długości11 J

Dicypellium, rodzaj drzew brazylijskich, należących do rodziny Wawrzynowatych. Są to rośliny dwupienne. Kwiaty pręcikowe nie są opisane. Słupkowe mają po 12 płonnych pręcików w 4 rzędach; z tych zewnętrzny jest ukształtowany na wzór płatków; wewnętrzne zaś bardzo małe; środkowe zaopatrzone w gruczołki; okwiat mają sześoiodzielny. Owoc—jagoda jednonasienna, otoczona zgrubiałem mięsiwem obowocni. Kora D. Caryo-phyllatum używana w medycynie.

Diday Franciszek, pejzażysta Bzwajcarski (* 1802 w Genewie—+ 1877 t-że). Kształcił się w Paryżu, skąd powróciwszy do ojczyzny, malował głównie krajobrazy alpejskie. Ze szczegól-nem zamiłowaniem odtwarzał on dzikie widoki górskie, niemniej wszakże celował i w obrazach o idylicznym nastroju. Najcelniejsze z dzieł jego są następujące: »Młyn w Montreux“ (1832); »Szałas w dolinie Meyringeńskiej“ (1834); „Lodowiec Rosenlaui“ (1841); »Dolina Lauterbruńska“; „Jezioro Brienz“; „Wetterhorn w Szwajcaryi“ (1850); „Dęby podczas burzy“; »Burza na Handegg“; „Jezioro Czterech kantonów“. Pod tyt. „Croquis“ D. wydał osiem krajobrazów litografowanych (Genewa 1844).

Didelphys L. Dydelf, przedstawiciel rodziny Dydelfowatych (Didelphyidae), rzędu zwierząt Workowatych (Marsupialia). Dydelfy mieszkają w Ameryce, prawie wyłącznie w południowej, niektóre tylko gatunki w północnej; karmią się owadami przeważnie, rzadziej małemi ptakami i innemi zwierzętami. Są to zwierzęta nocne, łażą doskonale po drzewach. Ogon mają nagi, tylko przy nasadzie włosem porosły, łusko vaty i chwytny. Głowę wydłużoną, pyszczek ostry; szczęki uzbrojone licznemi zębami, posiadają bowiem przodowych w szczęce górnej 10, w dolnej 8, kłów 4, trzonowych 14 w każdej szczęce, najeżonych ostremi wyniosłościami. Nogi o 5-u palcach, na tylnych nogach palec wielki może się przeciwstawiać innym.—Jedne gatunki mają torbę należycie rozwiniętą, u niektórych jednak gatunków istnieją tylko podłużne fałdy skóry, — wówczas matka nosi młode na grzbiecie. Liczne gatunki tego rodzaju zamieszkują okolice lesiste i łażą wybornie po drzewach, chwytając,się ogonem, Niektóre gatunki dostarczają futer. Do najważniejszych należą: D. virginiana Shaw. D. wirginijski, zwany Opossum, jeden z największych gatunków; posiada

ści wód, w których kraby chwyta.—D. dorsigera L. D. grzbietnik, zwany szczurem Eneasz a czyliEnea-szem surynamskim. Nie posiada torby, tylko 2 fałdy skóry na dolnej powierzchni ciała. Ciało porosłe szaro - brunatnym włosem, nos oraz czoło żółtawo-białe, wokoło oczu ciemno - brunatna plama; ogon jednobarwny brunatny. Samica zwykle nosi młode na grzbiecie swoim, przyczepione końcami ogona do ogona matki, zagiętego nad grzbietem.

A. S.

torbę rozwiniętą. Ciało z wierzchu pokryte długim i miękkim włosem, brudno - żółtawo - białawym z ciemno-brunatnemi końcami, spód ciała i głowa białawe, uszy czarne z jaśniejszemi końcami; o-gou przy nasadzie czarny, w środku i na końcu białawy. Dorasta 60 cm. długości. Ogon ma 30 cm. Jest on wielkości kota domowego. Mieszka w lasach Ameryki północnej i dostarcza futer, zwanych Opossum. Jest bardzo żarłoczny i niszczy wiele drobnych ssących i ptaków.—D. Cancrivora Gmel. D. rakojad. Ciało ma pokryte z wierzohu włosem miękkim, żółtawo - brunatnym, od spodu jaśniejsze; głowę czarno - brunatną, uszy czarne. Dorasta do 43 cm. długości, ogon ma bardzo długi, bo 40 cm. Posiada torbę zupełną. Mieszka w Ameryce południowej, trzyma się chętnie blizko-

/i:

m.

s*

Fig. 160. Didelphys virginiana

Nieco mniejszy od szczura wędrownego. Mieszka w Surynamie i w północnej Brazylii i karmi się owadami, młodemi ptakami. — D. murinus L. Ciało drobne, bo 13.5 cm. długie, ogon bardzo długi (stosunkowo) 16 cm. Jest koloru czerwonawo-brunatnego z wierzchu, źółtawo-białawego od spodu. Ogon od spodu biały. Mieszka w Meksyku, Guyanie, Brazylii.

Diderot Dyonizy (Denis), znakomity filozof-encyklopedysta, jeden z najbardziej wpływowych i najwszechstronniejszych pisarzy Francyi przedrewolucyjnej (* 5 paźdz. 17l3 w Langres, w Szampanii —f 31 lipca 1784 r. w Paryżu). Zarówno z urodzenia, jak z uczuć i upodobań należał do tej młodej i zdrowej, aczkolwiek politycznie nie równouprawnionej jeszcze, warstwy społecznej, którą rozwój historyczny wysuwał powoli na panujące stanowisko w Europie zachodniej. Ojciec D-a był majstrem nożowniczym, w którego rodzinie rzemio sło to w ciągu 200 lat przechodziło z ojca na syna, i cieszył się względnym dobrobytem, lubiony i poważany, dla prawego charakteru, przez mieszkańców miasteczka i okolicy. Z porady wuja, kanonika Vigneron, młody Dyonizy przeznaczony został do stanu duchownego i oddany w dziesiątym roku życia do kollegium jezuitów w Langres, gdzie po trzech latach otrzymał tymczasową ton-surę. Uczył się świetnie, lubo z powodu żywego i porywczego usposobienia swojego był często karany za przekroczenia przeciwko dyscyplinie szkolnej. Z LangreB zdolnego młodzieńca wysłano dla ukończenia studyów do Paryża, do kollegium Harcourt. Atoli po wyjściu ze szkoły, D. nie myślał już więcej o przywdzianiu sutanny kapłańskiej, skutkiem czego ojciec umieścił go w biurze jednego z adwokatów paryskich, Klemensa Ris, swojego znajomego. Tam D. spędził dwa lata, zaniedbując jednak pracę biurową, a studyując natomiast klasyków starożytnych oraz ucząc się matematyki i języków angielskiego i włoskiego. Czytywał francuskiego sceptyka Bayle’a (ob.) i moralistów szkoły angielskiej. Gdy wreszcie nie chciał zgodzić się na obranie jakiegokolwiek określonego zawodu, rozgniewany ojciec przestał mu przysyłać pieniędzy i D. znalazł się na bruku paryskim bez środków do życia. Odtąd nastały dla niego długie lata czarnej pracy i niedostatku, graniczącego z nędzą. Zarabiał na utrzymanie lekcyami, za które mu płacono książkami, bielizną, róźnemi gratami, a niekiedy i pieniędzmi; robił „à la toise* tłóma-czenia dla księgarzy, ozasami nawet pisywał na obstalunek kazania dla księży. Raz się zdarzyło, że zemdlał z głodu u progu własnego mieszkania. W tym czasie zakochał się i ożenił (6 list. 1743) z również jak on ubogą dziewczyną, Anną Champion. Pożycie małżeńskie, niezależnie od wspólnych trosk o kawałek chleba, nie należało do najszczęśliwszych. Żona—kobieta przystojna, lecz ograniczona i drobiazgowa, nie mogła zrozumieć i ocenić męża. Z czworga dzieci troje starszych zmarło w bardzo wczesnym wieku; pozostała przy życiu jedynie najmłodsza córka, Marya Aniela (* 2 września 1753), późniejsza pani Vandeul, autorka ciekawych pamiętników o życiu ojca. Na tenże okres przypada zawiązanie przez D a stosunków przyjaźni z Rousseau, d’Alembert’em, adwokatem Toussaint’em i in., a także pierwsze jego prace literackie, które zwróciły na młodego autora uwagę czytającej publiczności. W r. 1745 ogłosił D. wolny przekład książki Shaftesburego (ob.) „Inquiry concerning virtue and merit“ (tytuł franc. »Essai sur le mérite et la vertu“), gdzie, stojąc jeszcze na gruncie teizmu, „złagodził ostre kanty oryginału“, w rok zaś później wydał, napisaną w ciągu trzech dni, rozprawę „Pensées philosophiques*, która została spaloną przez kata z wyroku parlamentu (7 lipca 1746), jakkolwiek autor w niej dowodził, że jedno spojrzenie przez mikroskop na umieszczone pod nim skrzydło motyla lub oko komara wystarcza do zmiażdżenia ateisty. W r. 1748 ukazał się pierwszy romans D-a „Les Bijoux indiscrets“, utwór wielce swawolny, „którego najmniejszą wadą jest monotonność*. Napisany on został (zarówno jak i „Pensées“) na opędzenie wydatków niejakiej pani Puisieux, damy z półświatka, z którą D. miał w owym czasie przelotny ßtoBunek. Jak gdyby dla naprawienia swej literackiej reputacyi, D. ogłosił w tymże samym roku pięć rozpraw matematycznych p. t. „Mémoires sur differents sujets de mathématiques* (1748J. Robiąo dla księgarzy paryskich tłómaczenia najrozmaitszych książek, między innemi przekład Słownika lekarskiego Roberta James’a („Dictionnaire universel de medéciue, de chimie, de botanique etc.“ 1746—174*, 6 t.), D. wpadł na myśl podjęcia zbiorowemi siłami wielkiego naukowego dzieła, które niebawem stało Bię głównym celem jego życia, a późaiej wiecznotrwałym pomnikiem jego sławy. Mówimy tu o Encyklopedyi („Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des soienoes, des arts et des métiers“), owej wspaniałej apoteozie ducha ludzkiego, która stała się prawdziwą „instauratio magna“, poczętą przez Bacona (ob.), i dała swe imię całej epoce w historyi myśli ludzkiej. Szczęśliwy przypadek dopomógł D-wi do wykonania tego ol-

Ar

PS

jt ijl

Fig, 161. Itiderot Dyonizy.

brzymiego przedsięwzięcia. W r. 1745 księgarz Le Breton zwrócił się do niego z propozycyą przyjęcia na siebie redakcyi przekładu angielskiej encyklopedyi Chamber8’a; korzystając z tego, D. począł d'uddzaé księgarzowi, ażeby, zamiast niewolniczego tłómaczenia miernej kompilacyi, podjął się wydawnictwa oryginalnego, któreby obejmowało przegląd krytyczny ówczesnego stanu wszystkich gałęzi nauk wraz z ich historyą i było zarazem inwentarzem wszelkich pożytecznych odkryć i wynalazków w dziedzinie sztuk, rzemiosł, rękodzieł, agronomii etc. Jego zapał i wiara w powodzenie takiego dzieła potrafiły przekonać Le Bretona, który wespół z innymi księgarzami zgodził się wziąć na siebie pieniężną Btronę przedsięwzięcia. Dy-rekcya czyli kierownictwo literackie wydawnictwa zostało powierzone D-owi, i 21 stycznia 1746 r. uzyskana koncessya. D. z entuzyazmem zabrał się do pracy, grupując przedewszystkiem dokoła siebie takich współpracowników, jak d’Alembert (ob.), który zarazem objął stanowisko odpowiedzialnego redaktora, jak Voltaire i Montesquieu, Dauben-ton, Leblond, Lemonnier i inni. Czynności przygotowawcze, jakich wymagało tak ogromne i całkiem nowe wydawnictwo, trwały lat kilka i w r. 1749 uległy kilkumiesięcznej przerwie. W owym roku D., już przedtem parokrotnie jako „niebezpieczny ateusz“ denuncyowany policyi, napisał rozprawę; „Lettre sur les aveugles à l’usage de ceux qui voient*. W dziełku tem, będącem okoliczuościową (z powodu doświadczeń dra Róamura nad niewidomymi od urodzenia) popularyzacyą poglądów Locke’a (ob.) na t. zw. idee wrodzone, umieszczoną została złośliwa alluzya pod adresem pani Dupré de Saint-Maur, kochanki pierwszego ministra, hr. d’Argensoua, ktora-to alluzya zaprowadziła autora do więzienia w Vincennes (24 lipca 1749). Wypuszczony w listopadzie tegoż roku na wolność, D. napisał dla Encyklopedyi „Prospectus* i „Tableau des connaissances humaines“, a nadto parę broszur w odpowiedzi na polemikę, jaką wywołał jego, również przeznaczony dla Encyklopedyi, artykuł o „Sztuce“ („Art“, 1749). Wreszcie w r. 1751 ukazał się pierwszy tom Encyklopedyi, zawierający, między inuemi, słynny „Discours préliminaire“ d’Alembert’a, do którego i D. przyłożył swojej ręki. Od tej daty, aż do r. 1772, kiedy się ukazały ostatnie tomy, pisać o D-cie, to znaczy pisać dzieje Encyklopedyi—był on bowiem jej duszą. Jakkolwiek wziął na siebie pierwotnie jeden tylko jej oddział, to jednak nie zamierzał zamknąć swojego udziału w tych ograniczonych ramkach, lecz rozBiał w Encyklopedyi mnóstwo artykułów z najrozmaitszych dziedzin wiedzy. By módz pisywać artykuły z zakresu technologii i mechaniki praktycznej, spędzał całe dni w warsztatach, wypytując o najmniejsze szczegóły fabrykacyi, i nauczył się wielu rzemiosł; sam robił plany i rysunki i wprowadził do Encyklopedyi przeszło 1 000 artykułów treści technicznej. Była to najbardziej czynna i najbardziej płodna epoka w życiu D-a. W r. 1759, gdy po wyjściu 7-go tomu wydawnictwo Encyklopedyi dekretem parlamentu zostało zawieszone i koncessya cofnięta (8 marca), gdy d’Alem-bert stracił odwagę i usunął się od współpraco-wnictwa, D., nie zrażony prześladowaniami dworu, duchowieństwa, parlamentu i policyi, postanowił sam jeden wytrwać na stanowisku i doprowadzić rozpoczęte dzieło do końca. Jakoż w r. 1765, po sześcioletniej prawie przerwie, dostarczył pokry-jomu prenumeratorom dziesięć odrazu nowych tomów tekstu, wraz z pięciu tomami map i rysunków, a w r. 1772 wydał pięć ostatnich tomów,— wszystkie drukowane w Paryżu, lubo z napisem: Neufchâtel na karcie tytułowej. Potrzeba było na to olbrzymiej wytrwałości, niepospolitego poświęcenia się, a—dodajmy—i szlachetnej ambicyi patryotycznej D-a, albowiem Fryderyk II namawiał go oddawna do przeniesienia wydawnictwa po-za granice Francyi (do Berlina), a cesarzowa Katarzyna wzywała go do Rossyi, obiecując wszelką pomoc i ułatwienia. Nie wyjechał z Francyi, pomimo prześladowań, ubóstwa i niedostatku, na

jaki prawie do końca życia był tam skazany. Zmuszony potrzebą, wystawił na sprzedaż swą własną bibliotekę. Kupiła ją, jak wiadomo, Katarzyna II (za 15 000 franków), pozostawiwszy mu ją w do-żywotniem posiadaniu i kazawszy wypłacić, jako swojemu „bibliotekarzowi“, pensyę za 50 lat z góry (50 000 fr.). W r. 1773, już po ukończeniu Encyklopedyi, D. przedsięwziął podróż do Petersburga, by podziękować osobiście swej ukoronowanej protektorce i zarazem odwiedzić tam swojego przyjaciela, rzeźbiarza Falconet'a, twórcę pomnika Piotra W. Przyjęcie na dworze było bardzo serdeczne; D. po kilka godzin dziennie spędzał w towarzystwie cesarzowej, rozwijając przed nią śmiałe plany szerokich reform społecznych i przelewając po każdem widzeniu się refleksye swoje na papier (notatki te zostały znalezione w Petersburgu w r. 1883). Do tego czasu odnosi się skreślony przez D-a na żądanie Katarzyny: „Projet d’une université pour la Russie“, gdzie autor, między in-nemi, występuje jako rzecznik powszechnego, obowiązkowego i bezpłatnego nauczania ludowego i rzuca wiele głębokich myśli pedagogicznych. W pażdz. 1774 r. D. po 5-miesięcznym pobycie w Petersburgu wrócił do Paryża, przywożąc z sobą z nadnewskiej stolicy 3 000 rubli, które zniewolony przez Katarzynę II przyjął, oraz zarodek choroby piersiowej, która powoli wpędziła go do grobu. Pomimo to, prowadził dalej swe prace naukowe, zajmując się odtąd głównie naukami przyrodniczemi. Będąc już starcem 66-letnim, pracował w laboratoryjni chemicznem, słuchał wykładów anatomii i fizyologii i zdobył tak rozległą wiedzę przyrodniczą, jaką niewielu mu współczesnych mogło się poszczycić. Umysł twórczy i niepospolicie intuicyjny, uważał on za nieuzasadniony podział natury na t. zw. „królestwa“, wierzył w istnieDie form przejściowych, nieskończonego „łańcucha organizmów“, przewidział, a nawet do pewnego stopnia sformułował, teoryę ewoluoyi. To też dzisiaj słusznie jest zaliczany do poprzedników Darwinizmu, obok Robinet’a, Lamarcka i Goethego. W tym czasie ukończył swe „Eléments de physiologie“ (1779), przejrzał i poprawił napisany w r. 176y „Reve de d’Alembert“ (jedna z najcelniejszych prac filozof. D-a) wraz z „Entretien avec d’Alembert“; napisał „Réfutation de l’Homme d’Helvétius“ (niemiłosierna krytyka znanej książki Hel-wecyusza), oraz pracę historyczną, „Essai sur règnes de Claude et de Néron“. Na krótko przed zgonem dotknięty został boleśnie śmiercią swej najlepszej przyjaciółki, panny Volland, z którą już w dość podeszłym wieku nawiązał serdeczny stosunek. Pisane to, niej listy D-a można śmiało zaliczyć do najcelniejszych jego utworów: są to prawdziwe perły uczucia i stylu. Dla współczesnych, z wyjątkiem nielicznego grona osób wtajemniczonych, D. był przedewszystkiem, a bodaj nawet wyłącznie, twórcą Encyklopedyi; był to główny, jeżeli nie jedyny, tytuł jego sławy. Jeżeli gdzie, to do książek D-a można zastosować z całą słusznością łacińskie przysłowie: „habent sua fata libellé, albowiem większość celniejszych jego prac, które dały nam poznać w nim pierwszorzędnego po-wieściopisarza i satyryka („Jacques le Fataliste et son Maître“, „La Religieuse“, „Le Neveu de Rameau“), krytyka artystycznego („Salons“, „Essai sur la peinture“, „Paradoxe sur le Comédien“), poetę i dramaturga, ukazała się dopiero w kilkanaście lat (a niektóre i w kilkadziesiąt) po śmierci autora. Zdarzało się, że niektóre pisma D-a były wcześniej znane w Niemczech, niż we Francyi, dokąd przedostawały się dopiero w formie przekładu z przekładu. Nie dziw przeto, że sądy o D-cie, zarówno jego przeciwników, jak i bezwzględnych wielbicieli, długo były przedwczesnemu Zresztą cała ta bogata spuścizna literacka nie wystarcza jeszcze do zrozumienia przewodniej roli, jaką D. odegrywał w ruchu umysłowym XVlII wieku, „gdy zważymy, że od, jak Sokrates, uczył więcej ustnie, niż piśmiennie“ (K. Rosenkranz). Posiadał dar porywającej wymowy; świetnemi improwizacyami przykuwał i oczarowywał słuchaczy. Dokoła niego, jak dokoła żywej krynicy głębokiej i iście encyklopedycznej wiedzy, grupowała się liczna rzesza różnej wiekiem i talentem braci literackiej, którą on zapalał ogniem swojego entuzyazmu, dawał jej rady i wskazówki, przeglądał i poprawiał rękopisy, a nierzadko wstawiał w nie swe własne, dłuższe lub krótsze, ustępy. W kółku D-a i przy udziale jego pióra, Holbach (ob.) napisał: „Système delà Nature“; z pomocy jego korzystał również obficie Raynal, autor skierowanej przeciwko niewolnictwu „Histoire philosophique du commerce des Deux-Indes“; a nawet, zdaje się, i pierwsze prace Rousseau (z którym później się rozszedł) poczęte zostały z natchnienia D-a,—w każdym razie D. czytał je w rękopisie. Niezmierna uczynność jego, łącznie z niezwykłą skromnością autorską (swe np. artykuły w Encykl. oznaczał gwiazdkami) i bezinteresownością, sprawiały, iż niektórzy koledzy po piórze bezczelnie go wyzyskiwali i nadużywali jego literackiego imienia, co dało powód do słynaej w swoim czasie anegdotki o ,,formica-leo“. Ten szlachetny idealista, ze swą niewzruszoną wiarą w dobro, prawdę, piękno i postęp ludzkości, niesłusznie był dość długo mianowany przywódzcą materyalistów francuskioh. Stanowisko jego, które w późniejszych latach jego życia możnaby nazwać naturalistycznym monizmem, było wprawdzie dość pokrewne rzeczonemu kierunkowi; nie ulega jednak wątpliwości, że D. przechodził ciągłą drogę rozwoju, a nawet, jak powiada Fryd. A. Lange, do ostatniej chwili pozostał w stanie fermentacyi, nie pozwalającej mu dojść do wykończenia i wyjaśnienia przekonań. W przeddzień śmierci rzekł do przyjaciół: „pierwszy krok do filozofii—to zwątpienie“ (do okresu sceptycyzmu D-a odnieść należy wydane w r. 1830, a napisane w r. 1747, dziełko: „Promenada d’un sceptique”, oraz „Pensées sur l’interprétation de la nature“ z r. 1754). Dobro społeczeństwa kładł jako cel i podstawę wszelkiej moralności; nieśmiertelność pojmował tylko jako zapisanie się trwałemi czynami w pamięci przyszłych pokoleń. Zresztą religia jego—to kult natury, prawdy i piękna. Była to dusza nawskroś artystyczna, „jedyny“, zda-

Didesa — Didier Jan Karol

niem Taine’a—„prawdziwy artysta z pośród całej masy ówczesnych pierwszorzędnych pisarzy“. Naturę i życie usiłował wprowadzić do teatru, do malarstwa i do powieści. Pierwszy on powiedział, że scena powinna być otwarta, nie tylko dla miłosnych westchnień królewien i rycerzy, ale że i inni obywatele mają także, jak i oni, swe łzy i namiętności. Pseudo-klasycznej tragedyi przeciwstawił współczesny dramat mieszczański, podobnie jak powieści pasterskiej—romans obyczajowy. Sam napisał dwa dramaty: „Le Fils naturel“ (1757) i „Le Père de familie“ (1758, przełożony na język polski przez Wojciecha Bogusławski e-g o), które zresztą na scenie nie doznały wielkiego powodzenia. Jego pełne trafnych poglądów sprawozdania o peryodycznych wystawach sztuk pięknych w Paryżu (t. zw. »Salons“), umieszczane w »Correspondance littéraire" Grimma, zjednały mu imię pierwszego francuskiego krytyka artystycznego. W powieściach D-a znajdujemy, nie poruszające się za pociągnięciem sznurka manekiny, lecz żywych ludzi z prawdziwemi uczuciami i namiętnościami. Jeśli budowa tych utwo- VTTTTT .... rów jest wadliwa, to jakże natomiast pyszna jest cha-    nie ma już więcej czego się spodziewać, po-

rakterystyka poszczególnych postaci! Jego „Le ne- wz^ zamiar uorganizowania olbrzymiego spisku ce-veu de Rameau“, którego sam Goethe nie wahał ^oswobodzenia Francyi od Burbonów, przyczem się przełożyć na język niemiecki, pozostanie na

zawsze ozdobą literatury powszechnej. Styl D-a ,    .    T

„pełen harmonijnych effektów, odpowiadających stowarzyszenia tajnego „Indépendance

----- j • •    •    • I rekrutował partyzantów z pośród ex - wojskowych,

chłopów i t. p.. Powstanie miało się rozpocząć od Grenobli, gdzie dzień wybuchu zoBtał naznaczony na 5 maja 1816 r. Atoli władze miojscowe, uwiadomione w czas o tern, przedsięwzięły odpowiednie kroki i banda D-a, złożona z 300—400 źle uzbrojonych ludzi, z którą się ukazał u bramy miasta, została rozproszoną Raniony D. zdołał uciec do Sabaudyi i tu, zdradzony przez jednego ze swoich wspólników, był wydany władzom francuskim. Zginął] na rusztowaniu. — Por. Duc o i »Histoire de la conspiration de 1816“; „Moniteur“ 1816; De Montlivault »Mémoire au roi sur les événements de Grenoble“.

Didier Jan Karol Henryk, pisarz szwajcarski, pochodzenia francuskiego (* w Genewie 1805 roku—f w Paryżu 1864). Kształcił się w mieście rodzinnem, pod Rossim i de Candollem; od roku 1826—1827 redagował »Courrier du Léman”; kilka lat przepędził w podróży po Włoszech, Hiszpanii i Afryce, potem osiadł w Paryżu i był współpracownikiem wielu dzienników liberalnych; w r. 1848 nawiedził królestwo Polskie. W nowej podróży na Wschód nabawił się choroby oczu, która przyprawiła go o ślepotę, skutkiem czego życie sobie odebrał. Zawód pisarski rozpoczął od poe-zyi („La harpe helvétienne“ Genewa 1825 i »Mélodies helvétiques” 1827 Paryż); następnie wydał powieść p. t. „Rome souterraine“ (1833), w której w świetnych kolorach odmalował walkę pa-tryotów włoskich z Austryakami i karbonaryzm za pontyfikatu Grzegorza XVI; „Une année en Espagne“ (1837, 2 tomy); „La Campagne de Rome“, z przekładem rozmaitych pieśni ludowych (1842)‘

wi przez mało zbadane krainy, przyjmując Warnę i Gabarę z prawej, a Gabę i Jabus z lewej strony;

And. S.

uście pod 10° 30' sz. pn.

Didier Jan Paweł, spiskowiec francuski (* 1758 r. w Upie, dep. Drôme,—flO czerwca 1816 w Grenobli). Adwokat przy parlamencie w Grenobli, trzymał początkowo stronę rewolucyi, następnie brał udział w powstanin rojalistycznem w Lionie i musiał emigrować. Wróciwszy do Francyi za dyre-ktoryatu, dorobił się znacznej fortuny, rewindykując prawa majątkowe emigrantów. W r. 1799 o głosił broszurę rojalistyczną: „Esprit et le voeu des Français“, w roku zaś 1802 ofiarował Bonapartemu broszurę: „Retour à religion“, za co otrzymał katedrę w szkole prawa w Grenobli. lam stracił wkrótce na rozmaitych spekulacyach swój majątek i zmuszony był miast j opuścić. Podczas pierwszej restauracyi kazał wydrukować powtórnie swą broszurę z r. 1799 i intrygował tak zręcznie, że został referendarzem rady stanu. Powrót Napoleona z Elby powitał okrzykiem: „Vive 1’ Empereur!*, po jego zaś upadku, widząc, że od rządów Ludwika

podobno wszedł w porozumienie z Orleanami. Objeżdżał Francyę, rzekomo jako jeden z kierowników

nationale“ i

najbardziej delikatnym odcieniom uczucia i myśli, oddaje naturę i jej wdzięki nieskończenie lepiej, niż styl Buffona i Rousseau“ (Sainte-Beuve).— Pierwsze, zasługujące na wiarę, zbiorowe wydanie pism D a ukazało się w r. 1798, staraniem Naigeona (»Oeuvres de D.“ 15 t.). Było ono wszakże bardzo niepełne, podobnie jak, wbrew swemu pretensyonalne mu tytułowi, wydanie Brière’ai Walferdin a: „Oeuvres complètes deD."(1821—1822,211,). Dopiero w latach 1875 — 1877 wyszła monumentalna, 20-tomowa, edy-cya, obejmująca niemal wszystko, eoD. napisał, rozpoczęta przez Juliusza Assézat’a, a dokończona przez Maurycego Tourneux, któremu już później (w r. 1883) udało się znaleźć ciekawe wielce notaty D-a, odnoszące się do jego pobytu w Petersburgu,— drukowane w części w „Nouvelle Revue“ z r. 1883 i w gazecie „Temps“ (1886 r.).—Literatur a (wymieniamy prace ważniejsze): M me de Van-de ul „Mémoires pour servir à l’histoire de la vie et des ouvrages de D.“ (drukowane pierwszy raz w niemieckiej „Allg. Zeitschrift“ z r. 1813; po francusku—całkowicie w edycyi Assézat’a); K. R o-senkranz „Diderot’s Leben und Werke* (Lipsk 1866, 2 t.); C. Avez a c-L a vigne „D. et la Société du baron d’Holbach* (1875); A. Collignon „D., sa vie et ses oeuvres* (1875); John Mor-ley „D. and the Encyclopaedists“ (Londyn 1878 i 1886, 2 t.); J. Reinach „D.“ (1894); E. Scherer „D., étude” (1880); Sainte-Beuve „Portraits littéraires" t. I, oraz „Causeries du lundi“, t. III; Faguet „Etudes sur le XVIII-e siècle“.ïïmi-Didesa, znaczny lewy dopływ Nilu Błękitnego, ma źródła w południowej części wyżyny Abissyń-skiej, w kraju Galla, płynie ku półuoco - zachodo-

Hml

Hml.

„Promenade au Maroc“ (1844); „Raceolta*, obyczaje sycylijskie i kalabryjskie; dwie broszury polityczne: „Question suisse“ (1845) i „Question italienne“ (1849); rozmaite powieści i nowelle: „Cha-vornay“ (1838, 2 t.); „Le chevalier Robert“ (1838 2 t.); „Thesta“ (1840, 2 t.); „Les amours d’Italie“ (1859, nowelle); dwa nowe zbiory poezyj: „La porte d’ivoire“ (1848) i „Helvetia“, sonety (1854); wreszcie: „Séjour chez le shérif de la Mecque” (1856); „Cinquante jours sur le Nil“ (1859); „Les nuits du Caire“ (1860). Pisał też swoje pamiętniki, dotychczas nie wydane. W Paryżu miał stosunki zażyłe z W. Hugo, K. Nodier i panią George Sand.    *

Didion Izy d o r, generał i matematyk francuski (* 1798 w Thionville—f 1878 w Nancy), kształcił Bię w szkole politechnicznej, potem wstąpił do artyleryi, w której r. 1863 został generałem brygady. W 1837—46 był profesorem w szkole aplikacyjnej artyleryi i inżynieryi w Metz, a przed tern jeszcze egzaminatorem w szkole politechnicznej w Paryżu. Wespół z generałem Piobert'em znacznie się przyczynił do rozwoju ballistyki. Oprócz dzieł opracowanych z Piobert’em i Morinem, ogłosił w „Comptes renedus“ wiele rozpraw z zakresu mechaniki czystej i stosowanej; osobno wydał „Traité de balii-sfique" (Paryż 1748, wyd. 2-e, 1860); „Cours élémentaire de ballietique“ (1852, wyd. 3-e, 1859); „Lois de la résistance de l’air sur les projectiles“ (1857); „Calcul des probabilités appliqué au tir des projectiles“ (1858); „Calcul des pensions dans les sociétés de prévoyance“ (Metz 1865): „Progrès des sciences et de l'industrie appliqués à l’artillerie“ (Paryż 1875).    *

Didius Julianus (właściwie Marcus D. Sal-vius Julianus Severus), cesarz rzymski (* 133 r. lub 137 r. w Madyolanie — f 1 czerwca 193 r. w Rzymie). Był synem Petroniusza D-a Sewera, a po kądzieli prawnukiem znakomitego prawnika i męża stanu, Salwiusza Juliana. Wychowany przez matkę Marka Aureliusza, Domicyę Lucyllę, piastował, dzięki jej wpływom, kolejno u-rzędy kwestora, edyla, pretora; w r. 175 był konsulem, a później wielkorządzcą w różnych prowin-cyach. W r. 193, po zamordowaniu Pertynaxa (28 marca), kupił u pretoryanów koronę cesarską, przelicytowawszy, dzięki swej olbrzymiej fortunie, współzawodnika swego, Sulpicyana. Wypłacił każdemu z pretoryanów po 6 250 drachm, co razem uczyniło około 25 milionów rubli. Atoli z powodu swojego rozwiązłego życia nie miał żadnej powagi ani w narodzie, ani w wojsku, skutkiem czego Septymiusz Sewer, proklamowany cesarzem przez legiony w Pannouii, wkroczył bez oporu do Rzymu i kazał senatowi złożyć D-a z tronu, poczem D. został zamordowany przez jednego z żołnierzy. Panował zaledwie dni 66.—Por. Cantarelli „La Pamiglia e il cursus honorum dell’ imperatore Di-dio Giuliauo" (w „Bulletino délia Commis, archeol. comun. di Roma“ 1884).

Did’ko, ob. Dydko.

Didon Henryk, kaznodzieja i pisarz teologiczny (* w Thouvet [dep. Isère] 1840 r.). Kształcił

Bnejk, Poirn llnatr Zau, Ul. ł. XVI

się najpierw w seminaryum w Grenobli, potem, licząc ledwie lat 18, wstąpił do nowicyatu dominikanów i w r. 1862, wykonawszy śluby zakonne, został wysłany dla ukończenia nauk do konwentu Minerwy w Rzymie, gdzie szczególniej studyował filozofię św. Tomasza b Akwinu. Powróciwszy do Franeyi, ćwiczył się w sztuce kaznodziejskiej i ściągnął na siebie uwagę wymowną obroną życia zakonnego, wygłoszoną w kościele St. Germain des Prés, a w 1871 w Nancy mową żałobną po śmierci monsignora Darboy. Od r. 1872 do 1876 mieszkał w Marsylii, potem osiadł w klasztorze dominikanów w Paryżu. W 1879 odważył się poruszyć kwestyę drażliwą nierozwiązalnośei małżeństwa, w konferencyach swoich w kościele św. Filipa, lecz na rozkaz arcybiskupa musiał ich zaprzestać; wydane wszakże w grudniu, miały one wciągu jednego roku aż pięć edycyj. W wielkim poście 1880 r. ojciec D. w kościele św. Trójcy miewał nauki o kościele wobec społeczeństwa dzisiejszego, nastając na antagonizm między pierwszym a drugim jeszcze mocniej, niż w swoich konferencyach z r. 1878 o Nauce bez Boga, w których nauce pozostawiał badanie zjawisk, zachowując tylko dla wiary sferę niedostępną dla doświadczenia. Oskarżony o niezgodność z Sylla-busem, udał się był do Rzymu, chcąc się usprawiedliwić; lecz nie otrzymał audyencyi u papieża, a generał zakonu wysłał go na rekollekcye do klasztoru Corbara na Korsyce. Potem ojciec D. odbył podróż do Ziemi Świętej, zamyślając napisać życie Chrystusa. W 1882 zwiedził uniwersytety w Berlinie i Getyndze dla zapoznania się z krytyką teologiczną niemiecką. Powróciwszy, ogłosił bardzo zajmujące poglądy w książce swojej „Lee Allemands“ (1884); lecz kapitalne dzieło jego „Jósus-Christ“ ukazało się dopiero w r. 1890 w dwóch tomach (w przekładzie polskim ks. biskupa Kossowskiego wyszło r. 1891, nakładem Gebethnera i Wolffa.    *

Didot, rodzina słynnych drukarzy i księgarzy francuskich. Najznakomitsi z jej członków są następujący:—D. Franciszek (* 1689 w Paryżu— f 1757 t-źe), był założycielem tej firmy, pod godłem „Bibie d’Or“. Wydawał klassyków greckich dzieła historyczne, oraz książki ozdobne z illustra -cyami Cochin’a. Korrektorem w jego drukarni, był ksiądz de Bernis, późniejszy minister, a z księdzem Prévost, autorem „Manon Lescaut“, ścisła go przyjaźń łączyła; on też swoim nakładem wydał wielki zbiór podróży tego autora. D. Franciszek Ambroży, syn poprzedniego (* w Paryżu 1730—f 1804 t-że), był prawdziwym reformatorem drukarstwa; założył odlewnię czcionek, których sam bardzo piękne wzory ułożył, i wymyślił tak zwany systemat punktów typograficznych, oparty na zasadzie wysokości liter; udoskonalił prasę drukarską i dał popęd do wyrabiania papieru welinowego. — D. Piotr Franciszek, brat poprzedniego (* 1731 w Paryżu — f 1793 r. t-źe). Z razu księgarz (1753), następnie drukarz (1779), odlewnik czcionek i fabrykant papieru, odznaczał się wielkiemi zdolnościami i zręcznością

66

ą*

'-A

-a

■    •• m

■m

w swoim zawodzie, a najpiękniejsze książki, jakie się ukazały we Francyi w końcu w. XVIII, zwłaszcza illustrowane, wyszły z drukarni braci D. Trzej jego synowie odznaczyli się na temże polu. Najstarszy, D. Henryk (* 1785 w Paryżu — f 1852 t-że), rył i odlewał czcionki najsłynniejsze, a wsławił się szczególniej przez wyrycie czcionek mikroskopijnych, czystości niezrównanej, obmyśliwszy dla odlewania ich matrycę specyalną, wydającą sto liter od razu, którą nazwał polymatypem. Drugi syn Piotra, Leger, zwany Didot Saint Leger (* 1767—f 1829), znany jest, jako wynalazca machiny do wyrabiania papieru bez końca. — Trzeci, zwany Didot Jeune, prowadził dalej drukarnię ojcowską.—D. Piotr, syn Franciszka Ambrożego (* 1761 w Paryżu—f 1853 t-że), uważany był za najznakomitszego drukarza w świecie, z powodu świetnych swych wydawnictw in folio, zwanych „éditions du Louvre“, ze względu na to, że od r. 1794—1801 wychodziły w Luwrze, w lokalu, gdzie się niegdyś mieściła drukarnia królewska. Jury wystawy narodowej z r. 1801 uznało jego Racine’a za „najdoskonalszy wytwór typograficzny wszystkich krajów i wszystkich wieków“, a sąd ten zatwierdzony został także przez jury wystawy powszechnej w Londynie r. 1851. Piotr D. jest obok tego autorem dzieł następujących: „Epitre sur le progrès de l'imprimerie* (1784); „Essai des fables nouvelles“ (1786); „L’amie des jeunes demoiselles“ (1789). Przełożył wierszem pierwszą księgę od Horacy usza (1796), oraz IV ks. Eneidy.—Syn jego, Juliusz (* 1794 w Paryżu— f 1871 w Caen), objął po nim drukarnię 1823 r. i między innemi wydrukował dla wydawcy Lefè-vre'a w 83 tomach zbiór klassyków francuskich. Choroba nieuleczalna zmusiła go około r. 1850 do zaniechania swej profesyi. —Didot Finnin, brat Piotra, syn Franciszka Ambrożego (* 1764 r. w Paryżu—f 1836 w Mesnil-sur-l’Estrée), nowym blaskiem otoczył firmę swoją rodową jako najznakomitszy rytownik i odlewnik czcionek współczesnych. On-to jest twórcą słynnych typów, nazwanych Di dota mi, które najpierw służyły do wydawnictw ojca jego i brata, a które później dla swych własnych udoskonalił i urozmaicił. Był to znakomity typograf, a drukarnia jego stała się prawdziwą szkołą wyższej nauki zawodowej. Jemu też kunszt drukarski zawdzięcza stereotypię i proceder, dozwalający wykonywać typograficznie map-py. Poeta utalentowany i hellenista znakomity, przełożył Bukoliki Wergiliusza (1823), pieśni Tyr-teusza (1826), szesnaście pierwszych idylli Teokry-ta i napisał tragedye: „Annibal“ (1817, wydanie 2-e, 1820) i „La reine de Portugal“ (1824) (Zbiorowe prac tych wydanie wyszło 1822—26 w dwóch tomach p. t. „Poésies et traductions en vers*). Wybrany r. 1827 w dep. Eure et Loire na deputowanego, dwukrotnie jeszcze mandat ten otrzymywał. W parlamencie zajmował stanowisko niezależne i bronił zasad liberalnych. Na cześć tego męża znakomitego wszyscy jego następcy przybrali przydomek Firmin.— Starszy syn jego Firmin-Di-dot Ambroży (* 1790 w Paryżu—f 1876 t-że),

studyował przeważnie języki klasyczne, naprzód pod Boissondem i Thurofem, później pod Côray’em, a wreszcie w gimnazyum Cydońskiem w Azyi Mniejszej. Zostawszy attaché przy poselstwie w Konstantynopolu, skorzystał z tej sposobności dla zapoznania się ze Wschodem i ogłosił później ciekawą książkę p. t. „Notes d’ un voyage dans le Levant“ (Paryż 1826). Podczas powstania w Greoyi r. 1822 on pierwszy wystosował do Eu-ropy „Appel“ w sprawie tego narodu i został sekretarzem słynnego komitetu greckiego, który się znakomicie przyczynił do wyzwolenia ujarzmionych. Wiele też innych przysług Grecyi wyświadczył, za co otrzymał honorowe obywatelstwo ateń* skie. Objąwszy firmę ojcowską, rządził nią z bratem swym, Hyacyntem, i wielce się przyłożył do jej uświetnienia przez różne wynalazki typograficzne, obok tego zaś rozwinął ^rozległą działalność pisarską w zakresie filologii k assycznej i typogra-fii, za co w r. 1870 został członkiem akademii francuskiej. Śród wspaniałych wydawnictw, wy-

Ą.

-XÈÉ

■n

SB

\ ßß

Fig. 162 birmin-Didot Ambroży.

szłych z jego drukarni, odznaczają się „Thesaurus linguae graecae“ Henryka Etienne’a; „Bibliothèque des classiques grecs avec la traduction latine en regard*; „Expédition scientifique en Morée“; Du-cange’a „Glossarium mediae et infimae latinitatis“; „Bibliothèque latine-française“; „Encyclopédie moderne“, nowe wydanie słownika Akademii francuskiej; zbiorowe wydanie pism Parenasiusa w 29 tomach z 2 000 tablic i inne. Z własnych prac

F. D-a wymienimy przekłady Tucydidesa (1833) i Anakreonta (1864); „Essai sur la typographie“ (1852); »Essai typographique et bibliographique sur l’histoire de la gravure sur bois“ (1863); „Observations sur l’orthographie française“ (wyd. 2 e 1863); „Etude sur Jean Cousin“ (1872); „Aide )Manuce et l’Hellénisme à Venise* (1875). Po zgonie jego wyszły: „Les graveurs des portraits en France“ (1877); „Les Drevet (Pierre, Pierre-Imbert et Claude) catalogue raisonné de leur oeuvre, précédé d’une introduction“ (1876). F. D. był członkiem

J. K

izby handlowej (1827), rady rękodzielniczej, rady generalnej Sekwany; za drugiej rzeczypospolitej i za cesarstwa prezydentem izby drukarzy, koła księgarskiego i drukarskiego, członkiem sprawozdawcą jury wystawy powszechnej londyńskiej, oraz paryskiej 1855. Pracownicy jego zakładów wznieśli mu r. 1891 własnym kosztem posąg w Sorel-Moussel, gdzie spoczywają zwłoki jego.—F. D. Hy a-cynt (* 1794 — f 1880), założył przy papierni w Mesnil drukarnię, w której praoowały dziewczęta głuchonieme i we spółce z synami swymi: Pawłem F. D. (* 1826) i Alfredem F. D. (* 1828), wydał wiele dzieł ważnych. — F. D. Alfred (* 18281, od r, 1876 był właścicielem zakładu, który przekazał synom swoim: Maurycemu, Renato-wi i Lucynowi Herbertowi, którzy, sprzedawszy swą drukarnię w Paryżu Chamerotowi, posiadają tam jeszcze wielki zakład chromolitograficzny, drukarnię w Mesnil i papiernię w Sorel - Moussel. — Por. Wallon „Notice sur la vie et les travaux d’Ambroise Firmin-Didot“ (1886); Brunet „Firmin Didot et sa famille“(1871); Pawłowski w „Gr. Encycl. Lamirault’a.

Didrachma, srebrna moneta grecka, stanowiąca dwie drachmy, i jak te była dwojaką: attycka, której okazy dziś są bardzo rzadkie, wynosiła pra-

darz chwyta tę palącą się słomę i owija nią drzewa owocowe, odmawiając stosowną modlitwę, co, wedle mniemania ludu (autor mówi o wsi pod Lwowem), wielce się przyczynia do ich urodzajności. Palenie to zwą tu „paleniem didów“, a niektórzy wprost „diduchą“. Wł. Zawadzki (w Kłosach XVII 223) nazywa to „paleniem dziada albo diducha* i dodaje, że słomą, przed jej spaleniem okładają drzewa owocowe i że to się odbywa w wielkim tygodniu, a rozpowszechnione jest nad Dniestrem, Bugiem i Strypą. Tenże autor (w „Tygodniku ilustr." 1864, IX, 78), jeszcze inaczej „palenie diducha“ opisuje, twierdząc, że się to odbywa w trzecie święto Bożego Narodzenia i że się do tego używa siana z pod obrusa (wilijnego); że się to czyni przed wrotami, na ulicy i przed wschodem słońca. Być może, iż różnice te w opisach pochodzą z uwzględnienia różnych okolic. — Zauważmy, że i u ludu polskiego, w wielu okolicach, snop w różnych obrzędach Dazywa się dziadem albo dziadkiem; że w Lubelskiem spotyka się włościańskie nazwisko rodowe Dziduch (Kamiński „Chłop polski“ 144); że wreszcie i w Polsce drzewa owocowe okręcają słomą wilijuą, dla większej ich urodzajności. Przeniesienie nazwy dziada na snopy zostaje w związku z prastaremi obrzędami, połączonemi z wiarą w konieczność wzywania zmarłych przodków, czyli dziadów, na pewne uczty i do niektórych obchodów.

Fig. 163. Didracbma.

wie półrubla; oraz egińska,fpowszechniejsza, równająca się dzisiejszym 71 kop. (fig. 163). Oto jest jej wyobrażenie, w wielkości naturalnej, według wzoru z Muzeum Brytańskiego.

Tidron Adolf Napoleon (* 1806 w Hautvil-lers—f 1867 w Paryżu), archeolog francuski. Zasłużył się wielce swojemi badaniami w dziedzinie archeologii, głównie średniowiecznej chrześciań-skiej. Ważniejsze jego prace w tym zakresie są: „Histoire de Dieu, iconographie des personnes divines“ (Paryż 1843); „Manuel d’ iconographie chrétienne, grecque et latine“ (t-że 1845); „Manuel des oeuvres de bronze et d’ orfèvrerie du moyen-âge* (t-źe 1859) i inne. Wielką też wartość mają założone przez niego „Bulletin archéologique du Comité des arts et monuments“ (Paryż 1840—47) i „Annales archéologiques“, założone przezeń w r. 1844 i redagowane aż do śmierci.

Didùch, wyraz ukraiński, znaczy dosłownie dzia-duś, dziadek, od did = dziad (porówn. Dydko). Znaczenie to przeniesiono na 1) pewien rodzaj leu-konii, 2) karalucha i 3) oznaczenie obrzędu dorocznego, o którym S. Zieliński (w „Wiśle” IV, 787) powiada: „Słomy, którą (na Boże Narodzenie) zasłano izbę, gospodyni zaraz nie zbiera; leży ona do dnia trzeciego. W dzień ten, o wschodzie słońca, zbiera ją i wynosi do sadu, gdzie ją zapala; gospo-

K. K.

Didunculus Peale. Rodzaj należący do rzędu Gołębi (Golumbae), który odznacza się dziobem wysokim długości głowy, łukowato od nasady zgiętym, a w końcu haczykowatym, o szczęce dolnej wyciętej z każdej strony w dwa mocne zęby. Skrzydła ma średniej długości, zaokrąglone, o 4-ej lotce najdłuższej, — 2-ej i 3 ej równej długości. Ogon

.7'-

Fig. 164. ^Diduncnlus atrigirostria Gould. Gcłąb zębaty.

mierny, zaokrąglony, o 14 tu sterówkach. — Skoki silne, długości środkowego palca. — Znany jest jeden gatunek D. Strigirostris Gould, zwany gołębiem zębatym, zamieszkuje I wyspy Samoa, głowa, szyja i spód ciała stalowo - zielony z metalicznym połyskiem; grzbiet ciała brunatno - czerwony; lotki ciemno - szare; okolice oczu czerwono -pomarańczowe; dziób ma jasno - żółty, — nogi czerwone.

Didus, ob. D r o n t a.

A. S.

K. J

K. J.

Didymos, po grecku    podwójny, w licz

bie mnog. §Ł§V[ioi=bliźnięta.

Didymos Aleksandryjski, Didymos przezwisko apostoła Tomasza, Didymos Ślepy ob. Dydym.    *

Didymos Faventimis, pseudonim M e 1 a n c h-

K. J.

Wł. M; K.

And. S

And. S.

Didymictis C o p e (paleont.). Rodzaj kopalnego ssącego pierwotnego drapieżnika, którego siedem gatunków opisano z pokładów eocenowych amerykańskich, a między niemi gatunek D. Haydeni Co-pe, z dolnego eocenu w Nowym Meksyku.

Didymit (mineral.) Minerał z grupy mik, z pozoru podobny do talku, zbadany i opisany przez Schafhäutla, jako krzemian glinu i alkaliów, w którym ilości potażu i sody są równemi prawie. Znanym on jest w Zillerthal w Tyrolu pod nazwą łupku talkowego i zawiera 1.23 °/₀ sody.

Didymograptus M’Coy. (paleont.). Rodzaj gra-ptolita z rzędu wygasłych Btułbiatek (Hydroidea) o dwóch prostych, dolnemi końcami zrosłych z sobą kanałach, otoczonych hydrosomem, czyli powłoką chitynową, o komórkach jednostronnych. Skamieniałość występująca w dolnych syluryj-skich pokładach Walii, północnej Prancyi i Kanady.

t o n a.

Didymororus Deb. et Ett. (paleont.). Rodzaj kopalnej paproci, przedstawiającej szczątki liści z owocami; na każdem piórku liścia pod spodem po dwie kupki (sort) zarodników. Dwa jej gatunki znane są z pokładów kredowych w Grenlandyi, trzeci, D. comptoniaefolius Deb. et Ett., znaleziono prócz tego w Niederschöna w Saksonii i w okolicach Akwisgranu w tejże formacyi, a nawet i czwarty w tej ostatniej miejscowości. Rodzaj ten, najbliższy żyjącemu dziś rodzajowi Gleichenia, występuje jedynie w stanie kopalnym.

Didymus (po niem. Zwielling) Gabryel (* 1487 w Jachymowie [Joaehimsthal] w Czechach— f 1558 w Torgawie), kształcił się w Pradze i Wi-temberdze, gdzie r. 1502 wstąpiwszy do zakonu augustyanów, został magistrem i otrzymał święcenie kapłańskie. Był jednym z pierwszych zwolenników nauki Lutra. Gdy w r. 1521 sejm w Worma-cyi zabronił kazań luterskich, D. wyniósł się do Cwikowa (Zwikan), gdzie znalazł grunt podatny do propagandy. Potem powrócił do klasztoru augustyanów w Witemberdze i usiłował znieść mszę św. i cześć ołtarza. Oskarżony z tego powodu, uniknął kary dzięki księciu saskiemu, przed którym umiał zręcznie wytłómaczyć słów swych znaczenie. Na zjeździe augustyanów z Misnii i Turyngii w r. 1552 obstawał za tern, aby wolno było zakonnikom opuścić klasztor, co sam zaraz uczynił i habit na sutanę zamienił. Związawszy się z Karl-stadtem, z odpadłymi zakonnikami, studentami i mieszczanami, burzył w Witemberdze ołtarze, posągi świętych i obrazy. Ci obrazobórcy byli zwani od imienia jego Gabryelitami. Z Karlstad-tem wypowiedział wojnę nauce, chcąc znieść wszystkie szkoły i odstręczając od uczęszczania do nich. Gdy się to nie podobało księciu saskiemu, D. uciekł do Dubenu, a wkrótce, za protekcyą Lutra,

został kaznodzieją, wprzód w Altenburgu, potem w Torgawie, gdzie podpisał artykuły smalkaldzkie. Za burzliwość i nieuległość destytuowany przez księcia saskiego, Maurycego, resztę życia spędził prywatnie i umarł w nędzy.    *

Didynamia, dwu sil ne, klasa roślin w układzie Linneusza; cechą jej są 4 pręciki, z których dwa dłuższe, dwa krótsza.

Die, stolica okręgu w departamencie francuskim Drôme, na prawym brzegu rzeki Drôme, w o-kolicy górzystej i bardzo malowniczej, połączona drogą żelazną ze stacyą dr. żel. Livron, linii Paryż - Marsylia; około 4 000 m-ców. Jest to jedno z najstarszych miast na południu Prancyi; za czasów rzymskich zwało się Di a Vo conti o rum, albo Civitas Diensis, później zaś Colonia Augusta Dia Vocontiorum; w średnich wiekach należało do władzców burgundzkicb, następnie frankońskich, wreszcie cesarzów niemieckich; w XI w., miało własnych książąt i było stolicą dzielnicy Diois, poczem przeszło na własność biskupów z D. Tutejsze biskupstwo założone było w IV w., lecz w roku 1275 zostało skasowane i połączone z biskupstwem Valence; przywrócono je wprawdzie w 1697 r., ale w r. 1798 o-statecznie zniesiono. Z dawnych czasów pozostało wiele cennych zabytków budownictwa i pod tym względem D. wyróżnia się z pomiędzy wielu innych miast Delfinatu: w starożytnej katedrze znajdują się kolumny z dawnej świątyni Cybeli, bramy St. Pierre i St. Marcel pochodzą z czasów rzymskich; tu i owdzie szczątki akweduktów, murów, grobowców i t. p., świadczą o świetnej przeszłości. W dawnym pałacu biskupów dziś ratusz. Ludność trudni się hodowlą jedwabników oraz u-prawą wina (słynne białe wina musujące Clairette de D.), prowadzi także handel winem i jedwabiem surowym; kilka papierni i garbarni. Okolica bardzo żyzna, obfituje w kryształy górne i źródła mineralne; pod górą Solure grota stalaktytowa, a w górze Porduries grota lodowa.

Dié, Saint-, ob. Sa int-Di é.

Dieburg, miasto okręgowe w w. ks. Hesskiem, prowincyi Starken burskiej, przy drodze żelaznej Moguncya - Aschaffenburg, nad rz. Gersprenz; dwa kościoły: katolicki i ewangelicki, zamek książęcy, dom poprawczy z zakładem robót przymusowych, garbarnie, fabryki nacz>ń glinianych i wyrobów z blachy; 4 500 m ców.

Dieoi (włos. D i e c z i), ob. Inq u i s i t o r i di stato.

Dieckhoff August Wilhelm, teolog protestancki (* 1823 w Getyndze); tam też studya swoje odbywał; w r. 1847 był repetentem, w 1850 docentem, w 1854 r. profesorem nadzwyczajnym, w 1860—zwyczajnym historyi kościelnej w Rosto-ku, a w 1882 radzcą konsystorza. Od roku 1860 —1864 wespół z Kliefothem wydawał czasopismo »Theolog. Zeitschrift* w Szwerynie. Napisał: „Die Waldenser im Mittelalter“ (Getynga 1851); „Die evang. Abendmahlslehre in Reformationszeitalter“ (t-że 1854); »Die evang.-luth. Lehre von der heiligen Schrift* (Szweryn 1858); »Der Sieg des Chri-

And S.

wielce.

And S.

stentums über das Heidentum unter Konstantin“ (t-źe 1863); „Luthers Lehre von der kirchlichen Gewalt“ (Berlin 1864); »Schrift und die Tradition. Widerlegung der römischen Lehre vom unfehlbaren Lehramt* (Rostok 1870); „Die obligatoriacne Civilehe“ (Lipsk 1873); „Die kirchliche Trauung* (Rostok 1878); „Civilehe und kirchliche Trauung“ (t-źe 1880); »Justin, Augustin, Bernhard und Luther“ (Lipsk 1882); »Die Menschwerdung des Sohnes Gottes* (t-źe 1822); „Die Stellung der theolog. Fakulteten zur Kirche“ (Rostok 1883); „Die Stellung Luthers zur Kirche i t. d." (t-źe 1883) »Luthers Recht gegen Rom“. (Lipsk 1883); „Der missourische Predestinationismus und die Konkor-dienformel“ (Rostok 1885); „Der Ablasstreit do gmengeBchichtlich dargestellt“ (Gota 1886); »Zur Lehre von der Bekehrung und von der Prädestiua tion“ (Rostok 1886); „Luthers Lehre in ihrer ersten Gestalt“ (t-że 1887); „Leibniz¹ Stellung zur Offenbarung“ (1888); „Das Wort Gottes“ (Rostok

1888); „Inspiration und Irrtumlosigkeit der Heiligen Schrift“ (Lipsk 1891); „Noch einmal über Inspiration“ (Rostok 1893).    *

Dieczański, ob. Stefan Urosz, król serbski, założyciel klasztoru Dieczańskiego.

Dieczany, starożytny, w ludowych pieśniach często wspominany klasztor serbski, w tureckim wi-lajecie Kosowskim, sandźaku Ipek (Pecz), w pobliżu granicy z Albanią. Założony został w 1330 r. na stoku wschodnim gór Północnc-Albańskich przez Stefana Urosza III, którego lud zwał królem Dieczańskim. Ogromne zabudowania, śród lasów kasztanowych i dębowych, zostały obwarowane; prócz klasztoru mieszczą one wielką, marmurem różnobarwnym wyłożoną cerkiew, oraz dwie mniejsze kaplice. Klasztor był hojnie uposażony. Po upadku państwa serbskiego, za rządów tureckich trzymał się nieźle; w ostatnich dopiero czasach, z postępem kolonizacyi albańskiej, która całą okolicę zalała, doświadczać począł ucisku: rozległe dobra przeszły do Albańczyków, niedostatek zakradł się do klasztoru, tak dalece, że Serbia niejednokrotnie przychodzić musiała z pomocą pie niężną. Archimandryta Rafael, wskutek sporów z Albańozykami, został w 1889 r. uwięziony i trzymany w Konstantynopolu, skąd oswobodzony za wstawieniem się Rossyi i Serbii, udał się do Czarnogóry i tam umarł. Obecnie przemieszkuje w D ach zaledwie kilku mnichów.

Dieczyn, niem. Tetschen, stolica hetmaństwa czyli okręgu w Czechach północnych, na prawym brzegu Elby, w węźle dróg żelaznych do Teplic, Drezna, Beneszowa i Uścia (Aussig), w okolicy bardzo malowniczej (tu zaczyna się wyłom Elby i Szwajcarya Saska), dobrze uprawnej, przemysłowej i gęsto zaludnionej; około 8 000 m-ców, w tej liczbie 90°/₀ Niemców. Jest siedliskiem władz o kręgowych, sądu okręgowego, urzędu celnego i poborowego, dekanatu katolickiego, posiada trzy kościoły, cztery średnie szkoły miejskie, szkołę garncarstwa, obszerny zamek z cennym księgozbiorem, archiwum, galeryą obrazów i pięknym parkiem. Przemysł rozwija się żwawo; jest tu browar, olejarnia, papiernia, młyn, odlewnia, przędzalnia bawełny i kilka mniejszych zakładów; handel prowadzony głównie zbożem, drzewem i owocami. Przez Elbę wiedzie most żelazny do przeciwległego Bo-denbachu (czes. Podmokły). D. z przyległemi wsiami jest majoratem rodziny Thun-Hohenstein. D. należy do rzędu bardzo dawnych osad; w dokumentach spotyka się go po raz pierwszy w 1128 r. Wacław I obronny zamek tutejszy polecił przebudować. W e-poce wojen husyckich, w wojnie trzydziestoletniej i w siedmioletniej, wreszcie podczas wojen napoleońskich w 1813 roku D. wraz z zamkiem ucierpiał

And. S.

Diedenhofen, ob. Thionville.

Dieàiuchin, ob. Ded juch in.

Diednowo, Diedinowo, ogromna i bogata wieś na lewym brzegu Oki, w gub. Rjazańskiej, powiecie Zarajskim, niedaleko od granicy gub. Moskiewskiej, o 2 mile od stacyi Łuchowice, drogi żel. Moskwa-Rjazań; liczy 6 540 m-ów, którzy prowadzą rozległy handel, zwłaszcza sianem (do miliona pudów rocznie). Są tu 3 cerkwie, apteka, garbarnia, mnóstwo sklepów; co tydzień odbywają się targi, jarmark zaś raz do roku. Pierwotnie D. nazywało się wsią Dworską i należało do lzmajło-wów, od tych zaś przeszło do rodziny Tołstojów. Za cara Michała Fedorowicza założono tu pierwsze w Rossyi warsztaty do budowy okrętów; pierwsze statki były przeznaczone dla poselstwa holsztyńskiego, udającego się do Persyi; za cara Ale-ksieja Michajłowicza zbudowano pierwszy statek ros8yjski „Oreł* dla żeglugi po m. Kaspijskiem. Jest podanie, że Piotr I w D e zbudował własnoręcznie maleńki bacik, który nazwał „dziadkiem floty ro8syjskiej“; statek teu wysłany być miał do Petersburga w 1723 r.

Dieffenbach Jan Fryderyk (* w Królewcu d. 1 lutego r. 1792—f w Berlinie d. 11 listopada r. 1847, niektórzy autorowie mylnie podają, jako rok urodzenia jego 1794), znakomity chirurg niemiecki. W r. 1812 zapisał się na wydział teologiczny w Rostoku, wkrótce potem przeniósł się na takiź wydział w Greifswaldzie, porzucił jednak księgi dla pałasza i wstąpiwszy w r. 1813 jako ochotnik do strzelców konnych meklemburskich, odbył wojnę przeciwko Napoleonowi. W r. 1815 opuścił szeregi i na nowo zabrał się do teologii; na szczęście jednak dla ludzkości cierpiącej nie pozostał jej wiernym i, pożegnawszy się z nią na zawsze, wstąpił w r. 1816, jako student medycyny, do uniwersytetu królewieckiego. Do r. 1820 pracował tam gorliwie nad anatomią i chirurgią, czyniąc postępy zdumiewające i zadziwiając wszystkich niezwykłą swą zręcznością i pomysłowością. Pomimo że otrzymał w Królewcu posadę prosektora, opuścił to miasto, udając się do Bonn, gdzie pod przewodnictwem Filipa W alt her a (ob.), uzupełnił swe wykształcenie chirurgiczne. Spędziwszy w teu sposób półtora roku, wyjechał do Paryża i Montpellier dla zwiedzenia słynnych na całą Europę klinik tamtejszych, poczem udał się do Würzbur-ga i złożywszy egzaminy, po obronieniu znakomicie napisanej rozprawy: „Nonuulla de regeneratio-

sfP

w/

t;.

dany.

nę et transplantatione“, został w r. 1822 doktorem medycyny. W roku następnym osiadł stale w Berlinie i tam, pomimo współzawodnictwa słynnych profesorów chirurgii, v. Graefego (ob.) i Rusta (ob.), bardzo prędko dobił się uznania i powodzenia. W r. 1829 mianowano go dyrektorem oddziału chirurgicznego w szpitalu Charité, w 1832 profesorem nadzwyczajnym chirurgii, w 1840, po śmierci Graefego, prof. zwycz. i dyrektorem kii niki chirurgicznej. Na stanowisku tern umarł nagle, w chwili gdy się gotował do wykonania trudnej operacyi, a śmierć jego przedwczesna była stratą niepowetowaną dla chirurgii operacyjnej, w której był mistrzem nielada. Obdarzony genialną pomysłowością, bystry i przenikliwy w pojmowaniu rzeczy, pos adający niezachwiany spokój i przytomność umysłu, niczem nie dającą się zamącić, nadto władający ręką lekko i zgrabnie, zdołał szybko wywalczyć sobie stanowisko najzręczniejszego operatora pomiędzy spółczesnymi. Temi też właściwościami oczarowywał uczniów swych.

!v;v

MM

Ir

Fig. 165. Dieffenbach Jan Fryderyk.

gdyż wykładom jego klinicznym zbywało na uczo-ności gruntownej i pogłębieniu, tak wysoko przez ziomków jego cenionem. Uczonym wielkim nie był i być nim nie pragnął. Umysł jego, nawskroś praktyczny, nie znosił krępujących więzów teoryi i teoryek oderwanych, nie nęciło go też uogólnianie wiedzy, a chodziło mu jedynie o postęp doty kalny i o wyniki ujętne, dające się zastosować na korzyść chorych, garnących się zewsząd do niego w nadziei, że im pomoże. Ziścił też oczekiwania bardzo wielu, uwalniając ich od kalectwa lub przedłużając im życie, a w dusze tych, którym pomódz nie zdołał, umiał wszelako wlać prawie zawsze uspokojenie i pociechę, przez ujmujące obejście swe, pełna delikatności, taktu i współczucia. Przymiotami temi jednał sobie też ogólnie miłość i szacunek kolegów, oraz uczniów licznych. Nie mogąc tu zasług jego olbrzymich przedstawić szczegółowo, ograniczyć się musimy do wzmianek o nich krótkich i treściwych, trzymając się przytem porządku chronologicznego. W Królewcu, będąc jeszcze studentem, rozpoczął badania i doświadczenia swe nad transplantacyą (ob.), i do końca dni swoich nią się zajmował. Dzięki temu, przy niezwykłych zdolnośoiach swych, stał się najwybitniejszym przedstawicielem chirurgii plastycznej (ob.) w Europie i sam jeden może więcej do jej postępu i rozwoju przyczynił się, niżeli wszyscy inni chirurgowie, przed nim lub po nim nad przedmiotem tym pracujący. Rozumie się, że mówimy tu ściśle tylko o stronie technicznej, operacyjnej, gdyż pod względem leczenia pooperacyjnego, pod względem opatrunku, chirurgia dzisiejsza stoi znacznie wyżej, niż za jego czasów. Doświadczywszy zręczności swej w tysiącznych przypadkach, opisał je w znakomitem dziele p. n. .Chirurgische Erfahrungen, besonders über die Wiederherstellung zerstörter Theile des menschlichen Körpers nach neuen Methoden“ (Berlin 1829—34, IV części z 27 tabl., tł. ang. Londyn 1833), oraz w pracy: „Ueber den organischen Ersatz" (Berlin 1831, wyd. II tamże 1838; jest to przedruk artykułu „Chirurgia curto-rum" napisanego przez niego do podręcznika chirurgii Ru sta [T. IV str. 496—522]). Nie mniej przyczynił się również do rozpowszechnienia i udoskonalenia, wprowadzonej do chirurgii w r. 1832 przez Stromeyera, metody operowania podskórnego, która dopiero dzięki jego zręczności i wynalazczości stała się zbawienną i użyteczną. Doświadczenia i ulepszenia swe pod tym względem opisał w książce p. n. „Ueber die Durchscbneidung der Sehnen und Muskeln" (Berlin 1841, tabl. 20). Zajęcie się tym przedmiotem zaprowadziło go do wynalezienia operacyjnego leczenia zezowatości, przez co stał się prawdziwym dobroczyńcą tysięcy ludzi, dotkniętych tern szpetnem kalectwem. Opierając się na 1 200 przypadkach, mniej lub więoej pomyślnie przez siebie operowanych, ogłosił pracę p. n. „Ueber das Schielen und die Heilung desselben durch die Operation“ (Berlin 1842, 3 tabl.), którą Akademia francuska zaszczyciła nagrodą M o nthy on a, nadzwyczaj rzadko cudzoziemcom u-dzielaną. Ostatniem dziełem jego, niejako pomnikiem niepożytym działalności życia całego, jest: „Die operative Chirurgie* (Lipsk 1845—1848, 2 tomy). Prac pomniejszych D-a, pomimo ich cenności, wyliczać tu nie możemy; znaleźć można ich spis w Cali i s en a „Med. Schriftsteller-Lexikon“ (T. V str. 196 i T. XXVII str. 287). Życiorys wraz z ocj-ną działalności podał Rohlfs w „Deutsches Archiv für die Gesch. d. Med.“ (T. VI, 1883, str. 452 i T. VII, 1884, str. 44); jest to najlepiej napisana rzecz o D-u i olbrzymich zasługach jego; sprostować tylko wypada rok urodzenia, mylnie tam po-

Dr J. P.

Dieffenbaołl Wawrzyniec (Lorenz), znakomity językoznawca i etnolog niemiecki (* 29 lipca 1806 r. w Ostheimie w W. księstwie Heskim—f w Darmsztadzie 28 mar. 1883). W 15-tym roku życia udał się do uniwersytetu w Giessen, gdzie pozostawał dwa lata (1821—23), studjująo teolo-gję i filologję. Potym czas jakiś we Frankfurcie nad Menem zajmował się muzyką i językami no

a. a: ki

La Bêche’a (Brunświk 1853).

woźytnemi. Przez lat 12 był proboszczem i bi-bljotekarzem w Solms-Laubach, gdzie gorliwą rozwinął działalność na polu oświaty ludowej. Tu także oddał się pracom naukowym, głównie badaniu języków celtyckich, języka gockiego i średniowiecznej łaciny; opuścił następnie dotychczasowe Btanowiska, odbył podróże naukowe do Szwajcarji, Belgji i Francji i po powrocie do Niemiec 1845 r. zamieszkał w m. Offenbachu (w biizkości Frankfurtu u. M.), gdzie był współzałożycielem towarzystwa niemiecko-katolickiego. W 1848 został obywatelem honorowym tego miasta i obrany był posłem do parlamentu we Frankfurcie. Odtąd D. zamieszkał w tem mieście i tu w dalszym ciągu zajmował się językoznawstwem; w r. 1865 został tamże drugim bibljotekarzem. W r. 1876 przeszedł w stan spoczynku i zamieszkał w Darmsztadzie do końca życia. Działalność D-a, jako pisarza i uczonego, była wielostronna; główne zasługi położył dla nauki, ogłaszając szereg dzieł językoznawczych, które mu zjednały imię znakomitego badacza i godność członka akademji umiejętności w Berlinie i innych towarzystw naukowych. Do prac tych należą: „Ueber die jetzigen romanischen Schriftsprachen“ (Giessen 1831); „Ueber Leben, Geschichte und Sprache“ (Giess. 1835); „Ueber eine mittelhochdeutsche Bearbeitung der Sage von Barlaam und Josaphat“ (Giess. 1836). Dziełami zaś wartości pierwszorzędnej są: „Celtica“ (3 tomy, Sztut-gard 1839—40); „Vergleichendes Worterburch der gothischen Sprache“ (2 tomy, Frankfurt 1846—51); „Origines Europaeae. I. Die alten Völker Europas mit ihren Sippen“ II. „Lexicon der von den Alten aufbewahrten Sprachreste der Kelten und ilirer Nachbaren insbesondere der Germanen und Hispanier“ (Frankf. 1861); „Vorschule der Völkerkunde und der Bildungsgeschichte“ (Frankfurt 1864); nadto: „Pragmatische deutsche Sprachlehre“ (Sztutgard 1847, wyd. 2 Frankf. 1854); Mittella-teinisch-hochdeutsch-böhmisohes Wörterbuch“(Frank-furt 1846); „Glossarium latino-germanicum mediae et infimae aetatis“ (Frankf. 1867), stanowiące uzupełnienie dzieła Ducange’a „Glossarium ad scripto-res mediae et infimae latinitatis“; dalsze tegoż słownika opracowanie p. t. „Novum Glossarium la-tino-germanicum mediae et infimae aetatis“ (Frankf. 1867); „Hoch- und niederdeutsches Wörterbuch“, opracowany łącznie z K. Wiilckerem (4 t. Frankf. i Bazyleja 1874 i 1885); „Die Volksstämme der europäischen Türkei“ (Frankf. 1877); „Völkerkunde Osteuropas, I. Türkisches Reich“ (Darmsztad 1880). Oprócz dzieł powyżej wymienionych D. drukował w czasopismach wiele artykułów naukowych, krytycznych i politycznych, oraz religijnych, dotyczących w Części katolicyzmu w Niemczech. Nadto napisał dość pokaźny szereg dzieł z zakresu bel-letrystyki, mianowicie poezji i romansów; osobno wydał: „Gedichte“ (2 tomy, Giessen 1840—41); „Novellen“ (dwa cykle, Lipsk 1856—65); wiele romansów, jak „Die Aristokraten“ (Frankf. 1843); „Ein Pilger und seine Genossen“ (Frankf. 1851); „Eschenburg und ESchenhof“ (t-źe 1851); „Der Vertauschte“ (Lipsk 1868); „Die Pfarrerskinder“

(Frankf. 1867); „Margarete" (Berlin 1868); „Arbeit macht frei” (Brema 1873); „Der Zögling der Ur* sulinerinnen“ (Darmszt. 1881 nowela ta była ostatnią jego pracą literacką.

Dieffenbach Ernest (* w Giessen w r: 1811 —f tamże w r. 1855), brat stryjeczny wielkiego chirurga, lekarz, przyrodnik i podróżnik niemiecki. Ukończywszy nauki lekarskie i przyrodnicze w mieście ojczystem, wszedł w stosunki z towarzystwem geograficznem londyńskiem i przez nie przeznaczonym został do wyprawy, wysłanej w celu zbadania Nowej-Zelandyi. Wyjechawszy w r. 1839, zwiedził dostępną część tych wysp, a sprawozdania złożone przez niego towarzystwu geograficznemu posłużyły za podstawę do mającej tam powstać kolonizacyi. Powróciwszy do Europy, wydał po angielsku opis podróży swej (Londyn 1843, 2 tomy), ciekawy z powodu mnóstwa szczegółów naukowych w nim się mieszczących. Uniwersytet giesseński powołał go na katedrę geologii, lecz śmierć przedwczesna z niej r go strąciła. —Przeło -żył na język niemiecki „Eléments de géologie“

Dr J. P.

Dieffenbach Krystyn, teolog i poeta niemiecki (* 1822 r. w Schlitz w Hessyi), od 1840—1844 kształcił się w Giessen i Friedbergu, w 1855 został proboszczem w swojem mieście rodzinuem, a w 1884 otrzymał od uniwersytetu gresfswaldz-kiego godność doktora teologii. W zawodzie literackim odznaczył się szczególniej jako autor piosnek dziecinnych, z których wiele bardzo się podobało i szeroko rozpowszechniło. Wymienimy tu: „Kinderlieder“ (Moguncya 1852, wyd. 2-e 1870) i „Fünfzig Kinderlieder“ z muzyką Kerna (wyd. 3-e

1877); „Krigs und Siegeslieder“ (Hannower 1871); „Aus dem Kiuderleben" z illustraoyami Richtera (Gotha 1879—81, dwa zbiory); „Glückliche Kinderzeit* (wyd. 2-e Brema 1885); „Gedichte“ (Berlin 1857), wyd. 2-e p. t. „Lied und Leben“ (Wolffen-büttel 1880); „Aus vier Reichen“ (Gotha 1887); „In der deutschen Frühlingzeit“ (Hannower 1871); „Aus dem Kinderleben“ (1878 i 1881, 2 zeszyty); „Fröhliche Jugend“ (1886); „Nesthäckchens Zeitvertreib“ (Brema 1888). Z dzieł jego religijnych godne są uwagi: „Evan. Hausagende“ (wyd. 4 e 1878); „Wort und Sakrament“ (wyd. 3-e, 1884); „Ein Hochzeitsstrauch* (wyd. 5-e 1888); „Christ. Gedenkbuch“ (wyd. 2 e 1880); „Bibelandachten“ (1879); „Evan. Hausandachten“ (1883); „Evangelien-Postille“ (1885); „Epistel - Postille“ (1886); „Passionale“ (1889); „Evangelische Krankenblätter“ (1871). Od r. 1884 wydaje obrazkowy miesięcznik „Für unsere Kleinen“, a od 1883 „Sammlung von Kinderschriften“. *

Dieffenbach Antoni, malarz rodzajowy niemiecki (* 1831 r. w Wiesbadenie), uczył się początkowo rzeźbiarstwa, najpierw w Strassburgu, potem w Paryżu pod kierunkiem Pradier’a; lecz od r. 1856 poświęcił się malarstwu i kształcił się zrazu w akademii düsseldorfskiej, następnie w pracowni Jordansa, a od 1864 do 1870 uzupełniał studya swoje w Paryżu; wreszcie 1871 osiadł w Berlinie. Temata do obrazów swoich czerpie zazwyczaj z życia ludu wiejskiego w górach Wo-

go.

geskich oraz ze świata dziecięcego i odtwarza je z niepospolitym wdziękiem. Najcelniejsze jego utwory są następujące: „W przeddzień wesela“; „Choinka“; „Zaręczyny“; „Smaczny kąsek“; „Nowa znajomość“ (1882); „Nauka strzelania“ (1883) i „Niespodzianka“ (1891).    *

Dieffenbachia (Diffenbachia). Rodzaj roślin z rodziny Araceae (Obrazowatych), obejmujący ok. 15 gatunków rosnących w Ameryce zwrotnikowej i na wyspach Indyi zachodniej, w miejscach wilgotnych i cienistych. Łodygę mają mięsistą, od dwóch do 6 — 8 stóp wysokości, po części leżącą, po części wzniesioną; główna część liści znajduje się na części wzniesionej. Liście, o ogonkach mięsistych, tworzą pochwy dokoła łodygi; kształt mają zwykle podłużny. Większa część gatunków ma liście zielone; niektóre tylko — plamiste. Trzonek czyli kłos kwiatowy, otoczony jest żółtawą pochwi-cą, nie więdnącą jak u innych gatunków, lecz zostającą świeżą aż do dojrzewania owocu. Dolna część trzonu zawiera tylko kwiaty słupkowe, z których każdy składa się ze słupka i dwóch lub czte-

Diego d’Almagro, ob. Almagro.

Diego Garcia, ob. Chagos.

Diego Ramirez, grupa skalistych, pustynnych i bezludnych wysepek, na południo-zachód od przylądka Horn, pod 68° 40’ dł. zd. Gr. i pod 56° 15' sz. pd., wchodzi w skład archipelagu Chileńskie-

And. S.

Diego Rodriguez, ob. Rodriguez.

Diego Suarez, ob. Anto mb oka.

Diehl Karol Bogumił, generalny senior kościołów Ewangielicko Reformowanych w Polsce i pasterz Zboru Warszawskiego (* d. 15 kwietnia 1765 r. w Lesznie w w. ks. Poznańskiem —f w Poznaniu d. 18 kwietnia 1831 r.). Po ukończeniu gi-mnazyum jednoty Wielko-polskiej w mieście ro-dzinnem studyował teologię na uniwersytetach w Halli i Frankfurcie n. O. Ordynowany na pasterza do Poznania w r. 1791, po śmierci Jana Mussoniusza powołany został do Warszawy. Był to mąż uczony i niezmordowanej działalności; piastował też najwyższe godności, a nie tylko w wyzna-

Sm!

ÀM

Wł. M. K.

co

And

Fig. 166. Diffenbachia.

rech szczątkowych pręcików; górna część zawiera kwiaty pręcikowe. —D. seguina rośnie w Indyach Zachodnich; sok jej mięsistej łodygi, wyglądem zewnętrznym przypominającej trzcinę, ma tak ostre własności, że gdy ktoś odkąsi kawałek łodygi, traci na kilka dni zdolność mówienia wskutek spuchnięcia jamy ustnej. Właściciele niewolników posługiwali się tą własnością, aby znęcać się nad nimi, zmuszając ich za karę gryźć tę roślinę; stąd nazwa „oniemiającej trzciny“, pod jaką znana jest w tych krajach. Murzyni robią z soku jej maść naskórną, gotując go z tłuszczem.

Diège, rzeka w departamencie francuskim Corrèze; ma źródła na północnym stoku wyniosłości Millevaches, będącej ważnym węzłem hydrograficznym (spływają z niej rzeki: Vienne, Creuse, Corrèze, Vezère i inne); następnie okrąża tę wyżynę od wschodu, zwraca się ku południo wschodowi, mija miasto Ussel i, ubiegłszy 50 km., wpada z prawej strony do rzeki Dordogne, poniżej miasta Bort; dolina jej jest kręta i głęboka, bieg y-stry.

Fig. 167. Diehl Karol Bogumił.

niu, do którego należał, ale i w społeczeństwie, którego był obywatelem, niepoślednie położył zasługi. Jako nadworny kaznodzieja króla Pruskiego, wyjednał fundusz na powiększenie kościoła Warszawskiego na Lesznie 1804 r. Uregulował prawo własności tegoż kościoła, założył nowy cmentarz za rogatkami wolskiemi, za jego staraniem kościół Ewangelicki obu wyznań otrzymał zasiłek roczny ze skarbu w summie sto tys. złotych, a Zbór Warszawski zawdzięcza mu wybudowanie plebanii (1818) i daro wiznę obszernej posessyi, na Działyńskiem zwanej, na której wznosi się dzisiejszy kościół Reformowany. Był seniorem jednoty wielko-polskiej, a w r. 1822 seniorem jednoty mało-polskiej; za w. ks. Warszawskiego był generalnym seniorem Zborów Ewangielicko Reformowanych oraz prezesem kon-systorza. W r„ 1811 deputowany na sejm, miał mowę, drukiem później ogłoszoną. W r. 1815 został członkiem Towarzystwa przyjaciół nauk, a jako członek Towarzystwa dobroczynności gorliwą

Ks. A. K. D

E. D.

rozwijał działalność. Zaszczycony szlachectwem dzie-dzicznem polskiem, z herbem Piecza, umarł bezpotomnie po mieczu, w Poznaniu, wkrótce po przybyciu do tego miasta w interesach duchownych.

Diehl August Karol, Superintendent kościołów Ewangelicko-Reformowanych w królestwie Pol-Bkiem i pasterz zboru Warszawskiego, (* d. 13 Bierpnia 1837 r w Warszawie), ukończył tamże w r. 1855 gimnazyum gubernialne, a wydział teologiczny na uniwersytecie w Dorpacie w r. 1859. Obrany początkowo duchownym przy kościele warszawskim, został później radzcą konsystorza, a po śmier-ći Józefa Spleszyńskiego zajął jego stanowisko. Niepośledni mówca i kaznodzieja, z całą gorliwością pracuje dla dobra kościołów Ewangelicko-Reformowanych, a jako pasterz zboru warszawskiego znacznie się przyczynił do ukończenia budowy kościoła, założenia przytułku dla sierot i rozszerzenia cmentarza. W „Zwiastunie ewangelicznym“ (1863-

1882) pomieszczał artykuły, a między innemi, ży-

D-a rytmicznie ułożonych, przechodzi liczbę 1 100 i w części przez Zbór Ew. Aug. zużytkowany został. Zamiłowany biblioraan i nnmizmatyk,wzbogacił D. bi» bliotekę synodalną cennemi dziełami treści religijnej, a własny jego zbiór numizmatów polskich okazale się przedstawia.

Diehl; Edmund, inżynier dróg komunikacyi (* w Warszawie 22 grudnia 1848); gimnazyum u-kończył w Warszawie 1863, następnie uczęszczał do byłej Szkoły głównej, study a wyższe odbył w Petersburgu w Instytucie dróg komunikacyi w 1874 ze stopniem inżyniera Lej klasy. Dnia 12 września t. r. zaliczony został do ministeryum d.

k. z oznaczeniem służby przy komitecie technicznym dróg szosowych i wodnych; niezależnie odbywał studya nad kanałem morskim w Petersburgu i koleją obwodową tamże. W r. 1876 naznaczony został zastępcą głównego inżyniera drogi obwodo-

'j

Łr

SE

..

©IP

Ü1

lia

mm

Kig. 168. Diehl August Karol.

ta

va

ciorys Kalwina. Od r. 1873 był członkiem komitetu, zajmującego się tłómaczeniem z języka greckiego Nowego Testamentu w porównaniu z najnowszemi tłómaczeniami w iunych językach. Po 8 latach pracy kosztem Tow. biblijnego brytańskiego i zagranicznego tłómaczenie wydano jako „Nowy Testament Pana Naszego Jezusa Chrystusa z języka greckiego na nowo przełożony i z tłómaczeniem polskiem z r. 1632 porównany“. W 1874 wydał D. „Historję biblijną dla młodzieży Ewangelickiej“ (Warszawa), dalej „Opis położenia kamienia węgielnego i poświęcenia kościoła Ew. Refor. w Warszawie* (Warsz. 1881); „Wiadomości kościelne ze zboru Ew.-Ref. od 1860— 1884“ Warsz. 1885); .Życiorys ks. J. Spleszyńskiego“ w sprawozdaniu z zarządu zboru (Warsz. 1869). (Przetłómaczył katechizm Hejdelberski (Warszawa

1880), i ułożył tenże katechizm w skróceniu (Warsz.

1889). W ostatnich czasach pracował nad bym-nologią ewangelicką polBką i w tym przedmiocie napisał obszerną historyę, dotąd drukiem nie ogłoszoną. Zbiór pieśni kościelnych, zebranych przez ks-

Encjklrp. Pow«-, Ilusr. Zes*. lii, T. XłI.

Lig. 169. Diehl Edmund.

wej (Putiłowskiej). W latach 1875 i 1878 należał do komissyi opracowującej zasady dla wierzchniej konstrukcyi dróg żelaznych i przyjmował u-dział w pracach technicznych budowy kolei Nowogrodzkiej. W roku 1879 wystąpił ze służby, a powróciwszy do kraju, poświęcał się obowiązkom obywatelskim z zawodem technicznym związanym. W okresie 1883 — 1890, jako sekretarz i członek Zarządu Towarzystwa popierania przemysłu i handlu, czynny brał udział w urządzaniu wystaw przemysłowych i w komissyach, mających na celu rozwój przemysłu krajowego. W 1885 był delegowany do komitetów pomocy na Szląsku, w Poznaniu i Toruniu, celem wyszukania zajęcia krajowcom, z Prus wydalonym. W r. 1886 przyjmował udział w komitecie przeciw-żebraczym i urządzeniu przytułków noclegowych. Od r. 1884 — 1892 był członkiem kollegium kościelnego zboru Reformowanego i kassyerem Przytułku przy tymże zborze. Od 1884 —1890 jako członek komite*

67

Em S.

I:

I®

IS

And. S

A. A. K.

And. S.

tu kuratorskiego szkoły rzemieślniczej imienia Ko • narskiego współdziałał przy urządzaniu tej szkoły i opracowywaniu warunków budowy własnego gmachu dla niej. W 1889 D. powołany został przez prezydenta miasta Warszawy na członka komitetu kanalizacyjnego; brał też częsty udział w naradach dotyczących kwestyi technicznych miejskich. W tymże roku objął kierownictwo działu technicznego w „Wielkiej Encyklopedyi Ilustrowanej“. W r. 1890 wybrano go na wice - dyrektora Towarzystwa kredytowego m. Warszawy. Niezależnie od artykułów specyalnych technicznych, w „Encyklope-dyi rolniczej“ i „Wielkiej Encyklopedyi ilustrowanej“ zamieszcżonych, opracował monografie p. t. „Wille Otwockie“ i „Pamiątki historyczne z cmentarza Ewang. Refor. w Warszawie“. Z zamiłowaniem zajmuje się D. dyplomatyką i sfragistyką, kollekcyo-nując zbiory i zamieszczając swe prace w „Wiadomościach archeologiczno - numizmatycznych“ w Krakowie, oraz w warszawskim „Wędrowcu”.

Diekirch, miasto w w. ks. Luksemburskiem nad rz. Sauer (Sure), niegdyś warowne, posiada starożytny kościół z IX w.—gimnazyum, cukro-

ffWÊËËBXlÊ

i¹!¹:

>■

*01,

IW

SfMf

Fig. 170. Kościół św. Wawrzyńca w Diekirch.

wnię, papiernię, tartaki; 3 500 m-ców, którzy prowadzą także handel skórami i suknem grubem.— W okolicy kopalnie gipsu.

Diel August Fryderyk, znakomity pomolog niemiecki (* 1756 w Gladenbach—f 1839), był lekarzem zdrojowym w Ems i autorem wielu dzieł z zakresu owocarstwa, które dotychczas nie straciły swojej wartości. Jego klassyfikacya rodzajów owocowych była powszechnie przyjęta i stała się podstawą systematów późniejszych; głównie oparł się na niej Lucas, który ją udoskonalił.

Diels Herman Aleksander, filolog niemiecki i badacz historji filozofji starożytnej, ur. 18 maja 1848 r. w m. Biebrichu nai Renem (port m. Wiesbadenu); studjował filologię klasyczną w Berlinie i w Bonn; poczym został nauczycielem gimnazjum w Flensburgu (w Szlezwigu), w r. 1873 w Johanneum w Hamburgu, a w 1877 król. gimnazjum w Berlinie, gdzie, obok nauczania młodzieży, zajmował się badaniem źródeł filozofji greckiej i ogłosił znakomitą w tym przedmiocie pracę p. t. „Doxographi graeci“ (Berlin 1879), dzieło nagrodzone przez akademję berlińską i stanowiące epokę w badaniach filologji klasycznej, a w szczególności zabytków filozofji starożytnej. Za jego przykładem wielu uczonych niemieckich (Usener, Willamowitz - Moellendorff i in.), angielskich i włoskich zajęło się gorliwie metodycznym badaniem ułamków filozofji starożytnej i prace ich znacznie pogłębiły i wzbogaciły dotychczasową znajomość filozofów, których dzieła do naszych czasów się nie dochowały. Po ogłoszeniu tej cennej pracy D. w roku 1881 został członkiem aka-demji umiejętności w Berlinie, w rok potym profesorem nadzwycz. filologji klasycznej w tamtejszym uniwersytecie (1882), a w 1886 profesorem zwyczajnym. Następne jego prace są: „Simplicii in Aristotelis Physioa commentaria“ (Beri. 1882, stanowiące tom IX wydawnictwa pod napisem „ Commentaria in Aristotelem graoca“); „Theophra-stea“ (Beri. 1890). Prócz tegj D. jest redaktorem owych komentarzy greokich do Arystotelesa, wydawanych przez akademję berlińską umiejętności, jako też spółwydawcą czasopisma „Archiv der Geschichte der Philosophie“, wydawanego w Berlinie (r. 1887 i nast.).

Dielytra v. D i c 1 y t r a, ob. Dicentra.

Diemel, lewy dopływ Wezery; bierze początek w ks. Waldeck, z wyniosłości Hobe Pön, płynie ciasną i głęboką doliną, zrazu ku północy, następnie ku północo-wschodowi, i pod Karlsbafen wpada do Wezery; długi 80 km, niespławny; z licznych strumieni pobocznych najważniejsze: Twiste i Erpe z prawej, a Hoppeke z lewej strony.

Diemen, wyspa, ob. Tasmania i Vandiemen.

Diemerbroek Isbrand van (* w Montfoort d. 13 grudnia r. 1609 — f w Utrechcie d. 17 listopada r. 1674), lekarz i anatom hollenderski. Naukom lekarskim oddawał się wLejdziei wePrancyi, po-czem w r. 1627 w Angers został doktorem medycyny. Osiadłszy jako lekarz w Nimwegen, zajmował się tam wykonawstwem swej sztuki, a gdy to miasto w latach 1636 i 1637 nawiedzone zostało gwałtowną zarazą morową, wielkie oddał przysługi współobywatelom, niosąc im z poświęceniem pomoc w chorobie. Epidemia ta skłoniła go do napisania „De peste libri IV“ (Arnheim 1644; Amsterdam 1645 i 1711; Genewa 1721). Dziełko to przez naukowość swą bardzo korzystnie odbija od licznych prac treści podobnej. W r. 1649 został D. pro-

E. D.

fesorem nadzwyczajnym anatomii i medycyny w Utrechcie; przy sposobności tej w odczycie swym wstępnym przemawiał za koniecznością połączenia medycyny z chirurgią; w r. 1651 zamianowano go profesorem zwyczajnym. Najważniejszą z prac jego jest: »4natome corporis humani“ (Utrecht 1672 i 1676; Genewa 1679); był to jeden z najlepszych podręczników w swoim czasie. Wydanie zbiorowe wszystkich prac D-a wyszło staraniem jego syna p. n. »Opera omnia“ (Utrecht 1685) — Por. »Biographie méd.“ T. III. str. 475 i H. Haeser »Lebrb. d. Gesch. d. Med.“ wyd. III, T. II, str. 414.DrJ-p-Dienger Józef, matematyk niemiecki (* 5 listopada 1818 w Hausen — f 27 listopada 1894 r. w Karlsruhe), doktor «filozofii, profesor matematyki i dyrektor szkoły politechnicznej w Karlsruhe (1850 —1868); jest autorem bardzo wielu dzieł i rozpraw naukowych. Rozprawy ogłosił w »Archiv der Mathematik und Physik“ Grunerta, w „Journal für reine and angewandte Mathematik“, w dzienniku Tortoliniego, w Pamiętnikach królewskiego Towarzystwa nauk w Pradze i Akademii Wiedeńskiej i t. d. Rozbiera w nich pytania z najróżnorodniejszych dziedzin, głównie zaś z rachunku całkowego, teoryi funkcyj i szeregów oraz z fizyki matematycznej. Ważną zasługę D-a stanowi opracowanie i ogłoszenie podręczników, które cieszyły się wzię-tością. Wymieniamy z nich następujące: »Grundzüge der algebraischen Analysis“ (Karlsruhe 1851); „Die ebene Polygonometrie“ (Stuttgart 1854); »Theoretisch - practisches Handbuch der ebenen und sphärischen Trigonometrie” (tamże 1855); »Ausgleichung der Beobachtungsfehler nach der Methode der kleinsten Quadrate“ (Brunświk 1857); »Differential und Integralrechnung“ (Stuttgart 1857), w wielu wydaniach, bardzo rozpowszechnione i t. d. s- D* Dientzenhofer V. Dinzenhofer v. Dintzen-hofer, nazwisko wielu rodzin architektów niemieckich i czeskich. Rodzina D-ów niemieckich pochodzi z Bawaryi. Protoplastą architektów tej rodziny był Jerzy D. 16ö9); następnie znany jest również Bernard Krzysztof D.; największej jednak sławy zażywał Jan Leonard D., który po przeniesieniu stolicy księstw frankońskich z Kulm-bach do Bayreuth, występuje w r. 1696 jako nadworny architekt margrafa i przyozdabia miasto wieloma cennemi i Btylowemi budynkami; zbudował on nadto kościół pielgrzymów w Burgwindheimie, przebudował klasztor Cysteraów w Erbachu, kościół karmelitów w Bambergu. Od r. 1695—1705 zajęty był budową pałacu rezydencyjnego w Würz-burgu (f 1711).—Brat poprzedniego, Jan D., w r. 1700 przyozdabiał gmachami swego pomysłu m. Ful-dę, od r. 1704—1712 zbudował tamże bardzo piękną katedrę; podobnie jak i brat jego zajmował się budowlami w Bambergu, a^od r. 1723 aż do śmierci 1730 był architektem nadwornym,—Oprócz powyższych, znani są jeszcze, Justus Henryk D. 1730—1738 i Jan Jędrzej D. (f 1745).—Z architektów czeskich tego nazwiska sławni są: Krzysztof D. (* 1655 r.—f w Pradze 1722 r.); zajmował się przeważnie budową świątyń w rodzin-nem mieście, które wznosił w stylu ba r o cc o (ob.),

a mianowicie: kościół Benedyktynów, św. Małgorzaty ("1715—1719), kościół Jezuitów (św. Mikołaja; 1673 rozpoczęty, a przez syna jego 1752 ukończony), kościół Maryi Magdaleny (1709) i kościół św. Kajetana (1691—1717). —Syn jego, Kiljan Ignacy D. (* 1690 r. w Pradze—f tamże 1752 r ), początkowo kształcił się pod kierunkiem ojca, później odbył studya w Wiedniu, a zwiedziwszy Włochy, Francyę i Anglię, po powrocie do Pragi pomagał ojcu w rozpoczętych pracach budowy kościołów, po jego zaś śmierci objął główny kierunek. Styl przez Krzysztofa D. ulubiony doprowadził do form wzorowanych na najcelniejszych przykładach zagranicznych, a umiejętność w tym względzie wykazał artysta przy wykończeniu budowy kościoła Jezuickiego, św. Mikołaja, która do najcelniejszych prac jego należy. Budował nadto kościoły: Urszulanek, św. Tomasza na Hradczynie (1720—28), św. Jana Nepomucena, św. Laurencyusza w Gabel (północ. Czechy) i św. Magdaleny w Karlsbadzie. Prąd, jaki prace Kiljana D-a w stylu barocco wywarły na następne pokolenie budowniczych, był powodem, iż w Czechach przez długie jeszcze lata wzorowano się przeważnie na motywach i konstrukcjach przez Kiljana D-a przekazanych.

Dieńga v. Dien g a (^eHnra, ^[eHra, z tatarskiego tenge), moneta rossyjska. Od połowy w. XIV do końca XV monety rossyjskie były to drobne, nie foremne diengi srebrne, które ukazały się za Dymitra Dońskiego; pierwotnie miały one z jednej strony wizerunek św. Jerzego, z drugiej imię wielkiego księcia. Bywały i z napiatm tatarskim. Po wprowadzeniu dienieg kopiejnych czyli kopiejek, wartość D-i starej ustanowiono na pół kopiejki. W końcu w. XVII, kiedy, dla niedostatku srebra, rząd był zmuszony bić monety z miedzi, puszczono w kurs D-i i p o ł u s z k i miedziane. W r. 1700 przedstawiono do zatwierdzenia Piotrowi W, pięć wzorów D-i: pierwsze dwa miały na awersie portret cesarza z napisem łacińskim na otoku; „PET. ALEX. IMP.“. W trzecim na awersie wybity był orzeł dwugłowy, z napisem na otoku: ęaps

M BEJIHKIH KHH3B IIETPÏ» AJIEKCIEBHUT», na awersie

zaś: ßeirra (1700), a dookoła i tytuł: bceh bejh-

KIH, MAJIŁIH H EBJIHH POCCIH CAMO^EPJKEU,!.. Na

dwóch ostatnich wzorach, zatwierdzonych przez Piotra, awersy były takie same, jak w trzecim, na rewersie zaś w czwartym: bceh poccih hobejih-TEJb, a w piątym: bceh poccih camoæepîkeu'l. Takie dieńgi bito do r. 1718, ale cena monety, wyrobionej z puda metalu, była podwyższona w r. 1702 z 12 r. i 80 kop.    do 15 r. i    44    k., a w 1704

do rs. 20. Od r. 1718    do    1730    nie    bito dienieg

w 1730 wypuszczono je znowu, lecz już po 10 rubli z puda metalu; miały wtenozas na awersie orła dwugłowego, a na rewersie napis a e h r a i rok. Monety tego typu i wagi przechowały się aż do r. 1754. Potem wybijano je między 1757 a 1825; waga ich od r. 1757    wynosiła    po 16 rubli

w pudzie, a od r. 1810    po    24.    Od    r. 1828 do

1838 monety półkopiejkowej nie bito, a w owym czasie otrzymała ona nazwę dienieźki.—W latach 1701? 1704, 1713 i 1714 bito monetę dziesię-

N.

And S.

ciodieńgową (po 5 kop.) ze srebra 38-ej próby, ważącą około 56 doli. Od r. 1764 do 1780 wybijano diengi sybirskie po 25 rubli z puda. — „9Hii,n* KJion. CjiOBapb“.    *

Diepenbeeok albo Dieppenbeck Abraham, malarz niderlandzki (* 1596 w Roi-le-Duc—f 1657 w Antwerpii). Zrazu pod kierunkiem ojca uczył się malowania na szkle i początkowo temu rodzajowi oddawał się przeważnie, choć się dokształcił pod kierunkiem Rubensa, którego był uczniem ulubionym i pomocnikiem w pracy. Z tego zakresu dziełem jego Dajznakomitszem były okna, wykonane dla kościoła Minoritów w Antwerpii (40 obrazów z życia św. Franciszka a Paulo), obecnie znajdujące się w Anglii. Później D. w ten sam sposób ozdobił tamże kościół dominikański. W malarstwie olejnem przyswoił sobie późniejszy światłocień Rubensa i naśladował go w tern bardzo udatnie. Po krótkim pobycie we Włoszech w r. 1641 został wybrany na dyrektora akademii antwerpskiej. Z olejnych obrazów D-a wymienimy; Kopię Rubensow-skiego „Zdjęcia z krzyża“ (w Koblencyi); „Madonnę z Dzieciątkiem Jezus i Elżbietą"; „Cloelię z towarzyszkami“ (te dwa w Muzeum berlińskiem); „Abrahama z aniołami" (w pinakotece monachijskiej); „Złożenie do grobu Chrystusa" (w muzeum brun-świckiem); „Neptuna i Amfitrytę" (w galeryi drezdeńskiej); „Św. Katarzynę" (w zamku wielkoksiążęcym w Mannheimie) i in. D. malował także piękne portrety, a u schyłku życia swojego rysował kartony do dywanów i illustrował księgi, między in-nemi zaś wykonał 59 rysunków do „Tableau du Temple des Muses“ (Paryż 1655), którego nieco zmienione wydanie wyszło r. 1735 w Antwerpii, z 60 miedziorytami.    *

Diepenbrock Melchior <* 1798—f- 1853), kardynał i książę biskup wrocławski; za młodu poświęcał się najpierw studyom prawniczym, a następnie, za namową uczonego biskupa Sailera, przeszedł na teologię w Landshut i w r. 1823 otrzymał święcenie kapłańskie, poczem zaraz został sekretarzem tegoż Sailera w Regensburgu; przechodząc szybko wysokie stopnie w hierarchii duchownej, w r. 1845 obrany był biskupem wrocławskim, i na tern stanowisku odznaczył się wielką energią, usiłując utrzymać dyscyplinę duchowną i starając się o należyte wykształcenie duchowieństwa, a obok tego rozszerzając oświatę wśród ludu i okazując ojcowską opiekę ubogim. Zwłaszcza wiele dobrodziejstw wyświadczył ludności uboższej swej dyecezyi podczas tyfusu głodowego na Szląs-ku Górnym. W r. 1849 mianowany był apostolskim delegatem armii pruskiej, a w r. 1850 otrzymał kapelusz kardynalski. Jako autor D. zyskał rozgłos swemi przekładami Calderona, Lope de Ve-gi i innych; utwory te wydał pod ogólnym tytułem: „Geistlicher Blumenstrauch aus spanischen und deutschen Dichtergärten.“ Oprócz tego napisał jeszcze: „Heinrich Subo’s, genannt Amanduk, Leben und Schriften“ (Regensburg wyd. 4-te w roku 1884); „Flämisches Stillleben“ (t. 1845); zbiór kazań własnych pod tytnłem „Predigten“ (t. 1841); wreszcie „Sämmtliche Hirtenbriefe“, wydane w Münster 1853 r. O D-u pisali Förster (Wrocław 1859, wyd. 3-e Regensburg, 1878) i Reinkens (Lipsk 1881).

Diepholz, miasto powiatowe w pruskiej prowin-cyi i regencyi Hanowerskiej, nad Huatą, lewym dopływem Wezery, i przy dr. źel. Hamburg-Kolo-nia, śród okolicy płaskiej i błotnistej; sąd powiatowy, zamek z XII w., teminaryum nauczycielskie, fabryka narzędzi rolniczych, hodowla bydła; 3 000 m-ców.—D. było dawniej stolicą udzielnego hrabstwa;—w XII w. biskupi z Osnabiiicku byli zarazem hrabiami D. Po wygaśnięciu hrabiów D. w końcu XVI w. hrabstwo dostało się domowi brunswicko-lauenburskiemu, linii Celle. Powiat D. ma 630 km. □ powierzchni i blizko 36 090 m-ców (1890); prawie trzecią część zajmują bagna i torfowiska.

Dieppe, stolica okręgu w departamencie francuskim Seine inférieure, nad kanałem La Manche.— Od uścia Sommy aż do uścia Sekwany ciągnie się strome wybrzeże francuskie, znane pod nazwą Falaise, na którem istnienie dobrych portów zawa-runkowane jest budową geologiczną; na dole bowiem wybrzeże przedstawia wązkie zaledwie paski ziemi, podatne, co najwyżej, dla niewielkich o-sad rybackich, — w górze zaś staje się nie-dostępnem i usuwa wszelką łączność lądu z morzem, tak dalece, że liczne, zbudowane tam, wsie trudnią się wyłącznie rolnictwem, nie zaś żeglugą lub rybołówstwem.— Tam tylko, gdzie ten jednolity mur nadbrzeżny przerywa się, czy to skutkiem zapadnięcia, czy sfałdowania warstw, czy też ero-zyi rzecznej, mogły powstać, skromne zresztą, przystanie.—Najważniejszą między niemi jest D., leżąca w takiej właśnie przerwie, której użyła też za swe koryto, wpadająca tu, rzeka Arques.—!>., odległe o 135 km. od przeciwległego portu angielskiego Brighton, rozsiadło się w zagłębieniu między skałami kredowemi.—W stronie wschodniej leży port, w zachodniej twierdza i koszary; po środku miasto z głównemi ulicami, lównoległemi do wybrzeża.—Ogół budowli daje zdaleka widok nader malowniczy, a wyniosła wieża kościoła św. Jakóba służy żeglarzom za punkt oryentacyjny. —Przed 300 laty D. było największym i najbardziej kwitnącym portem Francyi, jego statki krążyły po wszystkich morzach, a żeglarze w epoce odkryć geograficznych XVI stulecia współzawodniczyli z Portugalczykami i Hiszpanami. Odkąd jednak przystań tutejsza poczęła Bię zamulać, a sąsiedni Hawr jął wzrastać potężnie, a zwłaszcza, odkąd protestanci wskutek edyktu nantejskiego miasto opuścić musieli, zeszła D. z naczelnego niegdyś stanowiska i dziś jest prze-dewszystkiem tylko jedną z najświetniejszych miejscowości kąpielowych.—Dzisiejsze D. składa się z właściwego miasta i z dwóch przedmieści: Pollet i Barre, leżących po drugiej stronie rzeki: wszystkie te dzielnice liczą razem około 23 000 m-ców. Port, oświetlony latarnią morską, prowadzi głównie handel z Anglią i Norwegią; w r. 1885 przywóz towarów oceniano na 28, a wywóz na 63 mil. fr.—Z gmachów wyróżnia się piękny gotycki kościół św. Jakóba, ratusz, giełda, teatr; miasto posiada szkołę marynarki, trybunał handlowy, szpital, wygodne urządzenia kąpielowe, fabryki tyto-

ÄSfti

•v.

Ę;

■iiif

Z'

And. S.

— D. jest słynnem kąpieliskiem mor-

Dr A P

najobszerniejszą i najważniejszą jest „Geschichte der schweizerischen Eidgenossenschaft“ (2 tomy Gotha, 1887 — 91); inne mniejsze pisma jego, jak np. „St. Gallens Antheil an den Burgunderkriegen" (1876); „St. Gallische Analekten“ (1889), mają bardziej specyalny charakter.

Dierb, w naukach przyrodniczych skrócenie nazwiska Dierbach Jan Henryk.

Dierdorf, miasteczko w pruskiej prowincyi Reńskiej, regencyi Koblenckiej, powiecie Neuwied, nad Holzbachem, pamiętne zwycięstwem Neya nad Au-stryakami 18 kwietnia 1797. Zamek tutejszy od r. 1692 do 1821 był rezydencyą książąt Wied-Run-kel od tego zaś czasu książąt Wied-Neuwied.

Diersheim, wioska w w. ks. Badeńskiem, okręgu Offenburg, na prawym brzegu Renu, niedaleko Strasburga i Kehlu; tu zwykle Francuzi przekraczali Ren, jak up. w 1703, 1705, 1797, 1799 r., tu także Moreau odniósł zwycięstwo nad Austryaka-mi w dwudniowej bitwie 20 i 21 kwietnia 1797 roku.

Wł. M. K.

nia, szczotek, wyrobów z rogu, warzelnie ałunu, cukrownię, warsztaty do budowy statków; ważną także gałęzią zajęcia jest rybołówstwo i hodowla ostryg (około lł/₂ mil. fr. rocznie).—O 5 km. od miasta ruiny zamku Arques, gdzie Henryk IV z 4 000 wojska rozbił 30 000 tysiączną armię Ligi d. 21 września 1589 r. D. było pierwotnie wioską nadmorską, z której Wilhelm Zdobywca wyruszył w 1066 do Anglii. Z wioski tej i kilku przyległych powstało miasto, które pierwotnie należało do arcybiskupów z Rouen.—W wojnach angielsko-francuskich stało wiernie po stronie Anglii, później zaś, po przyłączeniu Normandyi do Fran-cyi, rozwinęło się i wzrosło w dobrobyt. Protestantyzm znalazł tu w XVI w. grunt dla siebie odpowiedni, lecz odwołanie edyktu Nantejskiego zadało mu cios, a zarazem wpłynęło i na upadek miasta.—

...

Jailli II

xv

mm

lig. 171. Dieppe.

W r. 1694 Anglicy i Hollendrzy bombardowaniem prawie doszczętnie zniszczyli miasto; jednakże po aawaroiu pokoju Ryświckiego, mieszkańcy, na rozkaz władzy, musieli je w tym samym stylu odbudować.—W wojnie francusko-pruskiej wojska niemieckie zajmowały miasto od 9 grudnia 1870 r. aż do wypłaty pierwszej raty kontrybucyjnej. —Por. Bouteiller „Histoire de la ville de D.“ (Dieppe

1878).

skiem. Dno morskie jest równe, piaszczyste, uderzenie fali bardzo silne, urządzenia kąpielowe wzorowe, hotele i wille wspaniałe, pobyt drogi, zjazd do 60 ODO osób rocznie, przeważnie Anglików. Sezon od czerwca do końca września. Stacya kolejowa w miejscu, linia Rouen-Dieppe. Dieppenbeok, ob. Diepenbeck.

Dierauer Jan (* 1812 w Berneck), historyk szwajoarski. Studyował nauki historyczne w Bonn i w Paryżu, poczem w r. 1868 został profesorem bistoryi przy szkole kantonalnej w S. GalleD, a w r. 1874 objął jeszcze obowiązki zarządzającego biblioteką miejską (Vadiana). Z pomiędzy prac jego

And. S.

And S,

Diervilla, rodzaj roślin z rodziny Przewiertnio waty ch (Caprifoliaceae), odznaczający sią koroną trójwrębną i owocem jednokomorowym. Nazwa ta nadana została przez De Candolle’a na oześó Dierville’a, który znalazł jeden gatunek w Aka-dyi i przysłał go temu botanikowi. Są to krzewy, pochodzące z Ameryki północnej i z Japonii. Najbardziej znanym gatunkiem jest D. canadensis, krzew 3 — 4 stóp wysoki, o liściach krótkoogoukowych, gładkich, jajowatych, z brzegów ząbkowanych; kwiaty są żółte, rozwijsją się wcześnie w lecie. W stanie dzikim rośnie D. w Kanadzie; znajduje się nad zatoką Hudsona i po części w górach Skalistych. Gatunki japońskie odznaczają się pięknością swoich kwiatów.

Dierz Leon (* 1838), poeta francuski ze szkoły parnas'stôw. Ogłosił drukiem: „Aspirations* (1858); „Poèmes et poésies* (18ö4); „Lèvres closes“ (1867); „Poésies* (1872); „Les amants“ (1879) i wreszcie „ Poésies complètes“ (2 tomy 1889 — 90). Swoją dykcyą poetycką przypomina Leconte de Lisle’a.

Dierżawin Gabryel Romanowicz (* 1743 r. w Kazaniu—f 1816 w majątku swoim, Zwance). Był synem oficera z drobnej szlachty, wyprowadzającej ród swój po mieczu od murzy tatarskiego, Ba-gryma, który ze Złotej Ordy wszedł do służby wielkiego księcia Wasyla II, Ociemniałego. — Wkrótce po urodzeniu się Gabryela, ojciec jego, w interesach służbowych, musiał przenieść się dalej na wschód, i mieszkał to w Jarańsku, to w Stawro* polu, a wreszcie osiadł w Orenburgu. Tam D., licząc ledwie lat siedm, oddany był na pensyę do jakiegoś Niemca, Rosego, skazanego niegdyś do ciężkich robót, zupełnego nieuka. Na pensyi taj D., cztery lata spędziwszy, tyle jedynie skorzystał, że posiadł dosyć dobrze język niemiecki. W tym czasie (r.    175 4) zmarł jego ojciec, zestawiwszy rodzinę

prawie w nędzy; wdowa jednak nie zaniedbała wychowania swych dzieci, i powróciwszy do Kazania, oddała je na naukę naprzód do bakałarza garnizonowego, Lebiediewa, pote n do junkra artyleryi,

Poletajewa, a wreszcie do gimnazyum, które w roku 1759 świeżo założono w Kazaniu. Ale i tam przyszły poeta nie wiele mógł skorzystać, gdyż brakło dobrych profesorów i metody pedagogicznej: młodzieży szkolnej uczyć się kazano na pamięć i wygłaszać publicznie mowy, układane przez nauczycieli, grać tragedye Sumarokowa, fechtować się i tańczyć. Przez trzy lata pobytu w tern gimnazyum D. wydoskonalił się tylko w języku niemieckim, zapoznał się z utworami Tredjakowskiego,

wszakże, nie tylko, że nie odniósł żadnych korzyści» ale nawet pod sąd został oddany, prawdopodobnie wskutek swojej popędliwości, a może za to, że nie umiał „politykować“ i obwijać prawdy w bawełnę. Sąd wprawdzie odwołano, ale zasługi bez nagrody zostały. Nie prędko też udało mu się do stolicy powrócić, i to na czas nie długi, bo wkrótce znowu wysłano go nad Wołgę, gdzie próżno pięć miesięcy przepędził w okolicach góry Czygatałaj,—z tego-też czasu pochodzą jego Ody Czygatałajskie. (Był to przekład prozą czterech od Fryderyka W., które znalazł przypadkiem u kolonistów niemieckich). Za powrotem, czując się pokrzywdzonym» sam się jął upominać o należną sobie nagrodę i po długich a długich korowodach otrzymał wreszcie, przez wzgląd na to, że podczas wojny z Pugacze-wem majątek jego w gub. Orenburskiej został zniszczony, 300 dusz na Białej Rusi. Lepiej mu za to usłużyła fortuna w kartach, bo raz, siadłszy do gry z 50 rublami, wygrał aż 40 000. Wkrótce potem otrzymał znaczny urząd w senacie, a w r. 1778 ożenił się z szesnastoletnią, bardzo piękną, inteligentną, dobrą, miłą i wesołą panienką, Katarzyną Bastidon, córką Portugalczyka, kamerdynera Piotra III, którą w swych poezyach zowie P 1 e n i r ą (Czarującą). Odtąd więc zaczyna się nowy zwrot w jego życiu i pismach. Naczytawszy się wielce dzieł obcych o kierunku sceptycznym, wpadł był w zwątpienie, uczuł przykry rozstrój w swej duszy; teraz przyszedł do równowagi i napisał odę malującą tę błogą zmianę p. t. „ycnoKoetmoe HeBbpie* (1779), za którą w ślad poszły utwory, znamionujące nadzwyczajny rozwój je*

dzo nieudatne, odznaczały się stylem górnolotnym, ubóstwem treści i językiem o formach przestarzałych, wadliwych. Pierwszym jego utworem drukowanym bezimiennie w czasopiśmie Rubana »Ctu-pnHa k HOBH3Haw 1773, był przekład z niemieckiego „Hpon,a,a mm imcbMa Bajum^ti kb KaBHy“; tegoż roku wyszła Oda na zaślubiny W. ks. Pawła, w 1778 Ody Czygatałajskie z r. 1774, i w tymże czasie napisane oryginalnie ody: Na zgon Bibikowa, Na Wielkość, Na znakomitość, i inne (wszystko to w czasopiśmie Rubana). Na zwrot, poczynający się między 1778 — 1779, oprócz szczęśliwego małżeństwa, wpłynęły znakomicie stosunki D-a z Kapnistem, Lwowem i Chemnicerem i zapoznanie się z dziełem Karola Batteux „Les beaux arts réduits â un même principe“. Po odzie „Ycno-KoeHHoe HeBhpie” ukazała się oda na zgon Miesz-czerskiego, która dała wielki rozgłos poecie (1779); w tymże roku oda Na urodzenie się na północy pur-purorodnego dziecięcia, odznaczająca się wdzięczną lekkością stylu, potoczystością wiersza i humani-tarnością myśli i uczuć; dalej zwraca uwagę oda do Władzców i Sędziów (naśladowanie psalmu)» uderzająca siłą i śmiałością, która omal że nie ściągnęła niełaski Cesarzowej. Wreszcie ukazuje się Felica, napisana w r. 1782 z powodu powiastki Katarzyny II O Carewiczu Chlorze, a wydrukowana 1783 r. bez wiedzy autora w czasopiśmie

Sumarokowa i Łomonosowa, oraz okazał wielki po-Btęp w rysunkach. Rysunki te jeszcze w r. 1700 ówczesny dyrektor gimnazyum kazańskiego przedstawił był z innemi kuratorowi Szuwałowowi, i wskutek tego D. został zapisany jako kandydat do korpusu inżynieryi; lecz gdy go w roku 1762 zawezwano do Petersburga, przez omyłkę oddano go wbrew jego woli do pułku Preobrażeńskiego gwardyi, gdzie dziesięć lat, jak prosty szeregowiec przepędził, zanim nareszcie stopień oficerski otrzymał. Był to najcięższy okres jego życia: pominąwszy już cały ciężar służby sołdackiej, straszną być dla niego musiała ciemuota, grube obyczaje i rozpusta spółtowarzyszy, co wszystko nader zgubnie wpłynęło na wrażliwą i namiętną jego naturę i omal go do ostatniej zguby nie pociągnęło: zaczął rozpustować, hulać jak inni i grać zapamiętale w karty. Wrodzone mu jednak dobre popędy i głos sumienia, ustrzegły go od oszustwa, fałszerstwa i wszelkich bezeceństw szulerskich, jakich się dopuszczali jego koledzy, a pociąg do poezyi nie dał mu stępieć i zdziczeć umysłowo. Gdy nie miał za co, już nie tylko grać, lecz nawet jeść, to o Chlebie i wodzie „bazgrał wiersze*, jak sam w swych go talentu. Dawniejsże jego prace, w których znać Zapiskach mówi o sobie „Bazgrać wiersze* zaczął było wpływ przeważny Łomonosowa, bywały bar-był jeszcze w szkołach; w wojsku najpierw rymował krążące śród żołnierzy płaskie koncepta o każdym pułku gwardyi; przytem wszakże, zawsze pod wpływem pociągu do poezyi, nie zaniedbywał zajęć umysłowych i w ciężkiem życiu koszarowem, nieraz, kiedy towarzysze posnęli, on ślęczył po całych nocach nad książkami, jakich szczęśliwym trafem dostać mu się udało. W taki sposób za poznał się z utworami Kleista, Hagedorna, Geller-ta, Hallera, Klopstocka, zaczął przekładać wierszem Telemaka, Messyadę i in. Z russkich pisarzy bardzo mu się podobał porucznik jego pułku,

Kozłowski, w którym szczególniej pociągała go lekkość stylu. Dzięki tym-to dorywczym, szlachetni j-szym zajęciom, przemogły w nim dobre instynkta: poczuwszy wstręt do Bposobu swojego życia i wzgardę za nie dla samego siebie, postanowił wyrwać się z niego, i w r. 1773, gdy głównodowodzącym wojsk wysyłanych do Kazania przeciw Pugaczewo-wi zamianowano generała Bibikowa, D. udał się do niego z prośbą, aby go, jako urodzonego w Kazaniu, wziął z sobą na wyprawę. Bibikow prośby jego wysłuchał. D. cztery lata spędził na wschodzie Rossyi, Bprawował ważne obowiązki, odznaczył się wielką żarliwością, sumiennością, energią i bystrością umysłu w pełnieniu służby i rychło zyskał sobie życzliwość i szacunek, zarówno u zwierzchników, jako i u podwładnych. Mimo to

Daszkowowej „Coóbce^HHKŁ“, gdzie także ukazała się 1784 r. najlepsza jego oda, Bóg. Pierwsza rozsławiła poetę w całej Rossyi i przyniosła mu w darze od cesarzowej złotą tabakierkę oraz 500 dukatów, druga, przetłómaczona na języki: niemiecki, francuski, angielski, włoski, hiszpański, polski, czeski, łaciński i japoński, zyskała mu sławę europejską. (Na język łaciński przełożył ją r. 1815 ksiądz Stanisław Czerski; z polskich przekładów najlepszy jest Ignacego Szydłowskiego). Fe li ca w zachwyt wprawiała czytelników i zdaniem wszystkich współczesnych D-owi, otwierała nową drogę na Parnas: wszystko tam było nowem, i treśó i forma, a przy tem były wielką ponętą dosyć przezroczyste alluzye do żywych osób i do znanych wypadków. To też poemat ten rozstrzygnął dalsze losy twórcy swojego. Służba D-a w senacie była krótkotrwałą; musiał opuścić ją z powodu zajść z prokuratorem generalnym, księciem Wiaziem-skim, lecz w tymże samym roku (1784) otrzymał nominacyę na gubernatora ołonieckiego, a w następnym na tambowskiego. W Tambowie D. rozwinął nadzwyczajną energię w działalności służbowej, tak pod względem administracyjnym, jak i cywilizacyjnym: żona jego urządzała w swym domu dla młodzieży tambowskiej muzyczne i taneczne wieczory, przeplatane wykładami gramatyki, arytmetyki i geometryi; on założył w mieście pierwszą drukarnię, pierwszą szkołę ludową, urządził teatr i t. p. Ale i tu nie długo się utrzymał. Zbytnia jego żarliwość w służbie wywołała między nim a namiestnikiem zajścia drażliwe; zajścia te oparły się o senat, który za wpływem Wiaziemskiego stanął po stronie namiestnika i tak przedstawił sprawę cesarzowej, iż ta kazała dać D-owi dymis-syę i sądownie sprawę jego rozpatrzyć (r. 1788). Wszelakoż w r. 1791 udało się poecie odzyskać łaskę cesarzowej, która zamianowała go śwoim sekretarzem stanu, później znów senatorem, a nareszcie prezesem kollegium handlowego (1794). Pełniąc gorliwie obowiązki służbowe, poeta nie ustawał przy tem w pracy pisarskiej, tworząc przeważnie ody (Nieśmiertelność duszy, Wdzięczność dla Felicy, Widzenie Murzy, Na zdobycie Izmaiłu, Moje bożyszcze i w in.), oraz poezye religijne na wzór psalmów (Wielkość Boga, Sprawiedliwy sędzia). Z tegoż czasu pochodzi świetna oda na cześć Potemkina, p. t. Wodospad, oraz Na śmierć Ludwika XVI p. t. Panichida, wreszcie Jaskółka, w której poeta, opłakawszy zmarłą Plenirę, wkrótce (1795) ożenił się powtórnie i opiewał drugą swą żonę pod imieniem Mileny. Ze zgonem Katarzyny II kończy się najświetniejszy okres twórczości D-a. Po wstąpieniu na tron Pawła I poeta, za „nieprzyzwoitą jakąś odpowiedź“ (jak pisze w swoim pamiętniku), daną Cesarzowi, naraził się był na prześladowanie z jego strony, później wszakże za odę na wstąpienie jego na tron odzyskał łaskę dworu i cieszył się względami monarchy: miewał od niego ważne polecenia i został zamianowany rzeczywistym radzcą stanu, oraz kawalerem maltańskim, a w końcu odzyskał dawny urząd prezesa kollegium handlowego. W tym okresie D.

oprócz od, opiewających zwycięstwa Suworowa, a noszących na sobie wyraźny wpływ Ossyana, tworzył też wiele w duchu Anakreonta, bądź przerabiając wierszem jego pieśni z przekładu Lwowa, bądź też go naślad iąo (Do Muzy, Więzy, Młynarz, Strzelec, Russk u dziewczęta, Ptasznik). W r. 1800 wyszło zbiorowo " ydanie tych pieśni ana-kreontycznych: odznaczają tię one lekkością wiersza i prostym, niekiedy ludowym językiem, lecz treść ich żartobliwa bardzo często bywa cyniczną. Za cesarza Aleksandra ID. pełnił także służbę rządową, a nawet od r. 1802 do 1803 był ministrem sprawiedliwości, nie mógł się jednak zgodzić z duchem czasu i otwarcie wypowiadał swoje niezadowolenie z dążności reformatorskich cosarza, oraz z młodych jego doradzców. W r. 1803, otrzymawszy dymissyę zupełną, wierszem p. t. Swoboda powitał swoje wyzwolenie i ostatnie lata spędził w majątku własnym, Zwance, w gub. Nowgorodzkiej, na zimę tylko czasem przyjeżdżając do Petersburga, a nie zaniedtując pracy pisarskiej. W tym czasie obok wierszy (Zwańskie życie, Zima i in.), oraz przekładów z Horacyusza, Schillera, Rousseau i Ra-cine’a [Fedra], D. zaczął uprawiać rodzaj dramatyczny, i ułożył dwa wielkie dramata z muzyką i chórami (Dobrynia 1804 i Pożarski) jedną komedyjkę dziecinną, cztery opery oraz cztery tragedye (Herod i Meryamna, Eupraksya, Ociemniały i Ata-balibo, czyli zburzenie państwa peruwiańskiego); lecz wszystkie te utwory nie miały zgoła żadnej wartości. W r. 1811 D. z Szyszkowem założył w Petersburgu towarzystwo literackie p. t. „Becika jiio-ÓHTejiefi pyccicaro CJiOBa“, a czytane tam prace ogłaszał w czasopiśmie zbiorowem p. t. „^Te-me", którego od r. 1811 do 1815 wyszło 20 tomów.—D. zwany „piewcą Katarzyny II“, jest, jedynym prawdziwym poetą russkim w. XVIII. On pierwszy retoryczność zamienił w poetyczność, pierwszy zaczął przemawiać językiem prostszym, naturalniejszym, on się pierwszy zbliżył do życia i rzeczywistości. Obok tego ogólna treśó poezyi, dzięki jemu, znacznie się rozszerzyła; stanęła na gruncie współczesności; dawna oda uroczysta zabrzmiała odgłosem dnia bieżącego. Żaden przed nim z rus-skich poetów nie był tak przejęty duchem epoki swojej, jak on. Ody jego, począwszy od Felicy, to po prostu kronika poetyczua, w której długim szeregiem przeciągają przed czytelnikiem wszyscy działacze historyczni i wszystkie najważniejsze wypadki owych czasów. Obok tego w pcezyach D-a odbija się ogólny, panujący w Rossyi w w. XVIII, nastrój literatury i poezyi: jest to, we według słów Bielińskiego, chwiejność i nieokreśloność idei poezyi. D. raz się pyszni poetycką swoją godnością, drugi raz patrzy na poezyę, jak na „smaczną limonadę latem.“ Równie on, jak i jego współcześni, nie zawsze działalność literacką uważali za sprawę poważną i ważną, wyżej ceniąc czyny, niż słowa, Dla tego-to D., mimo-że był gorącym hołdownikiem prawdy, wiele utworów swoich przesycił, jak sam mówi, mglistem kadzidłem; dla tego przez całe życie uporczywie obstając za tą prawdą, nie uważał dla siebie za rzecz zdrożną posługiwać się swym

Diesiatyna, Ob. Desiatyna.

Diesing Karol Maurycy (* w Krakowie d. 16 czerwca r. 1800—f d. 10 Btycznia r. 1867), słynny helmintolog. Wychowywał się we Lwowie, następnie w r. 1819 zapisał się na wydział lekarski w Wiedniu, ale zajmował się nie nazbyt wiele medycyną właściwą, poświęcając głównie czas swój badaniu wnętrzaków. W r. 1826 po obronieniu rozprawy: »De nucis vomicae principio efficaci" został doktorem medycyny i otrzymał asystenturę przy katedrze botaniki w Wiedniu; w trzy lata później dostał posadę w c. k. gabinecie historyi naturalnej i dosłużył się do roku 1843 miejsca

talentem dla zjednania sobie protekcyi możnych. Wydań utworów D-a było bardzo wiele; najlepsze z nich jest podjęte przez Akademię petersburską pod redakcyą J. A. Grota, z życiorysem i poglądem krytycznym (Petersburg 1864—88, w dziewięciu tomach, z przepysznemi illustracyami). Pamiętniki („3anncKH“) D-a ukazały się r. 1859 w czasopiśmie „Pyc. Becika”, a potem wyszły i osobno. Najlepszą charakterystykę poety podali: Bieliński, Chmyrow, Dobrolubow, Iwanow i Gałachow.— , 9h-niHKJioneAH’iecKiä CjroBapn“ A. Archangielskij. * Dies irae. Tak się zaczyna sequentia czyli proza (ob.), we Mszach i nabożeństwach żałobnych, opiewająca sąd ostateczny. Majestatyczność, wzniosłość i jędrność myśli, w formach nader prostych i nader zwięzłych, obrazy żywe i ruch prawdziwie liryczny cechują ten hymn, tak pospolicie i tak słusznie wysławiany. Rytm zwrotek jest szybki i krótki, częstemi przestankami zastosowany do rozmyślania, jakie wywołują bogactwo myśli i powaga uczucia. Tak np. w strofie:

„Quantus tremor est futurus

Quando judex est venturus

Cuncta stricte discussurus“,

jak wyraźnie i silnie wnika do słuchu to często powtarzające się przeciągłe u, jakby dla obudzenia grozy wobec sądu ostatecznego; a jak miękko brzmią błagalne słowa ostatnie: „Pie Jesu Domine, dona eis requiem“!—Długo się o to sprzeczano, kto autorem tej pieśni. Jedni przypisywali ją kardynałowi Ursinusowi Frangipanis, inni znów Hum-bertowi, generałowi dominikanów, inni św. Bonawenturze, św. Bernardowi, a nawet św. Grzegorzowi W. Najprawdopodobniej jeduak, i dziś powszechne jest to zdanie, że ją ułożył Tomaszz Celano (miasteczka w Abruzzach), franciszkanin, f r. 1255. Cóżkolwiekbądź, we mszałach, i to włoskich, znajdujemy tę prozę dopiero pod koniec XIV wieku. W tym też wieku dominikanin, Bartłomiej Albizzi z Pizy, w swojem dziele: „Liber confor-mitatum" (1385), podaje, że wielu jego współczesnych Tomaszowi z Celano tę sekwencyę przypisywało; tegoż dowodzi i Wadding (Scriptores ord. minorum). W bieźącem stuleciu nawet protestanccy pisarze wiele się nią zajmowali, jak Mohnike, w swoich „Kirchen-u. literarhistorischen Studien“; Lisko »Dies irae etc.“ (Berlin 1840); Daniel „Thesaurus hymnologicus“. Z ich rozbiorów wypada, że hymn ten uległ różnym zmianom, a tekst pierwotny, wyryty na marmurowej tablicy, ma się znajdować w kościele św. Franciszka w Mantui. U nas tę pieśń tłómaczył ks. Stanisław Grochowski. (Wiersze i inne pisma co potrzebniejsze, Krak. r. 1609), z którego tłómaczenia mało co w dzisiej-szem kancyonałowem zostało. Mamy jeszcze i kilka innych, a niby najcelniejsze Antoniego Czajkowskiego („Niektóre poezye“ p. 32). W żadnym jednak języku tłómaczenie nie zdobyło się na wierne oddanie siły, spokojnej wielkości i prostoty łacińskiego oryginału. Pieśń ta była motywem wielu znakomitych kompozycyj muzycznych, wchodząc do Requiem najsławniejszych mistrzów, jak Pale-striny, Durantego, Haydna, Voglera, Wintera, Cherubiniego, Webera, Neukomma, Mozarta. Protestant Fryderyk Meyer mówi (»Lichtboten“ roku 1808. zeszyt kwietn.): »Straszliwy ten poemat, u-bogi w obrazy, ale potężny uczuciem, tajemniczemi dźwiękami swemi bije jak młotem w pierś ludzką. Z człowiekiem, który pieśni tej może słuchać bez głębokiego wzruszenia, nie chciałbym pod jednym mieszkać dachem“. Rubryka Mszału każe tę sekwencyę odmawiać we Mszach dnia zadusz-nego, pogrzebu, oraz ilekroć we Mszy się mówi jedna modlitwa; kiedyindziej, jak się podoba odpra-wującemu, może ją mówić, albo opuścić.—Per. Ga-vanti „Thesaurus S. Rituum* (Wenecya 1749, p. 64 i 4«0).—Ks. S. J. w »Encyklopedyi kościelnej" (tom III).

Dies, w zoologii skrócenie nazwiska D i e s i n-ga Maurycego.

Diesbacłl, ród patrycyuszowski szwajcarski, pochodzący z Niemiec, który w XII wieku osiadł w Ar-gowii, a następnie (w w. XIII) w kantonie berneńskim; był już wówczas potężnym i zależał bezpośrednio od korony. Oto kilku bardziej znanych jego przedstawicieli: 1) Mikołaj, (* około 1430 r.), żołnierź i dyplomata; zawarł 20paźdz. 1474 r. z Ludwikiem XI traktat, znany pod imieniem Unii sukcesyjnej i skierowany przeciwko księciu Burgundy i, Karolowi Śmiałemu. Odtąd był uważany za przywódcę stronnictwa francuskiego. Brał czynny u-dział w wojnie z Karolem omiałym, walczył pod Héricourt, i f 1475 r. w Porentruy, nie doczekawszy się upadku księcia burgundzkiego. —Ludwik, krewny poprzedniego; pozostawił 15 synów: są to protoplaści rodziny, istniejącej dzisiaj. —3)Seba-styan, syn poprzedzającego, dowodził Szwajcarami pod Bicoque (1522). Mianowany gubernatorem Bernu w r. 1529, podczas zamieszek reformacyi, miał naczelne dowództwo nad wojskami protestan ckiemi w ówczesnych wojnach religijnych. Rozbity i zmuszony cofnąć się do katolickiego Fryburga, został oskarżony o porozumienie się z wrogami. Jest on protoplastą gałęzi fryburskiej, z której pochodził 4) Jan Fryderyk (* 1677 r. we Fryburgu). Służył we Francyi, następnie w Austryi, odbył kampanie węgierską i neapolitańską i w r. 1722 otrzymał tytuł księcia oraz generał - feldmarszałka. Raniony w r. 1733, usunął-się do Fryburga, gdzie f 1751 r. — »Gr. Encyclop." Lami-raulfa.    Hml*

Diesis — Diesterweg Fryderyk.

535

szych.

N.

And. S.

S. D.

pierwszego adjunkta kustosza. Na stanowisku tern pracował niezmordowanie nad swym ulubionym przedmiotem, a owocem długoletnim pracy jego było dzieło niezmiernej wartości p. n. „Systema helminthum* (Wiedeń, T. I. 1850, T. II 1851, wyd. kosztem Akad. umiej ęt.); niestety, nie było mu danem doprowadzić je do końca, gdyż nadwerężywszy oczy przy pracy ustawicznej nad mikroskopem, zaniewidział zupełnie, wskutek ozego otrzymał też emeryturę w r. 1852. Pomimo tak smutnego kalectwa nie rozstał się z nauką, a będąc obdarzonym pamięcią niezwykłą, do r. 1865 złożył Akademii cały szereg prac, podyktowanych na zasadzie zapamiętanych poszukiwań dawniej-

Dr J. P.

Diesis (grec.; włos. Die si, franc. Dièse lub Dièze), wyr. muz. Tak Grecy, według Euklidesa (* około 300 r. .»przed Chr.), zwali każdy interwal mniejszy od półtonu; w teoryi bowiem rozróżniali ton cały, półtonu, trzecią i czwartą część tonu. Półton zwano D. wielkim, V3 część tonu: D. chromatycznym, zaś ¹/₄ tonu D. enhar-monicznym. W muzyce dzisiejszej D. jest nazwą krzyżyka, podwyższającego ton o półtonu/ Po1 Dieskau Karol Wilhelm (* 1701—f 1777), generał pruski, znany z tego, że, studyując spe-cyalnie broń palną, z polecenia Fryderyka Ii-go ulepszył działa, a między innemi zmniejszył dawniejszą ich wagę.

Desnickij Szymon, prawnik i profes. rossyj-ski, ob. Desnickij.

Dłesplter, toż co Jupiter (J o w i s z). Diessen, miasteczko w Bawaryi Wyższej, okręgu Landsberg, nad jez. Ammer, stacya klimatyczna, schronisko letnie. Miało dawniej własnych panów z hrabiowskiej rodziny Andechs. Starożytny zamek przerobiono na klasztor, zniesiony w 1803 roku.

miecki (* 1782 w Siegen [Nassau]—}• 1835 w Bonn), był docentem prywatnym w Heidelbergu, profesorem matematyki i fizyki w liceum w Mannheim, wreszcie profesorem matematyki uniwersytetu w Bonn. Wydał księgi Apolloniusa „De seotione de-terminata“ (Moguncya 1822) i „De sectione apatii* (Elberfeld 1827); napisał podręcznik trygonome-tryi (Bonn 1824), oraz kilka dzieł z dziedziny analizy geometrycznej.

Diesterweg Fryderyk Adolf Wilhelm, głośny pedagog niemiecki (* 1790—f 1866); po ukończeniu wyższych studyów w uniwersytecie najpierw w Herbom, a potem w Tubindze, poświęcił się zawodowi pedagogicznemu i był nauczycielem w Mannheimie, Wormacyi, Frankfurcie i Elberfeldzie, poczem w r. 1820 sostał dyrektorem seminaryum nauczycielskiego w Mors, a w r. 1832 w Berlinie. W tym samym roku począł wydawać czasopismo „Rheinische Blätter“, ogłaszając w niem swoje artykuły treści pedagogicznej, które odznaczały się wielką jasnością myśli i trafnością spostrzeżeń, skutkiem czego miały wielki wpływ na stosunki szkolnicze w Niemczech. Wpływ ten i znaczenie

:.ù

Diessenhofen, miasto w szwajcarskim kantonie Turgowii, na lewym brzegu Renu, w pięknej okolicy, na wyniosłości panującej nad rzeką; garbarnie, uprawa wina, handel bydłem; około 2 000 m-ców. W 1799 r. nastąpiły tu potyczki między wojskami rossyjskiemi i austryackiemi z jednej, a francuskiemi pod dowództwem Moreau z drugiej strony. Ten ostatni, spaliwszy most, cofnął się za Ren.—D. wspominany jest w kronikach pod 757.— do godności miasta podniesiony w L260 r.—od r. 1466 do 1768 tworzył małą rzeczpospolitą pod opieką Szafhuzy i k lku starszyoh miejscowości.— Tu urodził się kronikarz Henryk z D.

Diest, miasto i twierdza w belgijskiej prowin-eyi Brabancyi, okręgu Louvain, nad rz. Demer, w węźle dróg żelaznych, posiada piękny kościół św. Sulpicyusza, kollegium, szkołę rysunkową, szpital dla obłąkanych, fabryki kapeluszy, pończoch, wielkie browary i dystylarnie, farbiarnie, blicharnie, około 9 000 m-ców. — Należało do hr. Nassau -Saarbriiok, a następnie do księcia Juliers, który w r. 1499 odstąpił je Engslbertowi Nassauskiemu z domu Oranii. Twierdza dla ochrony granicy północnej wzniesioną została w 1838 r.

jjjjj

; >*•

Big. 172. Diesterweg Fryderyk.

autora jeszcze bardziej się wzmogły z chwilą, gdy D. wydał w r. 1834 znakomite swe dzieło „Wegweiser zur Bildung für deutsche Lehrer“, w którem, oprócz dobrej krytyki dotychczasowej literatury pedagogicznej dał zdrowy pogląd na metodykę nauczania. W r. 1847 D., skutkiem starcia z rządem pruskim owoczesnym, musiał opuścić swe stanowisko dyrektora seminaryum berlińskiego i od r. 1858 w charakterze posła na sejmie stale popierał sprawy pedagogiczne, występując przeciw wstecznym regulaminom szkolnym i prooagując niezależność szkoły od kościoła, łożył czasopismo „Paedagogisches Jahrbuch“ i wydawał liczne podręczniki, odpowiadające ściśle wymaganiom pedagogicznym. W teoryi D. był zwolennikiem Pestalozzego, którego poglądy usyste-Diesterweg Wilhelm Adolf, matematyk nie- matyzował i spopularyzował.—Langenberg „A. D.,

Aud. S.

And S.

W r. 1851 za-

And. S.

Dr A. P.

Dr J. B-r.

sein Leben und seine Schriften“ (Frankfurt 1868); Rudolph „D-s Leben“ (Eäseu 1874—77); Pohlandt „D-s Verdienste um die Lehrerbildung“ (Lipsk 1890) i Scherer „A. D-s Paedegogik“ (Giessen 1890). N-

Dieszniew Symeon, podróżnik rosByjski, ob. D e s z n i e w.

Dietendorf, Neudietendorf, przedtem Gnadenthal, osada w księstwie Sasko - Kobursko-Go-tajskiem, przy drodze żelaznej Erfurt - Gotha, nad rzeczką Apfelstädt, wielkie browary i fabryki wódek; wraz z wioską Alt-D. około 1600 m-ców. Jest to kolonia hernhucka, założona w 1742 roku przez hr. Promnitz.

Dietenmühle, osada w pruskiej prowincyi Hes-Bko-Nassauskiej, pod samym Wiesbadenern, znany zakład wodoleczniczy pod kierunkiem dr. MUllera, cały rok otwarty. Położony w uroczej, od wiatrów zabezpieczonej dolinie Rambaeh, 150 m. n. p. m., urządzony wzorowo i bogato zaopatrzony we wszelkie środki kuracyjne. Koszta pobytu od 280 do 350 marek miesięcznie. Stacya kolejowa w po-blizkim Wiesbadenie.

Dieterich Jan Fryderyk, malarz niemiecki (* 1787 w Biberach — f 1646 w Stutgardzie); kształcił się w szkole sztuk pięknych w Stutgardzie, gdzie, po pięcioletnich studyach w Rzymie, o-siadł na stałe i został profesorem. Z jego obrazów religijnych odznaczają się przed innemi: „Wejście Abrahama do Ziemi obiecanej“; „Chrystus w Emaus“; „Sen św. Marcina"; „Zmartwychwstanie Chrystusa“; „Chrystus na górze Oliwnej“. Oprócz tego D. ozdobił zamek Rosensteinów w Stutgardzie scenami z mytu o Dyonizosie.    *

Dieterici Karol Fryderyk Wilhelm, zasłużony pruski statystyk i ekonomista (* 1790 r. w Berlinie). W roku 1809 rozpocząwszy swe stu-dya w Królewcu, od r. 1812 prowadził je dalej w Berlinie, jednocześnie będąc wychowawcą w domu ministra Btanu Klewitza. Położenie to, zbliżyło go bardzo do ówczesnego kierownika pruskiego biura statystycznego, J. G. Hoffmana. Po przebyciu też w wojsku kampanii zr. 1813 — 15, wstąpił do Błużby rządowej i szybko posuwał się w zawodzie urzędowym. Nie opuszczając urzędowania w. r. 1834, po wydaniu kilku rozpraw naukowych hi-storyczno-państwowych, otrzymał D. nominacyę na zwyczajnego profesora nauk państwowych w uniwersytecie berlińskim, a w r. 1844, po ustąpieniu Hoffmana, objął dyrekcyę biura statystycznego pruskiego.    Na stanowisku tem odznaczany co

raz wyższemi tytułami urzędowemu', zmarł w roku 1859. Prace statystyczne, które mu poważne stanowisko w nauce zjednały, były: w kilku ciągach od r. 1838 ogłaszany Statystyczny przegląd głównych przedmiotów obrotu i spożycia w państwie pruskiem i w niemieckim związku celnym (od r. 1838 — 53), jakoteż Dobrobyt ludu w państwie pruskiem (Berlin 1846), dzieło tłómaczone na obce języki. Jako dyrektor biura statystycznego ogła-Bzał on corocznie, od r. 1851 poczynając, Tablice i wiadomości o państwie pruskiem, jakoteż, od r. 1848, „Mittheilucgen des statistischen Bureau’s“. W powyższych tablicach, wysoko cenionych przez administracyę rządową, D. założył właściwą podwalinę rozwojowi urzędowej i administracyjnej statystyki Prus. Zakończenie całej jego działalności na tem polu stanowić miał Podręcznik statystyczny państwa pruskiego, który do końca doprowadzony przez jego syna, Karola, po śmierci ojca, o-głoszony został dopiero w r. 1861. Jako członek akademii berlińskiej (od r. 1847) i innych towarzystw naukowych, D. podał także szereg cały rozpraw ekonomicznych i statystycznych w rocznikach tychże instytucyj. Wreszcie był jednym z czynnych współzałożycieli kongresów międzynarodowych statystycznych.

Dieterici Fryderyk, orjentalista, znawca literatury arabskiej, syn Karola Fryd. Wilh., ekonomisty i profesora uniwersytetu berliń., ur. 6 czerw. 1821 w Berlinie, studjował naprzód teologję w Halli i Berlinie, następnie oddał się wyłącznie nauce języków wschodnich, głównie arabskiego, pod Rödi-gerem w Halli i Henr. Fleischerem, sławnym ara-bistą w Lipsku. W r. 1846 habilitował się w Berlinie; po ogłoszeniu pracy p. n. „Mutanabbi und Seifuddaula“ (Lipsk 1847) udał się na początku r. 1847 przez Londyn, Paryż i Marsylję na wschód, i w Kairze w ciągu roku uczył się arabskiego u pewnego uczonego szeifea. Potym zwiedził Egipt wyższy, Arabję skalistą, Synaj, Jerozolimę i Damaszek, i przez Konstantynopol, Ateny i Tryjest powrócił do Niemiec. W r. 1850 został profesorem nadzwyczajnym literatury arabskiej w uniwersyt. berlińskim, gdzie dotąd pozostaje. W ciągu długiego zawodu profesorskiego zasłużył się badaniami różnych stron literatury arabskiej i języka, szczególnie zaś gruntownemi pracami nad filozofją arabską. Ogłosił dzieła następujące: Tekst arabski oryginalny gramatyki p. n. „Alfijjah, carmen didacticum gramma-ticum auctore Ibn Malik“ (z komentarzem Ibn Aki-l’a; Lipsk 1851), oraz przekład niemiecki tegoż dzieła (Lipsk 1852); potym * Reisebilder aus dem Morgenlande“ (2 tomy, Berlin 1852); „Chrestomathie ottomane“ z wzorami odmian gramatycznych i słownikiem (Beri. 1854). Wydał dzieła Mutanabbiego, najznakomitszego poety arabskiego p. n. „Carmina Mutanabbii“, z komentarzem Al-Wahidiego (Berlin 1858 -61). Opracował następnie fllozofję arabską wieku X-go i wydał w tym przedmiocie szereg prac źródłowych, bardzo ważnych dla historji cywilizacji wieków średnich; am. przekład opowieści „Der Streit zwischen Mensch und Thier“ (Berlin 1858), następnie i tekst pierwotny tego dzieła (wyd. 2-e, Lipsk 1881); „Arabisch - deutsches Handwörterbuch zum Koraa und Thier und Mensch“ (Lipsk 1881); „Die Propädeutik der Araber“ (Berlin 1865); „Logik und Psychologie der Araber" (Lipsk 1868); „Die Naturanschauung und Naturphilosophie der Araber im 10. Jahrhundert“ (wyd. 2-e Lipsk 1876); „Die Anthropologie der Araber im 10. Jahrhund.“ (Lipsk 1871); „Die Lehre von der Weltseele“ (Lipsk 1872). System filozofii arabskiej przedstawił D. w dziele „Die Philosophie der Araber im 10. Jahrhundert nach Chr.“ (Tom 1: „Makrokosmos“ Lipsk 1876; T. 2: „Mikrokosmos“ Lip. 1879). Nadto ogłosił: „Darwinismus im 10 und 19 Jahrh.“ (Lipsk 1878);

Dietfurst —

Dietl Józef.

537

wybór rozpraw Iehwân Es - Safâ (Beri, 1883—86, 3 zeszyty); „Alfärabis philosophische Abhandlungen“ z rozprawą o filozofji arabskiej (Lejda 1890); mniemaną teologję Arystotelesa, zaginioną w oryginale greckim i przechowaną w źródłach arabskich: „Die sogen. Theologie des Aristoteles aus arabischen Handschriften* (Berlin 1882; tegoż dzieła przekład niemiecki w 1883; są to teorje, mające łączność z nauką Plotinusa, przedstawiciela szkoły nowoplatońskiej, f 269). Por. też „Verhandlungen des Orientalischen Kongresses“ (t. 2-i, Beri. 1881). Umieszczał prócz tego prace pomniejsze w „Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft“ i w innych czasopismach. Na polu powieściopisarskim wystąpił D. z romansem wschodnim p. t. „Mirjam. Orientalischer Roman” (Lipsk 1886), ogłoszony następnie w wy-

A. A. E.

daniu ludowym 1889 r.

Dietflirt, miasto w niewielkiej prowincyi Pala-tynatu Wyższego, okręgu Beilngries, na prawym brzegu Laberu, niedaleko jego uścia w Altmühlu; kilka kościołów, klasztor franciszkański, wyrób broni siecznej, fabryki sztyftów, browary; 1200 m-ców. Tu wojska bawarskie doznały porażki od cesarskich d 4 marca 1703 r.

żelaznej Zürich-Baden; około 2 000 m-ców, po po łowię protestantów i katolików. Tu 16 listopada 1531 r. zawarto pokój między gminami katolickie-mi a protestanckiemu Bernu i Zürichu; tu także d. 25 września 1799 roku zaszła zwycięska dla Francuzów pod Masseną potyczka z Rossyauami, która poprzedziła bitwę pod Zürichern.

Dietl Józef (* w Podbużu [Samborskie] w r 1804—f w Krakowie d. 18 stycznia r. 1878), jeden z najznakomitszych klinicystów nowoczesnych, potomek rodziny od wieku XV w Łańcucie osiadłej. Przygotowawcze nauki szkolne pobierał w Samborze, Tarnowie i Nowym Sączu, poczem, udawszy się do Lwowa, wstąpił na wydział filozoficzny. W r. 1823, opatrzony przez Stany galicyjskie stypendyum rocznem w wysokości 400 zł. r., pojechał do Wiednia, by się poświęcić sztuce lekarskiej. Po sześciu latach usilnej pracy, a po obronieniu rozprawy: „Quaedam circa medicinae securitatem“ (Wiedeń 1829), osiągnął godność doktorską, otrzymując równocześnie posadę adjunkta mineralogii i zoo-

Afld. S.

And. S.

Dietharz, wioska w księstwie Sasko-Kobursko-Gotajskiem, o 3 mile na południe od Goty, w jednej z najpiękniejszych dolin Turyngeńskiego Lasu; fabryk* porcelany, ożywiony handel drzewem (Schmalwassergrund); w pobliżu prawie pionowa skała porfirowa, Falkensteia, 90 m. wysoka.

Diether von Isenburg, arcybiskup mogunc-ki (* około 1412 r.—f 7 maja 1482). Był synem hrabiego D. von Isenburg - Büdingen; obrany w r. 1459 arcybiskupem Moguncyi, zobowiązał się przystąpić do przymierza, zawartego przez jego poprzednika, Dietricha v. Erbach, z margrabią brandenburskim, Albrechtem, w celu prowadzenia wojny z elektorem Palatynatu, Fryderykiem. Rozbity przez tego ostatniego pod Pfeddersheimem, przeszedł na jego stronę i stanął wraz z nim na czele oppozycyi książąt niemieckich przeciwko papieżo wi i jego sprzymierzeńcowi, cesarzowi Fryderykowi III. Na zwołanym przez się do Norymbergi (w lutym 1461) wiecu książąt doradzał, wraz z elektorem Fryderykiem, dodanie do boku cesarzowi króla czeskiego, Jerzego Podiebrada, z tytułem króla rzymskiego, któryby się zajął przeprowadzeniem gruntownych reform w państwie i zwołał narodowy synod niemiecki dla rozpatrzenia skarg przeciwko kuryi rzymskiej. Złożony przez papieża Piusa II, rozpoczął wojnę z mianowanym na jego miejsce arcybiskupem, Adolfem Nassau, zrzekł się jednak swoich pretensyj w zamian za ofiarowane sobie ksiąstewko Höchst (1463 r.). Po śmierci Adolfa (1475) został ponownie obrany arcybiskupem Moguncyi i zatwierdzony w tej godności przez papieża Sykstusa IV. Odtąd polityka jego była pokojową; założył uniwersytet w Moguncyi i zajmował się gorliwie sprawami kościelnemi, prześladując kace-rzy i odstępców.—Por. K. Menzel „D. von Isenburg, Erzbischof von Mainz“ (Erlangen 1867).

Dietikon, osada w Szwajcaryi, w kantonie Zürichu, na lewym brzegu Limmatu i przy drodze

And. S.

Hml.

-,:;Ą

là

If

V,

Fig. 173. Dietl Jozef.

logii, któremi to naukami, obok medycyny, będąc studentem, zajmował się także gorliwie. Pozostając do r. 1833 na stanowisku tern, stanął do konkursu o katedrę zoologii i mineralogii w Pawii; na szczęście, jednak nie otrzymał jej, przez co zwrócony został medycynie klinicznej, której oddał następnie niejedną przysługę znakomitą. Ustąpiwszy z uniwersytetu, zajął posadę fizyka przedmieścia Wieden i rozwinął na niej działalność bardzo użyteczną. Odczuwając niedostateczność pomocy lekarskiej, bez zakładu leczniczego w dzielnicy, licznie zamieszkanej przez ludność mniej zamożną, nieu-stawał w staraniach, aż przeprowadził założenie szpitala (Wiedener Bezirks - Krankenhaus), w którym w r. 1841 został prymaryuszem, a w 1848— dyrektorem. Na stanowisku tern pierwszorzędne zdolności jego kliniczne zabłysły odrazu tak jasnem światłem, że w oka mgnieniu prawie zjednał sobie sławę znakomitego lekarza. Ogłosił wtedy pracę p. n, „Der Aderlass in den Lun-

tlu“ (Kraków 1878).

genentzündungen klinisch und physiologisch eiörtert“ (Wiedeń 1849; tłóm. pois. Kraków 1852; tł. ros. Petersburg 1855), która wywołała przewrót w sposobie leczenia zapaleń płuc; D, wykazał w niej niestosowność, i czasem szkodliwość nawet, wówczas powszechnie stosowanego upustu krwi. W r. 1851 uniwersytet krakowski powołał słynnego już ziomka ua katedrę patologii i terapii szczegółowej, jako też na dyrektora kliniki chorób wewnętrznych. D. stawił się ochoczo, ceniąc wyżej obowiązek dla kraju, niż zyskowną swą praktykę wiedeńską, chociaż wiedział, że podobnej w Krakowie nie znajdzie. Przez lat czternaście wykładał z wielkim dla słuchaczy pożytkiem i nie dobrowolnie ustąpił z katedry, tak dzielnie zajmowanej. Jako klinicysta starał się ustawicznie wpajać w swych uczniów zasady zdrowe, rozumne, na doświadczeniu i badaniu sumiennem oparte, strzegąc ich od mglistych teoryj i systematów bałamutnych. Uczył ich badać, sądzić i działać trzeźwo, nie spuszczając z oka nigdy anatomii i fizyologii, gdyż bez nich lekarz jest jak okręt bez żagli i steru, a przez to przysłużył się im dobrze i zjednał sobie prawo do wdzięczności ich samych, może zaś więcej jeszcze do wdzięczności licznych chorych, leczonych przez nich podług zasad mistrza.—Nie mogło też ujść baczenia męża tej miary znaczenie wód mineralnych krajowych. Od r. 1856 D. szczerze się zajmował tą sprawą i bez przesady rzec można, iż rozkwit zdrojowisk galicyjskich prawie wyłącznie jego jest dziełem; żywem słowem i piórem za ich był i pomyślność walczył przez lat wiele, aż wywalczył im stanowisko, które dziś zajmują.—Jako mąż wiedzy, nie ustawał ani na chwilę w pracy niezmordowanej nad podniesieniem poziomu naukowego wszechnicy, której był członkiem; złożył tego dowody, będąc profesorem, dziekanem wydz. lekarskiego (1856—1861), nakoniec rektorem (1867₂)- Jako obywatel, kraj swój miłujący, strzegł praw jego i za nie walczył upornie, nie zważając na szkody osobiste, mogące stąd na niego spłynąć. W r. 1861, obrany na posła, wszedł do sejmu galicyjskiego i rozpoczął działalność polityczną, stale dobro krsju na oku mającą; rozwinął ją obszerniej jeszcze, gdy został delegatem do Rady Państwa. Zajęte przez niego stanowisko wywołało przeciw niemu niechęć ministe-ryum centralistycznego Schmerlinga (ob.'t, a owocem jej gorzkim w r. 1865 było pozbawienie go katedry, której był ozdobą i chlubą. Stracił na tern bardzo wiele uniwersytet, ale zyskał Kraków, który go w roku następnym obrał na swego prezydenta; godność tę do r. 1873 D. z korzyścią dla miasta piastował. Po upadku centralistów wiedeńskich i po nastaniu zmian wielkich w ustroju politycznym Austryi, skończyła się też niełaska D-a, i cesarz Franciszek Józef mianował go członkiem Izby Panów, naprawiając przez to krzywdę, wyrządzoną mu przez ministrów. — Od r. 1872 był D. członkiem czynnym, a następnie dyrektorem wydziału matematyczno - przyrodniczego Akademii umiejętności krakowskiej. — Gdy, spędziwszy ostatnich lat kilka w zaciszu domowem, dni swoich dokonał, żal po nim był powszechny, a kraj, uzna

jąc wielkie zasługi prawego obywatela i znakomitego lekarza, uczcił pamięć jego pogrzebem na koszt publiczny. — D. był pisarzem płodnym i wielostronnym; prac jego, drukiem ogłoszonych, wyliczać tu nie sposób, bo jest ich zbyt wiele. Spis ich znajduje się w „Słowniku lek. pols." S.Kośmińskie-go str. 87—88. — Por. Oettinger „Przegl. lek." 1878 (8tr. 41, 53, 65 i 81); „ Prager med. Wochen-schr.“ 1878, str. 40.; v. Wurzbach ,Biograph. Lexikon d Kaiserthums Oesterreich“ T. XI, str. 393; Ściborowski „Wspomnienie o D rze J. Die-

Dr J P

Dietmar v. T h i e t m a r, biskup merseburski, ob. D y t m a r.

Dietmar von Aist, jeden z najstarszych min-nesängerow niemieckich. Osobistość tego imienia spotyka się w dokumentaoh austryackich i salzburskich między r. 1143—70; tożsamość jej wszakże z poetą D-em nie została dotychczas stanowczo stwierdzona. Pieśai, jakie się przeohowały pod jego nazwiskiem, są dość różne: jedne z nich, mniej artystyczne i do ludowych formą i duchem zbliżone, zdają się być starszemi. niż drugie, bardziej już kunsztowne; autorem ich mógł być jakiś młodszy poeta. Wydrukowali je Lachmann i Haupt w „Des Minnesangs Frühling“ (wyd. 4 e Lipsk 1888).

Dietrich von Bern, jest to nazwa, pod którą postać historyczna króla Ostrogotów Teodoryka Wielkiego (ob.), występuje w staroniemieckich podaniach bohaterskich, gdzie Bern alboWelsch-Bern („Włoski Beru"), znaczy miasto Weronę, re-zydencyę Teodoryka. Stanowi on punkt środkowy wielkiego cyklu podań ostrogockich (południo-wo-niemieckich), z którego poeci średniowieczni ze szczególnem upodobaniem brali wątek do swych romansów. Pierwiastek historyczny splata się tu z pierwiastkiem mitologicznym. Osoba genialnego zdobywcy-barbarzyńca opromienioną została przez wyobraźnię ludu aureolą nadludzkiej siły, męstwa i cnót wszelkich. Jest to największy i najpotężniejszy z niemieckich bohaterów ludowych, a jednocześnie najbardziej skromny, łagodny i tkliwy. D. ma być pochodzenia nadziemskiego; świadczy o tern ogień, który bucha mu z ust, gdy unosi się gniewem. Będąc jeszcze młodzieńcem, zwalcza olbrzyma Sigeuota i potwora Ecke; później, w ogrodzie różanym pod Wormacyą, zwycięża nawet głównego bohatera pieśni o Nibelungach, franka Zygfryda. Tkwiące w ludzie poczucie moralne wzdry-gało się uczynić ulubionego swojego bohatera niesprawiedliwym najeźdźcą, to też w poezyi ludowej Włochy są dziedzicznym krajem l)-a, skąd wygnany przez Otachera (Odoakra), czy też przez stryja swojego, Hermanryka, zmuszony jest wraz ze swoimi wojownikami szukać schronienia na,dwo-rze Etzela (Attyli), królą Hunnów. Gościnnie przyjęty przez tego ostatniego, podejmuje przy jego pomocy wyprawę na Włochy i po wielu latach i trudach odzyskuje napowrót swe państwo, zdobywszy po straszliwej bitwie miasto Raben (Ravennę). Z wyżej wspomnianego cyklu poematów bohaterskich, gdzie D. jest główną postacią (do której z biegiem czasu przyczepione zostały także rozmai-

Hml.

»,

te klechdy lokalne o karłach i olbrzymach)—wymieniamy ważniejsze: „Król Laurin“, „Sigenot“, „Pieśń o Ecke“, „Śmierć Alpharta“, „Ucieczka D-a“. „Bitwa pod Raben“, „Ogród Różany“ etc. D. występuje również i w cyklu „Nibelungów“ (w drugiej części), gdzie ukazuje się nam, jako wygnaniec na dworze Etzela. Uhland (w „Germanii“, I) usiłował dowieść, wszakże bez powodzenia, że na osobę D-a lud niemiecki przeniósł o wiele wcześniejsze myty, jakie stworzył o bogu grzmotów, Thorze.—Literatura: »Deutsches Heldenbuch“, „Saga Thidhriks konungs of Bern“ (wyd. C. R. Unger, Chrystyania 1853); W. Mii ller „Mythologie d. deutschen Heldensage” (Heilbronn 1886); Rassmann „Die deutsche Heldensage“ (Hannower 1857—1859); K. Meyer „Die D-ssage in ihrer geschichtlichen Entwickelung” (Bazylea 1860); R. Heinzei „Ueber die ostgotische Heldensage“ (Wiedeń 1889).

Dietrich, nazwisko kilku margrabiów Miśnii; z nich znani są: 1) D., protoplasta rodu Wettinów. padł w bitwie pod Basentello w Kalabryi w roku 982.    2) D., syn Deda I-go, a wnuk poprzedniego

D-a, otrzymał oprócz ziem po ojcu jeszcze i Eilen-burg i Susly; w r. 1034 był zabity przez żołnierzy Ekkarda Ii-go. 3) D. z Eilenburga albo Landsber-ga (* 1130 — f 1185), syn Konrada miśnijskiego, odziedziczył Eilenburg, zbudował zamek Landsbarg i w r. 1180 założył klasztor w miejscowości Do-brilugh (Dobryług). Z braćmi swymi był sprzymierzeńcem cesarza Fryderyka I-go i przeciwnikiem Henryka Lwa, przeciw któremu występował ostro na sejmie w Magdeburgu za to, że Henryk namawiał Słowian do wtargnięcia do Łużyc Dolnych.

4) D., margrabia Miśnii (* 1156 — f 1221), syn Ottona Bogatego, pobił w r. 1194 brata swego, Alberta, który, będąc niezadowolonym z nierównego podziału kraju po śmierci ojca, zagarnął był Miśnię w r. 1190; w r. 1195 udał się D. do Palestyny, ale wkrótce, gdy otrzymał wiadomość o śmierci brata i o zamiarze cesarza Henryka VI zagarnięcia Miśnii, wrócił do Niemiec i po śmierci Henryka połączył Miśnię z hrabstwem Weissen-fels. W sporze o koronę cesarską popierał najpierw Filipa, potem Ottona IV-go, a nakoniec Fryderyka 11-go Hohenstaufa. W r. 1212 pokłócił się z miaBtem Lipskiem, które zdobył podstępem w r. 12)6 i skarcił z niesłychaną surowością, za co, jak się zdaje, był otruty przez zemstę. 5) D-(* 1242—f 1285), drugi syn Henryka Oświeconego miśnijskiego, otrzymał Landsberg, ale z bratem swym długo wojował osukoessyę po ojcu. Po wyniesieniu na tron cesarski Rudolfa Habsburga został wierny stronnictwu Przemyśla Otokara Ii-go, atoli później pogodził się z cesarzem, gdy otrzymał od niego różne nadania.

Dietrich III Młodszy (Diezman), landgraf Turyngii (* 1260—f 1307), syn Alberta Niedołężnego, wychowywany był u Dietricha z Landsberga i wiódł długi spór, a nawet wojnę ze swym ojcem; w r. J 288 został panem Łużyc, a w r. 1291 otrzymał Osterland i ziemie na wschód od rz. Sali, broniąc swej niezależności przed cesarzem Albrechtem, którego pobił w r. 1307 w pobliżu Al-

teuburga. Król Fryderyk August II wzniósł mir w r. 1841 pomnik w Dreźnie, dłóta ßietschla. N* Dietrich, arcybiskup magdeburski (od 1361 do 1367), wspominany w kronikach z przydomkiem Kagelbert, Kogelwyt i Gugelweit, z czego wynikło przypuszczenie, że się urodził w Czechach, w Ku-gelweicie; pochodził on wszakże z miasteczka Stendal w Starej Marchii, gdzie ojciec jego, Arnold z Portic, był krawcem. W wieku młodzieńczym wstąpiwszy do zakonu cystersów w Leniniev w r. 1327 powołany został na dwór biskupa brandenburskiego, Ludwika z NaueDdorfu, gdzie piastował naprzód godność protonotaryusza, potem został officyałem i ochmistrzem dworu. Aby módz zastępować biskupa w obowiązkach pasterskich, u-dał się do Awinionu i otrzymał nominacyę na biskupa Sarepty in partibus r. 1346. Po śmierci Ludwika wyjechał na Morawy i tam został koadjutorem biskupa ołomunieckiego, Jana VII. lam poznał się z Karolem IV, który od r. 1350* nieustannie osypywał go swemi dobrodziejstwami i często mu powierzał ważne a trudne missye polityczne. W r. 1351 D. otrzymał nominaoyę na biskupstwo Szlezwidzkie, które 1353 zamienił na Mindeńskie. Następnie w r. 1360 ceBarz wymógł,, że D-owi dano, hojnie uposażone, probostwo wy-szehradzkie, z którego miał korzystać, dopóki był biskupem Mindeńskim, lecz już w roku następnym papież go przeniósł na stolicę arcybiskupią w Magdeburgu, którą D. zajmował aż do zgonu (f 1367). Od r. 1352 — 1362 wszystkie siły i zdolności swoje poświęcał sprawom Karola IV: najpierw całe dwa lata spędził na dworze papieskim w Awi-nionie, gdzie pracował nad usunięciem przeszkód, jakie stały na drodze do korony cesarskiej, o którą się Karol ubiegał; potem towarzyszył królowi rzymskiemu w podróży do Włoch, skąd znów je-źdżił dwukrotnie z ważną missyą do Awinionu; był świadkiem koronacyi Karola IV w Rzymie i aż do końca 1362 pozostawał na dworze cesarskim, mając w swych rękach cały zarząd finansów ziemi Czeskiej, a od r. 1360 i całego państwa niemieckiego. Karol IV wysoko cenił i szczodrze wynagradzał zasługi tego niezwykle uzdolnionego męża: to też D. w Pradze żył na stopie książęcej, a miał nieopodal od miasta, pod Butowicami, własny gródek, zwany Kugelweit. Chcąc zostawić po sobie pamiątkę w Czechach, D. r. 1357 założył i hojnie uposażył klasztor cystersów we wsi Skalicy pod Kourzimem. Wyniesiony na arcybiskupstwo Magdeburskie, opuścił Czechy i przeniósł się do swojej dyecezyi, której sprawami, zarówno ducho-wnemi, jak i świeckiemi, znakomicie zarządzał. Obok tego zaś nieustannie był czynnym na polu politycznem w interesach cesarza, głównie zaś przyczynił się w pewnej mierze do tego, że Marchia Brandenburska dostała się koronie czeskiej, co jednakże przyszło do skutku dopiero w roku 1375.    *

Dietrioh ks. Anhalt Dessau (* 1702 — f 1769), feldmarszałek pruski, odznaczył się w bitwie pod Molwitz (1741) i pod Hohenfriedberg (1745); w r. 1750 opuściwszy służbę wojskową, był regeńtem

W. O.

Warszawsko-Wiedeńskiej i Warszawsko Bydgoskiej. Wiele domów prywatnych w Warszawie zbudował; przebudował z wielkim gustem salę Resursy Kupieckiej, na prowincyi postawił pałace dla hr. Je-

w. e

Hml.

księstwa Anhalt-Dessau od r. 1751 do 1758, podczas małoletności ks. Leopolda Iii-go.

Dietrioh Adam, zwany Ziegenhainer Bo-tanicus (* 1711 w Ziegenhain pod Jeną—f 1782), kmieć prosty, zjednał sobie taki rozgłos przez swoje wiadomości botaniczne, że znakomity Lin-neusz zawiązał z nim korespondencyę. Wnuk jego, Fryderyk Bogumił (* 1768 w Ziegenhain— f 1850 w Eisenach), był ogrodnikiem nadwornym w Weimarze, potem dyrektorem ogrodu w Eisenach i w Wilhemsthal; napisał: „Oekonomisch-bo-tanisches Gartenjournal“ (Eisenach 1795—1804, 6 tomów); .Lexikon der Gärtnerei und Botanik“ (Berlin 1802—1810,10 tomów, wyd. 2 e Ulm 1825— 40; dopełnienia w 10 tomach 1815—21, nowe dopełnienie w 10 tomach Ulm 1825—40). Synowiec Fryderyka, Dawid, kustosz uniwersyteckiego her-barium w Jenie (* 1800 w Ziegenhain — f 1888 w Jenie), wydał cały szereg atlasów botanicznych jak np. „Deutschlands Giftpflanzen“ (Jena 1826); „Forstflora“ (tamże 1828 — 33, wyd. 6-e, Drezno 1855—57); „Flora universalis“ z 4 760 kolorowa-nemi wizerunkami w 476 zeszytach (Jena 1831— 56, nowa serya Lipsk 1849—55); „Deutschlands Flora“ (Lipsk 1833—51, 5 tomów, z 1 150 tablicami); „Synopsis plantarum etc.“ (Weimar 1839 — 52, 5 tomów); „Deutschlands oekonomische Flora“ (t-źe 1841—43, 3 tomy); „Encyklopädie der Pflanzen* (Jena 1841—55; 2 tomy).    *

Dietrich, Chr ys ty an Wilhelm Ernest, malarz niemiecki z Weimaru (* 1712 — f w Dreźnie 1774). Odznaczył się szczególną umiejętnością naśladowania sposobów malowania rozmaitych mistrzów, niewpadając wszakże w naśladownictwo niewolnicze. W sposobie wykonywania własnych, w każdym razie, pomysłów, najbliższym był Van-Ostadego i Everdingena. Jeden z najwybitniejszych obrazów D-a „Żebrak“, do złudzenia podobny do Adryana v.-Ostade, jest w Londynie. Najmniej szczęśliwym był D. w naśladowaniu Rembrandta; nie miał śmiałości mistrza hollenderskiego, brakiem też dzielności ręki różnią się jego krajobrazy od Salvatora Rosy; najlepiej naśladował Rossa. W galeryi Drezdeńskiej łatwo z tą właściwością D-a zapoznać się, zbiór ów bowiem posiada kilkadziesiąt prac tego artysty, bardzo różnorodnych.

Dietrich Jan Ehrenfried, ludwisarz królewski (* w Dreźnie 1739 r.—f w Warszawie w roku 1814), prowadził działolejnię w starej ludwisarni warszawskiej przy ulicy Wązki Dunaj od r. 1786 do 1794. Przez lat kilka dźwigał na barkach sprawy zboru Ewangelicko-Augsburskiego warszawskiego w latach wojen i niepokoju między r. 1808 a 1814; zostawił liczną rodzinę. Syn D-a Tomasz, b. wojskowy polski (* w Warszawie w r. 1791—f w Bruges), był podpułkownikiem sztabu głównego do jesieni r. 1831. Wnuk D. Józef, budowniczy (* w Warszawie w r. 1820 — f tamże w r. 1887), pracował w wydziale Budowlanym b. KomiBsyi Skarbu pod Schützern, a następnie pod Gayem, budowniczym Banku Polskiego; opracował projekta magazynów wojskowych w Nowym Dworze. Ostatnio, od r. 1865, był budowniczym kolei żelaznych:

zierskiego i dla Koźmiana.

Dietrich Filip Fryderyk, baron, mineralog i polityk francuski (* 1748 r. w Strasburgu—f 28 grudnia 1793 w Paryżu). W charakterze komisarza królewskiego miał sobie powierzonym nadzór nad kopalniami, lasami, tudzież odlewniami dział. Za swe prace z zakresu historyi naturalnej, zwłaszcza zaś mineralogii, otrzymał w r. 1786 tytuł członka akademii nauk w Paryżu; był nadto członkiem towarzystw naukowych w Getyndze i w Berlinie. Zwolennik monarchii konstytucyjnej, sprzyjał początkowo rewolucyi i 8 lutego 1790 r. został o-brany merem Strasburga. W r. 1792, zawezwany przed kratki Zgromadzenia narodowego za zredagowanie w imieniu rady miejskiej protestu przeciwko wypadkom 20 czerwca i 10 sierpnia (1792), uciekł do Bazylei; wrócił jednak niebawem do Fran-cyi i stawił się przed trybunałem w Doubs, który orzekł uwolnienie jego od odpowiedzialności. Pomimo to D. został zatrzymany w więzieniu i postawiony przed trybunał rewolucyjny w Paryżu, który skazał go, jako wichrzyciela, na śmierć. Zginął pod gilotyną. W salonach jego w Strasburgu Rouget de Lisie (ob.) skomponował (1792) swą słynną „marsyliankę“. Główna praca D-a: „Description des gîtes de minerai et des bouches à feu de France* (Paryż 1786—1800; 3 tomy z rysunkami i tablicami kolor.).

Dietrioh Fryderyk Krzysztof, rytownik polski (* r. 1779 w Hoheulohe-Oeringen—f w Łodzi około r. 1848); początkowo budowniczy, uczył się następnie rytownictwa i pracował w Augsburgu, Dessau, Amsterdamie i Berlinie, uprawiając rodzaj zwany aquatinta. Był łowczym księstwa Łowickiego; z polowania w puszczy Białowieskiej są słynne ryciny jego. W r. 1817 wezwany przez ministra oświaty, Stanisława Potockiego, do Warszawy, dla wykonania „Monumentu Regum Poloniae Cracovien-sia*, zjechał z Poznania gdzie był osiadł, i tu oprócz wymienionego słynnego dzieła, formatu folio, aqua-tintowym sposobem wykonanego, rytował Chór kapucynów z Campanellego, Widoki Warszawy, Wnętrze kościoła ś-go Jana w Warszawie, portrety Jana i Piotra Kochanowskich i znaczną liczbę illu-stracyj do „Muzeum domowego“ i „Podróży naokoło świata*.—Syn jego, D. Adolf Fryderyk, rytownik także (* w Poznaniu w r. 1817 — f w Warszawie w r. 1860), kształcił się w sztuce na wydziale Sztuk Pięknych przy uniwersytecie Warszawskim; rytownictwa uczył się od ojca, współpracował z ojcem w „Muzeum domowem* i „Podróży naokoło świata*. Dużo jest też D-a prac litograficznych, jako il-lustracye do dzieł, opisu Warszawy Dubrawskiego, „Starożytności Warszawy* Wejnerta, do „Pamiętnika Sztuk Pięknych*. Najwięcej jednak zajmował się rytownictwem na miedzi i na stali, zarówno rylcem, suchą igłą, sposobem trawionym, jako też ojcowskim rodzajem, aąuatintą; rysownikiem był bardzo dobrym i sumiennym, pracowitości wielkiej

W. G,

Hood".

K. J.

praca usilna, a jeszcze bardziej wyziewy kwasów do trawienia blach metalowych skróciły to pożyteczne życie; był w swoim czasie jedynym rytownikiem polskim. Do największych i najlepszych prac D-a należą: „ Wesele krakowskie", podług Suchodolskiego i „Wyścigi chłopskie", podług Henryka Pillatego. Wynalazł również rodzaj sztychu wypukłego, który mógł byó własnoręcznie przez artystów na blasze robiony, a zastępował drzeworyt, ponieważ dał się odbijać na prasie drukarskiej; był to rodzaj późniejszych cynkotypów Lewickiego. Póki ojciec żył, podpisywał się junior. Wyrytował także wielką liczbę obrazków religijnych

Dietrich Albert Herman (* 28 sierpnia r. 1829 w Forthause Golk), niemiecki kompozytor muzyczny, uczeń Rietza, Moschelesa i »Schumanna. Od 1855—61 D. zajmował miejsce dyrektora orkiestry w Bonn, zaś od 1861 r.—posadę kapelmistrza nadwornego w Oldenburgu. Napisał symfonię D. mol, w Niemczech bardzo lubioną, uwerturę „Normannenfahrt“, chóry z towarzyszeniem orkiestry: „Morgenhymne“, „Rheinmorgeu“ i „Altchristlicher Bittgesang“; koncerty na skrzypce, na wiolonczelę, trio fortepianowe, sonatę wiolonczelową, kilka sonat czteroręcznych na fortepian, wiele pieśni, romansów i t. d., oraz operę „Robin

A. Pol.

Dietriohlt (mineral). Nazwę tę nadał S ch rock inger pewnej odmianie ałunu z Feisöbauyi w Węgrzech, występującej w postaoi brudno - białych skupień cieniuchnych włóknistych igiełek, zawierającej 3.7% tlenku cynku, a tylko 22 cząsteczki wody (wbrew innym ałunom, zawierającym 24 cząsteczki wody).

Dietrichson Wawrzyniec Henryk Segel-c k e (* 1834 w Bergen), norweski poeta, historyk literatury i sztuki. Po ukończeniu studyów w Chry-styanii był naprzód docentem w Upsali, potem profesorem historyi sztuki w Stockholmie, a od r. 1875 jest nim w Chrystyanii, gdzie jednocześnie zajmuje stanowisko dyrektora Galeryi narodowej i muzeum sztuki stosowanej, które zawdzięcza mu swoje założenie. Oprócz poezyj, które zaczął pisać jeszcze w czasach studenckich, oraz różnych pomniejszych studyów literackich i artystycznych, jest on autorem kilku prac większych rozmiarów, jak np. „öm Läredigtet“ i „Nordens poetiske Literatur” (1860); „Omrid8 af den norske Poesies Historie" (2 tomy, 1866 — 69); „ Christusbilledet" (1880); „Antinoos, eine kunstarcheologische Untersuchung* (1884); „Die Holzbaukunst Norvegens in Vergangenheit und Gegenwart“ (Berlin 1893) i t. d.

Dietrichstein, ród starożytny, zdaje Bię, że pierwotnie frankoński, początkiem swoim XI sięgający wieku, wywodzi się od Dietrichów, niegdyś lenników biskupa bamberskiego, i od hrabiów z Friesachu i Zeltebachu (spokrewnionych z książętami karynckimi), z których jeden wybudował D. Właściwie genealogia zaczyna się od Pankracego z D-u, który walczył z Turkami <r. 1492), następnie (1506) sprawował urząd dziedziczny podczaszego w Karyntyi (f 1508).—Od synów jego, Franciszka (1476—f 1520) i Zygmunta (1484—f 1533), panów rzeszy, rozrosły się dwie linie: A) Weichselstätt-Rabenstein od pierwszego, B) Hollerburg-Finkelsteia od drugiego. A) Ta przez synów Franciszkowycli [rozdzieliła się później na gałęzie: Rabensteinskąi Ebenow-ską, które znowu rozgałęziły się na nowe; z tych dawniejsza, Waldsteińska, zaliczona z czasem dostanu hrabiów, miała dziedziczny urząd łowczego w Styryi. Druga gałąź Rabensteińska, również hrabiowska, otrzymała dziedzictwo po tej pierwszej. Z gałęzi Ebenowskiej były dwie nowe: Ebe-nowska, wcześnie wymarła,iHallenburska, wr. 1631 zaliczona do stanu hrabiów rzeszy. Z tej pochodził Jan Douglas hr. z D u, właściciel Hallenburga, Finkelsteinu i t. d. (f 1661), ostatni z tej gałęzi potomek.—Z linii B) Zygmunt (f 1533), służył gorliwie cesarzowi Maksymilianowi, od którego majętnościami obdarzony, zostawił synów: Zygmunta Jerzego (f 1593) i Adama(l590). Ci stali się protoplastami gałęzi: a) austryac-kiej, która przeszła na protestantyzm; lecz już wnuk rzeczonych protoplastów, Gundukar(f 1691), stał się znowu katolikiem. Zaliczony w poczet hrabiów i książąt rzeszy, osiadł w Czechach i kupił w r. 1676 Budyń, Liboohowice z Patkami, w 1680 Wlachowo Brzezie, b) Gałąź czesko-mo-rawska czyli Mi kuło wska: Adam (f 1590) pozostał w wierze katolickiej, a będąc w służbie ce-sarzów: Ferdynanda, Maksymiliana i Rudolfa, czynny miał udział w owoczesnem życiu publicznem; był przy umowach w Passawie i w Augsburgu, sprawował poselstwo od cesarza w Rzymie (1561 r.), gdzie jednak w sprawie przyjmowania kommunii dwu-postaoiowej i zniesienia celibatu księży nio nie wskórał. Wyprawiony przez Maksymiliana II do Madrytu, aby hamował popędliwość Filipa II, będąc także obecnym przy śmieroi syna królewskiego, Don Carlosa (1568), pozostawił opis szczegółowy, wyjaśniający stosunki między ojcem a synem. Najlepiej mu się powiodła podróż do Węgier, dokąd był wysłany (1572) w celu układów ze stanami co do koronacyi Rudolfa. W r. 1575 otrzymał dobra Mikułowskie, które się stały jądrem całej fortuny D-ów w Czechach i na Morawach. Oprócz dziedzicznego cześnictwa w Karyntyi, miał urząd najwyższego ochmistrza przy oesarzu Rudolfie, order Złotego Runa i Kalatrawy, Małżonką jego była Hiszpanka, Małgorzata, księżniczka Kar-dońska. Miał dwóch synów: Zygmunta i Franciszka. Z tych pierwszy w poczet hrabiów rzeszy zaliczony, drugi zaś, młodszy, Franciszek Seraficki, był kard. biskupemołomunieckim (* 22 sierpnia 1570 w Madrycie — f 19 września 1636), Kształcił się u Jezuitów w Pradze, następnie w kol-legium niemieckiem w Rzymie; Klemens VIII przyjął go w poczet dworzan, a cesarz Rudolf uczynił proboszczem kapituły kollegiackiej w Litomierzy-cach. Ulubieniec papieża i cesarza, szczodrze do-stojeń8twy przez obudwóch obdarzany, znany był ze swojej gorliwości w wierze, będąc szczególnym 00. Jezuitów rzecznikiem. Spełniał liezne od papieża poselstwa, za co kapeluszem kardynalskim

i tytułem książęcym ozdobicmy, a przez kapitułę śmierć, jak prawił, niż tolerowanie obrzędów in-ołomuniecką biskupem obrany (1599). Sam pa- nowierczych. W 1611 koronował w Pradze Macie-pież dopełnił na nim sakry i uczynił go legatem ja na króla, a w 1612 r. na cesarza. Odtąd stał „a latere“. W dyecezyi swojej D. przywracał ducho- się powiernikiem nowego monarchy. Nie tylko wieństwo i zakładał klasztory, a mianowicie: fran- w dobrach swoich, lecz i w dyecezyi usilnie nad roz-ciszkański w Kromierzyżu (1604 r.), kapucyński krzewianiem zasad kościoła pracował, w czem mu w Brnie (1604) i Mikułowie (1617 r.), tudzież 00. Jezuici i Kapucyni pomagali. Innowiercy, u-Wyszkowie (1617), franciszkański (żeński) przy ważający dobra biskupie za skarbowe, skarżyli się kościele św. Józefa w Brnie (1617), kapitułę koli. o to do króla. Z Janem Popeliusem, arcybiskupem (1625 r.), kollegium pijarskie w Mikułowie (1631) praskim, przeprowadził D. elekcyę Ferdynanda sty-i nowicyat pijarski w Lipuiku. Nakłonił też ryjskiego (1617 r.). Gdy w r. 1618 wybuchło Cezara z Gollów do fundowania klasztoru kapu- powstanie, kardynał stanął po stronie króla. Sta-cyńskiego w Znojmie (1628 r.). Dbały o rozwój ny morawskie uznały to za zdradę i uwięziły go nauk, założył w Mikułowie drukarnię i bibliotekę, w pałacu. Na mocy uchwały sejmowej (7 sier-zniszczone przez Szwedów; zachował się tylko je- pnia 1619), ogłoszono go nieprzyjacielem kraju» go księgozbiór w Kromierzyżu. W dobrach swo- pozbawiono majętności i na wieczne czasy wygna-ich o tyle cierpiał innowierców, o ile się spodzie- no z Moraw. Lennicy biskupa byli zwolnieni od przywal ich nawrócenia; zabezpieczył byt uniwersytetowi sięgi; majątki ich zapisano do ,desek krajowych" ołomunieckiemu, będącemu w ręku Jezuitów, zapew- i za dziedziczne uznano. Kardynał schronił się niając mu 500 talarów rocznie.—W „conclave" pa- naprzód do Mikułowa, później do Wiednia. Tutaj, pieskiem, będąc kardynałem, cztery razy uczest- gdy wieści nadeszły o klęsce Czechów pod Białą niczył. Omal co głowy swojej tyarą papieską Górą, miał w kościele św. Szczepana kazanie nie ozdobił, gdyż wiele miał głosów za sobą. dziękczynne, ij wpłynął na króla, żeby ten fun-Znamienitą jest jego działalność na polu polityki, dował na Białej Górze kościółek ku czci N. M. P. Nie masz okrom niego biskupa, któryby taką rolę Zwycięskiej. Prosił jednakże o umiarkowanie w ka-w dziejach Moraw odegrał. Jeden tylko wyzna- raniu rebelizantów morawskich. Dnia 20 grudnia wca braci czeskich, Karol na Żerotynie, szedł 1620 posłował z Moraw, błagając cesarza o łaskę z nim w tym względzie o lepsze. D. posłował do i przebaczenie, do czego także prośby swoje do-Rzymu w sprawie wyjednania u Klemensa VIII łączył Karol na Żerotynie. Będąc obecnym na pomocy przeciwko Turkom. Stany morawskie wy- radzie cesarskiej w Wiedniu (w styczniu 1621 r.)> brały go na zastępcę hetmana krajowego, lecz dla dowodził kardynał, że dla uspokojenia Moraw i utrzy-nieznajomości języka czeskiego nie mógł D. zasiadać mania powagi kościoła rzymskiego, potrzeba, aby w sądzie krajowym, gdyż stany nie pozwalały mu duchowieństwo przodowało wszystkim innym sta-przemawiać ani po łacinie, ani po niemiecku, nom. CeBarz, w uznaniu jego zdolności dyploma-Głośne stawiał temu biskup veto, lecz pilnością tycznych i administracyjnych, mianował go guber-wkrótce znaczne postępy w czeszczyźnie uczynił, natorem i najwyższym komisarzem pełnomocnym Stany wszakże, przeważnie innowiercze, widząc na Morawach. Odmawiał z początku kardynał, grożące sobie od D-a niebezpieczeństwo, pozbawi- lecz wybierając się do Rzymu, po krótkim namy-ły go urzędu zastępcy hetmanowego, dając nato- śle, przyjął tak ważny urząd. Zastępowali go miast, głosy (1602 r.) za bratem czeskim, J. Brun- Popiel z Lobkowic i Maksymilian ks. Lichtenstein, talskÿm z Vrbna. Kardynał nie upadł na duchu, Po powrocie z Rzymu objął D. nowy urząd. Odzy-miał bowiem poparcie papieża i cesarza Rudolfa, skał wszystkie majętności. Ustanowił formułę przy-Dokazał też tego, że w r. 1603 nie było już sięgi według przepisów kościoła katolickiego i po-na Morawach żadnego na urzędzie innowiercy, wydalał z urzędów wszystkich innowierców. Po-W czasie powstania Bocskajowego, kardynał, w o- Btarał się jednak, że rebelizanci morawscy, będą-bawie o Morawy, domagał się wzmocnienia sił cy niegdyś przewodnikami stanów, otrzymali amne-wojennych. Dla odwrócenia najazdu Węgrów na styę, ogłoszoną d. 7 września 1621 r. Jedyny Morawię sam, zebrawszy hufiec najemnych żołnie- tylko Wacław Bitowskÿ z Bitowa, ukarany był rzy, wkroczył do Węgier i pomagał przy oblęźe- śmiercią. Pokój z Bethlenem Gaborem zawarty na niu Skalic; w 1605 powierzył dowództwo jazdy mo- zamku jego w Mikułowie. Troszczył się D. wielce rawskiej Albrechtowi Sedlnickiemu, a lubo mało o spokój i porządek w kraju, na wodzy dzierżąc miał pieniędzy, nie szczędził ostatniego grosza na żołnierzy i polecając mieszkańcom, aby ich we zaciągi żołnierzy; przytem wziął na siebie dozór wszystko zaopatrywali. Albrecht Waldstein, rozło-nad załogami, rozłożonemi na Słowacczyźnie wę- żywszy się obozem pod Hodoninem, miał wszyst-gierskiej. Cesarz zasługi jego wynagrodził go- kiego podostatkiem.—W r. 1622 d. 28 września dnością najwyższego ochmistrza, radzcy tajnego D. wydalił z Moraw Anabaptystów, iż przejeźdźa-i prawem wybijania monety, niegdyś do dyecezyi jącego „króla zimowego" w gospodach swoich po-ołomunieckiej należącem. W r. 1608 pośredni- dejmowali. Wyznaczył im 40-dniowy termin. Przy-czył w układach Rudolfa z Maciejem, nakłaniając szła też kolej na Braci Czeskich, nie wyjmując tego drugiego, aby innowiercom nie folgował, co Karola na Żerotynie. Ponieważ Anabaptyści tłu-i stanom morawskim radził. Groził nawet zrze- mnie wracali do Moraw, pozornie jeno przyjmując czeniem się biskupstwa, gdyby go w tym wzglę- katolicyzm, przeto kardynał mandat swój z pędzie nie usłuchano; słodszą mu bowiem była wnemi obostrzeniami ponowił (1623 r.); następni©

bürg“ (Wiedeń 1879). cnÿ“ VII.

obwieścił w imieniu cesarskiem wydalenie wszystkich kaznodziejów innowierczych (22 marca 1624); polecił także, aby tylko mieszczanie katoliccy po miastach cierpiani byli, a dla ostatecznego oczyszczenia Moraw z innowierców termin 10-letni od bitwy białogórskiej wyznaczył. Z urzędu najwyższego komisarza zrewidował akta rebelizantów morawskich. Z przeprowadzonej w imieniu cesarskiem konfiskacyi majątków, wartości 37 656 759 talarów, otrzymał od kancelaryi nadwornej króla czeskiego dobra Lipnik i Ibranne. Od 9 listopada zbierała się w Mikułowie specyalna kowissyu, i rozpatrywała skargi, dotyczące dóbr skonfiskowanych. Podczas nieobecności kardynała, który udał się do Rzymu na czwarte z rzędu „conclave", zastępował go Lew Burian Berka z Dubi i Li-pého. Nareszcie D. zawiadomił ludnośC miejscową, że w Mikułowie ogłoszoną będzie amuestya dla przywódzców rebelii z okręgów: znoimskiego, iglawskiego, ołomunieckiego, brneńskiego i hra-dyskiego; poczem zawezwał wszystkich egzekutorów ceł i myt do zdania liczby ze swojego urzędu w przeciągu 8 tygodni; zalecił przytem wszystkim władzom administracyjnym, aby z całą surowością prawa postępowały przeciwko włóczącym się po kraju maruderom; na wykup jeńców z niewoli tureckiej przeznaczył pieniądze sieroce. Uor-ganizował dostawę zboża na cudzych podwcdach na zamki węgierskie, czem zajął się najwyższy prowiantmistrz, Wacław Szubirz z Chobinia. W czerwcu 1625 r. podejmował kardynał za zamku w Mikułowie ces. Ferdynanda z małżonką. Cesarz w nagrodę zaliczył go w poczet książąt rzeszy, z prawem adoptowania kogokolwiek na dziedzica. Miał też D. udział w redagowaniu nowej konsty-tucyi dla Moraw (1628). W 1629 ustanowił spe-cyalną komissyę dla uregulowania długów okręgów i miast morawskich. Wierzyciele mieli się zadowolnić powolną onych wypłatą. —W ostatnich latach osłabła nieco działalność kardynała, który zajął się już teraz wyłącznie interesami domu swojego. Jeszcze w r. 1633 kardynał błogosławi! związek małżeński cesarzewicza Ferdynanda (III) z infantką Maryą. W następnym roku (1634), przeznaczył hojne zasiłki na uzupełnienie swoich przedsięwzięć. Majątki ogłosił za niepodzielne, czyniąc krewnego swego, Maksymiliana D-a, ordynatem całego rodu i przeprowadziwszy pierwej jego adopta-cyę. Udał się w końcu do Wiednia dla uczestniczenia w czynnościach komissyi, czuwającej nad regencyą arcyks. Leopolda, sprawowaną podczas nieobecności cesarza. Wróciwszy z Wiednia do Brna na sejm, umarł nagle d. 19 września 1636 roku. — Maksymilian z D-u, synowiec kard. Franciszka (* 1596 r. — f 1654), już w roku 1615, wraz z substytuowaną siostrą, Małgorzatą Franciszką, dziedzic wszystkich jego posiadłości i starszy w rodzie, od r. 1629 najwyższy palatyn, książę z prawem sukcessyi na najstarszego syna (1631 r.), książę rzeszy (1634) zasiadający w radzie, zostawił z małżonki Anny Maryi ks. Lichtenstein syna Ferdynanda Józefa i córki (z tych Anna Franciszka wydana za Waltera Leslie). — Ferdynand (* r.

Encykl. Powsz Ulustr. Zesz, 121, T. XTI.

1636 — f 1698), ożenił się z Maryą Elżbietą, ks . Eggenburg, otrzymał od cesarza zamek Trasp w Szwajcaryi, założył instytut szlachecki w Brnie. Odziedziczył w r. 1690 Budyń, Libochowice i inne. Majętności jego przeszły na syna najstarszego, L eo-polda, po którego rychłej śmierci (1708 r.) dostały się drugiemu synowi, Walterowi Franciszkowi (f 1738). Syn Waltera, Karol Maksymilian (f 1784), odziedziczył po swym dziadzie po kądzieli, Jerzym Krzysztofie z Pruskowa, nietylko majątki jego Prusków i Chrzelice, ale także przydomek i herb, pisząc się odtąd D. z Pruskowa. Także i herb pruskowski do swojego przyłączył. Brat jego, Jan Leopold (f 1773), trzymał Boskowice i inne majątki na Morawach i był prezydentem appelacyj-nym. Syn Karola, Karol Jan (f 1808). majątki pru-skowskie sprzedał królowi pruskiemu (1782), odziedziczył natomiast po wygaśnięciu hrabiów z Leslie dobra Nowomiejskie w Czechach i Górny Ptuj w Styrji. Przydomek i herb do swojego przyłączył. Zmuszony, na mocy traktatu w Lunewillu, oddać zamek Trasp w Szwajcaryi, otrzymał, według uchwały rzeszy (1803 r.), dobra Neu Ravensburg, które jednak w roku 1806 przeszły pod zwierzchność Wirtembergii. Brat Karola Jana, Fran-ciszek Karol (f 1813), trzymał Boskowice i inne majątki na Morawach. Przeszły one na jego starszego syna, Franci szka Józefa (f 1854), który walczył w r. 1793 przeciw Francuzom; był posłem ces. w Petersburgu, Berlinie i Monachium; ożenił się z Aleksandryną, córką hr. Szuwałowa, Brat poprzedniego, Maurycy Jan (f 1864), kawaler orderu św. Jana, był w wojsku od r. 1791, wzi ęty do niewoli r. 1798 (w Medyolanie i Paryżu), służył do upadku Ulmu (1805 r.); poczem zajmował się sztukami, naukami i dydaktyką. Po śmierci brata przypadły mu dobra Huilenburskie. Był on ostatnim z rodu, gdy syn Franciszka, Józef (f 1858 roku), założyciel towarzystwa przemysłowego czeskiego, z żony swojej, Gabryeli Wratysławówny z Mitro-wic, pozostawił tylko córki: Teresę (* 1822, małż. Jana Fryd. z Herbersteinu ur. 1861), Ale-ksandrynę (ur. 1824, małż. Aleks. hr. Mensdor-fa - Pouilly—f 1871), Gabryelę (ur. 1826, małż. Alfreda hr. Hatzfelda) i Kloty Idę (ur. 1828, małż. Edw. hr. Clam - Galas). Na mocy dypl. gabinetu ces. d. 23 grud. 1868 r. i Majestatu z d. 20 lutego 1839 nazwa rodu D-ów i tytuł książęcy przeszły na ród Mensdorffów. Wielu członków rodu D-ów ozdobionych było orderem Złotego Runa i innemi oznakami dostojeństw.—„Res gestae gen-tis Dietrich8teinianae t. I“ (Ołomuniec 1621); „Benedikt „Die Fürsten v. Dietrichstein“ (St. Hradce 1848); Feyfor „Die erlauchten Herren auf Nikols-

„Ottuv Slovnik Nau-

J. F. G.

Dietrichsteinowska mennica, początek wywodzi od Zygmunta Ludwika z D u, któremu Ferdynand II nadał prawo wybijania moaety. Z prawa tego korzystał on w ciągu lat 1639 —1652, bijąc w mennicy swojej monetę złotą i srebrną, t. j. dziesięciodukatówki, pięciodukatówki i dukaty, tudzież półdukaty, czterodukaty, talary, dwutalaró-

69

J. F. G.

jące Norymbergę.

Dietsoh Rudolf (* 1819 w Mylau — f 1875 w domu dla obłąkanych w Stötteritz pod Lipskiem), filolog i historyk niemiecki. Po ukończeniu stu-dyów w Lipsku był nauczycielem gimnazyalnym w różnych miejscach, później dyrektorem w Plauen, wreszcie, do roku 1872, rektorem w Grimma. Znany jest głównie jako autor podręczników historycznych: „Lehrbuch der Geschichte” (3 tomy, Lipsk 1847 — 51); „Grundriss der Geschichte“ (3 części, t-że 1854; wyd. 10-e, przerobione przez G. Richtera, 1883—87) i „Abriss der brandenburgisch-preussischen Geschichte“ (wyd. 5-e t-że 1882; w no-wem opracowaniu przez M. Hoffmanna 1893). Z pomiędzy jego wydań klasyków zasługuje na zaznaczenie Sallustius z komentarzami łacińskiemi

W. G

(1889).

Dr J. B-r.

wki, grosze i krajcary. Z ostatnich D-ów wybijali jeszcze monetę własną Karol Ludwik (1673—1732) i Ferdynand ks. z D-u (1695 — 1696). Talary ołomunieckie D-ów są teraz bardzo pozuskiwane. — „Slovnlk Naueny“

Dietsoh v. D;etzsch. Rodzina artystów norymberskich XVIII wieku; naczelnikiem jej był D. Jan Izrael (* w r. 1681—f 1754). Miał cztery córki i sześciu synów, wszyscy poświęcali się malarstwu i rytownictwu. Najwięcej odznaczyli się: Barbara Regina (* 1706—f 1783), szczególnie malowaniem kwiatów i ptaków; Jan Krzysztof (* 1710—f 1769), słynął jako akwarellista w rodzaju krajobrazowym, w kwiatach i owocach; istnieje zrobiony przez niego portret rytownika Zacharya-sza Wörtina.—Małgorzata Barbara (* 1726—f

1795) rytowała i kolorowała zadrzewienie otacza-

W. G.

(2 tomy, Lipsk 1843—46; ponownie 1859). Diettrichswalde, ob. Gietrzwałd.

Dietz, miasto pruskie, ob. Die z.

Dłetz Teodor, malarz niemiecki historyczny (* w Badeńskiem w Neustetten 29 maja 1813 — f w Gray [dep. Wyższej Saony] 18 grudnia 1870 roku). Naukę rozpoczął w Karlsruhe a ukończył w Mnichowie, gdzie zajęty był zdobieniem apartamentów królowej. W latach 1837 i 1839 był w Paryżu, ucząc się u Horacego Verneta i u Alaux. Następnie bawił czas jakiś w Mnichowie, ostatecznie zaś osiadł w Karlsruhe, gdzie został profesorem malarstwa historycznego w Szkole Sztuk Pięknych. Najlepsze obrazy jego są następujące: „Śmierć Picolominiego“, „Śmierć Pappenheima“, „Śmierć Gustawa Adolfa pod Lützen”, „Napoleon pod Wagram“, „Huzary badeńskie nad Berezyną“, „Przegląd nocny, podług poematu Zedlitza“, nabyty przez Napoleona III.

Dietzel Gottlob HenrykAnd., współczesny ekonomista niemiecki, ur. w Lipsku 1857r.; po przebyciu specyalnych studyów między 1876—79 rokiem w Heidelbergu i Berlinie, dla obeznania się ze stosunkami agrarnemi odbył długą podróż po Włoszech 3 882/3—poczemwr. 1885 powołany został na nadzwyczajnego profesora do Dorpatu — w rok później mianowany zwyczajnym profesorem nauk państwowych tamże, przebywał na tern stanowisku aż do r. 1890, w którym przeniósł się na profesora do uniwersytetu w Bonn. ^Pierwszą jego pracą naukową była rozprawa: O stosunku nauki ekonomii politycznej do nauki gospodarstwa społecznego (Berlin 1882)—dalej monografia „Karl Rodbertus“ (Jena 1886); później szereg cały rozpraw o stosunkach agrarnych we Włoszech, oraz innych ekonomicznych, drukowanych w różnych rocznikach niemieckich, a także rozprawa O rublu papierowym i rublu srebrnym w Bałtyckim miesięczniku

Dr J. B-r.

Dietzel Karol August, ekonomista niemiecki ur. 1829 w Hanau w Bawaryi. Po krótkiej praktyce handlowej od r. 1850 poświęcił się studyowaniu nauk państwowych. W r. 1863 powołany na nadzwyczajnego profesora w Heidelbergu, w r. 1867 przeniósł się na zwyczajnego profesora do Marburga, gdzie też umarł w r. 1884. Na stanowisko profesora w Heidelbergu wprowadziły go dzieła: System pożyczek państwowych rozważany w związku z gospodarstwem narodowem (Heidelberg 1855), jakoteź: Opodatkowanie towarzystw akcyjnych w związku z podatkowością gminną (Kolonia 1859). Już jako profesor wydał dzieło o Ekonomii narodowej i jej stosunku do społeczeństwa i państwa (Frankfurt 1864), jakoteź w znanem „Zeitschrift für Staatswissenschaft“ na rok 1866 i 1868 obszerną pracę o Nauce ekonomii politycznej jako umiejętności.

Dieu et mon droit=Bóg i prawo moje, jest to godło, czyli dewiza korony angielskiej.

Dieulafoy August Marc eli, inżynier i badacz starożytności francuski (* 1844 r. w Tuluzie); od r. 1863 kształcił się w szkole politechnicznej w Paryżu, z której wyszedłszy, został inżynierem dróg i mostów. W r. 1881, z polecenia rządu, udał się w podróż do Persyi w celu poszukiwań w pałacu Daryusza I i Artakserksesa II i znalazł między innemi cały szereg płaskorzeźb na cegłach polewanych, które światu naukowemu dały poznai zupełnie nową gałąź techniki budowniczej. Wyniki swoich poszukiwań D. wyłożył w dziełach uwieńczonych przez Akademię: „L’art antique de la Perse“ (Paryż 1884—89, 5 części) i „Acropole de Suse“ (t-że 1890—92, 3 części).—Żona jego, Joanna Paulina Rachela, z domu Magre, towarzyszyła mu w obu podróżach i napisała: „La Perse, la Chaldée et la Susiane“ (Paryż 1886); „’A Suse, journal des fouilles“ (t-że 1888); romans „Parisatis” (t-źe 1890). Za swe zasługi naukowe, pani D. otrzymała order legii honorowej. *

Dieulafoy, lekarz spółczesny. Nauki ukończył w Paryżu w roku 1869, obecnie jest profesorem przybranym (agrégé) i lekarzem szpitali paryskich. Imię swe rozgłosił przez wprowadzenie w użycie przy leczeniu wysięków w jamach ciała przyrządu ssącego, służącego także do opróżniania ropni głęboko położonych. D. nie jest, jak wielu mylnie sądzi, wynalazcą sposobu leczenia za pomocą aspiracyi; pomysł ten bowiem już na trzynaście lat przed nim van den Corput zalecał i zastosowywał w praktyce. Niezaprzeczenie jednak należy się D-wi zasługa ulepszenia narzędzia samego, oraz rozpowszechnienia jago użycia. W obecnej chwili aspirator jego ustąpił już miejsca

Dr J. P.

rem,

miejscu, pod Wollinem, nie ma nawet 500 m. rokości, a okoliczność ta ułatwiła zbudowanie mostu pod kolej żelazną i ustawienie mostu łyżwo-wego. W środkowej części cieśnina rozszerza się nagle w tak zwany Kamminer Bodden, na którym leży czworokątna wyspa Gristow. — Uście cieśniny wązkie i zapiaszczone,—a jej ogólna długość wynosi 35 km. — Nad brzegiem morza, na wązkiej a wydłużonej mierzei, oddzielającej Bałtyk od oie-śniny, leżą cztery osady tegoż im., a mianowicie: 2) West-D., Ost-D., Berg-D. i Klein - D., należące do pruskiej prowincyi Pomorskiej, regencyi Szczecińskiej, powiatu Kammińskiego. Z tych Berg-D: jest kąpieliskiem morskiem z dostatecznie silną falą i dobremi urządzeniami kąpielowemi. Urządzone tu są kąpiele z ciepłej wody morskiej, a w po-blizkim Kamminie kąpiele z solanki, borowinowe i parowe. Sezon od 15 czerwca do 20 września, koszta pobytu około 200 marek miesięcznie, frekwen-cya przeszło 2 000 osób. Kolej żel. dochodzi do Kammina.    And- s 1 Dr A‘ p’

Dievin (Dziewin), po czesku Devin, jest to

przyrządowi Potaina, jako dogodniejszemu w u-życiu. Pisma jego pomniejsze, aspiracyi dotyczące, opuszczamy, wymieniając tylko: „Traité de l’aspiration des liquides morbides“ (Paryż 1873, Londyn w tymże r.), w którem autor opisał dokładnie swój sposób leczenia oraz przyrząd do tego służący; po polsku wyszło ono jako: „Przyrząd ssący, zastosowany do leczenia wysięków w opłucnej“ (Warszawa 1870, os. odb. z„Pam. Tow. lek. warsz.“). Z innych prac D-go zasługuje jeszcze na wzmiankę: „Des progrès réalisés par la physiologie expérimentale dans la connaissance des maladies du système nerveux" (Paryż 1875).

Dieulefit, Di e u 1 e F i t, stolica kantonu we francuskim departamencie Drôme, nad rz. Jabron, w malowniczej dolinie zachodnich stoków wyniosłości Couspeau; posiada źródła mineralne, kościół protestancki z założonem przy niem seminaryum nau-czycielskiem, oraz bardzo ożywiony przemysł, dostarczający sukna, tkania jedwabnych i bawełnianych, konserw z trufli, naczyń glinianych, skór kozich, atramentu i t. p.; 4 300 m-ców. — W pobliżu obszerna grota stalaktytowa, Baume de Kaint Jaunie.    AndS'

Dieuze, miasto w Lotaryngii Niemieckiej, okręgu Château - Salins, nad rz. Seille, połączoną kanałem z rz. Saar (Salinen-und Kohlen-Kanal) i przy-dr. źelaz. Bensdorf - Avricourt; posiada starodawne, bo od XI w. istniejące, kopalnie soli, rozłożone dziś na przestrzeni 19 km. □ i dostarczające rocznie 500 000 cnt. soli kuchennej (od r. 1842 własność prywatna). Jest tu komora celna, liczne fabryki przetworów chemicznych (sody, ałunu, kwasu siar-ezanego), narzędzi rolniczych, żelatyny; kwitnie także ogrodnictwo kwiatowe; około 3 000 m-ców. Tu urodził się Edmund About. — W pobliżu zabytki z czasów rzymskich.    And' s‘

Dievenow, 1). D. cieśnina, zwana zwykle, choć mniej właściwie, prawem ramieniem uścia Odry; łączy ona m. Bałtyckie z wewnętrznym wodozbio-zwanym Wielkim Hafem. W najwęższem

sze-nazwa wielu grodów i miast w ziemiach Słowian zachodnich, pochodząca zapewne od imienia osobowe* go D ë v a (dziewa). Wspominamy tu o jednym z takich grodów, którego imię dało powód do wy* tworzenia się podania o walce kobiet z mężczyznami. Podanie to zapisał kronikarz czeski, Kozmas, w takich słowach: „W dawnych czasach, dziewczęta niezależne zaczęły imać się broni i występować jak wojacy, a śmiałość ich wzrosła do tego stopnia, że na jednej skale pod Pragą wzniosły dla siebie gród warowny, D z i e w i n. Na ten widok młodzieńcy, przejęci gniewem, naprzeciwko D-a wystawili Wyszehrad i zaczęła się walka między dwiema stronami. Niekiedy zwyciężały dziewczęta, jako chytrzejsze, niekiedy zaś młodzieńcy, jako mężniejsi; czasem był pokój, czasem się układano o zgodę. W końcu się umówiono o zawieszenie broni na trzy dni, aby biesiadując i bankietując, zabawić się wesoło. Kiedy pierwszego dnia nasycili się jadłem i napojem, każdy młodzieniec wybrał sobie upodobaną towarzyszkę, dziewczęta poddały się mężczyznom, i wojna się skończyła; wyniesiono więc z grodu broń i żywność i ogniem go zniszczono.“ W kronice rymowanej z w. XIV podanie to znalazło wykład obszerniejszy, z wymienieniem imion niektórych bohaterek, z dodaniem opowieści o Czoi-radzie i Szarce, ze zmianą zakończenia, w którem Własta, dowodząca amazonkami czeskiemi, uderza na Wyszehrad i pada w boju popod jego murami, po czem mężczyźni zdobywają D. a dziewczęta w nim giną. — D. wszakże, z którym się wiąże to podanie, istniał rzeczywiście, a wznosił się pod Pragą, na górze panującej nad Z licho wem. Pierwotny gród drewniany upadł już za czasów Koz-masa (1120) i odtąd są jedynie wzmianki o górze D.—Sobiesław I darował r. 1130 kapitule wysze-hradzkiej cło, pobierane pod D*em od tratew. Po-dobneż nadanie cła pod D-em ponowione było i w 1211. Potem, kiedy handel zlichowski dostał się w dzierżenie Stefanowi z Tetyna, ten na dawnem grodzisku wzniósł nowy zamek murowany, po którym pozostały zaledwie szczątki. Po nim D. posiadali jego synowie: Stefan i Jeszek, którzy w latach 1361—76 sprzedali D. i Zlichów klasztorowi Kartuzów na Ujeździe. Od owego czasu do r. 1449 D. pustoszał, a handel jego nazywano Zlichow-skim. W r. 1421 zastawiony był Wacławowi z Langberka, a w 1449 nabyty przez gminę Większego miasta Pragi. Odtąd nieraz są wspominane zwaliska D-a, Prażanie bowiem chętnie je obierali na ćwiczenia swoje strzeleckie. Później nazwa D-a zatarła się w ludzkiej pamięci, aż^ dopiero Hajek ją wskrzesił opowieścią swąoDivci valce, ozdobiwszy dawne podanie nowemi wymysłami; wtedy D. nazwano Divci hrad, albo Dëvci hrady, i tak się on nazywa we wszystkich układach handlowych, dotyczących statków kupieckich, aż do r, 1669. Z kroniki Hajka i z innych dzieł podanie o D-e odżyło w ustach ludu, już tylko jako słabe wspomnienie; natomiast rozwinęło się bujnie w literaturze czeskiej: Wacław Tham osnuł na niem swój utwór dramatyczny z tańcami i śpiewami, p. t. „Vlasta a Sarka neb divci boj u Prahy"; Se-

546

Âïlfel'S sâm&Èÿmi

“i"

•î-.

L:.'

1°, yv

na-

Diez —

bastyan Hnévkovsky—komiczno-bobaterski poemat „Devin“ (1805), przerobiony później na romantycz-no-bohaterski (1829k Zofia Podlipska powiastkę p. t. „Divci boje w Öechach“ (1890); najudatniej zaś temat ten zużytkował Julian Zeyer w pięknym swym Cyklu „Vysehrad“ (1880). W literaturze niemieckiej posłużył on za treść do poematu w trzech pieśniach p. t. „Wlasta* Karolowi Egonowi Ebertowi; (1829) u nas wprowadziła go Deotyma do swego poematu dramatycznego „Wanda“, Lesser zaś z opowieści o Czeiradzie i Szarce stworzył obraz ndatny.    *

Diez, Dietz, miasto w pruskiej prowincji Hesko-Nassauskiej, regencyi Wiesbadeńskiej, stolica powiatu Unterlabnkreis, na lewym brzegu Lahnu, przy nściu Aaru, przy drodze żelaznej Koblencya - Giessen; przeszło 5 000 m-ców, przeważnie protestantów. — D. leży malowniczo na stoku wyniosłości, której szczyt wieńczy były zamek hrabiów Nassau-Dillenburg, dziś na więzienie zamieniony; nieco na północ, nad samym brzegiem Lahnu, wznosi się drugi zamek, Oranienstein, mieszczący szkołę kadetów. Samo miasteczko, nader schludne, jest siedliskiem powiatowych władz administracyjnych, urzędu gór-

WrF.

i fi

SB i ■

|»pK

vf.

ji i H a ne »

ifflfP

^JlfS

Fig. 174. Plac Targowy w Diez

niczego, sądu powiatowego; posiada dwie ewangie-lickie i jedną katolicką parafię, synagogę, szkołę realną, szkołę leśnictwa i sadownictwa, oraz der ciekawy, XVI wieku sięgający, kamienny most na Lałrnie. — W okolicy zamek Schanmburg, ruiny zamku Ardeck i źródła mineralne Fachingen. Godne są uwagi łomy marmurowe, kopalnie rud manganowych, wyrób cygar, przedmiotów z marmuru, machin i t. p. — D. jest osadą b. starożytną, wspominaną już za czasów Karola W. And- s-Diez Fryderyk Krystjan, znakomity ję-

Fryderyk.

zykoznawca, twórca filologji romańskiej, ur. 15 marca 1794 w Giessen, urn. 29 maja 1876 w Bonn; nauki gimnazjalne odbył w Giessen i tamże w r. 1811 wstąpił do uniwersytetu, gdzie studjował fi-lologję klasyczną, głównie pod kierunkiem J. Gotl. Welckera. W r. 1813 należał do ochotników korpusu heskiego, który brał udział w wyprawie przeciwko Francji. Wróciwszy do kraju, oddał się stu-djom prawniczym, a w 1816 r, nauce języków i literatur nowożytnych i studjował je następnie na uniwersytecie w Getyndze. W r. 1818 poznał Goethego w Jenie, który zwrócił jego uwagę na dzieło Frań. Raynonarda, znawcy literatury prowansalskiej: „Choix de pcésies originales des Troubadours* (6 tomów, Paryż 1816 i nast.) i zachęcił go do zajęcia się badaniem języka i poezji staroprowansalskiej; prace, jakich D. w tym przedmiocie później dokonał, mają w nauce znaczenie pierwszorzędne. W roku 1819 i 1820 był nauczycielem domowym w Utrechcie; w 1820 został docentem prywatnym języka włoskiego, hiszpańskiego i portugalskiego w Bonn, następnie w 1823 tamże profesorem nadzwyczajnym, a w 1830 prof. zwyczajnym języków romańskich i na tym stanowisku pozostał do śmierci (1876), pracując z wielkim dla nowej nauki pożytkiem. Już pierwsze prace Da na polu filologji romańskiej zjednały mu ogólne uznanie. Były to rozprawy: p. n. „Altspanische Romanzen* (Berlin 1821) i „Ueber die Minnehöfe. Beiträge zur Kenntniss der roman. Poesie“ (Berl. 1825; po francusku w przekładzie Roieina praca ta wyszła pod nagłówk. „Essai sur les cours d’amour“ Paryż 1842). Niepospolitą zaś sławę zjednały D owi gruntowne prace o poezjir trubadurów, a m. „Die Poesie der Troubadours“ (Ćwików w Saksonii 1826; wyd. 2-e, Bartscha, (Lipsk 1883; wydanie francuskie, w przekładzie Roisina, Paryż 1845), oraz „Leben und Werke der Troubadours“ (uwi-ków 1829, przełożone na kilka innych języków; wyd. 2-e 1882). W pracach tych D. po raz pierwszy przedstawił w sposób umiejętny istotę i rozwój liryki prowansalskiej w wiekach średnich, i położył niemi podstawę do studjów literatury romańskiej. Jeszcze wybitniejsze znaczenie naukowe, mianowicie pierwszorzędną wartość dla językoznawstwa, mają dwa znakomite dzieła D-a: „Grammatik der romanischen Sprachen* (3 tomy, Bonn 1836—44; wyd. 2 e, Bonn 1856—60; wyd. 5-te, 3 części w jednym tomie 1882) i „Etymologisches Wörterbuch der romanischen Sprachen“ (Bonn 1853; wyd. 2-e 1861, uzupełnione i poprawione; wyd. 3 e 1869; wyd. 4-te 1878, str. XXVI i 820, dokonane po śmierci autora przez Schelera i powiększone przez tegoż osobnym dodatkiem). Oba te dzieła traktują języki romańskie po raz pierwszy w sposób historyczno - porównawczy, i stały się wskutek tego epokowemi dla filologji romańskiej. Tom 1-szy ‘Gramatyki’ zawiera obszerny wstęp o utworzeniu się języków romańskich na podstawie łaciny ludowej i o rozmaitości narzeczy romańskich; następnie głosownię; tom 2-gi deklinację i konjugację, oraz słoworód czyli tworzenie się wyrazów; tom 3-ci składnię języków romańskich. Dzieło to było przełożone na jęz. angielski przez Cayleya (Lon-

Ek8cel-

W. G.

Æm

A. S.

dyn 1862) i na język francuski przez Bracheta, Ga-stona Parisa i Morel’a - Fatjo (Paryż 1872 — 76). ‘Słownik’ swój podzielił D. na dwie części: 1-sza zawiera wyrazy ogólno-romańskie (1—347); cz. 2 ga wyrazy oddzielnych języków romańskich, t. j. A. włoskie; B. hiszpańskie wraz z portugalskiemi; C. francuskie i prowansalskie; po czym następuje dodatek Aug. Schelera, w tenże sposób ułożony (st. 703—779), w końcn wykaz wszystkioh wyrazów słownikiem objętych. W r. 1859 wydał D. broszurę p. n. „Kritischer Anhang zum Etymologischen Wörterbuche der romanischen Sprachen“ (Bonn, Btr. 36). W pisemku tym, odpowiadając krytykom swego słownika (Blancowi,Littrómu, Mahnowi i in.), wyjaśnia etymologje szeregu wyrazów i dołącza nowe, które następnie wprowadził do wydania 2 go słownika. Osobny indeks do Słownika wydał Jarnik (1878, wyd. 2 eHeilbronn 1889). Oprócz powyższych dzieł D. ogłosił nadto: „Altromanische Sprachdenkmale“ (Bonn 1846); „ Zwei altromanische Gedichte“ (Bonn 1852); „Atromauische Glossare, berichtigt und erklärt“ (Bonn 1865); Ueber die erste portugiesische Kunst und Hofpoesie* (Bonn 1863) i „Romanische Wortschöpfung“ (Bonn 1875). Pisał także różnemi czasy dro bniejsze rozprawy, przyczynki naukowe i recenzje, drukowane po specjalnych czasopismach. Po jego śmierci wybór tych prac ogłosił Breymann p. t. „Kleinere Arbeiten und Rezensionen“ (Monacbjum

1883). Dla uczczenia pamięci i zasług D-a liczni jego czciciele zajęli się utworzeniem międzynarodowego funduszu stypendialnego imienia D a, z którego akademja umiejętności w Berlinie przysądza co lat 4 nagrodę w ilości 2 000 marek za najlepsze dzieło z zakresu filologji romańskiej Por.

K. Sachs „Fryd. Diez und die romanische Philologie“ (B3rl. 1878); ßreymannn „Fr. Diez, sein Leben, seine Werke“ (Monacbjum 1878); Stengel „Erinnerungsworte an Fr. Diez“ (Marburg 1883); Ugo Canello „II profess. Fred. Diez e la filologia ro-manza“ (Florencja w „Rivista Europ.“ 1871) i inne artykuły, cytowane w dziełku Sachsa. A A-K-

Diez Wilhelm, malarz niemiecki (* 1839 r. w Bayreuth) i tam naukę rozpoczął, a ukończył w Mnichowskiej akademii. Najwięcej przedmiotów do rysunków swych obiera z Trzydziestoletniej wojny; pomysły jego zalecają się wiernością historyczną. Od r. 1871 jest profesorem w akademii Mnichowskiej. Obrazów niewiele utworzył; odznacza się dobrym kolorytem, najwięcej maluje akwarellą. Najlepsze z prac jego są: „Piknik w lesie“ leneya w podróży“, „Pokłon pasterzów*.

Dieze, lewy dopływ Mozy (Maas, Meuse) w niderlandzkiej prowincyi Brabancyi północnej, powstaje z połączenia rzek Aa i Donimel, które zlewają się razem pod m. Hertogenbosch. Pierwsza z nich wypływa z torfowisk i wrzosowisk Peel, druga z Campiny (ob.), Limburskiej; — D. zaś ma uście pod fortem Crèvecour. — Spławny kanał Zuid-Wille wchodzi w skład systematu tych rzek i łączy się z grupą innych kanałów (Campine, Noorderk), tak, iż z morza wchodzi w bezpośrednią komunikacyę ze Skaldą.    And s>

Diezman, landgraf Turyngii, ob. Die tt rieh III młodszy.

Diezys (w muzyce), ob. Dyezis,

Diffamatio, ob. Dyffamacya.

Dif, wyrazy łacińskiego pochodzenia, nie umieszczone pod tą zgłoską, znajdują się pod D y f.

Difflugia Leclerc. Rodzaj należący do rodziny Arcelleidae, rzędu Korzenionóżek (Rlńzopo-da), typu pierwotniaków, czyli zwierząt najprostszych {Protozoa). — Przedstawiciele tego rodzaju mają ciała okryte skorupką, zlepioną z obcych przedmiotów, szczególniej zaś z ziarn piasku lnb skorupek okrzemek; skorupka posiada kształt

SPllSllraS

Fig, 175. Difflugia oblonga.

bardzo różny, jest jedno - komorowa, z jednym obszernym otworem. Nóżki mają grube, palczaste lub płaskie, płatowate, niekiedy cienkie; wewnątrz ciała miękkiego, plazmatyoznego, znajdują się jądra i wodniczki (vacuole) w różnej liczbie. Kilkanaście gatunków tego rodzaju zamieszkuje wody słodkie. Jako przykład może służyć: D. oblonga Duj.; ma skorupkę podłużnie - jajowatą, z ziarn piasku utworzoną, i ciało z wyraźaetn jądrem kulistem pośrodku i nóżkami (5) palczastemi. D. globulosa Duj, posiada skorupkę kulistą. D. pyriformis Perty, o skorupce gruszkowatej i t p.

Digamma czyli gamma podwójna, jest nazwą litery greckiej o postaci F, która w najstarszej e-poce piśmiennictwa greckiego wyrażała brzmienie wargowe w, iw szeregu liter abecadła zajmowała miejsce szóste. Zuak ten nazwany był przez późniejszych gramatyków digammą z powodu podobieństwa zewnętrznego do litery gammy F (oznaczającej dźwięk g). Brzmienie w, oznaczane digammą, było właściwe językowi pragreckiemu i następnie wielu dyjalektom, i spotykało Bię w nagłosie czyli na początku wyrazów przed samogłoską, oraz w środku wyrazów pomiędzy dwiema samogłoskami; np. fbtvoç (wino), późniejsze oïvoç = łać. vinum; hFię, (owca), późn. ’ot'ç—łać. ovis itp. Najwcześniej brzmienie to zniknęło w narzeczu jońskim i attyckim, ustępując miejsca przydechowi słabemu (spiritus lenis); np. ontoę (dom), sanskr. Aëçâ-, łać. vïeus; oyoç (wóz), sskr. vâhation wiezie, łać. veho i t. p.; wskutek tego i znak digam-my wyszedł z użycia. W czasie powstania i rozkwitu eposu jońskiego, tj. poezji Homera, jeszcze wargowe to brzmienie żyło w języku; jakkolwiek w redakcyi poezji homerowych (która jest późniejszą) znaku digammy niema, jednakże istnienia samego dźwięku dowodzi dostatecznie prozodja tych wierszy: widoczne to z wpływu, jaki wywiera wyraz z naczelną digammą na przedłużenie poprze-

dzającej zgłoBki krótkiej, zakończonej na spółgło- § 2 Digestorum, kśięga 5, tytuł 3-ci (de heredita-skę (pozycja).—W innych dyjalektach proces zni- tis petitione). Tytuły mają, odpowiednio do swo-kania dźwięku wargowego odbywał się wolniej i po jej treści, stosowne napisy, np. de liereditatis peti-usunięciu znaku digammy z alfabetu, oddawano to brzmienie w różnych narzeczach przez ß, y, o, oo; w alfabecie beockim, nawet po przyjęciu alfabetu jońskiego, znak digammy pozostał na początku wyrazów, zwłaszcza w imionach własnych. Najdłużej brzmienie i znak utrzymały się w dyialekcie eolskim, i dla tego nazywa B?ę ono digammą eolską.—Ob. Savelsberg „De digammo ejusque immutationibus“ (Berlin 1868). Böhling »Schicksale und Wirkungen des w-Lautes in den indogerm.

tione. Ogółem są w Dygestaeh 432 tytuły.

W pojedyńczych tytułach mieszczą się zdania liczonych prawników. Każde zdanie ma osobny napis „inscriptio“. Napis ten oznacza prawnika i dzieło, np. Ulpianus libro XIV ad edictum we fragmencie wyżej przytoczonym (1. 7 § 2.). Niektóre tytuły zawierają tylko po jednym fragmencie np. 1. 1. D. 7, 3, czyli fragm. 1. Digestor u u», s Księga 7, tytuł 3-ci. Większa zaś część tytułów zawiera znaczną ilość fragmentów. Komissya, której poruczono złożenie powyższego zbioru zdań, miała korzystać z prac tych prawników, którzy należeli do „juris auctores“, jednakże uwzględniła i prawników, których nie zaliczano do tej kate-goryi. Poruczono komissyi zebrać materyał prawny praktyczny, zbyteczne przepisy pominąć, sprzeczności (antinomiae) usunąć, przestarzałych

A. A K.

Sprachen“ (Hanower 1882). Gustaw Meyer „Griechische Grammatik“ (wyd. 2. Lipsk 1886; tamże literatura przedmiotu str. 235 i nst.)

And. S

sardeli i makreli.

Digby Sir Kenelm, matematyk angielski (1603—1665); mieszkał długi czas we Francyi. Pozostawał w stosunkach ze współczesnymi uczonymi; zagadnienia stawiane przez Fermata posyłał do rozwiązania do Anglii. Sam ogłosił pewną liczbę dzieł filozoficznych i teologicznych, oraz pisma z dziedziny elektryczności, chemii i medycyny.

Digenis A k r i t a s, bohater epopei bizantyjskiej, z w. X po Chr., noszącej ten tytuł.

Digenit (mineral). Nazwa nadana prze Breit-haupta pewnej odmianie rodzimego siarku miedzi, występującej w postaci niekrystalicznej, lub jako powłoka, o muszlowym odłamie, bez wyraźnej łupliwości, bardzo miękkiej; c. wł. 4.5 — 4.7; tw. 2—2.5; barwy ciemnej, szaro - ołowianej, z ry-Bą czarną, błyszczącej lub bez blasku. Rozbiory wykazują w niej 70.2 miedzi i 0.24 srebra; przypuszczając więc, że reszta jest siarką, wzór chemiczny minerału tego będzie Cu₆S₅, co inaczej da się wyrazić przez Cu₂S-j-4CuS czyli, że byłby to związek błyszczu miedzianego zcovellinem. Być może, że minerał ten jest tylko mechaniczną mieszaniną obu tych związków. Znajduje się w San-gerhausen, w Szaszka w Banacie, w stepie Karga-lińskim pod Orenburgiem, w Angoli na zachodnim brzegu afrykańskim, w Chile i na wyspie Carmen w zatoce Kalifornijskiej.

Digesta albo Pandectae, księga prawa, złożona z dzieł 39-ciu najznakomitszych prawników, podzielona na 50 Iibri, które rozpadają się na tytuły, a z tych każdy zawiera pewną liczbę legum, będących ustępami (fragm enta) z pism owych prawników, praytoczonemi dosłownie albo z pewnemi zmianami (emblemata, interpolationes Tri-b o ni ani). Tylko księgi 30,31, 32, które dotyczą zapisów i powiernictw (de legatis et fideicommissis), nie są podzielone na tytuły. Sposób cytowania: 1. 7 § 2 D. de her. pet. (5,3), to znaczy lex czyli fragment 7

S. D

K J.

Digardźy, ob. Szygatse Digby, masto w Kanadzie Brytańskiej, w pro-wincyi Nowej Szkocyi, na wschodniem wybrzeżu odnogi Fundy, w głębi obszernej i głębokiej zatoki, z wyborną przystanią i latarnią morską; w pobli- przepisów i określeń nie umieszczać, w pojedyń-żu droga żelazna do Halifaksu i Yarmouthu; lu- czych ustępach poczynić zmiany, niedokładności dność, wynosząca około 3 OOO głów, trudni się głó- sprostować i niejasne zdania prawników bliżej o-wnie rybołówstwem, dostarczając handlowi śledzi, kreślić. Używania skróceń (sigla) zabronił Justynian i przy sporządzaniu odpisów. Słowami prawników wyrzeczone zasady i umieszczone w Dygestaeh mają powagę koustytucyj czyli dekretów cesarskich, taką, jak gdyby od samego cesarza Justyn, pochodziły. Jakkolwiek z pism prawników zapożyczono cały ma* teryał, Justynian uważał siebie za właściwego twórcę dzieła. Dla wyłączenia nowych sporów zabroniono pisać komentarzy do dzieł Justyniana. Autorowie takich komentarzy i objaśnień mają podlegać karze, a dzieła ich mają być niszczone (volumina autem eorum omnimodo corrumpentur). Tylko dosłowne tłómaczenia, greckie parafrazy i spisy pojedyńczych tytułów i wskaźniki miejsc równoległych (%apduvX(x) miały być dozwolone. Przy układaniu D-ów korzy stano, j. w. z prac 39 prawników; spis ich mieści się w rękopiśmie florentyńskim (index florentinus), ułożony w języku greckim, ale jest niedokładny i w części mylny. Użyto do tej pracy 213 dzieł prawników, obejmujących w sobie 2 000 ksiąg (Iibri), z 3 milionów wierszy złożonych, z których mieści się w Dygestaeh 150 tysięcy wierszy. W zużytkowanym materyale odróżnić można trzy kategorye zdań. Pierwszą kategoryę stanowią głównie objaśnienia pism Sabina (Iibri ad Sabinum), t. z. masa Sabiniańska; drugą — komentarze do edyktu—masa edyktalna; trzecią stanowią wyjątki (excerpta) z prac praktycznych Papiniana i Paulusa—masa Papiniańska. Rudorffi Kuntze twierdzą, że do pierwszej masy odnieść wypada prace, tyczące się prawa cywilnego (jus civile), do drugiej pisma traktujące o prawie pretorskiem (jus honorarium), do trzeciej zaś materyał odnoszący się do t. z. jus e x t r a o r dinar i urn.—Rękopisów zawierających D. znajduje się około 500 w różnych księgozbiorach, najwięcej z XII, XIII, XIY wieku. Jedyny rękopis przed-glossatorski pochodzi z początku VII wieku, prawie całkiem dokładny. Cenny ten zabytek posiada Bibliotheca Laurentiana we Florencyi (Codex

T. D.

gorejczyków i t. d.

Dighton, miasto w stanie Massachiisets, Unii Północno - Amerykańskiej, w hrabstwie Brystolskiem, na prawym brzegu rz. Taunton. — Znajdująca się w pobliżu skała Dighton - Rock ma na sobie nieod-czytany dotąd napis,—według domniemań, wykuty pismem runicznem przez Normanów, którzy około 1000 r. naszej ery zwiedzili te wybrzeża.

Digitale (gr. SaxioX^fl-pa); część stroju, ocią-gnięta na ręce i palcach, nakształt naszej rękawiczki (Varro „Resrust.“ I, 55, 1; Xenoph. „Cyrop.“ VIII, 8, 17), jak to przedstawia się na figurze (fig. 176), zdjętej z kolumny Trajana, wyobrażającej Sarmatę (Rich „Diet. ąntiq.tt str. 229). Jednakże nie jest zupełnie pewną lekcya i. ustępu Varrona (l.c.), i niektóre '.'.^1% edyoye, zamiast D., dają digi-

---- t a b u 1 u m, jako narzędzie wideł-

kowate, nakształt ręki ludzkiej, przymocowane do długiej ręko-

to rodzaj grabek.

Zn.

na.

Florentinus). Dawniejsze wydania Dygestów nole-gają na lectio vulgata, t. j. na sposobie czytania tekstu, przyjętego przez Glossatorów. Po raz pierwszy uwzględniono rękopis florentyński w wydaniu liońskiem z r. 1510, które opracował Po-litianus (f 1494). Wr. 1553 wyszedł dokładny, pierwszy krytyczny oddruk rękopisu florentyńskiego, staraniem Leliusza i Franciszka Torellich, ojca i syna. Odtąd lectio florentina stanowi podstawę wszystkich późniejszych wydań. Najnowszem i naj-lepszem wydaniem D-ów jest dokonane przez Teodora Mommsen a, który do swej pracy zużytkował dawniejsze rękopisy glossatorskie, Basilica i Scho-lie. Tytuł tego wydania brzmi: „Digesta Justinia-ni Augusti recognovit adsumpto in operis societa-tem Paulo Kruegero Th. Mommsen“ 1866 — 70. Regestry ustępów w Pandektach Just. według źródeł, z jakich te excerpta pochodzą, sporządzili Labitte 1557 i Wieling: „Juris prudentia resti-tuta“, (Amsterdam 1727). Według tego oddrukował fragmenta w Pandektach zawarte Hommel: „Pa-lingenesia librorum juris veterum“ (Lipsk 1767, 3 tomy). Na odmiennych zasadach polega dzieło w tym kierunku najnowsze: „Palingenesia juris civilis. Juris consultorum reliquiae quae Justiniani Digestis continentur ceteraque iurisprudentiae civilis fragmenta minora secundum auctores et li-bros disposuit Otto Lenel“ 1887—1889.—Por. także Grad en witz »Interpolationen in den Pandekten“ 1887. Posiadamy także francuskie tłóma-czenie Dygestów, które uskutecznili Hulot, Berthelot, Tissot i Berenger, (Paryż 1805—1811). Bardzo dokładnego przekładu Dygestów na język niemiecki podjęli się: E. Otto, bracia Schilling i C. S. Sintenis, (Lipsk 1830—1833).

Digestio=trawienie (ob.).

Digges Leonard, matematyk angielski wieku XVI-go; napisał traktat geometryi praktycznej, dzieło o przepowiadaniu pogody i t d.

Digges Tomasz, matematyk angielski, syn poprzedniego, uzupełnił i wydał dzieła swego ojca; napisał traktat arytmetyki wojskowej, rozprawę o orbitach ciał niebieskich, zgodnie z doktryną Pyta-

S. D.

And. S.

Fig. 176.

jeści a przeznaczone do zbierania spadłych z drzewa owoców lub jagód z podkrzacza: zatem byłby

K. K.

Digitalina. W liściach i kwiatach naparstnicy (Digitalis) znajduje się bardzo gorzka materya wyciągowa, nadająca im toksyczne i lekarskie działanie i wydobywana przez traktowanie słabym spirytusem lub chloroformem. Materya ta, w farmakologii oznaczana mianem D-y, nie stanowi ciała jednorodnego, lecz przez rozmaite rozpuszczalniki i metody rozdzielania może być rozłożona na szereg związków chemicznych, których większość należy do gromady glukozydów, czyli estrów ciał cukrowych. D., używana w aptekach, jest ciałem żółtawem, na oko bezkształtnem, lecz w którem mikroskop wyróżnia bezbarwne kryształki, obok cząstek żółtych niekrystalicznych. Indywidua chemiczne, na które D. rozpada się przy właśoiwem z nią postępowaniu, noszą nazwy D i-gitalein y,Digitoksyny, najważniejszej we względzie lekarskim części składowej, Digitoniny, Digit y ny i t. d. D-ie przypisują skład C₂₉H₄₆0₁₂; pod wpływem fermentu, zawartego w samej naparstnicy, rozpada się ona na glukozę i D i git a lr e-tynę. Digitonina ma posiadać skład C₂₇H₅₂Ou. Wszystkie te ciała dotychczas są bardzo mało zbadane.

Digitalis, Naparstnica, rodzaj roślin z rodziny Trędownicowatych (Scrophulariaceae); są to zioła zimujące lub trwałe, o kielichu głęboko-wrębnym na 5 nierównych części; o koronie głębokiej rurkowatej; pręcików cztery; owoc—torebka, pękająca na dwie części.—D purpurea stanowi dość rozpowszechnioną w środkowej Europie roślinę. Łodyga jej, wyniosła, na 3 — 4 stopy wysoka, okryta jest szarawym puszkiem. Liście naprze-mianległe, jajowato-lancetowate, omszone, zwłaszcza na spodniej powierzchni, o brzegach karbowanych, przechodzących nieznacznie w ogonki liściowe. Kwiaty w gronie na końcu łodygi mają przysadki i wszystkie skierowane są w jedną stronę; korona, purpurowa, na cal długa, wewnątrz ma plamki ciemne, okrągłe, rozrzucone wśród jaśniejszych włosków. Roślinę tę hodują w ogrodach dla ozdoby; spotyka się również odmianę o białych kwiatach. Wszystkie części naparstnicy zawierają silnie działającą substancyę, digitalinę. W medycynie używa się głównie liści, z których robią wyciąg; działanie digitaliny polega głównie na zwolnieniu uderzeń serca. Jest to środek bardzo niebezpieczny i powinien być używany z wielką o-strożnością, zwłaszcza, że przy dłuźszem używaniu działanie jego potęguje się wskutek nagromadzenia w organizmie. Stosują naparstnicę w chorobach serca i puchlinach wodnych; ostatniemi czasy proponowano ją na alkoholizm. Inne gatunki naparstnicy spotyka się w ogrodach: D. grandiflora i D. lutea o kwiatach żółtych i D. ferruginea o kwiatach brunatnych; nie są one jednak tak piękne, jak D. purpurea.    WŁ M- K'

Digitonina, Digitoksyna, ob. Digital i-

%-

fi

■ .^3

Xf

%

i*

lit*

tel I

: s-;"-■ "w)Wi

kollegium, bibliotekę publiczną, filię banku francuskiego, pomnik Gassendego, fabryki sukna i kapeluszy, farbiernie, prowadzi także rozległy handel owocami suszonemi i smażonemi, zwłaszcza śliwkami.—D. sięga odległej starożytności; za czasów rzymskich była to Din i a, albo Dignis, także Dea Augusta i Civitas Dinien-sium; słynęła już wówczas ze swych źródeł siarczanych. Źródła te posiadają temperaturę od 26° do 38° R., w wodzie stosunkowo najwięcej znajduje się chlorku sodu i siarczanu sody, niemniej kwasu węgla-nego i siarkowodornego; wody są obecnie dosé chętnie uczęszczane i okazały się sku-tecznemi w stężeniu stawów, w akurczeniu członków, gośćcu, dnie i t. p.; używa się ich do kąpieli i do picia.

Digoin, miasto główne kantonu, w departamencie francuskim Saône et Loire, okręgu Charolles, na prawym brzegu Loary, w miejscu, gdzie mają uścia dwa jej dopływy: Arroux i Bourbinee, oraz kanał centralny, 225 m. nad p. m,, przy drodze żelaznej Mâ?on-Moulins; fabryki fajansu, warzelnie soli, budowa statków rzecznych, młyny, łomy wapienia; dc 5 000 miesz-

And. S.

And S.

kańców.

Dihong, ob. B r a m a p u t r a.

Dihoplus Brandt, (paleont.). Rodzaj kopalnego nosorożca, bardzo znacznej wielkości, z doskonale rozwiniętemi rogami, znajdowany w miocenowych i plioceno-wych pokładach europejskich. Gatunek D. Schleiermacher i Kaup. wystąpuje od górnego miocenu w Sansan do dolnego plio -cenu w Eppelsheim i Pikermi.

Dihydryt Hermann (mineral). Minerał, będący jednym z rodzimych wodnych fosforanów miedzi, wielu cechami podobny do fcsforochalcytu, a składem do ery-Dignano, miasto w austryackim kraju koron- i nitu. C. wł. 4.4; wzór: 5CuO, P₂0₅, 2HaO, a wy-nym, Istryi, okręgu Pola, przy drodze żelaznej Try- ¹ raźniej Cu₃ (P0₄)₂4-2Cu(OH)₂; co daje 69.02 tlenni-est-Pola; środek wyżyny Karstu; w okólicy bardzo j ku miedzi, 24.72 kwasu fosfornego, 6.26 wody. zdrowej; 5 269 m-ców. — Jest tu piękny kościół Znajduje się 'w Rheinbreitbach i w Niżnim Tagilsku z XII w., z wielu cennemi zabytkami starożytno- na Uralu.    K J-

ści i z niepośledniej wartości malowidłami Pawła Veronese, Tintoretta, Contoriniego i t. p.; koszary, bóstw najwyższych, stanowiących wiec Jowiszowy, z dawnego klasztoru przerobione, szpital,—wielkie a zarazem zawiadujących porządkiem świata, po 6 sady owocowe i oliwne,—winnice, dostarczające wy- męskich i żeńskich: Jowisz, Neptun, Wulkan, Apol-bornego wina czerwonego (vino rosso), hodowla je- lo, Merkury, Mars, Juno, Minerwa, Ceres, Wenus, dwabników i zwierząt domowych. — Początek mia- Westa, Diana. U Etrusków zaś istnieli dii eon-sta sięga czasów rzymskich (Attinianum); ludność sentes, grono doradcze Jowisza, złożone z 12 słowiańska nazywa je Wodnianem. And-s- bóstw bezimiennych i tajemniczych. Owi d. c. z tak Digne, stolica francuskiego departamentu Alp z w. dii select i, którymi byli: Saturn, Janus, Rea, Niższych, w głębokiej i nader malowniczej dolinie Pluton, Liber, Sol (słońce), Luna (księżyc), stano-górskiej, na lewym brzegu Bléone’y, u stóp pasma wili u Rzymian gromadę, znaną pod nazwą: di-M-gne du Cheval Blanc; blizko 5 000 m-ców (gmi- magni, fałszywie przez późniejszych zwani d. mina przeszło 7 000). Siedlisko najwyższych władz norum gentium. Nazwa zaś d. minores mie-departamentu, oraz biskupstwa, założonego w IV ściła w Bobie grupę zwaną d. indigetes, bo-w. (sufragania biskupstwa Aix); posiada dwa ka- gów lokalnych oraz wydatnych bohaterów, jak tedralne kościoły: stary z XII w., z ciekawemi ma- Eneasz, Romulus, oraz grupę d. semones, czyli lowidłami ściennemi, i nowy; seminaryum duchowne, półbogów. Trzecią klassę stanowią d. peregri-

ÆÜP

Fig. 177. Digitalis purpurea

; I'

TA

K. J.

DÜ, bóstwa rzymskie. W Rzymie było 12

Diipolia — Di)on.

551

ni, czyli bogowie obcych narodów, postronnie przyłączeni do rzymskiego Panteonu.

Diipolia, czyli Bup ho ni a, uroczystość, obchodzona w Atenach starożytnych w miesiącu Skinopho-rion (Lipiec), na cześć Zeusa, obrońcy miasta (Polie-ua, stąd diipolia), któremu na ofiarę składano płody rolne i zabijano na ołtarzu byka (stąd bu ph on i a). Obrządek ten spełniał zazwyczaj kapłan wysokiego rodu, zwany Buphonos (zabójca byka), który wszakże po spełnieniu ofiary musiał uciekać do Prytaneionu i tam zanosić skargę o to zabójstwo. Winnym uznawano topór i skazywano go na utopienie 'w morzu.    *

Dljambus (Aitap.ßog) jamb podwójny:    ^ —,

porodu rzadkości wyrazów czterozgłoskowych, np. sévëfjtâs, rzadko wyczerpujący się w pojedynczym wyrazie, ale najczęściej rozkładający się na dwa przez amfibrach z dopełnieniem stopy długiej,

np. spokojnym || bądź.    Ł K*

Dijskra (czyt. Dejk) Waling, poeta fryzoń-ski (* 1821 r.), był naprzód piekarzem, obecnie jest księgarzem w Holwerdzie. Jest on jednym z przewódzców ruchu narodowego we Fryzyi zachodniej na polu języka i literatury ojczystej, jednym z najwybitniejszych i najpłodniejszych poetów w tym języku. Z pod pióra jego wyszło bardzo wiele z upodobaniem przyjmowanych utworów. Odznacza się on zdrowym humorem i znajomością życia, które z wielką prawdą maluje, a ma dużo podobieństwa z Fryderykiem Reuterem, którego też kilka utworów na ojczystą mowę przełożył. Do rzędu najlepszych dzieł jego poetycznych należą: „Doaitse mei de noardsce balke“ (Franeker 1848, wyd. 3-e, 1875); „De silveren rin-kelbel“ (t-że 1856, wyd. 3-e, 1887; przełożone na język niderlandzki); „Defriske Thü Ulespegel, of de wonderlike libbensskiednis fen Hanstje Pik“ (2 tomy, t-że 1860 i 1862, wyd. 2-e 1879); „Fen earder en letter“ (t-że 1884). Dramata D-y we fryzońskim języku są też bardzo lubione i często przedstawiane, a do rzędu ich można zaliczyć całkiem wolny przekład „Tartuffe’a“ p. t. „Oebele Glńper“ (wyd. 2-e, Holwerd 1884), Oprócz tego Van der Meulerem D. napisał „In doaze fol olde snypsnaren“ (Franeker 1856, wyd. 2, 1882); z Colmionem i Bonnemerem „Friske winterjoune-nocht“ (5 tom. Bolsward, Leeuwarden i Franeker 1861—76). Wreszcie po niderlandzku pisze wielkie swe dzieło: „Uit Friesland’s volksleven van vroeger en later“ (Leeuwarden, począwszy od r. 1892).    *

oraz

K. K.

Kanału Brytańskiego, Sekwaną, i w dorzecze środkowego Renu, bramą Belfortu.—Te przyrodzone właściwości położenia geograficznego spotęgowane jeszcze zostały przez wykopanie kanału Bur-gundzkiego, oraz przez skierowanie na D. linii drogi żelaznej Paryż-Marsylia: oba te środki kommu-nikacyi zbiegają się w D. po wyjściu z doliny górskiej i sprawiają, że kraj, względem Paryża za środkowemi wyniosłościami położony, nie ma cechy odosobnienia, lecz jest z całością silnie spojony.—W starożytności jako Dibio albo Diviodu-num leżał D. w prowincyi rzymskiej Galii a Belgien, śród ludu Lingonów, i był ważnym punktem strategicznym dla miasta Audomatanum (dzisiejsze Langres). Za Marka Aureliusza był już waro-

WMm

SfiFrÄp

.. : --

m

fö

:t

'M

lii

rai

IP

-

i’ B v '• ■    * •

«

: :

'b

Mi

----y------^

-- -,

Fig. 178. Kościół N. M. P. w Dijon.

Dijon, stolica francuskiego departamentu Côte d’Or—sięgająca początkiem swoim, jak tyle innych miast francuskich, epoki rzymskiej. Położona wprze rwie międzygórskićj, między wyniosłościami Langres a Côte d’Or i należąca do systematu Rodań-sko-Saońskiego, znajduje się w łatwej kommunika-cyi z równo-odległemi dorzeczami Sekwany i Loary; tym sposobem była punktem, przez który droga naturalna wiodła z okolic morza Śródziemnego w samo serce Gallii, a stąd rozchodziła się promienisto i nad wybrzeże Atlantyku, Loarą, i nad brzegi

Entykl Towsz Tllustr. Zesz !2l X. Xt I

wnią, a ces. Aurelian upięknił go i wzmocnił jego mury.—Ś. Grzegorz Turoneński przebywał tu czas jakiś, i zostawił w swych kronikach dość obszerne wzmianki o mieście; wtedy były tu już 4 kościoły.—Pod koniec V wieku wchodzi D. wraz z okręgiem (Dijonnois) w skład Burgundyi, której loBy dzieli odtąd statecznie i nawet w X w. staje się jej stolicą. —W tym-to czasie łupią i niszczą miasto Saraceni w 737 r., a Normannowie w 888 r. Wielką klęskę sprowadził pożar z 1137 r., poczem nastąpiła regulacya ulic i nowe obwarowania, które ostatecznie dopiero w 1359 r. ukończone zostały.—Samodzielną ustawę miejską otrzymał D. w 1182 r., a wraz z nią swobody i przywileje;

JE

A-

TÀ

\y

II

Ski

il

And. S.

rządził nim mer z tytułem wicehrabiego (vicomte maieur) oraz dwunastu rajców.—Wszakże dzieje miasta nie przedstawiają nic osobliwego aż do r. 1477, w którym Burgundy a przyłączoną została do Francyi przez Ludwika XL Monarcha ten potwierdził prawa i swobody miejskie i rozpoczął budowę zamku, który dopiero syn jego, Ludwik XII, ukończył.—W 1513 obiegli miasto Szwajcarowie, Niemcy i wojska z Wolnego hrabstwa (.Franche-Comté); szczupła załoga mężnie się trzymała, skutkiem czego oblegający, otrzymawszy okup i pewne zobowiązania co do księstwa medyolańskiego, odstąpili. W wojnach religijnych D. stał po stronie katolików; wolny jednak od szowinizmu, uniknąć zdołał krwawych rozruchów, jakie noc św. Bartłomieja po całym kraju wznieciła.—Podobnem umiarkowaniem odznaczyła się ludność i w czasie rewolucyi francuskiej;—przyjęła wprawdzie z zapałem jej hasła i zasady, ale wybryków motłochu nie dopuściła i nie splamiła się zaciekłem mordowaniem ludzi niewinnych lub tylko podejrzanych. W ostatniej wojnie pruskc-francuskiej zaszły potyczki w okolicach miasta z badeńską dywizyą gener. Beyera; poczem zajął miasto 14-y korpus niemiecki, dopóki go d. 28 grudnia 1870 r. Garibaldi nie wyparł;—lecz tenże d. 31 stycznia 1871 ustąpić musiał przed Manteufflem, który założył tu główną kwaterę.—Wiek XVIII był dla rozwoju miasta niezmiernej doniosłości. Założono biskupstwo (1731 r.), uregulowano ulice, odnowiono pałac dawnych stanów bur-gundzkich, (dziś ratusz), upiękniono miasto, popierano przemysł i handel, założono bibliotekę publiczną, akademię nauk i szkołę rysunków, otworzono salony literackie, które nie były mniej świetnemi od paryskich. Obecnie D. należy do rzędu najpiękniejszych i najschludniejszych miast Francyi; porównywają go często ze stolicami średnich państw niemieckich.— Ludność dochodzi do 65 000 głów; ze względu na dogodne warunki położenia wzrost ludności jest nader powolny.—Z pomiędzy wielu ciekawych gmachów zasługują na wzmiankę: kościół św. Benigna, apostoła Burgundyi, umęczonego w D. i tu pochowanego—od roku 1801 kościół ten jest katedralnym.; kościół Notre Dame, z dwiema niedokoń-czonemi wieżami; kościół świętego Michała z okazałą fasadą; pałac sądowy z czasów Ludwika XII; prefektura,—dawny zamek, który w XVIII w. służył za więzienie (dziś w zaniedbaniu i ma być zburzony); mnóstwo interesujących domów prywatnych z XVI, XVII, XVIII w. ;— z nowszych zaś budowli: synagoga w stylu bizantyjskim, wodociągi, piękny teatr, posągi Rude’a i Rameau. Wspaniałe są tutejsze ogrody i spacery;—szczegół nie godnym jest uwagi rozległy park, założony w 1670 r. przez Kcndeusza, a ukończony według rysunków słynnego Le Nôtre’a.—D. jest siedliskiem biskupa, sądu apellacyjnego i najwyższych władz departamentu; przemysł ożywiony: są tu fabryki sukna i czapek, octu winnego, musztardy, pierników, garbarnie, odlewnie żelaza; handel w stanie kwitnącym, głównie zbożem, winem, wełną, drzewem i bydłem.—Wszakże daleko większe znaczenie, niż przemysł i handel, mają tutejsze zakłady

naukowe, muzea i zbiory: obszerna i ciągle uzupełniana galery a obrazów i rzeźb, zawierająca liczne, choó nierównomiernej wartości, okazy; ogród botaniczny i zoologiczny, założony w 1760 r.; muzeum archeologiczne; muzeum przyrodnicze w pięknym ogrodzie de l’Arquebuse; szkoła sztuk pięknych, założona w końcu XVIII wieku; konserwato-ryum muzyczne; akademia nauk i literatury nadobnej; biblioteka publiczna, założona w 1707 r. i licząca 80 000 tomów (katalog inkunabułów wyszedł w D. w 1886r.); komissya staroźytnicza, założona w 1831 r.; ciekawe archiwa departamentalne w ratuszu i w, i.—W D. ujrzało światło dzienne wielu mężów, wsławionych, w nauce, sztuce lub historyi swego kraju, że wymienimy: św. Bernarda, który

Mm

Pi

tn}

il

HW

SH

'.H:

Fig. 179. Kościół św. Michała w Dijon.

urodził się w poblizkiej wiosce Fontaine lès Dijon, (statua bronzowa, dzieło Jouffroy, wzniesiona 1847 r.), Filipa Dobrego, Jana bez trwogi, kompozytora Rameau (posąg dłóta Guillaume’a), uczonego Saumaise (Salmasius), poetów Crébillona iPirona, kaznodzieję Bossuefa, marszałka Vaillent'a, rzeźbiarza Rude’a i wielu innych.—Okrąg D. ma 3 114 km.Q i 164 000 m-ców (1891); dzieli się na 14 kantonów i 264 gmin .— Okolica miasta, zraszana rzekami Oucbe, Suzon, Tille, Bère i Vinganne, nosi nazwę Dijonnais, obfituje w wino, lasy i pastwiska.

Dikaiarchos, ob. Dicaearchus.

Dikasterion, d i k a s t e s ( sprawiedliwość, aaiv miasto, w znaczeniu państwa, Urbs), sąd publiczny, państwowy. Instytucya, powierzająca sądy massie ludowej (jako uwieńczenie realizującej się idei demokratycznej ), nie powstała

J. F. G.

w Atenach odrazu, ani w całym rynsztunku, w jakim ją widzimy w wieku V przed Chr. i dalej. Zaród jej atoli dostrzedz już można w ustawie Solona, która nadaje zgromadzeniu ludowemu moc wydawania sądu o odpowiedzialności archontów po rocznem sprawowaniu urzędu. Niema też dowo-dów pozytywnych, aby D-rye wprowadzone były zaraz przez Klistenesa, wielkiego reformatora res-publiki ateńskiej, tak samo jak niema śladów ich stopniowego rozwoju, aż do tego punktu, na jakim stanęły za czasów Perykiesa i Efialta. Zdawałoby się raczej, że było to zrazu tylko ciało zbiorowe, złożone z obywateli, po skończeniu 30 lat wieku, specyalnie powołanych i zaprzysiężonych (zatem sąd przysięgłych) do sądzenia osób oskarżonych o zbrodnie publiczne, i ciało to w tej funkcyi przybierało miano Heliai,Heliastów; ale obrazy i spory między prywatnymi zawsze jeszcze należały do osobnych urzędników w mieście (archontów), męźobójstwa zaś sądził senat Areopagu. D-rye, w swojem udoskonaleniu za Peryklesa i Efialta, tworzyły się w sposób następujący: z całej massy ludu ateńskiego losem wybierano 6 000 obywateli wyżej niż 30-letnich, po 600 z każdej z dziesięciu fyl. Z tych odcinano pięć tysięcy, których rozkładano znowu na 10 list, czyli dekuryj, po 500 każda; pozostałych tysiąc stanowiło rezerwę, dla zastępstwa podczas choroby lub śmierci. Wszyscy nasamprzód składali przysięgę, zredagowaną w słowach nadzwyczaj silnych i uroczystych; poczem, każdy Dikastes otrzymywał wykaz, mieszczący jego nazwisko, gminę i pierwszą literę dekuryi, do której należał. Gdy się nagromadziło spraw, wtedy Tesmoteci, czyli archontowie niżsi, wskazywali losem, które dekurye w roku bieżącym zasiadać mają, według liczqy wymaganej; następnie, wobec której izby i pod którego urzędnika przewodnictwem obradować ma dekurya A, B, G, D i t. d.; tak iż nigdy wiedzieć nie można było z góry, kto będzie w jakiej sprawie zabierał głos. Dekurye te otrzymały nazwę Heliei, w spadku po dawnych sądach ludowych. W dekuryach przewodniczyli ar-chonci i tyle też im wówczas pozostało z dawnej władzy sądowniczej. Urzędnik przewodniczący wnosił sprawę przed sąd i objawiał mu naprzód wyniki własnych nad nią spostrzeżeń, czyli odbytego śledztwa pierwiastkowego. Następowały potem przemówienia stron i zeznania świadków, a wyrok zapadał większością głosów. Tym sposobem, ostateczne zorganizowanie D-ryj było śmiercią dla sądowniczej władzy archontów, którzy dotąd sami spory między stronami rozstrzygali, albo też poddawano je pod sąd polubowny. Obok D-ryi in-stytucya jednak sądów polubownych pozostała dalej; i dopiero kiedy strony niezadowolone były z wyroku arbitrów, udawano się do sądu ludowego. Takie poświęcenie czasu nie mogło, oczywiście, pozostać bez wynagrodzenia: to też Dikaści pobierali dyety, tembardziej, że wśród takiego mnóstwa uczestników spora musiała znajdować się liczba ludzi ubogich, odrywanych od zajęć i gospodarstwa. Choćby te dyety zredukować do minimum, jeszcze to stanowić będzie ogromny wydatek, obciążający

skarb publiczny: ofiara ta jednak snadź okazywała się nieuciążliwą wobec faktu dopuszczenia ludu do bezpośredniego wpływu na sprawy publiczne, ku czemu coraz większa objawiała się dążność od czasów reformy Klistenesa. Kilka ze wspomnianych wyżej wykazów dykasteryjnych, z oznaczeniem nazwiska i demosu (gminy) obywatela, tudzież z pierwszą literą dekuryi, do której w roku kadencyi należał, znaleziono przed 40 laty w wykopaliskach Aten.—(Ob. u Boeckh’a „Corp. Inscript“ nr. 207, 208). Historyę i układ Dekasteryi wykładają w szczególności: Schoenmann „De sor-titione judicum“ (Greifswald 1820); tenże „Antiq. Jur. Publ. Graec.“ (roz. 49—55); Hefter „Die Athe-naeische Gerichtsverfassung“ (część 2, rozd. 2); Mejer und Sohoemann „Der Attit Prozess“ (str.. 127—136). Por. Arystoteles O konst. ateńs.K- Ł Dikastus Jerzy z Mirzkowa, kazuodzieja w Pradze (* w 1560 w Mirzkowie—f 1630). W Żat-cu kształcił się w naukach elementarnych. Udał się następnie do Saksonii, gdzie w Lipsku otrzymał atopień magistra, ordynowany na pastora. Powróciwszy do Czech, osiadł na roli, lecz niebawem przez pożar majątek swój stracił. Pozbawiony z tego powodu środków do życia, ubiegał się o parafię, którą niebawem dano mu w Prostiejowie. Wezwany do Pragi przez administratora konsystorza protestanckiego, Eliasza Suda z Zemanina, otrzymał parafię św. Szczepana na Nowem Mieście (1611 r.), następnie kościoła tyńskiego (1614 r.). W tym czasie zajmował się stuiyami teologicznemi, pisząc wiele w przedmiocie apologetyki i polemiki. Najcelniejszą jego pracą jest „Postilla“ (1612—1614 r.). Przez pisma te zwrócił uwagę spółwyznawców, którzy po śmierci Eliasza Suda z Zemanina wybrali go na administratota konsystorza (1619). Z chwilą elekcyi Fryderyka palatyna reńskiego na króla cze skiego (w sierpniu 1619 r.) D. stał się osobą historyczną. Nie mały miał on wpływ na uchwalenie nowych praw wyjątkowych przeciwko katolikom. D. 4 listopada t. r. D., w asystencyi Cyrylla, biskupa braci czeskich, i seniora konsystorza, uwieńczył koroną skronie nowego elekta, a w trzy dni później jego małżonki Elżbiety. Król, faworyzując Abrahama Skulteta, kaznodzieję kalwińskiego, zniechęcił sobie administratora i wszystkich kaznodziejów luterskich, którzy po klęsce białogórskiej (8 listopada 1620) radości swojej nie ukrywali. D. tak był ostygł w żarliwości religijnej, iż mu ostre z tego powodu czyniono zarzuty. W 1624 r. wygnany z Czech na mocy mandatu Ferdynanda II, schronił się do Zytawy (Zittau), gdzie umarł. — Paweł Skala w Zborze „Historie czeska dii II i III; Richter „Gesch. d. Böhm. Krieges I.“; Gindelly „Gesch, d. böhm. Aufstandes II“; Czerwonka „Gesch. d. evangelischen Kirche II“

Dike (Aóoj), jedna z H o r, córka Zeusa i Temidy, uosobienie sprawiedliwości, przeto zasiadająca obok ojca, któremu ukazuje wszelkie ludzkie przestępstwa, a szczególniej bezprawia sędziów, i sama też ściga złoczyńców. Przedstawiano ją uzbrojoną mieczem, maczugą, lub też siecią, często obok Nemezys. W późniejszych czasach utożsamiano ją

około 25 000 m-ców.

And, S.

rozszerzana.

samo

rozsze-

St. Rew.

z Astreą i czczono jako wynagradzającą dobre u czynki. Na słynnej skrzyni Kypselosa (ob. C y -p sel us), D. była wyobrażona, jako piękna kobieta, bita i duszona przez szkaradną Adykię (niesprawiedliwość). W takiem samem przeciwstawieniu znajduje się ona i na jednej z odkopanych waz greckich.    *

Dike, planetoida 99-a odkryta przez Borellego (ob. Planety).

Dikoa, D i g o a, miasto w Afryce, w Sudanie środkowym, państwie Bornu, o 10 mil od południowo-zachodniego wybrzeża jeziora Tsad, nad rzeką Jadseram; obwiedzione jest murem i liczy

And. S.

Dikte, Dicte, starożytna nazwa gór w części wschodniej wyspy Krety (dziś góry La sit hi), z jaskinią, w której Cybela schroniła się przed Chro-nosem i gdzie Zeus wychowywał się z nimfami, ob. L a s i t h i.

Diktys z Knozos na Krecie, mniemany towarzysz idomeneosa na wojnie trojańskiej i autor odnoszącego się do niej dziennika. Dziennik ten, pisany po grecku, alfabetem fenickim, na liściach palmowych, lub, jak chcą inni, na korze lipowej, i w ołowianej puszce zawarty, kazał on złożyć ze swojemi zwłokami w grobie swym w Knozos. Tam go za panowania Nerona, po zburzeniu grobowca skutkiem trzęsienia ziemi, znaleźli przypadkiem pasterze i oddali swojemu panu, Praksydowi, czy też Eupraksydasowi, a ten, prawdopodobnie sam będąc twórcą tego manuskryptu, posłał go w darze Neronowi, który rozkazał go przepisać po grecku. Jako łacińskie tłómaczenie tej elukubracyi ukazało się w w. IV po Chr. pismo niejakiego Quintusa Septymiusza p. t. „Dictys Cretensis Ephemeris belli Trój ani“, z którego później pisarze bizantyjscy nieraz korzystali przy opisach zburzenia Troi. W nowszych czasaoh często je ogłaszano razem z pismem D ares a (ob.). Najświeższe wydania: Dedericha (Bonu 1833) i Meistera (Lipsk 1872).    *

Dilatator czyli Rozszerzadło, przyrząd stosowany przy kuciu koni mających nieprawidłowo zbudowane, t. z w. ciasne kopyto, które, z powodu wązkiej strzałki i niedostatecznie rozwiniętych wsporów, nie może przy stąpnięciu należycie się rozszerzać. Powyższy przyrząd, obmyślony przez p. Defays, ma tej nieprawidłowości zaradzać za pomocą stopniowego, mechanicznego rozszerzania kopyta, ku czemu ma służyć śruba, zakładana pod podkowę i następnie coraz więcej W klinicznych doświadczeniach otrzymywano za pomocą tego przyrządu dość pomyślne rezultaty; natomiast w praktyce zastosowanie jego wymaga tylu specyalnych wiadomości, że nieoględnie użyty może raczej przynieść szkodę niż korzyść. Toż da się powiedzieć o takim samym przyrządzie amerykańskiego pomysłu, w którym miejsce śruby zastępuje skręcona sprężyna stalowa, obydwoma wolnemi swemi końcami oparta o ramiona podkowy i parciem swojem dążąca do ich rżenia.

Dilatatorium, Dylatator, Rozszerzać z,

Rozszerzadło, narzędzie chirurgiczne, do rozszerzania kanałów ciała lub ran głębokich służące.

Dilatic (w prawie), ob. Dylacya.

Dilke Karol Wentworth (* 1789 — f 1864), był współpracownikiem rozmaitych dzienników, aż do r. 1830, gdy nabył „Athenaeum“ i sam redak-cyę jego objąwszy, uczynił je najpoważniejszem i najlepszem czasopismem krytycznem w całej Anglii. W r. 1846 stanął na czele nowozałożo-nych „Daily News“, lecz tylko przez rok jeden niemi kierował. Pisał o dramacie angielskim, o Ju-niusie, Burkem, Pope’ie, oraz wydał zbiór najdawniejszych sztuk teatralnych angielski3h w sześciu tomach (Londyn 1814). Wybór pism jego ogłosił wnuk, z zarysem biograficznym, p. t. „The papers of a cri-tic“ (2 t. Londyn 1875).

Dilke Karol Wentworth, syn poprzedniego (* 1810 w Londynie—f 1869 w Petersburgu w podróży po Rossyi), ukończywszy studya prawnicze w Cambridge, pomagał ojcu w redagowaniu „Athe-naeum“. Jako członek towarzystwa sztuk pięknych, pobudził zabiegami swojemi do urządzenia w r. 1847 pierwszej wystawy przemysłowej w Londynie, w salach pomienionego towarzystwa. Wystawa ta, powtarzana corocznie, miała tak świetue powodzenie, iż w r. 1851 D. mógł się pokusić o pierwszą wystawę powszechną, w której sam uczestniczył, jako członek komitetu wykonawczego. Podczas drugiej wystawy powszechnej w Londynie, r. 1862, był i jednym z pięciu komisarzy królewskich, którym było powierzone jej kierownictwo. W r. 1862 otrzymał za zasługi społeczne godność baroneta.

Dilke Karol Wentworth, współczesny mąż stanu i pisarz angielski (* 4 września 1843 roku w Chelsea, przedmieściu Londynu). Po ukończeniu studyów prawnych w Cambridge (1866 r.) został wciągnięty na listę adwokatów londyńskich i w tymże roku puścił się w podróż naokoło świata. Zwiedził szczegółowo Kanadę, Stany Zjednoczone, Nową Zelandyę i Australię, badając uważnie stan obecny kolonij angielskich i widoki ich ekonomicznego rozwoju. Owocem tej podróży było dzieło: „Greater Britain; a record of a travel in English-speaking countries during 1866 — 1867* (Londyn 1868, 2 t., nowe wyd. 1890 r.), gdzie autor z talentem rozwija myśl o wpływie rasy na ustrój polityczny danego kraju oraz o wpływie warunków klimatycznych na same raBy ludzkie. Książka doznała wielkiego powodzenia w Anglii i w Ameryce i sprawiła, że 25-Jetni D. został wybrany w Chelsea do izby gmin (1868 r.), gdzie przyłączył się do nielicznej grupy skrajnych radykalistów. W parlamencie zabierał głos przeważnie w sprawach kolonialnych i polityki zagranicznej, nie zaniedbując przytem żadnej okazyi do zamanifestowania swych republikańskich przekonań, którym dał najbardziej jaskrawy wyraz w odczytach publicznych, jakie wygłosił w Newcastle p. t. „The cost of the crown*. Podczas wyborów ogólnych 1874 r., rząd zwalczał jego kandydaturę w Chelsea, niemniej jednak D. otrzymał największą liczbę głosów. W roku następnym jeździł do Chin i do Japonii, skąd wróciwszy, przeprowadził

Hml.

W. G.

i 42 500 m-c ów.

And. S. i Dr A. P.

K. J.

w parlamencie bill o mianowaniu z wyboru nauczycieli szkół elementarnych (1876), tudzież bill o przedłużeniu okresu czynności wyborczych do izby gmin („Dilke’s act“ 1878 r.), domagał się nadania większych praw obywatelskich kobietom, etc. Mianowany w maju 1880 r. podsekretarzem stanu do spraw zagranicznych w gabinecie Gladstone’a, bronił nader zięcznie zagranicznej polityki rządu w izbie gmin podczas sesyj 1880 i 1881 r., prowadząc w tymże czasie (1881—82) układy z Fran-cyą o zawarcie traktatu handlowego. W grudniu 1882 r. wszedł do gabinetu, jako prezydent departamentu zarządu miejscowego („Local Government Board“), na którem to stanowisku krzątał się gorliwie około polepszenia stosunków sanitarnych w kia sie robotniczej. W r. 1884 przewodniczył komissyi wyznaczonej dla zbadania kwestyi mieszkań robotniczych. Atoli, wplątany wkrótce w skandaliczny proc« s rozwodowy pani Crawford, którego nie omieszkali wyzyskać zręcznie przeciwko niemu jego wrogowie polityczni, D. ujrzał się zmuszonym ustąpić z gabinetu Gladstone’a, gdzie miejsce jego zajął Chamberlain (4 lut. 1886), a podczas wyborów w lipcu 1886 r. utracił w Chelsea swój mandat poselski. Odtąd poświęcił się głównie publicystyce, zasilając wybornemi artykułami politycz-nemi czasopisma angielskie i zagraniczne, w których ostro krytykował zewnętrzną politykę gabinetu Salisburego. D. jest wydawcą i naczelnym redaktorem „Athenaeum“, właścicielem cennego pisma naukowego „Notes and Queries“, tudzież współwłaścicielem „Gardeners Chronicie* i „Agricultural Gazette”. Jako pisarz cieszy się w Anglii zasłu-żonem uznaniem. Z większych prac jego wymieniamy: „The fali of Prince Florestan of Monaco“ (Londyn 1874), satyra polityczna, która w swoim czasie miała wielki rozgłos; „The present position of European politics“ (Lond. 1887, przełóż, na język franc, p. t. „Europę en 1887“); „The BritiBh Army“ (1888); „Problems of Greater Britain“ (Londyn 1890). Sporządził nadto wydanie pism swojego dziadka (Karola Wentwortha D., ob.) poprzedziwszy je jego życiorysem, p. t. „The Papers ofa critic“ (Londyn 1875, 2 t ). Od r. 1885 ożeniony jest z wdową po profesorze M. Pattisonie, Emilią FrancL zką D. (* 1842 r.), autorką licznych rozpraw z zakresu krytyki artystycznej i hi-storyi sztuki. Jego synowicą, Marya Małgorzata D. (* 1857 r.), jest znaną szermierką prâw kobiecych w Anglii i jednym z najruchliwszych członków: „Women’s suffrage Society“. W r. 1892 Karol D. wszedł znowu do izby gmin, wybrany znaczną większością w hrabstwie Gloucester, i prawdopodobnie odzyska napowrót swój utracony wpływ w stronnictwie liberalnem angielskiem.

Dill Ludwik, malarz niemiecki (* w r. 1848 w Badeńskiem w Gernsbach); studyował początkowo architekturę, a poświęcił się malowaniu krajobrazów i illustracyom. Najlepsze są jego widoki We-necyi: Przypływ morza, Odpływ na lagunach, Wieczór w Wenecji i Siesta.

Dill, w botanice, skrócenie imienia D i 1 leniu-sa.

Dill» prawy dopływ Lałinu (systemat Renu); ma źródła w Westerwaldzie, w pruskiej prowincji Hessko-Nassauskiej, płynie śród niewielkich wyniosłości doliną malowniczą, mija miasto Dillenburg i wprost Wetzlaiu wpada do Lahnu; długi 68 km. Kraj przez niego zraszany jest powiatem w regen-cyi Wiesbadeńskiej (Dillkreis), ma 509 km. □

And. S.

Dillenburg, miasto w pruskiej prowincyi Hes-sko-Nassauskiej, regencyi Wiesbadeńskiej, stolica powiatu (Dillkreis), nad rzeką Dill, przy drodze żel. Wetzlar-Kolonia; 4 000 m ców, w 9/10 protestantów. Posiada sąd powiatowy, oddział banku państwa, szpital, gimnazyum, seminaryum nauczycielskie z biblioteką, szkołę górniczą niższą, szkołę rzemieślniczą, wyższą szkołę żeńską, stowarzyszenie muzyczne i śpiewackie. Są tu także kopalnie rudy żelaznej w okolicy, fryszerki, wielkie piece, młjny parowe, garbarnie, fabryki cygar, oraz krajowa stadnina koni. Tuż pod miastem, na wzgórzu łagodnem, leżą ruiny rozległego niegdyś zamku D., który był gniazdem rodzinnem słynnego w dziejach domu (Irańskiego i w którym ujrzał światło dzienne Wilhelm Orański (1533), oraz bohaterscy bracia jego: Jan, Ludwik, Henryk i Adolf, wreszcie dzielny syn, Maurycy. W 1875 r. na cześć Wilhelma i syna jego, Maurycego, zbudowano pomnik w kształcie wieży 45 m. wysokiej, na podwórzu zamkowem. D. położony w lesistej okolicy, 230 m. nad p. m. jest także letniem schroniskiem i uzdrowiskiem dla piersiowo-chorych. Zakład leczenia powietrzem ścieśnionem D ra Specka; pobyt tani.

Dillenia (paleont.). Rzekome szczątki rodzaju tego w kilku gatunkach (D. latipes, D. tertiaria, D. amoena), opisał Conwentz z bursztynu; Sa-porta i Marion znowu pod nazwą D. eocenica opisali szczątek liścia bez podstawy i wierzchołka z pokładów eocenowych w Gelinden; wszelako szczątki te są za mało charakterystyczne dla przekonania, że rodzina Dilleniowatych istniała w Europie w okresie trzeciorzędowym.

Dillenia, rodzaj roślin, należących do rodziny Dilleniaceae. Są to zgrabne drzewa, znajdujące się w gąszczach lasów indyjskich, półwyspu Ma-lajskiego i wysp, nie sięgające dalej poza podnóże gór Himalajskich. Mają liście wielkie, naprzemian-ległe, owalne lub podługowate, odznaczające się u-nerwieniem regularnem i równoległem: żyłki przebiegają od żeberka środkowego do brzegów, gdz:e kończą się w ząbkach liścia. Kwiaty, często wielkie i ładne, mają po pięć mięsistych wklęsłych działek kielicha i tyleż płatków białych lub żółtych. Podczas dojrzewania owocu działki kielicha rozrastają się i okrywają go. Pręciki są bardzo liczne i tworzą kilka kół dokoła słupka; pręciki wewnętrznych kół zwrócone są na zewnątrz, zewnętrznych zaś ku wnętrzu. Pylniki pękają otworkami u góry. Owoc składa się z 5—20 listków owocbowych (i ma tyleż komor), zebranych dokoła mięsistego ośrodka i zaopatrzonych w tyleż szyjek; każda komora zawiera liczne nasiona, otoczone galaretowatym miąższem. — D. pentagyna, roz-

Wł. M. K.

Wł M. K.

nych; 3 500 m-ców.

Dillkreis, ob. Dill.

Dillmann Krystjan Fryderyk August, znakomity orjentalista i teolog protestancki, ur. 25 kwietn. 1823 w Illingen niedaleko Maulbronn w Wir-tembergji; kształcił się w gimnazjum w Sztutgar-dzie i Schönthalu, następnie w 1. 1840—45 studjo-wał filozof]ę i teologję w Tubindze, i tamże, zachęcony przez prof. Jerzego Ewalda, sławnego hebraistę i znawcę rzeczy biblijnych, oddał się stu-djom orjentalnym. Był przez rok (1845—46) pomocnikiem proboszcza, poczym odbył w ciągu lat dwóch (1846 — 48) podróż naukową do Paryża, Londynu i Oksfordu, gdzie studjował zabytki rękopiśmienne literatury wschodniej, szczególnie etjo-pskie rękopisy biblijne. Po powrocie do kraju, w lecie 1848 r., został repetytorem w seminarjum teologicznym w Tubindze i tamże w r. 1852 habilitował się jako docent prywatny egzegiezy starego testamentu i języków wschodnich; w roku zaś

powszechniona w Indyach, Birmanii i na półwyspie Malaj8kim, jest pięknem drzewem leśnem, o szerokiej rozrzuconej koronie. Liście jej są niezwykłej wielkości; dosięgają 1 — 2 stóp długości, u młodych zaś drzew niekiedy 4—5 stóp. Końce mają zaostrzone i stopniowo zwężają się od środka ku podstawie; brzegi są ząbkowane lub karbowane. Kwiaty żółte lub białe, o średnicy calowej lub większej, rozkwitają wcześniej, niż się rozwiną liście. Mają po 10 tylko pręcików i po 5 słupków.—D. spedosa, również piękne drzewo, wyrastające do 40 stóp wysokości, hodowane w Indyach zwrotnikowych, a także na półwyspie Malajskim i otaczających go wyspach. Liście są długie na 10 cali lub 1 stopę, osadzone na szerokich ogonkach; kwiaty rozwijają się jednocześnie z liśćmi. Są one bardzo wielkie i piękne; w pełnym rozkwicie mają do 9 cali średnicy; płatki białe, odbijają jaskrawo od żółtych pręcików, bardzo licznych i tworzących kulistą masę w środku kwiatu z promienistemi znamionami, które wznoszą się w środku nakształt białej gwiazdy. Owoc ma o-koło 3 cali średnicy i otoczony jest rozrosłem mię-Biwem kielicha, jadalnem, zarówno jak i owoc, który jest zresztą mocno kwaśny i ma własności rozwalniające. Drewno, bardzo twarde, używane na lasztoki.— D. scabrella daje również jadalne o-woce.—D. retusa; liście tej rośliny służą Syngale-zom do sporządzania maści na rany.

Dilleniaceae, rodzina roślin dwuliścieniowych, obejmująca krzewy, podkrzewy i drzewa o liściach naprzemianległycb, bez przylistków. Kielich składa się z 5 działek trwałych, umieszczonych w dwóch szeregach; płatków 5, opadających; pręcików wiele, często zwróconych ku jednej stronie. Owoc składa się z 2 lub 5 listków owockowych, połączonych lub rozdzielnych. Liczą około 30 rodzajów, obejmujących 230 gatunków. Znajduje się przeważnie w Australii, w Indyach i w Ameryce zwrotnikowej. Sok tych roślin posiada własności ściągające. Rodzinę D. dzielą na dwie podrodziny: 1) Dilleneae, obejmującą przeważnie rośliny australijskie i azya* tyckie; 2) Delimeae, której przedstawiciele rosną w Ameryce. Główne rodzaje są: Dillenia, Candol-lea, Delima, Tełracera.

Dillenius Jan Jakób, botanik (* 1687 roku w Darmsztadzie—f 1747 w Oksfordzie); po ukończeniu studyów lekarskioh w Giessen został tamże członkiem akademii cesarskiej przyrodoznaw-ców i profesorem botaniki. Prace jego, ogłaszane w wydawnictwach rzeczonej akademii, ściągnęły nań uwagę bogatego botanika angielskiego, Williama Sherarda, który w r. 1721 nawiedził go u-myślnie w Giessen i, pozyskawszy jego przyjaźń, nakłonił go, aby się z nim udał do Anglii. Tam D. został najpierw dyrektorem ogrodu botaniczne-nego braci Sherardów w Eltham, a potem profe sorem botaniki w Oksfordzie. Oprócz wielu artykułów pomniejszych, D. ogłosił prace następujące: „Cathalogus plantarum circa Gissam nascentium“ (Frankfurt n. M. 1718 — 19); „Hortus Elthamensis“ (Londyn 1732), z 324 miedziorytami, które sam rysował i rytował; wreszcie, owoc dwudziestoletniej

pracy, wspaniały opis mchów »Historia muscorum, in qua circiter sexcentae species veteres et novae ad sua généra relatae describuntur“ (Oksford 1741; pierwsze wydanie tylko w 250 egz., drugie 1811 w Edynburgu). Jest to najważniejsze dzieło Da, obejmujące przyrodzoną systematykę mchów i próbę wyjaśnienia stosunków, zachodzących między ich rodzajami. Nadto jeszcze D. opracował nowe wydanie Raya „Raji Synopsis stirpium britanni-carum“ (wyd. 3-e, Londyn 1824), z opisaniem 2 200 roślin i 24 tablicami.    *

Dillingen, 1) D. miasto powiatowe w Bawary i w regencyi Szwabskiej, na lewym brzegu Dunaju, przez który wiedzie most stały, i przy drodze żel. Ulm-Donauwörth, 433 m. nad p. m.; 5775 m-ców (1890), w tej liczbie 94°/₀ katolików. Dobrze zabudowane, było niegdyś rezydencyą biskupów Augsburskich i posiadało uniwersytet od r. 1549 do 1804. Obecnie ma sąd powiatowy, liceum, gi-mnazyum, seminaryum duchowne i nauczycielskie, szkołę realną, fabryki papieru i sukaa, 6 kościołów, z klasztorami kapucynów i franciszkanów; ludność zajmuje się także uprawą chmielu i hodowlą drzew owocowych, niemniej buduje statki i prowadzi ożywioną żeglugę po Dunaju, czemu sprzyja kanał Karoliny, poprowadzony do Lauingen, dla skrócenia drogi rzecznej. D. istniało jui w IX wieku i miało własnych hrabiów, z których Hartmann zapisał cały majątek synowi swemu, biskupowi Augsburga, i tym sposobem hrabstwo stało się biskupiem. Tutejsze kollegium, czyli uniwersytet, długi czas zostawało w ręku jezuitów i stało się jeduym z najdzielniejszych filarów walki z protestantyzmem. W wojnie trzydziestoletniej miasto było dwukrotnie zajęte przez Szwedów, a w wojnie o następstwo tronu hiszpańskiego przez Austryaków. D. 10 października 1805 r. Murat pokonał tu wojska Austryackie, wpędziwszy je na bagno.—2) D. fabryczna i duża wieś, w pruskiej prowincyi Reńskiej, regencyi Trewirskiej, powiecie Saarlouis, nad rz. Prims, niedaleko jej uścia w rzece Saar, przy drodze żel. Saarbrucken - Trewir; wielkie fabryki żelaza, blachy białej i płyt pancer-

And. S.

ticus przez Knobla (wyd. 2-e Lipsk 1880); do ksiąg Numeri, Deuteronomium i Jozuego przez Knobla (wyd. 2-e t-źe 1886); do Izajasza przez Knobla (wyd. 5-te t-że 1890) i in. Jako teolog D. dał się poznać dziełami: „Über den Ursprung der alttestamentischen Religion“ (Giessen 1865) i „Über die Propheten des alten Bundes nach ihrer politischen Wirksamkeit“ (Giessen 1868). Do rozpraw jego ważniejszych należą: „Über die Theologie als Universitätswissenschaft“; „Über den Verfall d. Islam“; „Üoer das Kalendarwesen der Israeliten von der Babylonischen Exil“; „Herkunft der urgeschichtlicben Sagen der Hebräer“; „Über die Abfassungszeit d., Periplus Maris Erythraei“; „Über die Bildung der Sammlung heiliger Schriften“ i inne.

Hml.

następnym, 1853, otrzymał profesurę nadzwyczajną. W r. 1854 w jesieni przeszedł na takież stanowisko do Kielu, na miejsce Jasta Olshausena, gdzie w r. 1860 został profes. zwyczajnym języków wschodnich. W 1864, w kwietniu, powołany do Giessen na profesora zwyczajnego egzegiezy starego testamentu, w październiku zaś 1869 r. na takąż katedrę do uniwersytetu berlińskiego, opróżnioną po Erneście Hengstenbergu; tu w roku 1877 został członkiem zwyczajnym akademji u-miejętności. D. zasłynął pracami swojemi jako niepospolity badacz literatury etjopskiej i jako he-braista. W zakresie języka i literatury etjopskiej jest dziś pierwszą powagą. Wyborny znawca tego języka, opracował jego gramatykę i słownik i wydał szereg tekstów etjopskich; napisał wiele komentarzy krytycznych do różnych części biblji, wiele rozpraw z historji religji i starożytnej kultury wschodu. I tak, prace nad językiem: „Grammatik der äthiopischen Sprache“ (Lipsk 1857); „Lexicon linguae aethiopicae“ (Lipsk 1863 — 65); „Chrestomathia aethiopiea“ (Lipsk 1866). Pisma etjopskie: „Das Buch Henoch“ (w tekście pierwotnym etjopskim, Lipsk 1851; w przekładzie niemieckim z objaśnieniami Lipsk 1853); „Buch der Jubiläen“ czyli „Kleine Genesis“ (naprzód po niemiecku w Ewalda „Jahrbücher der biblischen Wissenschaft", tom 2-gi i 3-ci, Getynga 1849 — 51; w tekście etjopskim Kieł 1859); „Adambuch“ (po niemiecku w Ewalda „Jahrbücher“ t. 5-ty, Getyn. 1853); „Octateuchus aetbiopice” (1853); przekład etjopski starego testamentu „Biblia Veteris Testament aethiopiea“ (Lipsk 1853 — 72, dwa tomy); „Ascensio Isaiae“ (po etjopsku i po łacinie, Lipsk

1877); „Joel“ (tekst etjopski, Halla 1879). Prócz tego ogłosił spisy rękopisów etjopskich, znajdujących się w znaczniejszych bibljotekach; a m. „Verzeichnis der abessinischen Handschriften des Britischen Museums“ (Londyn 1847), podobny katalog bibljoteki Bodlejańskiej (Oksford 1848), bibljo-teki król. w Kopenhadze (Kopenh. 1857) i bibljoteki król. w Berlinie (Beri. 1878). Drukował też wiele rozpraw w wydawnictwach akademji umie-jęt. w Berliuie i jako prezes 5-go kongresu międzynarodowego orjentalistów w zbiorze jego rozpraw „Verhandlungen“ (Beri. 1881 — 82, trzy tomy). Pomiędzy rozprawami w rocznikach akademji berlińskiej zwraesją uwagę prace historyczne, dotyczące dziejów państwa Aksumskiego w Abissy-nji, a m. „Die Anfänge des Axumitischen Reiches“ (Berlin 1879); „Zur Geschichte des Axumitischen Reiches im IV — VI Jahrhundert“ (Berlin 1880); „Ueber die Regierung, insbesondere die Kirchenordnung des Königs Zar’a Jacob* (tamże 1884). Liczne przyczynki do krytyki i egzegiezy biblijnej zawierają artykuły D-a, pomieszczone w Eucyklo-pedji biblijnej „Bibel-Lexicon" Schenkla i w „Realen-cyklopädie“ Herzoga i Plitta, oraz nowe opracowanie komentarzy dawniejszych Knobla lub Hirzla do niektórych części starego testamentu; a m. do księgi Hioba przez Hirzla (Lipsk 1869; wyd. 4-te, t-że

1891); do Pięcioksięgu „Genesis“ przez Knobla (Lipsk 1875; wyd. 6-te 1893); do Exodus i Levi-

A* A-

Dillnit (mineral,). Minerał z grupy glin; nie-krystaliczny, zbity, do ziemistego; odłam płaski muazlowy; c. wł, 2.57 — 2.84; tw. 2 — 3.5 wedle zwartości; barwy białej, bez blasku, nieprzezroczysty, mniej lub więcej przylegający do języka. Rozbiory jego wykazują: 22.40 krzemionki, 56.40 glinki, 0.44 magnezyi, 21.13 wody; odpowiada to prawie wzorowi: (AJ2)₃Si₃0₁₈-}-6H₂0. Znajduje się w Dilln pod Szemnicą węgierską, jako złoże tamtejszego diasporu. Według Dana, minerał ten jest prawdopodobnie mieszaniną diasporu z kaolinem albo folerytem.    K J-

Dillon James (sir), ósmy syn Teobalda, pierwszego wice-hrabiego Dillon (* około 1580 r.). Był jednym z organizatorów powstania Irlandczyków w hrabstwie Meath w r. 1641, walczył przeciwko wojskom parlamentu angielskiego, następnie wstąpił do służby cudzoziemskiej, jako dowódzca pułku irlandzkiego. Podczas Frondy (ob.) był generałem brygady w armii hiszpańskiej i służył we Flandryi, aż do zawarcia pokoju 1663 r. Żył jeszcze w r. 1667.—„Gr. Encycl.“ Lamiraulfa.

Dillon Artur, generał francuski (* 1670 r. w hrabstwie Roscommon w Irlandyi — f 1733 r. w Saint-Gertnain en Laye). Wyjęty z pod prawa, jako stronnik wygnanego Jakóba II, przeniósł się r. 1690 do Francyi, gdzie został zamianowany do-wódzcą pułku, który zwerbował był w Anglii dla Ludwika XIV ojciec jego, Teobald, siódmy wicehrabia D. Ąrtur służył następnie w Hiszpanii (1693 —1697), w Niemczech (1701) i we Włoszech (1702); w r. 1704 otrzymał stopień feldmarszałka. W r. 1709, służąc w Delfiuacie pod rozkazami Ber wiek a (ob.), odparł atak Piemontczyków na Briançon, przyprawiwszy ich o znaczne straty. W r. 1713 zdobył Kaiserlautern, a w r. 1714 kierował, pod Berwickiem, oblężeniem Barcelony. Była to ostatnia jego kampania. Od tego roku aż do samej śmierci sprawował w Paryżu funkeye agenta politycznego Jakóba Edwarda, pretendenta do korony angielskiej. Zostawił pięciu synów, z których dwóch zginęło w wojnach Francyi.—„Gr. Encycl.“ Lamiraulfa.    HmL

Dillon Teobald hrabia, generał francuski (* 22 lipca 1745 w Dublinie—f 29 kwietnia 1792 w Lille). Wstąpiwszy w młodym wieku do armii francuskiej, brał udział w wojnie północno - amerykań-

Hml.

Hml.

Hml.

Hml

skiej iw r. 1780 otrzymał stopień pułkownika. 15 sierpnia 1791 został mianowauy feldmarszałkiem. Wysłany w r. 1792, podczas wojny z pierwszą koalicyą, do Lille, otrzymał, 28 kwietnia, rozkaz dokonania zmyślonego ataku na Tournai. Gdy niespodzianie ukazał się oddział huzarów au-stryackich, jazda francuska pierzchła, pociągając za sobą i piechotę. D. napróżno usiłował powstrzymać ucieczkę: właśni żołnierze dali do niego dwa strzały z pistoletu i ranionego zaciągnęli do Lille, gdzie na ulicy porąbali go szablami, powiesiwszy jednocześnie pułkownika Ber-thois. Zgromadzenie prawodawcze ukarało morderców i wyznaczyło pensyę rodzinie generała.

Dillon Artur hr., brat poprzedzającego, generał i polityk francuski (* 3 września 1750 w Braywick w Irlandyi—f 13 kwietnia 1794 w Paryżu). Wstąpiwszy w randze pułkownika do wojsk francuskich, odznaczył się w wojnie o niepodległość Stanów Zjedn. Ameryki Półn., poczem służył w koloniach i w r. 1786 został gubernatorem wyspy Tabago. Wybrany z Martyniki posłem do Stanów generalnych, brał wszakże udział w posiedzeniach dopiero od 14 paźdz. 1789 i głosował wraz z patryota-mi. Po ogłoszeniu wojny został mianowany do-wódzcą armii północnej. Po wypadkach 10 sierpnia 1792 kazał odebrać na nowo od swych pułków przysięgę na wierność królowi, wskutek czego Zgromadzenie Prawodawcze zadekretowało (18 sierpnia), iż utracił zaufanie narodu. Potrafił jednak usprawiedliwić się i otrzymał dowództwo dy-wizyi w armii Dumourieza. Atoli w głębi serca pozostał rojalistą: 24 września, podczas pertrakta-cyj, jakie nastąpiły po bitwie pod Valmy, w kon-ferencyi z Massenbachem, D. udzielił temu oficerowi pruskiemu, przez oczywistą zdradę, wskazówek co do Bytuacyi Francuzów. D. 1 paźdz. 1792 pisał do osaczonego przez wojska francuskie landgrafa Hessen - Kassel, że pozwoli mu ujść cało, jeżeli zechce odłączyć się od koalicyi. List ten wzbudził podejrzenie i D. został na pewien czas usunięty ze służby czynnej .Gdy w lutym 1793 chciano go odkomenderować do armii reńskiej, D. odmówił, oświadczając, iż będzie służył tylko pod rozkazami Dumourieza (ob.). Wreszcie 11 lipca 1793 wydano rozkaz aresztowania go, jako oskarżonego o udział w spisku, mającym na celu ułatwienie ucieczki Maryi Antoninie z więzienia Tempie. Kamil Desmou-lins (ob.) utracił, jak wiadomo, swą popularność, podjąwszy się obrony jego przed konwencyą. Oskarżony o knowanie nowego spisku w więzieniu luk-semburskiem, został stawiony przed trybunałem rewolucyjnym, skazany na śmierć i stracony.

Dillen Piotr, żeglarz angielski (* około 1785 r. — f 9 lutego 1847). W r. 1826 odnalazł nawy-Bpie Wanikoro (Nowe Hebrydy), szczątki ekspedycyi La Pérouse’a (ob.) i przywiózł je do Francyi (1829 r.), za co otrzymał od króla Karola X krzyż legii honorowej i dożywotnią pensyę w kwocie 4 000 fr. Ogłosił drukiem: „Voyage aux îles de la mer du Sud en 1827 et 1828 et relation do la découverte du sort de La Pérouse“ (Paryż 1836, 2 t.)

Dillon John Blake, polityk irlandzki (* 1816

r. w hr. Mayo—f 1866 r. w hr. Killarney). Adwokat w Dublinie, brał od r. 1842 czynny udział w agi-tacyi na rzecz autonomicznego sejmu dla Irlandyi (t. zw. „Repealagitation") i założył wespół z Da-visem i Duffym dziennik „The Nation“. W r. 1846 był jednym z założycieli stronnictwa „Młodej Irlandyi", a w r. 1848 usiłował wraz z 0’Brienetn wzniecić powstanie w hrabstwie Tipperary, poczetn ratował się ucieczką do Francyi, skąd następnie przeniósł się do Stanów Zjednoczonych; tu się zajmował adwokaturą. Amnestya z r. 1855 pozwoliła mu wrócić do Dublina. Obrany w roku 1865 członkiem izby gmin z okręgu Tipperary, starał się zawrzeć sojusz ponrędzy radykalistami angielskimi a irlandzkiem stronnictwem narodowem, zmarł wszakże na początku swej karyery parlamentarnej.

Dillon John, polityk irlandzki (* 1851 r. w Nowym Yorku), syn poprzedzającego. Studyował medycynę na uniwersytecie katolickim w Dublinie, gdzie następnie praktykował przez czas pewien jako lekarz. Niebawem jednak, gdy w końcu 7-go dziesiątka bież. stulecia powstało w Irlandyi stronnictwo „home-rule’u", rzucił się całkowicie w wir agitacyi politycznej. W latach 1879—1880 pomagał Parnellowi i Davittowi werbować w Ameryce członków do „ligi rolnej“. Wybrany w r. 1880 posłem do parlamentu z hrabstwa Tipperary, reprezentował tam skrajny odłam swojego stronnictwa. Aresztowany w maju 1881 r., lecz ze względu na stan zdrowia puszczony na wolność, został w październiku tegoż roku uwięziony powtórnie za podpisanie manifestu ligi rolnej „No rent“ i wraz z Parnellem, Sextonem i 0’Kellym odsiedział sie dmiomiesięczny areszt w Kilmainhamie. W r. 1883 z powodu choroby złożył mandat poselski i wyjechał do Ameryki, skąd po odzyskaniu zdrowia wrócił w końcu 1885 r. i w lipcu 1886 r. wszedł znowu do izby gmin, jako deputowany z okręgu East-Mayo. W tymże czasie opracował t. zw. „plan kampanii” dla dzierżawców irlandzkich. W r. 1888 dostał się znowu do więzienia; po wypuszczeniu przedsięwziął w roku następnym podróż do Australii, gdzie zbierał pieniądze na cele narodowe irlandzkie. Po powrocie z Australii, unikając nowej kary więziennej, uciekł wraz z 0’Brienem do Paryża, a następnie udał się do Ameryki, gdzie wygłaszał odczyty i przemawiał na meetingach w sprawie Irlandyi. Gdy skutkiem nieszczęsnego procesu, wytoczonego Parnellowi (ob.) przez kapitana 0’Shea, nastąpił w stronnictwie irlandzkiem rozłam na dwie wrogie frakcye, D. i 0’Brien pośpiesznie opuścili Stany Zjednoczone i przybyli do Francyi. Tam w Boulogne za ich pośrednictwem odbyły się długie układy pomiędzy parnelistami a antyparnelistami, które wszakże nie doprowadziły do wzajemnego porozumienia, pomimo wszelkich prób D-a i 0’Briena, by zażegnać rozdwojenie. Wówczas obaj zdecydowali się wrócić do kraju i stawili się przed sądem w Anglii (w lutym 1891). Po wyjściu z więzienia w lipcu 1891 D. przyłączył się do antyparnelistów i został jednym z najbardziej wpływowych przywódzców tego stronnictwa.

W M. K

A. S.

And, S.

And. S.

S. S.

W r. 1892 wybrano go ponownie do parlamentu. Wbrew utartej o nim opinii nienawidzącego go ogółu Anglików, D. w swych ruchach i obejściu, a nawet w Bwych wygłaszanych baz śladu namiętności mowach w parlamencie, jest typem skończonego gentlemana. — Por.: T. P. 0’Connor „The Parnell movement being the history of the Irish question to the suicide of Pigott” (Lond. 1889).Hml*

Dillwynia, rodzaj rośliny z rodziny strąkowych (Leguminosae), o liściach cienkich i ładnych żółtych kwiatach. Liczą 12 gatunków; z tych trzy znajdują się w Tasmanii, reszta zaś w południowej i zachodniej części Australii. Liście są bezogou-kowe; szypułki kwiatowe — zaopatrzone w małe przysadki; żagielek szeroki. Niektóre gatunki mają liście omszone; kwiaty bardzo liczne i drobne, nie przewyższające l/₂ cala. Niektóre gatunki od-dawna hodują w cieplarniach; wynagradzają one obfitością kwiatów troskliwość o nie ogrodników, Jeden z najładniejszych gatunków, D. ericaefolia ma pojedyncze kwiaty lub po dwa, umieszczone tak gęsto na gałęzi, że zakrywają liście (stąd nazwa D. floribunda). — D. parvifolia ma liście nie przewyższające V₄ cala długości. Kwiaty bladożółte w pęczkach kańcowych po 4 — 5; żagiel mają czerwono naznaczony u podstawy. — Najbardziej poszukiwaną, dla kwiatów, jest D. scabra, o liściach wązkich, długich na ¹/a cala, okrytych maleńkiemi brodawecz-kami; kwiaty ma w pęczkach, jasne, prawie szkarłatne. Nazwa rodzaju pochodzi od imienia angielskiego botanika Dill wy na.

Diloba coeruleocepbala L. Bielnica sadów-ka, motyl nocny, do rodziny Sówek (Noctuidae) należący. Odznacza się ciałem cięźkiem, niezgra-bnem, o tułowiu długiemi, gęstemi włoskami pokrytym. Rożki u samców grzebyczkowate, u samic piłkowane. Trąbka krótka i miękka. Oczy nagie, rzęskami otoczone. Skrzydła o siągu na 40 mm. szerokim, błękitno-popielate, na kaźdem prze-dniem skrzydle dwie poprzeczne kreski proste, przebiegające równolegle obok siebie od przedniego brzegu skrzydła do połowy jego szerokości. Po środku każdym Bkrzydła znak zielony, niefore mny. Na brzegu skrzydła przebiegają dwie zygzakowate prążki poprzeczne. Motyle pokazują się w jesieni od września do listopada, niekiedy na wiosnę. Gąsienice do 44 mm. dorastają, niebieskawo - białawe, niekiedy żółtawo - zielonawe, z po-dłuźnemi 3-a prążkami, jasno - żółtawego koloru i z czarnemi brodawkami, na każdej jeden włosek. Głowa błękitnawa, z 2 okrągłemi czarnemi plamkami, skąd pochodzi nazwa tej sówki „błęki-tno-głowa“. Jajka zimują; na wiosnę w maju wylęgają się gąsienice, które niszczą aż do lipca wszelkie drzewa owocowe, szczególniej śliwy, a nadto głogi i lipy. Poczwarka czerwono - brunatna, pokryta tkaniną podobną do papieru, przyczepiona do murów, parkanów, kory drzew itd.

Dilclo, jezioro w Afryce środkowej, pod 11° 30' sz. pd. oraz 22° 33' dł. wd. Gr., leży śród obszernej wyżyny bagnistej Kifumadży, na wysokości 1 215 m. nad p. m. (wzniesienie 1 445 m., podawane przez Livingstone’», który odkrył to jezioro, oka-

Encjkl, Powił. Iluntr Zeiz 121. T. XTI.

zało się przeceniouem). Powierzchnia wynosi o-koło 50 km. □, brzegi błotniste, zarosłe trawą i trzciną, obfitość ryb i hipopotamów. Jezioro to należy do zlewiska rzeki Zambezi, wszakże, według Camerona, wododział między tą rzeką a rzeką Kongo jest tak nieznaczny, że w porze deszczów cała wyżyna pokrywa się wodą, która spływa częścią na północ do Kassai (Kongo), częścią na południe do jez. D. Jest tu więc bifurkacya peryodyozua, która zresztą nie tylko w tym punkcie, ale i nieco dalej na wschód, około Kisengi, występuje.

Dilsberg, wieś w w. ks. Badeńskiem, okręgu Heidelberskim, w prześlicznem położeniu w dolinie Nekary, z ruinami słynnego zamku na stromej skale. Był on silną twierdzą, którą w 1622 napróżoo oblegał Tilly, a w 1799 roku B’raneuzi, którą jednak zdobyli Szwedzi w 1633 r. Przez długi czas było tu więzienie stanu.

Dilthey Wilhelm, współczesny filozof niemiecki (* 19 listop. 1834 w Biebrich nad Renem). Studya historyczne i filozoficzne odbył w Heidelbergu i Berlinie. Był profesorem filozofii kolejno w Bazylei (od 1866), w Kiel (od 1868), we Wrocławiu (od 1871), skąd powołany został (1882) do Berlina, dla objęcia w tamtejszym uniwersytecie katedry filozofii, którą dotąd zajmuje. D. jest także członkiem berlińskiej Akademii Nauk. Oddzielnie wydał D. ,,De principiis ethicis Scbleiermaehe* ri“ (Berlin 1864), „Leben Schleiermachers“ (Tom I, Berlin 1870) i „Einleitung in die Geisteswissenschaften“ (Tom I, Lipsk 1883). Prócz tego pomieścił D. szereg rozpraw w różnych wydawnictwach filozoficznych jak np.: „Das Schaffen des Dichters; Bauste ne zu einer Poetik“ (w książce jubileuszowej, wydanej w Lipsku 1887 na cześć Zellera pod tyt.: „Philosoph. Aufsätze“); „Ueber die Möglichkeit einer allgemeingiltigen pädagogischen Wissenschaft“ (w „Sitzungsberichte der Berliner Akademie der Wissenschaften“ 1888); „Beiträge zur Lösung der Frage vom Ursprung des Glaubens an die Realität der Aussenwelt und seinem Recht“ (tamże 1890); oraz kilka prac z dziedziny history i filozofii w „Archiv für die Geschichte der Philosophie“.

Diluvium (paleont.). Nazwa pewnych pokładów geologicznych, czyli warstw ziemskich, których utworzenie dawniej, kiedy panowała jeszcze w nauce teorya kataklizmów, albo gwałtownych wstrząśnień, przypisywano obszernemu i nagłemu wód wylewowi czyli potopowi, jaki pokrył niegdyś znaczną część Europy i Ameryki. Osadom owego potopu nadawano później z kolei nazwę północnych albo erratycznych napływów, napływów starszych, to znowu popliocenowych (osadzonych już po najmłodszych pokładach trzeciorzędowych); wreszoie pleistocenowych. Miano napływów północnych albo erratycznych oznaczać miało, że w niezbyt odległej stosunkowo epoce geologicznej olbrzymie potoki wód runęły z północy na powierzchnię lądów, niosąc z sobą grubsze i drobniejsze okruchy skał północnych, znajdujące się obecnie w napływach czyli osadach

71

K. J.

And. S.

K. J.

A. Pol.

And. S.

przez potoki te wytworzonych. Z tem wszystbiem, teorye powstania pokładów podobnych, nazywanych jeszcze czwartorzędowemi dla wieku swego geologicznego, chwiać się zaczęły, odkąd coraz więcej oznajamiano się z istuiejącemi obecnie lodowcami i ich działalnością. Stwierdzono tedy następnie, że wśród czynników geologicznych nie spotyka się w przyrodzie, oprócz lodowców, ani jednego, któryby mógł nagromadzić takie massy najróżnorodniejszego materyału skalnego, o tak swoistych cechach, jaki spotykamy w owych pokładach dyluwialnyeh. Brak w nich odpowiedniego uwarstwienia i segregacyi elementów składowych, pomieszanie pyłu z drobnym żwirem i du* żerni głazami, odpowiada całkowicie cechom moreny podlodowoowej, czyli warstwy skalnej, tworzącej się pod lodowcem w miarę jego powolnego ruchu postępowego ku dołowi. Niepodobieństwo wyjaśnienia działaniem samej jedynie wody sprawy przeniesienia w okolice południowe ogromnych północnych głazów, wreszcie widoczny wpływ mechaniczny posuwających się lodowców na miejscowe skały, ujawniający się nadaniem im szczególnych form zewnętrznych zaokrąglonych (baranich łbów, roches moutonnées), kopulastych czubów, ich prawidłowe ponarzynanie, wygładzenie itp., wszystko to daje niewątpliwe wskazówki, że warstwy, objęte dawniej ogólną nazwą diluvium, albo pokładów dyluwialnyeh, są przeważnie wynikiem istnienia niegdyś potężnych lodowców. Obszerniej o sprawie tej pomówimy w artykule: Lodowcowy okres i utwory jego.

Dim, ob. Dema.

Dimbowica, Dumbowica, Dambowica, rzeka w Rumunii, z systematu Dolnego Dunaju; bierze początek w Alpach Transylwańskich, na północnym stoku góry Gesera, v. Jesera (2 407 m.), okrąża tę górę w dzikim i urwistym wąwozie, wchodzi następnie w krainę niższych przedgórzy, pod Dragomiresci wydobywa się na równinę Nad-dunajską, rozcina na dwoje stolicę rumuńską, i pod Budesci wpada z lewej strony do Arge-su (Ardźyszu), który wprost Tutrakanu, a poniżej Olteuicy, łączy się z Dunajem.—Długa około 230 km.; z dopływów najważniejszy lewy, Colenti-na; niektóre ramiona D-y jeszcze przed Bukaresztem oddzielają się od niej i łączą się wprost z Argesem lub jego dopływami. D. nadała nazwę okręgowi D., mającemu 3 540 km. □ i 180 000 m-ców; stolicą jego jest Tirgoviste.

Dime, albo dis me, dziesiąta część dolara, moneta wartości 10 centów, od r. 1873 najdrobniejsza moneta srebrna w Stanach Zjednoczonych. Ob. Dolar.

Dimerli albo banni ca, miara zbożowa w Rumunii, a raczej w Mołdawii tylko. Jedna D. zawierać winna na wagę 4 oki jęczmienia, 4 oki pszenicy i 4 oki prosa, czyli razem 12 ok tej mieszaniny. 10 D. stanowią jedną miercę, tych 2 czynią 1 kiłę czyli kilo, która na objętość wyrównywa 4.351 hektolitra, czyli blizko 3l/₂ korca warszawskiego. W Bukareszcie ban ni ca jest miarą większą, 8 bowiem takich bannie czyni 1 kilo wołoską, która wyrównywa 6.728 hektolitra, czyli 57, korca warszawskiego. 2 kilo wołoskie =3.13, w handlu wszakże przyjmują się za 3 kilo mołdawskie.

Dimetrodon Cope (paleont.). Rodzaj kopalnego gada, o kręgach grzbietowych z górnym wyrostkiem ciernistym, niesłychanie wydłużonym. Gatunek D. incisivus Cope. pochodzi z pokładów perm-skich w Texasie.

Diminuendo (włos.), wyraz muz., znaczy: słabnąć, ściszać, mniej silnie grać ustęp kompo-zycyi tym terminem oznaczony.

Dimissoriae. Dawna karność kościelna wymagała, aby każdy, na jakikolwiek stopień kapłaństwa wyświęcony, był tem samem przeznaczony do obowiązku lub zarządu kościelnego, stale określonego. Dla tego, jeśli duchowny opuszczał dye-cezyę, to tem samem opróżniał ów urząd, który przez święcenie nabył, a którego zrzeo się musiał przy wyjściu z dyecezyi. Nadto, wychodząc, musiał od swojego biskupa otrzymać pismo, poświadczające, że ten go uwalnia i opuścić dyece-zyę pozwala, i że wychodzący z dyecezyi urząd swój złożył dobrowolnie, a nie został go za jakąś winę pozbawiony. Pismo takie, w którem biskup, dla zapobieżenia sfałszowaniu, dodawał pewne znaki z alfabetu greckiego, nazywało się Li t ter a e dimissoriae, ich zaś dalszym ciągiem są świadectwa, wydawane u nas przez biskupów duchownym, przenoszącym się na stałe mieszkanie do innych dyecezyj, poświadczające, że ich biskup ze swojej dyecezyi zwalnia i zezwala na wpisanie się w poczet duchowieństwa innej, a zwane dimisso-riales. We Francyi nazywają się one lit tera e ex-corporationis v. exeatis. Nazwy dawniejsze przyjęły inne znaczenia, a dimissoriae, albo reverendae, jak je Sobór trydencki nazywa, są to świadectwa, które biskup wydaje klerykom swoim, pozwalając im przyjąć święcenie z rąk innego biskupa.—„Encykiop. kościelna“.

Dimiszk, Dimeszk, ob. Damaszek.

Dimitrij, ob. Dymitr.

Dimitsąna, właściwie Demetsana, miasto w Grecyi, na półwyspie Peloponeskim, w nomie, czyli prowincyi Arkadyi, stolica eparchii, czyli o-kręa;u Gortynia, w górzystej, skalistej i mało żyznej okolicy, leży w pobliżu starożytnego miasta Theutis; istniało już w X wieku naszej ery; ma 2 500 mców i gimnazyum, które za czasów panowania tureckiego było najbardziej uczęszczaną szkołą grecką.

Dimoeryci (Dimoryci, Dimeryci). Tak niektórzy pisarze kościelni nazywali Apollinarystów, zwolenników Apollinaryusza Laodycejskiego, a to na tej zasadzie, że ci utrzymywali, iż z trzech części, z których, według Platona, składa się człowiek, to jest ciała, duszy (^o^) i ducha (voóę), w Cbrystu8.e były tylko dwie*trzecie (po grecku St[j.otpia), t. j. ciało i dusza. W Antyochii nazywali się oni witał i a na mi od Witalisa, biskupa ich sekty. U późniejszych pisarzy występują pod nazwiskiem synuzyastów (od greek, wyrazu aovGoçiaaiç =zejście się), lecz tak się zwała tylko pe-

Dimorfin (mineral.). Nazwę tę nadał Scacchi pewnemu minerałowi, występującemu jako nalot w szczelinach skały w Solfatarze pod Neapolem, a który, jak tego dowiódł Kenngott, jest tylko odmianą aurypigmentu, czyli siarku arsenu (ASpSg).* J-Dimorfizm, ob. Dwupostaciowość. Dimorphodon Owen (paleont.). Rodzaj gada kopalnego z rzędu gadów latających (Pterosau-ria), o zębach tylnych krótszych od przednich bardzo wydłużonych: koniec pyska uzębiony i niewy-dłużony, öatunek D. macronyx Bucki, z dolnych pokładów lejasowych w Lyme Régis (Anglia).

Dimctika, Demotyka, miasto w tureckim wi-lajecie Adryanopolskim, w pobliżu prawego brzegu dolnej Marycy, nad prawym jej dopływem Kizilde-łi-czaj, przy drodze żelaznej Adryanopol - Dede - A-gacz, 112 m. nad p. m.; siedlisko arcybiskupa greckiego, wyrób pięknych naczyń glinianych i cenionych tkanin jedwabnych i wełnianych; około 7 000 m-ców, przeważnie mahometan. Tu urodził się Bajazet I 1347 roku, tu także przebywał Karol XII od lutego 1713 roku do października 1714 r.

K. J.

Dr J. P.

ludzi); trzecia część mieszkańców wyznaje islam. Stolicą jest D., o 330 km. na pólaoc od Kalkutty, przy drodze żelaznej Rangpur-Gondwara; około

And. S.

And. S.

zbrojnych nad Gangesem,

Dinar, jednostka monetarna w Serbii, ustanowiona prawem z r. 1873, Wartość D-a wyrównywa frankowi; biją się w złocie sztuki 20 i 10-di-narowe, oraz w srebrze 5, 2, 1 i l/₁ - dinarowe-

wna część Apollinarystów, utrzymująca, że ciało Chrystusa z boską je.T-o naturą stanowi jedną i-stotę.    *

And S

Dimsdale Tomasz Baron (* w Theydon Germon [Essex] w r. 1712—f w Hertford d 30 grudnia r. 1800), lekarz angielski. W sztuce swej kształcił się w londyńskim szpitalu św. Tomasza i w r. 1734 rozpoczął praktykę. W czasie tym zajmowano się w Anglii żywo szczepieniem ospy naturalnej; D. stanął od razu w szeregu zwolenników tego, nowego wówczas, sposobu zapobiegania strasznej chorobie. Ulepszył i uprościł technikę szczepienia, a co ważniejsze, wykonywał je z wielkiem powodzeniem: więc też doszedł pomału do znacze-i nia i majątku, a sława jego rozbrzmiewała po całej Europie. Cesarzowa Katarzyna II zawezwała go do Petersburga, poddała się sama szczepieniu i zniewoliła do tejże operacyi dwór swój. Po powrocie z dalekiej wyprawy D. w r. 1780 wybranym został do parlamentu i od czasu tego prawie wyłącznie oddał się sprawom politycznym; porzucił je chwilowo jednak, żeby w r. 1781, na wezwanie dworu petersburskiego, udać się do Rossyi po raz drugi. Wtedy, na żądanie cesarzowej, zaszczepił ospę wnukom jej: W. Ks. Aleksandrowi, późniejszemu cesarzowi, i W. Ks. Konstantemu. W r. 1790, syt sławy, zaszczytów i pieniędzy, osiadł w domowem zaciszu.—Z pomiędzy pism jego naj-waźniejszem jest „The present method ot inocula-ting the small-pox“ (Londyn 1766, II 1767, III 1772; tł. włos. Neapol 1768; tł. franc. Montpellier 1772).—Por. »Biograph, med.“ (T. III, str. 484). Dezeimeris „Diet. histor. de la méd.u (T. II, atr. 95).

Dimyaria, ob. Małże.

Dinadżpur, 1). D. okrąg w Indostańskiej prowincyi Bengalskiej, dywizyi Radższachi (Rajshahi), w klimacie niezdrowym, ale z glebą nadzwyczajnie żyzną, skutkiem czego ludność tu bardzo skupiona (na 16 666 km. □ mieszka blizko 1 600 000

12 000 m-ców.

Dinan, etolioa okręgu w departamencie francuskim Côtes du Nord, nad rz. Rance, przez którą wiedzie wspaniały wiadukt, 250 m. długi, 40 m. nad poziom rzeki wzniesiony; 10 444 m ców (1891). Znaczenie miasta, połączonego drogami żelaznemi z Sant - Mało i Brestem, podnosi ta okoliczność, że tu ma swe uście kanał, łączący rzekę Rance z rzeką Ille, — D. przeto jest ważną przystanią rzeozną dla statków o średniej objętości. — Jest tu kilka znakomitych budowli, jak np. kościół Zbawiciela, kościół St Mało, dawny zamek książąt Bretanii, dziś zmieniony na więzienie, ratusz, dawne mury miejskie z pięknemi basztami, dom Duguesclin’a, który w 1359 r. wypędził stąd Anglików (pomnik na rynku), i t. p. — D. posiada seminaryum, bibliotekę, muzeum, kollegium, — prowadzi ożywiony handel i ma wiele fabryk, mianowicie: płótna żaglowego, barchanu, noży, fajansu, cukru, skór, bia-łoskórnie, rafinerye soli, piece wapienne. — O kilkanaście minut drogi, w malowniczej dolinie, znajdują się żelazne źródła mineralne. — W okolicy, dla łagodnego klimatu chętnie zamieszkiwanej przez Anglików — wiele zabytków z czasów rzymskich. D. od r. 1280 należał do Bretanii, której sejmy najczęściej tu się odbywały; w 1598 r., zdobyty przez marszałka Brissaca, dostał się Francyi.

Dînant, stolica okręgu w belgijskiej prowincyi Namur, na prawym brzegu Mozy (Meuse), poniżej uścia rzeki Lesse, malowniczo położone na zboczu nagiej skały wapiennej; 7 248 m-ców (1890).—Jest to miasto bardzo stare i bardzo niegdyś bogate. Cesarz Otton III podarował je w 981 r. kośoioło-wi w Tongern. — Karol Śmiały Burgundzki zdobył D. i zburzył w 1466 r. — To samo uczynili Francuzi w 1554 i 1675, a w 1703 znieśli warownię, która później znowu odbudowaną została. D. 24 maja 1794 zajął miasto i ponownie twierdzę rozebrać kazał. — Dziś mury cytadeli i założonej w 1815 warowni sterczą wysoko ponad miastem, posiadającem 11 kościołów, z liczby których wyróżnia się kościół P. Maryi z wyniosłą wieżą. Przemysł tutejszy dostarcza papieru, skór, tkania bawełnianych, towarów żelaznych i miedzianych, o-raz słynnych ciast i pierników, znanych pod nazwą Couques de D. — W okolicy kopalnie czarnego marmuru. — W D. urodził się malarz belgijski A. J. Wiertz.    Łnd* s-

Dinapur, miasto w Indostańskiej prowincyi Bengalskiej, dywizyi Patna, na prawym brzegu Gangesu, o 13 km. na zaohód od Patny, z którą połączone jest drogą żelazną; ma około 50 000 m-ców w tej liczbie silny garnizon angielski, liczący 14 000 żołnierzy; dla wojsk wzniesiono osobne koszary i mnóstwo baraków. — Jest to główne ognisko sił

And, S.

And. S.

Dr A. P.

K. J.

Em. S.

D. dzieli się na 100 para. Jakkolwiek prawnie nikt nie jest obowiązany przyjmować więcej nad 500 D. srebrem, w rzeczywistości jednak wypłacają się w srebrze wszelkie sumy, a monety złote liczą się z dopłatą ażia. Właściwie więc posiada Serbia walutę srebraą. W Persyi nazywa się D. drobna moneta rachunkowa, czyniąca ¹fso szachi, a Yiooo kra na (ob.); wynosi ona zaledwie około Yeo kopiejki.—Niegdyś był D. złotą monetą arabską, bitą na wzór denara bizantyjskiego. D. taki używany był i w Indyach wschodnich.s- K<

Dinara, nazwa wielu szczytów górskich na półwyspie Bałkańskim, z którym D. położony w Dal-macyi, na granicy z Bośnią, 1 811 m. wysoki, dał nazwę całemu pasmu gór, znanemu pod nazwą Dy-narskich (ob.). Z pod D-y wypływają dalmackie rzeki: Kerka i Cetina.

Dinard, właściwie Dinard S-t Enogar, stolica kantonu w départ, francuskim Ille et Vilaine, okręgu S-t Mało, na wybrzeżu kanału La - Manche; uzdrowisko letnie i kąpielisko morskie, 7 kilom, od St. - Mało, 12 godzin od Paryża.

Dinarites Mojs. (paleont.). Rodzaj kopalnego mięczaka głowonoga, z rzędu ammonitowatych, z rodziny ceratytów, o skorupie krążkowatej z szerokim pępkiem, o żeberkach poprzecznych najgrubszych u pępkowego brzegu i często tu brodawko-watych. Występuje w najstarszych pokładach trya-sowych w północnej Syberyi, oraz w tryasie alpejskim, od pokładów Werfenu (dolnego pstrego piaskowca), aż do piętra karnijskiego włącznie. Gatunki: D. spiniplicatus Mojs., z najniższego tryasu przy uściu rzeki Olenek (Syberya północna); D. Liccanus v. Hauer., z pokładów Werfeńskich w południowych Alpach i Kroacyi; D. Avisiams Mojs., z noryckiego i D. Eduurdi Mojs., z karnijskiego piętra w Alpach południowych.

Dinarskie Alpy, ob. Dynarskie Alpy.

Dinaska cegła, jest to materyał budowlany o specyalnem przeznaczeniu, nadzwyczajnej wytrzymałości na działanie wysokiej temperatury. Nazwa cegły jest identyczną z nazwą góry w południowem księstwie Wales, w pobliżu Swansea położonej. Cegła D. składa się przeważnie z czystego kwarcu, posiada drobną przymieszkę wapna, siarczanu gliny i tlenku żelaza. Kolor czysty, odmienny od powszechnie zwanej Ramsej, jest biały. Cegła D. służy do budowy wielkich pieców, znajduje również szerokie zastosowanie w hutach szklanych i w fabrykach porcelany. W nowszych czasach cegłę podobną do D-ej wyrabiać zaczęto w Niemczech, która co do zalet nie ustępuje w niczem angielskej, U nas w kraju prób na małą skalę dokonały niektóre zakłady przemysłowe w Kieleckiem i Radomskiem, lecz wyłącznie na potrzebę własną.

Dincklage - Campe Amalia (* 1825 w Campe —f 1891 w Berlinie), powieściopisarka niemiecka. W swoich powieściach i drobnych nowellach najchętniej i najszczęśliwiej malowała życie stron rodzinnych (Osnabrück). Celniejsze jej utwory powieściowe są: „Hochgeboren“ (1869); „Neue Novellen" (2 tomy, 1870); „Geschichte aus dem Ems-lande“ (2 tomy, 1872 — 73); „Emslandbilder“ (1874); „Die Schule des Herzens“ (1876); „Fürstliches Blut“ (1883) i t. d. Z papierów pośmiertnych wyszły „Gedichte” (1892).

Binder, Dender, Dendra, rzeka w Afryce, ma źródła w zachodniej części gór Abissyńskich, w dzielnicy Amhara; płynie stale ku północo - zachodowi; pod Wold - Abiad dosięga 160 m. szerokości i 5 m. głębokości;—w czasie pory dżdżystej występuje z brzegów i zalewa okolicę, tymczasem w porze suchej częstokroć nie dosięga swego celu, t. j. Nilu Błękitnego, do którego wpada z prawej strony, pod 14° 30' sz. pn. — Takiż sam charakter rzek peryodycznych mają i jego dopływy Chor Sa-czan i Chor Mebaua. — Ogólna długość wynosi około 480 km.; dorzecze mało dotąd zbadane. And- s-

Dinder Juliusz, arcybiskup poznański (*1830 r. w Reszlu [Rössel] w Warmii—f 1890 w Poznaniu). Ojciec jego był ubogim krawcem; wuj—dziekanem w Gustacie, i jemu-to Juliusz wychowanie swoje zawdzięczał, równie jak i starszy brat jego, Franciszek, który został proboszczem we Fram*

h.

1H

Fig. IbO. Dinder Juliusz.

borku (Frauenburgu). Będąc jeszcze klerykiem w Brunswaldzie, ks. D. nauczył się języka polskiego u ks. Staupowieża, ale mówił nim bardzo słabo. Otrzymawszy w r. 1856 święcenie kapłańskie, do r. 1865 był naprzód drugim, potem pierwszym kapelanem w Biskupiu (Bischofsburg), gdzie pobożnością swoją, dobroczynnością i uprzejmem obejściem się pozyskał sobie zaufanie i szacunek powszechny; miewał tam, obok niemieckich, także polskie kazania, lecz bardzo nieudolne, a zresztą w ogólności brakło mu talentu kaznodziejskiego. W r. 1865 przeniesiono go na probostwo do Gry-źlin w dyecezyi warmińskiej, a w 1868 do Królewca, gdzie zarazem został dziekanem, w roku zaś 1885 król Wjlhelm zamianował go kanonikiem honorowym. W kulturkampfie wiele ucierpiał: zaraz w pierwszym roku walki odebrano mu jedyny w Królewcu kościół katolicki na rzecz starokatolików, musiał więc nabożeństwo odprawiać w ubożuchnym kościółku, skleconym z desek, który do plebanii przybudować kazał. Zatrzymano mu ró-

wnież pensyę, utrzymywał się więc jedynie z do- | siusa (5 tomów, Lipsk 1863—65), Polibiusza (4 to-chodów parafialnych, dzieląc się niemi z trzema my, t-źe 1866—68), Zonarasa 6 tomów, t-że 1868 kapelanami, którzy u niego znajdowali i przytułek i żywność. Wyniesienie swe niespodziane na stolicę arcybiskupią, po zawarciu ugody z Watykanem i po rezygnacyi Leduchowskiego, D. jak się zdaje, ternu zawdzięczał, że, lubo Niemiec z rodu, znał jednak jako tako język krajowy, a jako człowiek pospolitych zdolności i dość miękkiego charakteru, w Bismarcku żadnych zgoła obaw nie budził, już nie tylko w stosunku swoim do interesów katolickiej ludności polskiej, ale i ogólnie w sprawach kościelnych, które po klęskach i zamęcie, wynikłych z praw majowych, wymagały po arcypasterzu i bystrego rozumu, i silnej woli. D. zresztą czynił co mógł, aby sumiennie ciężki swój obowiązek wypełnić, przedewszystkiem mając na celu utrzymanie zgody kościoła z państwem i Polaków z Niemcami, co nie łat wem było zadaniem. *

—75) i »Historici graeci minores“ (2 tomy, t-źe, 1870—71). D. należał też do nowego opracowania Stephanusa „Thesaurus linguae graecae".

Dindymon, starożytna nazwa góry w Azyi Mniejszej, krainy Phrygia minor, na półwyspie Kyzikos, sterczącym w m. Marmara (Propontyda); dziś Kapu - Dagh, przeszło 800 m. wysoki.—Argonauci zbudowali tu świątynię bogini Cybeli, która od góry otrzymała nazwę AivSop.7)vyj

Dinero, dawna hiszpańska moneta rachunkowa czyli »wekslowa“. Moneta ta miała wartość bardzo różną, nazywano bowiem D. dwunastą część trzech różnych jednostek monetarnych: dobblon de cambio, ducado de cambio i peso de cambio. Odrębną znów monetą był »Dinero Kastylski“, również rachunkowy i drobnej wartości; 1 dobblon de oro zawierał takich dinero kastylskich 25 660. D. nazywała się też jednostka wagi do próby srebra, dzieląca się na 24 grany (granos), a będą-ca Vi2 grzywny (maro o); obowiązywała ona do r. 1859. Taka sama jednostka w Portugalii (din-heiro) używana była do r. 1868, a w Brazylii do r. 1873. W Meksyku i innych dawnych koloniach hiszpańskich dotąd jest jeszcze niekiedy w użyciu. D. jest wreszcie monetą srebrną peruwiańską, czyniącą 7₁₀ sol, wartości ¹/₂ franka.

Ding, nazwa zgromadzenia narodowego w Germanii, ob. Thing.

Dingelstaedt, miasto w pruskiej prowincyi Saskiej, regencyi Erfurckiej, powiecie Heiligenstadt, niedaleko źródeł Unstrutu, przy drodze żelaznej Berlin - Koblencya i D. - Gotha; trzy kościoły, szpital, fabryki skór, dywanów, tkalnie wełny; blizko 4 000 m-ców, prawie wyłącznie katolików.    And s*

Dingelstedt Franciszek (* 1814 w Halsdorf —f 1881 w Wiedniu), poeta niemiecki. Po ukończeniu studyów filozoficznych i teologicznych w Marburgu był czas jakiś nauczycielem w Kasselu i Fuldzie, ale porzucił zawód pedagogiczny, gdy swojemi utworami: „Wanderbuch“ (1839; dalszy ciąg 1843), powieścią »Uoter der Erde“ (1840), a zwłaszcza »Lieder eines kosmopolitischen Nachtwächters“ (1841), wywalczył sobie uznanie w święcie literackim. Oaiadłszy w Augsburgu, został tu współpracownikiem wydawanej tamże »Allgemeine Zeitung“; później zasilał ją swojemi koreäponden-cyami z Paryża, Londynu i Wiednia. W r. 1843 król wirtemberski powołał go do Sztutgardu na swojego bibliotekarza. Tu dał się poznać korzystnie, jako dramaturg, tragedyą »Das Haus der Bar-neveldt“ (1850), wskutek czego w roku 1851, gdy w Sztutgardzie posadę swoją utracił, został powołany na intendenta teatru dworskiego do Monachium i wielkie mu oddał usługi, urządzając całe cykle gościnnych występów najlepszyoh artystów dramatycznych w utworach Lesńnga, Goethego i Schillera. Mimo to, w r. 1856, wskutek niechęci stronnictwa ultramontańskiego, zmuszony był złożyć swój urząd: wkrótce jednak otrzymał takie samo atanowisko w Weimarze, skąd w r. 1867 przeszedł do Wiednia na dyrektora Opery dworskiej;

And. S.

S. K.

Dindorf Wilhelm (* 1802 w Lipsku —fl883 tamże), znany hellenista niemiecki, syn Gottlieba Emanuela D-a, profesora języków wschodnich uniwersytetu lipskiego, od r. 1817 poświęcił się stu-dyom filologicznym, a w 1828 został profesorem nadzwyczajnym literatury w rodzinnem mieście. Ale już w r. 1833 ustąpił z tej katedry i usunął się do życia prywatnego, żeby się oddać wyłącznie u-lubionym study om filologicznym. Najwięcej czasu poświęcał dramaturgom greckim. Wydał też ich wszystkie utwory łącznie z fragmentami p. t. „Poë-tae scaenici Graeci” (Lipsk i Lond. 1830; wyd. 5-e 1869); wcześniej jeszcze wydał z komentarzami i scholiami niektóre komedye Arystofanesa w publi-kacyi, podjętej przez Inveruizzego i Becka. Osobno ogłosił drukiem wszystkie komedye Arystofanesa (4 tomy, Oksford 1835—39), oraz tragików: Sofo-klesa (2 tomy t-że, 1832—36; wyd. 3-e 1860), Eurypidesa (7 tomów, t-źe, 1834—63) i Eschilosa (3 tomy, t-źe, 1841—51). Jako uzupełnienie tych wydań można uważać jego prace: »Metra Aeschyli,

Sophoclis, Euripidis et Aristophanis“ (t-źe 1842),

»Lexicon Sophocleum“ (Lipsk 1871) i »Lexicon Aesehyleutn“ (t-źe 1876). Nadto, oprócz wielu zabytków iiteratury greckiej, opracowanych dla szkolnej pubhkacyi Teubnera, D. ogłosił drukiem: Homera (2 tomy, Lipsk 1855—56; wyd. 5-e 1884—85) oraz ze scholiami osobno Odysseję (Oksf. 1855) i Iliadę (4 tomy, t-źe 1875—77). Zasługuje także na wymienienie jego wydanie Demostenesa z przypiska-mi i scholiami (9 tomów, Oksford 1846—51), Euzebiusza z Cezarei (4 tomy, Lipsk 1867—71) i t. d. —Łącznie ze swoim młodszym bratem, Ludwikiem Augustem, i Hasem opracował nowe wydanie słownika Stephanusa »Thesaurus linguae graecae*

(9 tomów, Par. 1832—65).

Dindorf Ludwik August (* 1805 w Lipsku — f 1871 tamże), hellenista niemiecki, brat poprzedniego. Ukończywszy studya filologiczne w Lipsku, usunął się do życia prywatnego i oddał się wyłącznie badaniom pisarzy greckich, szczególniej zaś historyków. Cenne są jego wydania Ksenofonta (Lipsk 1849—51; Oksford 1853—66), Diodora (2 tomy,

Paryż 1842; 5 tomów, Lipsk 1866—68), Diona Cas-

L.

And. S.

And. S.

Em. 8.

Em. S.

wreszcie w 1871 objął zarząd teatru dworskiego I kierował nim aż do śmierci. Jak dawniej w Monachium, podobnież w Weimarze i Wiedniu kierownictwo jego zaznaczyło się chwalebnemi usiłowaniami dla podniesienia i uszlachetnienia sceny; tak np. w Weimarze doprowadził do skutku wystawienie całego cyklu dramatów Szekspira (1864), w Wiedniu zaś „Fausta“ Goethego. Jako poeta D. przypomina jeszcze potrosze Młode Niemcy, jednak zbliża się i do kierunku, reprezentowanego przez liryków-polityków, szczególniej w swoich utworach lirycznych, ale wznosi się nad nich talentem i szer Bzym poglądem; posiada też wiele zmysłu realne go. Oprócz utworów wyżej wymienionych, napisał „Gedichte* (1845); „Nacht und Morgen” (1851) poemat polityczny; powieść „Die Amazone“ (1868); zbiory nowelli: „Licht und Schatten in der Liebe“ (1838), „Frauenspiegel“ (1838), „Heptameron“ (1841), „Sieben friedliche Erzählungen“ (1844) i „Novellenbuch“ (1856); dalej „Jusqu’à la mer. Erinnerungen aus Holland” (1847), „Münchener Bilderbogen“

m

maśm.

SV,

m,

W'/--,, 1

Fig. 181. Dingelstedt Franciszek.

(1879) i „Literarisches Bilderbuch“ (1880).—Tłóma-czył nadto wiele utworów Szekspira i niektórych dramaturgów francuskich. Wybór pism jego wyszedł p. t. „Sämmiliche Werke“ (12 tomów,Berlin 1877).— Por. Rodenberg „Franz D.“ (2 tomy, Beri. 1891).

Dingiré, D i n g u i r a y, osada w Sudanie francuskim, w górnem dorzeczu Bafingu (Senegalu), zajęta przez Francuzów w 1887 r.

Dingle, 1) D., odnoga na południowo - zacho-dniem wybrzeżu Irlanlyi; ma kształt trójkąta, wierzchołkiem werzniętego w ląd; zbocza przeważnie strome i górzyste; przystani dogodnych brak; u wejścia dwie wyspy: na północy Blasiert, na południu Valentin; z tej ostatniej wychodzą liny telegrafu podmorskiego do Ameryki. Na północnem wybrzeżu leży 2) D., miasto w prowincyi Munster, hrabstwie Kerry, bardzo etarożytne i niegdyś wiodące z Hiszpanią, ożywiony handel (wiele domów z tej epoki w stylu hiszpańskim); dziś zubożałe, żyjące przeważnie z rybołówstwa i z wyrobu pośledniejszego płótna; około 1 800 m-ców.

Dingler, Johan Gottfried znakomity autor napoiupismienictwa technologicznego(*1778 wZwei-brüeken—-j-1855 w Augsburgu) poświęcał się początkowo farmacyi, i w roli aptekarza polowego towarzyszył armii pruskiej w jej pochodach 1793—1795. W roku 1800 obejmuje aptekę w Augsburgu, osiadając stale w tem mieście. Zakłada tam fabrykę chemiczną, zyskując sławę w kołach specyalnych wynalazkami techuicznemi, skierowanemi do ulep* szeń w dziale farbiarstwa. Równocześnie z żywą działalnością praktyczną D. rozwija pracę w innym kierunku, mianowicie na pola wychowawczem, jako profesor Szyki i chemii. Pracowity, żywot swój zakończył w Augsburgu 19 maja 1855 roku. Główną zasługę D-a stanowi założenie do dziś dnia egzystującego poważnego pisma, noszącego imię jego, mianowicie, Dingler’s Polytechnisches Journal“ w roku 1820. Kierownictwo wyłączne spoczywało w jego rękach do 1831. Odtąd, wspólnie z synem, Emilem (ob.), dzielił trudy redakcyjne i wydawnicze do roku 1840. Prócz prac naukowych, pomieszczonych w tem czasopiśmie, ogłosił D.: „Magazin für die Druckerei, Färberei, Bleichkunst, (3 tomy,, Lipsk-Augsburg 1818—1820) „Journal für die Zitz* KattuD, Iadienne -Druckerei“ (2 tomy, Lipsk-Augsburg 180⁶/₇ wspólnie z Inchem i Kurrerem wydał D. „Neues Journal fürdielndienne-BaumwolI-druekerei“ (4 tomy, Lipsk-Augsburg 1815—17); wspólnie z Kurrerem opracował iwydał „Bancrofl’ sneues englisches Färbebuch“ (2 tomy, No.ymberga 1817—18).

Dingler Emil Maksymilian, syn poprzedniego (* 10 marca 1806 w Augsburgu — f 9 października 1874 r.); studya odbył w Landshut, Berlinie, Getyndze i śladem ojca kształcił się i uprawiał głównie nauki przyrodnicze, przede-wszystkiem zaś chemię. W czasie od 1829 do 1830 odbył wielką podróż naukową przez Niemcy, Hollandyę, Belgię, Francyę, Anglię i Szkocyę, wzbogacając teoretyczne swoje wiadomości spostrzeżeniami opartemi na praktyce. Od 1831 brał czynny udział w redagowanem przez ojca czasopiśmie technicznem „Dingler’s Polytechnisches Journal“, a po 9 latach w 1840 (od tomu 78 począwszy) objął kierownictwo wyłączne, rozwijając pomyślnie to czasopiemo i zyskując dla niego coraz większe grono znakomitych współpracowników. W marcu 1874 (tom 211-y) kończy D. swoją pożyteczną działalność naukową i tegoż roku umiera w Augsburgu. Główną zasługą D-a syna jest podniesienie wpływowego czasopisma technicznego i oddziaływanie na szerokie koła naukowe i przemysłowe. Czasopismo po śmierci D-a prowadzili Zeman i Fischer, obecnie zaś redakcyę składają profesor dr. C. Engler z Karlsruhe, inżynier A. Hollenberg ze Sztutgardu i profesor dr. H. Kaste z politechniki w Karlsruhe.

Dinglinger Jan Melchior, złotnik i emalier niemiecki (* 1664—f 1731 w Dreźnie); wykształciwszy się w Augsburgu, Norymberdze i Paryżu, został nadwornym złotnikiem Augusta Mocnego i cieszył się względami cesarza Piotra W.; stąd też główne roboty jego znajdują się w Grüne Gewelbe w Dreźnie i w Ermitażu w Petersburgu. Najzna-

A. S.

And. S.

And. S.

K J.

komitszem dziełem D-a jest „Dwór wielkiego Mo-gołau, nad którym, z dwoma braćmi swymi, synem i córką, która celowała w miniaturach, oraz z czternastu robotnikami, pracował przez lat siedem, za co dostał 58 485 talarów.    *

Dingo (Canis dingo), Pies zdziczały, zamieszkujący Australię, jest uważany jako odmiana psa swojskiego (Canis familiaris), przywiezionego do Australii i zdziczałego od niepamiętnych czasów. Żyje albo całkiem w stanie dzikim, albo też w półdo-mowym. Jest on wielkości i postaci psa owczarskiego; głowę ma dużą, ciężką; mordę tępo zakończoną; uszy krótkie, prosto-stojące, przy podstawie szerokie, na końcach zwężające się i zaokrąglone. Ogon długi, zwieszony, kiściaety; nogi średniej wysokości. Pokryty jest sierścią długą, gęstą, — z wierzchu jasno-żółtawo-brunatną, niekiedy bardziej czerwonawą, szarawą lub czarniawą, od spodu jaśniejszą, szczególniej na podbródku, pod szyją, na brzuchu i dolnej powierzchni ogona.—D. zamieszkuje okolice lesiste, zarośla, a także i okolice stepowe, kopie sobie nory podziemne. Z obyczajów przypomina zarówno naszego lisa, jako też i wilka. W dzień prawie się nie pokazuje, siedząc w ukryciu, za nadejściem nocy napada na wszelkie zwierzęta lądowe australskie, szczególniej zaś wielkie zrządza szkody w stadach owiec. Rzadko zbiera się w większe gromady; zwykle chodzi w stadach po 5—6 sztuk; często matka ze swojemi dziećmi razem poluje.

Dingolfing, Dingolfingen, stolica powiatu w Bawary i Niższej, na prawym brzegu Izaryiprzy drodze żelaznej Passawa-Landshut; 4 500 m-ców. Starożytna ta osada zawdzięcza swój początek Rzymianom. W r. 772 książę Tassylo Ili odbywał tu sejm, a w 932 zebrało się koncylium kościelne. W XIII w. miasto w stanie kwitnącym, upada jednak w wojnach: trzydziestoletniej i o następstwo tronu austryackiego, zostawszy dwukrotnie spalonemu Jest tu sąd powiatowy, są trzy kościoły i dwa klasztory; ludność, wyłącznie katolicka, trudni się rolnictwem i hodowlą bydła. Na lewym brzegu Izary ciągną się rozległe torfowiska i bagna Din* golfinger Moos; brzeg prawy jest wyniosły.

Dingwall, miasteczko w szkockiem hrabstwie Ross, w głębi zatoki Cromarty, która jest częścią zatoki Moray, przy uściu rzeczki Coman; niezła przystań; źródła mineralne Strathpeffer, licznie uczęszczane; połów łososi; około 2 000 m-ców. Okolica lesista i bagnista.

Dinichthys Newberry (paleont.). Rodzaj kopalnej ryby z gromady opancerzonych (Placoder■ mi), ogromnych wymiarów, o głowie na trzy stopy długiej i prawie na tyleż szerokiej, znajdowany szczególniej w dewonie Ameryki północnej. Gatunek D. Hertzeri Newb., z dewonu w Delawarze i Ohio.KI J-

Diniotis Leidy (paleont ). Rodzaj kopalnego kota z oligocenu i miocenu Ameryki północnej. Gatunki: D. felina Leidy, z oligocenu Stanów Nebraska i Colorado; D. cyclops Leidy, wielkości rysia, z pokładów John Day (między dolnym a górnym miocenem) w Oregonie.

Diniz król portugalski, ob. D y o n i z y.

Diniz da Cruz e Silva Antoni (* 1731 w Lizbonie — f 1799 w Rio de Janeiro), poeta portugalski, wychowaniec uniwersytetu w Coimhrze, Piastował różne urzędy w Portugalii i jej koloniach. Znany jest głównie z tego, że w r. 1756 wespół z kilku innymi poetami założył w Lizbonie stowarzyszenie literackie, zwane Arcadia Ulissipo-nense, którego zadaniem było dążyć do przywrócenia prostoty i czystości języka poetyckiego. D., jako członek tej Arkady i, nosił miano Elpino Nonacriense. Pisał on ody na wzór Pindarow-skicb, sonety, eklogi, elegie, kanzony, listy, epigramaty i t. p.; najważniejszym wszakże jego utworem jest satyryczny poemat »0 Hyssope“ (Londyn 1802), naśladowany w pewnym stopniu z „Pulpitu“ Boileau. Jego „Odas pindaricas“ wyszły w Coimbrze (1801). zbiorowe zaś „Poesias“ (bez Hyssope) w Lizbonie (6 tomów, 1807—17).

Diniz Juliusz (* 1839 w Porto—f 1871 tamże), właściwie Joaqum Guilherme Gomes Coelho, powieściopiearz portugalski, z zawodu lekarz i profesor szkoły chirurgicznej w rodzinnem mieście. Pierwszą i najlepszą jego powiaścią była „As pupillas do senhor reitor“ (1866 i często później). Po niej napisał: „Urna familia ingleza“(1867), „A margadinha de Canaviaes“ (1868), zbiór nowelli „Seröes da provincia“ (1870) i pośmiertne „Os fi-dalgos da casa maurisca” (1872). — Porówn. Pi-mentel „Julio D.h (Porto, 1872).

Dinka, D i n k o w i e, także Denka, Dyan-ke i Dżangeh, plemię środkowej Afryki, należące do grupy Negrów Sudanu wschodniego czyli egipskiego, zamieszkuje prawy brzeg Nilu między Sobatem a Nilem Błękitnym, oraz lewy brzeg w dorzeczu rzeki Gazelowej (Bahrel-Ghazal). Pierwotnie mieszkali nieco dalej na północ, lecz ich stamtąd, podobnie jak i pokrewnych im Szylluków, wyparli Nubijczycy. Jakkolwiek są dość liczni (około 300 000 głów) i zajmują znaczne obszary kraju, i jakkolwiek skutkiem tego mogą mieć zabezpieczoną egzystencyę na długie jeszcze lata, zwłaszcza, że Bą jednolici rasą, językiem, sposobem życia i obyczajami, to jednak brak im instynktu politycznego, oraz poczucia konieczności do łączenia się w większą całość; rozbici na mnóstwo drobnych pokoleń, prowadzą częstokroć zaciekłe między sobą walki. Stąd i losy ich są odmienne: północni D-owie mają wiele bydła i żyją zamożnie, między południowymi trafiają się sami nędzarze. Przeważna większość D-ów chodzi zupełnie nago, żadnych nie używając osłon i przepasek; w budowie chat oraz w wyrobie przedmiotów z żelaza ustępują swym sąsiadom, którzy też dla tego, jak np. świadomi kunsztu kowalskiego Dźurowie, trzymają ich w pewnej od siebie zależności. Byt D-ów opiera się głównie na pasterstwie, które prowadzą z namiętnością; w swym języku posiadają subtelne odcienie na oznaczenie ras i maści bydła, stanowiącego najważniejszy przedmiot hodowli; obok tego trzymają kozy, świnie, ptactwo domowe i psy. Potęgą ich jest bogactwo trzód; gdy im je raz Nu bijczycy zrabowali, stali się bezradnymi i bezsilnymi, o trzody też staczają najczęściej krwawe walki

And- S.

Ich miłość do bydła jest niemal religijną, moźna-by rzec, że oddają cześć wołom, gdyby nie okoliczność, że chętnie zabijają i spożywają je z obcych trzód, oszczędzając własnych. Większą też dbałość okazują o bydło, niż o własną rodzinę, o czem dobrze wiedzą polujące na niewolników szczepy, jak np. Baggarowie; uprowadzają oni poprostu stado bydła, pewni, że D-owie pójdą za niem z przywiązania, dobrowolnie. Zresztą bydło oddaje im wielostronne usługi; używają go do uprawy roli i do przewożenia ciężarów, jeżdżą na niem, korzystają z jego mięsa, sierści, mleka, rogów, skóry i t. p. Rzemiosłami zajmują się w miarę potrzeby, ale nie są w nich biegli; rolnictwem również, lecz stoi ono na nizkim stopniu i na drugorzędnym planie. Kraj ich wogóle żyzny i zupełnie prawie pozbawiony kamieni; z tego też zapewne powodu chaty D-ów są liche, nietrwałe, brak im większych i okazalszych budowli. Wnętrze chat odznacza się niechlujstwem. Pod względem zewnętrznym D-wie są ludem rosłym, silnie zbudowanym; osobniki mające

1.8 m. i więcej nie należą do osobliwości. Cechą ich temperamentu jest porywczość, są dzielni, mężni i wielkie mają poczucie swobody. Większa część wojsk egipskich składała się przed najazdem angielskim z D-ów, którzy w armii Kedywa wyróżniali się postawą, wzrostem i wrodzonem męstwem. Stałość charakteru i uporozywe trzymanie się zwyczajów i obyczajów czyniły ich zawsze niezdatnymi na niewolników: pozostali też dotąd w zupełnej niezależności. W walkach z Egiptem i Nubijczykami stawiali zacięty i nieraz skuteczny opór; woleli cofnąć się na południe, niż pójść pod jarzmo: są też dziś rodzajem oazy wolnych ludzi śród wielu innych, podbitych, plemion. W życiu domowem okazują wiele czułości, zwłaszcza rodzice dla dzieci. Schweinfurth, który te okolice zwiedzał, przyłącza fakt, że gdy wynajęty przez niego tragarz zachorował, ojciec, uwiadomiony o tern, zjawił się wkrótce i na własnych barkach zaniósł syna do domu, odległego o mil kilkanaście. W przyrzą dzauiu różnych potraw są mistrzami swego rodzaju, wykazując wiele kombinacyjnego umysłu. Śród zwierząt domowych wybitne miejsce zajmują węże, oczywiście nieszkodliwe. D-wie nazywają je braćmi, dają im nazwiska, jak dzieciom; zabicie ich uważają za grzech i mięsa ich nie jedzą, w czem różnią się od wielu swych sąsiadów. Przy powitaniu opluwają się nawzajem. Wierzenia ich religijne są dziwaczne i niejasne. Czczą przede-wszy8tkiem najwyższą istotę, Dendid, którą uważają za stwórcę; ale cześć ta redukuje się do ofiar: o modłach do złego czy dobrego ducha nic nie wiedzą. Interesującą pieśń tego ludu zanotował Kaufmann; charakteryzuje ona nieźle ich podania o stworzeniu świata: „Bóg stworzył raz słońce— słońce wschodzi, zachodzi i wraca; stworzył księżyc—kBiężyc wschodzi, zachodzi i wraca; stworzył i gwiazdy—gwiazdy wschodzą, zachodzą i wracają; stworzył wreszoie człowieka, który się rodzi, idzie do ziemi i już nigdy nie wraca“. Doznaje czci i księżyc, tak dalece, że dopóki świeci nocami, nigdy D-owie nie rozpoczynają wojny. Przy zawie-

raniu małżeństw kierują się wyborem poza obrębem swego pokolenia. Posag wnoszą obie strony; która go nie wnosi, staje się względem drugiej niejako podległą; jeśli wdowa poślubia mężczyznę, który żadnego nie ma posagu, wówczas spłodzone z nim dzieci otrzymują nazwisko pierwszego małżonka. Moralność D ów bynajmniej budującą nie jest; wspomniany Kaufmann jeszcze przed 30 laty skarżył się. że prostytucya, dzięki wpływowi Nubijczyków, rozszerzyła się śród D ów i ogarnęła także sąsiednie plemiona.—Porównaj: Kaufmann „Schilderungen aus Zentralafrika“ (Brixen 1862); Hartmann „ Naturgeschichtlich - medicinische Skizze der Nilläuder“ (Berlin 1865); Mitterrutzner „Die Dinkasprache in Zentralafrica“ (Brixen 1866); ßel-trame „II fiume Bianco e i Denka“ (Werona 1881); Ratzel „Völkerkunde“ (Lipsk 1885).    And. s.

Dinkel, rzeka niemiecko - niderlandzka, ma początek w pruskiej Westfalii, regencyi Miinsterskiej, pod wsią Biiren, niedaleko Koesfeldu, płynie ku północy, pod Gronau wchodzi w granice niderlandzkiej prowincyi Overijssel, którą opuszcza pod Lat-trop, by napowrót wejśó do Niemiec, gdzie pod Neuen-haus, w pruskiej prowincyi Hanowerskiej, wpada z lewej strony do rzeki Vecht, ubiegłszy 75 km. And*s-

Dinkelsbühl, ruchliwe, przemysłowe miasto w bawarskiej prowincyi Prankonii średniej, nad rz. Wörnitz (lewy dopływ Dunaju), niedaleko granicy Wirtemberskiej, przy drodze żelaznej Dombühl-Do-nauwörtb, 442 m. nad p. m.; 5 400 m-ców. Położone w okolicy malowniczej i żyznej, prowadzące ożywiony handel, mające przytem liczne fabryki (kapeluszy, pończoch, szczotek, rękawiczek, pierników, garbarnie, farbiarnie). Miasto to należy do rzędu zamożniejszych wBawaryi; jest nadto stolicą powiatu, posiada sąd powiatowy, urząd leśny, szkołę realną, szkołę koszykarską, piękny kościół gotycki św. Jerzego, oraz dwa inne kościoły, posąg pelagoga, Krzysztofa Schmida, urodzonego tu w r. 1768. D. był pierwotnie osadą włościańską, obok której wzniesiono klasztor karmelitów. Osada wzrastała szybko, stała się miastem, pozyskała mury warowne i od roku 1351 do 1802 była miastem Rzeszy; od roku 1802, z krótką przerwą, należy do Bawaryi.    And- s-

Dinklage, przemysłowa osada w w. ks. Olden-burskiem, okręgu Vechta, z pięknym kościołem katolickim, z zamkiem hrab. Galen, fabrykami tkanin bawełnianych, odlewniami żelaza, młynami i t. p.; 3 500 m-ców. Niegdyś była własnością biskupów Miinsteru. W okolicy wiele zabytków staro-germańskich, jak grobowców, kamieni ofiarnyoh, a także wykopaliska rzymskich zbroi i monet.

Dino Dorota, księżna Talleyrand-Pé-r i g o r d, tudzież Sagan (* 21 sierpnia 1792 r.— f 19 września 1862 r.). Była córką Piotra, ostatniego księcia Kurlandyi. Sławny dyplomata Tal-leyrand-Pórigord (ob.), książę Beneventu, uzyskał od cesarza Rossyi, Aleksandra I, rękę tej księżniczki dla swojego bratanka, hrabiego Aleksandra Edmunda Périgord, późniejszego księcia Saganu (Żagańskiego) i Dino, oraz księcia Talleyrand- Périgord (* 1787 r.—f 1872). Ślub odbył Bię w r. 1809, wszakże po-

Heni.

Dino, z greek, d e i n o s=straszny, potężny.

Dinooeras Marsh. Loxolophoden Cope (pa-leont.). Rodzaj kopalnego olbrzymiego zwierzęcia ssącego, gruboskórnego, wielkości nosorożca, a nawet słonia, znajdowany w pokładach górnych eo-cenowych (Bridger-Beds) Ameryki północnej. Było to największe i najosobliwsze zwierzę ssące lądowe w okresie eoconowym, którego szczątki w pustyniach (Bad Lands) Wyomingu znaleziono i zebrano w takich ilościach, że w rozmaitych zbiorach Stanów Zjednoczonych widać szeregi całe mniej lub więcej całkowiych skieletów, przedstawiających mnogie gatunki, jak D. (Loxolophodon) mirabilis Marsh, D. ingens Marsh, L. cornutus Co-

górnej, jako potężne zgięte kły, kryjące się w oddzielnym żłobku szczęki dolnej. Górnych siekaczy nie miało zwierzę wcale, siekacze i kły dolne prawie jednakowe, dwudzielne, drobne, a niekiedy ledwie zaczątkowe. Trzonowe wszystkie jednostajne. Uzębienie

Mózg bardzo mały. Wszystkie

K. J

Odznaczał się on bardzo krótkim dziobem, długiemi goleniami, nader krótką kością skokową i trzema

życie młodego małżeństwa niedługo było zgodnem. Urocza i obdarzona wielką intelligencyą hrabina Périgord posiadła woześnie na starego księcia Be-newentu duży wpływ, który zdawał się wzrastaó z latami. W r. 1814 towarzyszyła mu do Wiednia, później (1830) do Londynu i wogóle nie opuszczała go, aż do samej jego śmierci (w r. 1838). Jej właśnie i jej dzieciom zapisał on większą część swojego majątku. Dorota D. przyczyniła się prawdopodobnie najwięcej do sfałszowania pamiętników („Mémoires“) swego wuja, które, oddawna oczekiwane, ukazały się w r. 1893, i których autentyczność, nie bez racyi, w wielu ustępach wydaje się mocno podejrzaną. Pozostawiła troje dzieci: Napoleona Ludwika, księcia Talleyrand - Périgord i Valençay; Aleksandra Edmunda, księcia Dino; oraz córkę, Józefinę Paulindę, zamężną za margrabią Castellane. — »Gr. Encycl.“ Lami-rault’a.

Fig. 182. Dinoceraa mirabilis.

pe. Z całej postaci ciała, z nóg i miednicy zwierzę to przypomina słonia. Dawniejsze formy jego odznaczały się niższemi, późniejsze wyźszemi nogami. Najwybitniejszą u D-ów jest czaszka, która opatrzona była trzema parami możdżeniowych wyskoków kostnych, dochodzących do znacznej długości u niektórych gatunków, a służących za podstawę dla zewnętrznych rogów. Pierwsza ich para osadzona była na kościach nosowych, następna na kościach szczękowych, ostatnia wreszcie na samym tyle czaszki, której brzeg tylny wznosił się nadto jeszcze w postaci poprzecznego grzebienia. Dwa zęby przednie oprócz tego wydłużały się ze szczęki

Encjklop. Pon 62 Iluś r Zes*. 181. X. X I

0.1 3 3 3.1.3.3 '

gatunki znaleziono w stanie Wyoming.

Dino Compagni, dziejopisarz florencki w początkach wieku XIV. Została po nim „Cronaca délié cose occorrenti ne’ tempi suoi“ albo »Historia florentina“, dzieło przez długi czas uważane za jedno z najcelniejszych źródeł do dziejów włoskich od r. 1280 do 1312. Wszakże w r. 1874 profes. strasburski, Scheffer-Boichorst, wystąpił z twierdzeniem (w »Florentiner Studien“, Lipsk 1874), że jest to falsyfikat z wieku XVII. Na razie większość u-czonych niemieckich przychyliła się do tego wniosku, chociaż znaleźli się i przeciwnicy, a mianowicie Hegel (»Die Chronik des D. Versuch einer Rettung“, Lipsk 1875). We Włoszech za tezą falsyfikatu oświadczył się Falfani w „D. vendicato dalla ca-lunnia di scrittore dell cronaca“ (Medyolan 1875); gdy przeciwnie akademia della Crusca stanęła po stronie autentyczności dzieła. W wynikłej stąd rozległej polemice Scheffer - Boichorst zabrał głos raz jeszcze, odpowiadając Heglowi w „Die Chronik des D., Kritik der Hegelschen Schrift“ (w „Zeitschrift für romanische Philologie“ tom VII). Tymczasem jednak odnaleziono rękopis kroniki z w. XV, a Izydor del Lungo w komentarzach do nowego jej wydania („D. e la sua cronaca" 3 tomy, Flor. 1879 —87) rozwinął szereg spostrzeżeń, które zniewoliły inicyatora całej kwe8tyido znacznego zmodyfikowania swoich wniosków .W rozprawie »Noch einmalD.“ („Zeitschrift für romanische Philologie“ tom X) Sch. -Boihoist przyznał, że D. był istotnie autorem kroniki, ale nie dochowała się ona w stanie pierwotnym.

Dinokratos, ob. Deinokrates. Dinornis Owen tpaleont.). Rodzaj niedawno wygasłego ptaka z rzędu biegaj ących (Cursores), znacznej wielkości, który zamieszkiwał niedawno jeszcze Nową Zelandyę, zwanego też„Moa“ i prawdopodobnie w ubiegłem dopiero stuleciu przez krajowców wytępiony ostatecznie został.

Fig, 183. Dinornis.

72

i t. p.

8. I).

K. J.

And. S.

65 km.

palcami. Kończyny przednie nieznane. Wiele gatunków jego znaleziono w najmłodszych pokładach (alluwialnych) Nowej Zelandyi, jak D. giganteus, który miał 3l/₂ metra wysokości, D. parms, na metr wysoki, D. elephantopus, didiformis, casuarinus

K. J.

Dinostratos, matematyk grecti; żył w IV wieku przed Cbr.; był bratem matematyka Menechmosa; znany jest w dziejach geometryi przedeuklidesowej ze swojej metody dochodzenia powierzchni koła. Stosował on w tym celu krzywą, wynalezioną dawniej jeszcze przez Hipiasa z Elis, a stosowanej zarazem do podziału kąta na trzy części równe. Ta krzywa znana jest w geometryi pod nazwą łacińską quadratrix (kwadrująca). Powstaje ona w sposób następujący: Nakreślmy ćwiartkę koła i wyobraźmy sobie, że jeden z promieni ograniczających tę ćwiartkę obraca się ruchem jednostajnym około środka koła ku położeniu drugiego promienia, ograniczającego ćwiartkę. Jednocześnie niechaj prosta równoległa do pierwszego promienia poruBza się równolegle ruchem postępowym jednostajnym z położenia pierwszego promienia ku stycznej do okręgu w punkcie końcowym drugiego promienia. Miejsce geometryczne punktów przecięcia dwóch prostych poruszających się: jednej ruchem obrotowym, drugiej postępowym, tworzy krzywą żądaną. D. udowodnił pewną własność zasadniczą tej krzywej, Da podstawie której daje się wykreślić długość ćwiartki okręgu, a stąd i oznaczyć powierzchnia koła (sposobem geometrycznym, właściwym matematyce greckiej).

Dinothérium Kaup. (paleont.). Rodzaj kopalny z rodziny pierwotnych słoniowatych (Probosci• dea), u którego pięć zębów trzonowych zupełnie wykształconych współcześnie służyło do użytku.

.T,

V.'o

ik : ■

Fig. 184. Dinothérium giganteum.

Zęby te podobne były do zębów dzisiejszego tapira. Z dolnej jego szczęki spadały ku dołowi potężne kły zgięte; u jednego nawet gatunku i w górnej szczęce znaleziono również w ostatnich czasach kły. Szczątki zwierzęcia tego znajdują się w górnym miocenie i dolnym pliocenie w Europie, oraz w miocenie gór Siwalik w Tndyach. Gatunek europejski, D. giganteum Kaup., znajdowany w Si-morre, Orleanie, Eppelsheimre (piaski dinotheriowe), w okolicach Wiednia, na górze Pikermi pod Atenami, należy do najogromniejszych [form między słoniami, bo ma 4Va metra wysokości.

Dinslaken, miasteczko iabryczne w pruskiej prowincyi Reńskiej, regencyi Diisseldorfskiej, w pobliżu prawego brzegu Renu, przy drodze żelaznej Oberhausen - Wesel, 30 m. nad p. m.; sąd powiatowy, dwa kościoły, synagoga, odlewnie i walcownie żelaza, fabryki lakieru i pokostu, garbarnie, hodowla pijawek, znaczny handel bydłem; około 3 000 m-ców.

Dintel, rzeka w Niderlandach: powstaje z połączenia dwóch strumieni: Mark i W⁷ielkiej Aa, które biorą początek w belgijskiej prowincyi Antwerpii, płyną ku północy, wchodzą w granice niderlandzkiej prowincyi Brabancyi Północnej, gdzie zlewają się razem pod m. Breda, poczem rzeka zwraca się ku zachodowi i pod osadą Dinteloord wpada z lewej strony do uściowego ramienia Mozy (Maas), zwanego De Krammer; ogólna długość

And. 8.

Dinter Chrystyan Fryderyk, pedagog niemiecki (* 1760 w Bornie—f 1831 w Królewcu), Kształcił się naprzód w szkole książęcej w Grimmie, a od r. 1780 w uniwersytecie lipskim stu-dyował teologię i pedagogikę. W 1787 został pastorem w Kitzscher pod Borną, a w 1797 objął dyrekcyę seminaryum nauczycielskiego na Friedrichsstadt w Dreźnie, z którą połączony był także rektorat szkoły elementarnej. W r. 1807 zostawszy pastorem w Görnitz pod Borną, założył tam pro-gimnazyum. W 1816 otrzymał stopień doktora teologii, oraz godność radzcy konsystoryalnego i szkolnego w Królewcu, a w 1822 katedrę teologii tamże. D. odznaczał się znakomitym darem jasności i ściśle praktycznym kierunkiem w swych wykładach; był mistrzem metody sokratycznej, która przez długi czas pod jego wpływem panowała w szkołach ludowych, szczególniej w nauczaniu religii w duchu racyonalistycznym. Seminaryum drezdeńskie pod kierunkiem jego doszło do kwitnącego stanu. Zmysł jego praktyczny pozwalał mu swój urząd w Królewcu, połączony z wielu róźnorodnemi obowiązkami, z najlepszem powodzeniem sprawować; najważniejszą wszelakoż była działalność jego literacka. Dzieła jego ukazywały się z razu bezimiennie w Neustadt i w Orli. Wymienimy z nich najcelniejsze: „Die vorzüglichsten Regeln der Katechetik* (1802; wyd. 13-e Plauen 1862;; „Die vorzüglichste Regeln der Methodik, Pädagogik und Schulmeisterklugbeit“ (1806, wyd. 7-e, 1836); „Kleine Reden an künftige Volksschullehrer“ (4 t. 1803—5, wyd. 3 e, 1837—38); „Predigten zum Vorlesen in Landkirchen“ (1809 i później wyd.); „Anweisung zum Gebrauche der Bibel* (3 t, 1814—15); „Malwina, ein Buch für Mütter* (1815, wyd. 5-e, Plauen 1860); „Unterredungen über die Haupstücke des luth. Katechismus“ (13 części, 1806—23ipóźu.wyd);„Schullehrerbibel* (9t. 1826—

między-zwrotnikowych.

30); „Dinter’ Leben, von ihm selbst beschrieben“ (1829, nowe wydanie w Wiedniu 1879). Zbiorowe wydanie dzieł D a wyszło staraniem Wilhelma (43 t. Neustadt 1840—51); wybór zaś pism jego ogłosił Seidel (2 t. Langensalza 1880—81).    *

w¹'

mmi

Fig. 185. Dinter Chrys‘yan.

Dintzenhofer, Dientzenhofer, D i n z e n-h o f e r, rodzina architektów niemieckich, ob. D i e n-tzenhofer.

Diobolos (podwójny Obol os, ob.) grecka moneta złota, wartości 10 Lept (ob. Drachma).

Diocletianus, ob. Dyoklecyan.

Diodon Günth. R y b o j e ż. Jeden z rodzajów ryb zrosłoszczękich (Plectognathi), zwanych także Wrytoszczękiemi, do rodziny Gymnodontes zaliczony. Ryby do tego rodzaju należące mają ciało krótkie, pokryte kolcami ostremi i ruchomemi, szczęki zrosłe w ten sposób, że tworzą niby dwa wielkie zęby, a raczej dziób o ostrych brzegach;— właściwych zaś zębów nie mają. Płetwa grzbietowa mała, miękka, ogonowa i podogonowa zbliżone do siebie, piersiowe z boków ciała, brzusznych brak.—Ogon wyraźny i bez kolców ruchomych. Ciało może się nadymać i przyjmować kształt kulisty, a wtedy kolce, pokrywające skórę, nastawiają się prostopadle do powierzchni i Btanowią skuteczną obronę przeciwko napastnikom. Kolce są osadzone na tarczkach kostnycn, opatrzonych dwoma bocznemi wyrostkami, umieszczonemi w skórze. Na głowie i na ciele posiadają wyrostki dotykowe. Gatunki tego rodzaju zamieszkują wyłącznie morza. D. hystrix L. Rybojeż zwyczajny. Ciało pokryte licznemi kolcami ruchomemi, na grzbiecie i z boków. Opatrzone wielu małemi, okrągłemi plamami, czarnemi lub brunatnemi, na tle różowo brunatnem. Ogon opatrzony w górnej powierzchni i z boków 2—3 parami nieruchomych kolców.— Dorasta od 40 do 70 cm. — Zamieszkuje ocean Atlantycki, Indyjski, i Spokojny. — D. maculatus Günth., R. plamisty. Górna powierzchnia ogona bez kolców, tylko boki ogona zaopatrzone kolcami. Nad oczami wyrostki służące do dotyku, bardzo wyraźne; podobne wyrostki leżą na brzuchu i bokach ciała.—Ciało z licznemi plamami czerwo-nemi na grzbiecie i bokach. Znajduje się w morzach

A. S.

Diodoros Kronos, z m. Jazos w Karyi, filozof szkoły megaryjskiej, żył na dworze kr. Ptolemeusza Sotera, głośny jaka dyalektyk (Diog. Laër. II, 3).—D. z Tyru, perypatetyk, uczeń i następca Krytolaosa, a szósty z rzędu przy wódzca szkoły po Arystotelesie. „Uczciwym być a wszech boleści próżnym“, za najwyższe szczęście uważał (Cyc. „Fin.“ V, 5, 14).—D. zw, Peryegeta, współczesny Teofrastowi, ułożył peryegezę (ob.) Attyki, której część, co najmniej trzy księgi stanowiącą» poświęcił opisowi pomników (rcspł |jiv7](j.&ucov; oh. Plutarcha „Temist,“ 32). Nieodżałowana szkoda zatraty.—D. zw. Sycylijski (ó EixeXtcôojç; z m. Agyryonu w Sycylii, w epoce Jul. Cezara i Augusta. Z życia jego wiemy tyle tylko, że, dla poznania teatru wydarzeń dziejowych, w ciągu 30 lat podróżował po Europie i Azyi, i czas jakiś przebywał w Rzymie: jeden z mężów stanowiących wzór pracowitości i wytrwania. Przez podróże oświecony, w dziełach poprzedników mocno oczytany, jako owoc mozołów swych, zamierzył on pozyskane wiadomości, z trudem zdobyte szczegóły historyczne, ująć w systematyczną całość i zbudować kodeks dziejów powszechnych. Przy pomocy środków, z Rzymu sobie dostarczonych, nie wcześniej jak r. 21 przed Chr., wziął się do u-kładania swego pomnikowego dzieła „BißXioü-rjr/j tętopa^*, składającego się ze czterdziestu ksiąg, z których 6 opiewają dzieje pierwiastkowe, 11 od wojny Irojańskiej do śmierci Aleksandra Mac., a 33 odtąd do pierwszego tryumwiratu, czyli do r. 60 przed Chr. Z dzieła tego pozostały: księgi 1—5» obejmujące mitologię oraz początkowe dzieje narodów wschodnich; księgi 11—20, czyli od wojen Perskich (r. 480 przed Chr.) do wojen następców Aleksandra, przed samą bitwą pod Ipsos (r. 301); prócz tego znaczne urywki. Wykład cechuje raczej pracowitego zbieracza, niż krytycznego myśliciela. W kreśleniu epok mitycznych autor kieruje się etnografią, w opowiadaniu trstorycznem nie wykracza po za granice kroniki, całość ma wygląd traktatu powierzchownego, który głębiej w znaczenie faktów nie wnika. Zamiast wydatnej charakterystyki ludów, kreśli on po większej części po-jedyńcze rysy oraz pewne osobliwości. W zapatrywaniu się na mitologię, daleki od poczucia jej poety czności, trzyma Bię raczej t. z w. euheme* ryzmu (ob. Euhemeros), czyli uczłowieczenia bogów; w pochodzie historyi rad widzieć kierunek opatrznościowy (rcpôvoia). Wiarogodność jego zależy od źródeł, z których czerpie, i które, zdaje Bię, bez krytycznego wyboru spoźytkowywa. Źródeł tych wszakże sam nie przytacza, nie wskazuje, i jedynie też po pewnych zmianach w toku językowym można się rozmaitości tych źródeł domyślić, począwszy od pism Teopompa i Efora aż do Polibiu3za i Posydoniusza; w pierwiastkowej zaś historyi Rzymu znać wpływ Fabiusza Pictora. Styl jego jest prosty i jasny, ale mdły i bezbarwny. Pomimo jednak wszelkich wad i braków, w wielu

K. K.

K. K.

,Tib. Grach.“ 8, 20).

Diofantos, znakomity mówca, przyjaciel Demo-stenesa i świadek jego przeciw Eschinesowi, głośny i stąd, że w r. 352 przed Chr., zapoczątkował ustanowienie dziękczynnej dla bogów uroczystości, która Filipowi Macedońskiemu wzbroniła przez Termo-pile wkroczyć do Grecyi (Demos. »De falsa legat.“

K. K.

razach dzieło D-ra stanowi dla nas ważne i jedno z najgłówniejszych źródeł historyi starożytnej, zwłaszcza w odniesieniu do Sycylii, bez względu na to iż autor niejednokrotnie wypadki dłuższym przeciągiem czasu od siebie oddalone ściąga do jednego i tego samego roku. Najlepsze wydanie krytyczne Dindorfa (ost. w. Lipsk 1866—68).

Dicdotos, historyk z Erytrei, którego dyaryusz, dotyczący Aleksandra Macedońskiego (dziś zaginiony), p. t.    AXs£dv5poo, służył za źródło

Plutarchowi i Diodorowi 8yc.—P o r. Müller »Script. Alex. Magni“ str. 134 sq.

Diodotos, wielce uczony stoik, mistrz, zwłaszcza w dyalektyce, Cycerona, w którego domu żył i u-marł (r. 59 przed Chr.), a nawet majątek mu swój, sto tysięcy sest., zapisał. Lubo na starość oślepły, niemniej study ów filozoficznych nie przerywał.—(Cy-cero „Adfamil.“ 13; 16,4.— „Tusc.“ 5; 39, 113.— „Ad Attic.“ 2; 20, 6).

Dioecesis, ob. Dyecezya.

Dioecia w klassyfikacyi Linneusza, d w u d o-m o w e (ob.).

Diofanes, krasomówca z Mityleny, kwitnący o-koło r. 140 przed Chr., zwany przez Cycerona (Brut. 27, 104) »najwymowniejszym w Greeyi“; nauczyciel Tyb. Gracha i wspólnik jego zamysłów politycznych i stąd razem z nim stracony (Piat.

K K.

436).

Diofantos (At ócpcmoę) z Aleksandry i, znakomity matematyk grecki; żył prawdopodobnie w IV - m stuleciu po Chrystusie. Czem jest Euklides w geo-metryi, tem jest D. w arytmetyce greckiej, z tą atoli różnicą, że dzieło jego, napisane w epoce upadku nauki greckiej, pozostało bez wpływu na rozwój matematyki helleńskiej; natomiast pobudziło później do pracy naukowej Arabów, w Europie zaś stało się znanem dopiero w epoce Odrodzenia. Pierwszy wspomina o niem sławny matematyk niemiecki, Regiomontanus (Johannes Muller), który około r. 1460 był we Włoszech i tam widział rękopis arytmetyki D-a. Dzieło D-a nosiło tytuł ’Apifi(A7]Tixa i składało się z 13 ksiąg. Zachowało się tylko sześć ksiąg i prócz tego pismo o liczbach „wielokątnych“. Wielce żałować należy utraty siedmiu ksiąg, która, według mniemania badaczy, nastąpiła dopiero około XIII-go wieku, lecz, na szczęście, księgi zachowane dają obraz dość zupełny oryginalnej twórczości Diofanta. Dzieło jego należy do najważniejszych w historyi matematyki starożytnej, bo nietylko wznosi się swą treścią ponad wszystko, co w dziedzinie arytmetyki znanem było w epokach dawniejszych, lecz nadto wywarło wpływ na naukę europejską, pobudziwszy do badań w teoryi liczb takich uczonych, jak Bombel-lego, Bacheta, a zwłaszcza znakomitego Fermata. D. w dziele swem zajmuje się rozwiązywaniem równań algebraicznych oznaczonych i nieoznaczonych. Wykład jego składa się z szeregu zagadnień i ich rozwiązań. Zagadnienia, odnoszące się do równań oznaczonych, stanowią pewną całość organiczną, w której D. zebrał i uporządkował wiadomości, jakie prawdopodobnie mogły być znane jego poprzednikom (lubo do nas nie doszły); w zagadnieniach zaś, odnosząoych się do równań nieoznaczonych, jest sam oryginalnym wynalazcą. Winniśmy tu nadmienić, że to, co nauka szkolna nazywa niewłaściwie równaniami Diofanto-wemi, nie wchodzi w zakres pracy D-a. Diofant nie podaje żadnej metody ogólnej; zajmują go przedewszystkiem zagadnienia oddzielne, lecz ze sposobów rozwiązania, jakich używa w przypadkach szczególnych, daje się wysnuć niejedno prawidło ogólne. Zna on to, co dziś nazywamy przenoszeniem wyrazów z jednej strony równania na drugą, sprowadzeniem równania do takiej postaci, aby współczynnik niewiadomej był równy jedności, Rozróżnia wyrazy »dodawane“ i „odejmowane“, jakkolwiek rozwiązań ujemnych nie zna jeszcze. Używa nazwy znaków i skróceń na oznaczenie niewiadomej (c) i jej potęg drugiej, trzeciej, czwartej, piątej i szóstej (oôvatuç, xoßo?, ôovajioSôvajuç, Sova-jw.opoç, xoßoxoßo?; w znakach vP, §d^ i t. d.), znaku równości (t od ïaoç równy), odejmowania (odwrócone cp) i t. d. Zna prawidła, które dziś wyra-

l    i

źamy za pomocą równości ~^xG=x², x⁵.    = 1

i t. d. Rozwiązuje równania stopnia pierwszego, drugiego, a nawet trzeciego. We wszystkich zagadnieniach szuka tylko rozwiązań wymiernych. W zagadnieniach, prowadzących do równań nieoznaczonych, nie idzie mu o to, jak nam obecnie, aby otrzymać ogólne rozwiązanie zadania, lecz o to, aby znaleźć pewną liczbę szczególną, czyniącą zadość warunkom zadania. Jest prawdziwym, rzec można, wirtuozem w szukaniu rozwiązań. Wprawdzie z dzieła jego metod ogólnych rozwiązywania nauczyć się nie można, ale za to każde pojedyń-cze zagadnienie jest ciekawe, tak treścią, jaki sposobem rozwiązania. Pobudza D. przytem do zastanowienia się nad własnościami liczb i do szukania dróg ogólnych. Dla przykładu przytoczymy kilka zagadnień Diofanta: »Daną liczbę kwadratową rozłożyć na dwa kwadraty“; „Znaleźć dwie liczby będące w stosunku stałym i takie, że każda z nich staje się liczbą kwadratową, gdy ją powiększymy o kwadrat dany“; »Znaleźć dwie liczby, których różnica, jakoteź różnica ich sześcianów, jest daną“; »Znaleźć trójkąt prostokątny taki, aby różnica pomiędzy przeciwprostokątną i każdą z przyprosto-kątnych była sześcianem“ i t. d. i t. d. Pierwszy łaciński (dość wadliwy) przekład D-a ogłosił Wilhelm Xylander (Holzmann) z Augsburga w r. 1578; pierwsze wydanie tekstu z przekładem łacińskim, dodatkami i objaśnieniami, Claude Caspar Bach et (ob.), w r. 1621 (wydanie drugie S. Fermata, Tuluza 1670). Nowe wydanie tekstu, opracowane przez uczonego francuskiego, P. Tannerego „Diophanti Alexandrini opera omnia cum graecie

xandria“.

K. K.

K. K.

Dr J. P.

K. K,

commentante* wychodzi obecnie u Teubnera w Lipsku. Przekład niemiecki Arytmetyki wydał O. Schulz (Berlin 1822), pisma o liczbach wielokąt-nych—Poselger (Lipsk 1810). Przekład nowy obu pism, opatrzony przypiekami, ogłosił ö. Wertheim (Lipsk 1870) p. t. „Die Arithmetik und die Schrift über Polygonalzahlen des Diophantus von Ale-

s. D.

Diofantowe równania. Tak nazywają dotąd niewłaściwie równania nieoznaczone z dwiema i więcej niewiadomemi; w zachowanych księgach Dio-fanta zagadnień tego rodzaju niema. (Ob. D i o-f a n t o s).

Diofilaz. poeta łaciński XVI w., dziś zapomniany. Napisał jedyny poemat p. t. „Chrietomachia”, w którym opiewał śmierć Chrystusa. Zbiór pierwszych liter wszystkich wierszy tworzył Ewangielię św. Jana „In principio erat verbum etc.“. Poeta umarł w klasztorze karmelitów we Francyi (1528 r.), w rok po wydaniu jego dzieła przez Jana de la Place w Lionie.

Dioicus, ob. D i o e c i a.

Diokismos (od i oUog), moźnaby dodać xarà xcotiaç (rozrzucenie po wsiach). Jeden ze środków użytych dla restytucyi stanu arystokratycznego, a to przez rozwiązanie wielkich gmin miejskich i podział ich na małe terrytorya; czego właśnie użyli Lacedemończycy względnie do Mantynei, jak świadczy Ksenofon (Hell. V, 2, 7).

Diokles. 1) Syn Orzylocha, wnuk Alfejosa, władz-ca m. Fere w Messend, którego synowie Kreton i Orzyloch towarzyszyli mu pod Troję (Odys. 3, 488. —II. 5, 541).—2) Bohater megaryjski, uroczystością, Di'oklej a zwaną, czczony przez młodzież tego grodu, za to, że z poświęceniem własnego życia uratował w bitwie ukochanego młodzieniaszka.— (Schol. Theocr. 12, 18),—3) Poeta starożytnej ko-medyi attyckiej, którego czterech tylko sztuk tytuły się dochowały.—4) Retor z czasów Augusta, często wspominany w pismach Seneki.—5) z Pepare-tosu, dziejopis grecki z początku drugiej wojny Pu-nickiej, pisać miał o pierwotnych czasach Rzymu.— —Zob. Müller „Frag. Hist, graec.“ III.

Diokles z Kary st u (na wyspie Eubei), najsłynniejszy z dawnych lekarzy greckich, po Hippokrate sie, kwitnący wkrótce po nim, prawdopodobnie w Atenach; zresztą koleje jego życia są nieznane zupełnie. Był autorem wielu dzieł, cenionych bardzo w starożytności; zaginęły one, niestety, i za-ledwo urywki z nich przechowały się do dni naszych. Wydali je: Kühn „De Diocle Carystio progr. V* (Lipsk 1820); Grüner w „Bibliothek der alten Aerzte0, (Lipsk 1782, T. II, str. 605—626, wtłóm. niem.) i M. Frankel „Dioclis Carystii fragmenta, quae supersuut“ (Berlin 1840).—Por. H Haeser „Lebrb. d. Gesch. d. Med“ w. III, T. I, str. 226,

Diokles, matematyk grecki, ob. Dy o kl es. Diomedea, ob. Albatros.

Diomedes, syn Aresa i Cyreny, Bistonów, ludu Trackiego król, słynny w legendzie ze swych dzikich klaczy, którym cudzoziemców zwykł był rzucać na pożarcie. Wywołał tern okrucieństwem gniew Heraklesa, który w odwet ujął go i koniowi na pożarcie oddał; ale ten uniósł go i zawiódł do Eury-Bteus*a, który go uwolnił. Bajka, podana przez Apollodora (II, 5, 8), nie ma innego objaśnienia nad domysł, że władzcy terrytoryów żywiących tabuny dzikich koni, na łów ich wyprawiali niewolników, którzy, źle zaopatrzeni przeciw walce, ginęli rozszarpywani. Byłby to zatem mit, dotyczący gospodarstwa i hodowli bydła, jak stajnie Augiasza, i inne odnoszące się do prac Heraklesa.

Diomedes, syn Tydeusza i Deipyli, rodem z E-tolii, razem z dziadkiem swym po kądzieli, Adra-stem, walczył w wyprawie Epigonów przeciw Te-bom. Objąwszy pó śmierci dziadka rządy państwa argolskiego, bierze na czele 80 okrętów u-dział w wojnie trojańskiej, gdzie się, w nieobecności Achillesa, męstwem nieustraszonem i wytrawną radą odznacza. Całą piątą księgę Iliady poświęca Homer jego świetnym czynom wojennym. Zmusza on kilkakrotnie Hektora i Eneasza do ucieczki, a pod szczególną opieką bogini Ateny nawet z bogami walkę podejmuje i Afrodycie, broniącej Eneasza, i samemu Aresowi, rany zadaje. Z Odysseu-szem wyprawia się na zwiady do nieprzyjacielskiego obozu, zabija trojańskiego szpiega, Dolona, i trackiego króla, Rhesosa, którego dzielne rumaki z sobą uprowadza. Według pohomerowej legendy, przedostawszy się podziemnym gankiem na akro-polę trojańską, wykrada razem z Odysseuszem święty posąg Pallady, t. zw. Palladyum (ob.), a później w drewnianym koniu z wyborem najmężniejszych Greków ukryty, przyczynia się do zdobycia warownej twierdzy. Zarówno z innymi bohaterami owej wyprawy doznaje i D., według późniejszych opowieści, z powrotem do ziemi ojczystej osobliwych przygód. Król Demofon wydziera mu Palladyum na wybrzeżu Attyki, a żona D-a, Egiale, która z poiuszczenia Afrodyty, mszczącej się za to, że D. poważył się na nią targnąć oszczepem i zranić, sprzeniewierzyła się mężowi, wypędza go z kraju. D. przybywa do Etolii, ziemi rodzinnej ojca swego, Tydeusza, gdzie zastał jeszcze przy życiu dziadka swego, Eneusa, którego brat rodzony, Agrios, z tronu był strącił. Gdy przywrócił do władzy prawowitego króla, zapędziła go burza morska do Libii, Iberyi, a stąd na wschodnie italskie wybrzeże do Daunii, późniejszej Apu-lii. Jako podziękę za dzielną pomoc, z jaką pośpieszył królowi owej krainy, Daunosowi, w wojnie z Mesapij czy kami, nie tylko rękę królewny otrzymał, lecz i tron apulijski odziedziczył. Z małżonką tą miał synów Dyomedesa i Amfinomo3a. Różne podania krążyły także co do śmierci jego. I tak miał żywota dokonać albo w Daunii, albo w Argos, dokąd powrócił był i tron znowu objął: albo też zniknąć miał nagle na jednej z wysp Adryatyku, które od niego Dyomedesowemi w starożytności zwano, a dzisiaj Tremiti mianują. Jeszcze w historycznych czasach pokazywano tutaj jego grobowiec. Na wschodniem wybrzeżu ital-skiem założył podobno wiele miast i świątyń, szczególnie głównej swej patronce, Atenie, poświęconych. Argos Hippion, później Argyripa albo Arpi zwane, Canusium, Sipontum, Beneventum,,

S. Diz.

K. K.

A Pol.

And. S.

Brundyzyum, Venafrum i inne OBady czciły go jako Bwego założyciela. Rozległe moczary nad rzeką Aufidem zwały się od niego Błoniami Dyomedosowemi (Diomedei Campi), albowiem on miał je przez wybicie głębokiego kanału osuszyć i w urodzajne pola przemienić. Jak już w pieśniach Homera pozostaje Diomedes w daleko ściślejszym związku z olympijskiemi bóstwami, niż wszyscy inni bohaterowie, tak i pó-źniejszemi czasy oddawano mu cześć niemal boską po wielu miastach Grecyi i Italii. Pindar w 10 nemejskiej odzie zalicza go razem z Dyo-skurami wyraźnie pomiędzy nieśmiertelnych bogów. Czciło go również ArgOB jako bóstwo swe opiekuńcze, a tarczę jego wraz z Palladyum obno-Bił lud pobożny podczas święta Ateny po mieście. Czczono go i jego relikwie w Trezenie, w Atenach, w italskich osadach przez niego założonych, dalej w Metapontum, w Thuryach, Luceryi, w kraju Umbrów, Henetów aż po za uście rzeki Padu. Ofiarę białego konia, jaką, według Pliniusza, He-netowie D-wi uroczyście składali, najsnadniej wy-tłómaczyć kombinacyą miejscowego kultu bóstwa, władającego końmi i symbolicznemi bałwanami morskiemi, z grecką legendą o D-sie i jego Palladyum, które w zmienionej formie aż do północnej Italii dotarły. Przygody D-a podczas powrotu z trojańskiej wyprawy opiewał poeta rzymski, Julus Antonius, przyjaciel Horacego, w 12 księgach p. t. „Diomedea“. Starożytne kameje przedstawiają zwyczajnie D-a nagim, trzymającym w ręku Palladyum; tak samo wykutym jest w pięknej płaskorzeźbie, znajdującej się w Palazzo Spada w Rzymie. Imię D-a dochowało się szczególnym sposobem aż do dzisiejszego dnia w dziedzinie hi-storyi naturalnej i geografii. Ponieważ legenda italska głosiła, że po śmierci D-a towarzysze jego, nieutuleni w smutku, w mięsożerne ptaki (Diome-deae aves), przemienieni zostali, wziął stąd po-chop Linneusz i dał albatrosom łacińską nazwę Diomedea. Geografowie zaś grupę wysp, położoną pomiędzy przylądkiem księcia Wallii a przylądkiem Wschodnim, nazwali wyspami Dyome-d es o wem i, ponieważ stanowią one najwięcej ku północy wysuniętą granicę dorocznych wędrówek albatrosów,

Diomedes, gramatyk rzymski, prawdopodobnie z IV wieku, pisał dzieło „De arte grmmatica“, w trzech księgach, w wielu miejscach prawie jednobrzmiące z traktatem Charyzeusza, lecz wogóle dokładniej opracowane.

Diomedes Cato (* około 1570 r. w Wenecyi), sławny śpiewak, kompozytor i lutnista. W młodym wieku sprowadzony do Polski przez Stanisława Kostkę, podskarbiego ziem pruskich, przywiązał się do nowej swej ojczyzny i w niej bawił aż do śmierci. Bo też i dobrze mu w niej było. Kostka bardzo go kochał, sowicie wynagradzał i podarkami obsypywał, a umierając, przekazał testamentem 10 000 zł., summę, jak na owe czasy, poważną. Król Zygmunt III wysoko cenił D-sa; przyjąwszy go do swej kapeli, płacił mu, według rachunków Firleja, strawnego po 6 zł. na tydzień

1    300 zł. płacy rocznej. Według Possela, D. był najsławniejszym swego czasu kompozytorem tańców i śpiewów, a Siarczyński pisze, że, za najświetniejsze gody weselne miane były te, na których Wenet śpiewał i muzyk z swą grą i głosem słyszeć się pozwolił” ('„Obraz wieku panów. Zyg. III“). Z licznych kompozycyj D-a doszło do naszych czasów kilka, w dzieie p. t. „Rytmy Stanisława Grochowskiego z nóty i tabulaturą na lutnię Diomedesa Ca-tona“ (Kraków 1606); czterogłosowa „Pieśń o św. Stanisławie patronie polskim“ wyszła osobno (Kraków 1607). On też jest autorem muzyki do bardzo popularnej, do dziś dnia śpiewanej pieśni „Omni die“ (słowa św. Kazimierza), przełożonej na język polski przez Grochowskiego. Niektórzy z pisarzy naszych wątpili, że D. jest twórcą tej pieśni. De-dykacya przekładu „Omni die“ przez Grochowskiego rozprasza te wątpliwości; powieiziano w niej bowiem jak najwyraźniej, że: „Diomedes Cato, służąc rad dziewicy Maryi, Ten tekst ozdobił głosami wdzięcznej harmonii, Włoch Diomedes Cato, który wieku tego, w słodkiem graniu i pieśniach nie ma podobnego“ eto. Besard, sławny lutnista, w cennym swym zbiorze różnych utworów na lutnię p, t. „Thesaurus harmonious“ (1603), zalicza D-a do najlepszych lutnistów swego czasu; zamieścił on w tym zbiorze 8 jego kompozycyj:

2    fantazye na lutnię, 2 pieśni: „O la pensier“ i „Donna crudel“, oraz 4 gaił lar dy. Według zdania niektórych pisarzy naszych, nazwisko Diomedesa Catona jest pseudonimem; prawdziwe jego nazwisko nie jest znane.

Diomedesa wyspy, Diomedaae insulae, w starożytności grupa drobnych wysepek przy adryatyc-kiem wybrzeżu Italii, na północ od półwyspu Gar-gańskiego (Mons Garganus); na największej z nich, Trimetus, miał się znajdować grób mitycznego Dyomeda; dziś wyspy T remit i (ob.).

Dion, łac. Di um, w starożytności miasto w Macedonii, na północno - wachodnich stokach Olimpii, w pobliżu uśeia rzeki Baphyras; było ludnem i bo-gatem, dopóki go nie zburzyli Etolczycy 220 roku przed Chr., przyczem zniszczono bardzo wiele rzeźb i posągów, w ich liczbie i posągi Macedończyków poległych nad Granikiem, dzieło Lizyppa. Za czasów rzymskich było kolonią, później siedliskiem biskupa; w pobliżu dawnej osady leży dziś liche miasteczko Malathria.    And. s.

Dion Kassyusz, najznaczniejszy z greckich historyków z czasów ces. Rzymskiego (* w r. 155 po Chr, ze znakomitej rodziny w m. Nicei, w Bitynii). Do przodków swych liczył sławnego mówcę Diona Chryzostoma, od którego przejął przydomek Coc-ceianus, przybrany przez dziadka na cześć cesarza Cocceiusa Nerwy. Ojciec jego, Apronianue, sprawował za panowania Marka Aureliusza namiestnictwo Dalmacyi i Cylicyi. D. sam, gruntownie wykształcony w retorycznej akademii w Atenach, przybywszy w r. 180 do Rzymu, występował w dojrzalszym wieku jako mówca i szybko się posuwał w karyerze urzędniozej. Został wkrótce senatorem, w r. 193 pretorem, a potem był dwa razy konsulem. Cesarz Makrynus zdał w jego ręce

1835).

prefekturę w Pergamie i w Smyrnie; Aleksander Sewer zaś wysłał go, jako prokonsula, do Afryki, a później do Dalmacyi i Górnej Pannonii. Surową karnością ściągnąwszy na siebie nienawiść gwar-dyi cesarskiej, przeniósł się D„ z wolą cesarza, na mieszkanie do Kampanii. W r. 229 piastował po raz drugi, razem z Sewerem, urząd konsula, lecz odtąd usunął się dla nadwątlonego zdrowia od życia publicznego, wrócił do rodzinnego miasta i tutaj umarł r. 235. Juź w młodym wieku rozpoczął D. uprawiać niwę dziejopisarską. Pierwszem swem dziełem „O snach i prognostykach“, w któ-rem Sewerowi świetną przyszłość przepowiedział, zjednał sobie łaski cesarskie, a spowodowany nadto, jak sam opowiada, nowem objawieniem we śnie, wróżąoem mu nieśmiertelność, napisał monografię o cesarzu Kommodusie. Gdy i to dzieło, około r. 195 ogłoszone, na dworze cesarskim przychylnie przyjętem zostało, postanowił D. w większem dziele rzymskie dzieje w całości opisać. Materyały zbierał w tym celu przez dziesięć lat, w dwunastu następnych latach, od r. 211—222 opracował dzieło aź do 72-ej księgi, dokończył go za panowania Aleksandra Sewera. Nosi ono tytuł Rzymskiej hi-storyi (’Pc*)[i,aï%7] lotopia), a obejmowało w 80 księgach dzieje rzymskie, od przybycia Eneasza do Italii, aż do r. 229 po Chr. Z t9go wielkiego, na dekady i pentady podzielonego dzieła dochowały się do naszych czasów księgi 36—60, w których mieści się historya rzymska od r. 68 przed Chr., aż do r. 47 po Chr., a więc właśnie dzieje tych czasów, w których się dokonały najważniejsze przewroty polityczne, mało nam w szczegółach znane, gdyż dzieła współczesnych historyków zaginęły. Tylko w wyciągach, które mnich Joannes Ksyfili-nos w XI w. w Konstantynopolu poczynił, posiadamy następne księgi, ze szczerbą, obejmującą panowanie Antonina Piusa i pierwsze lata panowania Marka Aureliusza do r. 172. Osobliwym przypadkiem dochowały się nam na 12 kartach pergaminowych kodeksu watykańskiego, pod Nr. 1 288 księga 78 i 79, wprawdzie na początku i na końcu znacznie uszkodzone. Zaginioną pierwszą część hi-storyi D-a zastępują w pewnej mierze wyciągi Zonarasa, Konstantyna Porfirogenety i kronikarzy średniowiecznych, którzy w opowiadaniach z histo-ryi rzymskich bezpośrednio lub pośrednio z diono-wego źródła czerpią. Jeszcze dwa inne, mniejsze pisma przypisują D-wi. Z tych stanowiła biografia cesarza Trajana niezawodnie część głównego dzieła, osobno tylko publikowaną, a życiorys Arryana, ziomka swego, napisał D. z pewnością w latach pierwszej młodości. Znaczenie dzieła D-a polega głównie na treści jego, stanowiącej, mimo wielu niedokładności, pierwszorzędne źródło do dziejów ostatniej opoki rzymskiej respubliki, jako też do pierwszych czasów cesarstwa rzymskiego. Jeden D. zachował nam wiele cennych szczegółów, odnoszących się do rzymskiej kon3tytueyi, sądownictwa i wojskowości. Nie mniej ważnym on jest dla konfrontacyi najlepszych klasyków rzymskich. I tak, wojnę z Gallami opisuje D. z innego stanowiska, aniżeli Cezar; podaje skądinąd nam nieznaną od

prawę Antoniusza na piorunującą filipikę Cyoero-na; objaśnia wreszcie w wielu miejscach historyczne tło Pieśni Horacego. Uznać dalej trzeba w D-e wielki talent, jaki okazuje w jasnem i pełnem życia przedstawieniu, czy to akcyj wojennych, czy też zatargów dyplomatycznych. W układzie niektórych ustępów dzieła, jako też w sądzie o wydarzeniach historycznych, o genezie ich i związku pomiędzy sobą, kroczy D. śladami Polibiusza, atoli mistrzowi w pragmatyce historycznej dorównać nie zdołał. W języku i stylu D a przebija staranne naśladownictwo starszych wzorów klasycznych, jak Tuoydydesa, dalej Demo3tenesa i innych mówców attyckich, których studyom od młodości gorliwie się poświęcał. Zwłaszcza mowy, jakiemi za przykładem klasycznych dziej opisów przeplatał opowiadanie historyczne, zaliczyć wypada do znakomitych płodów późniejszej wymowy greckiej, którym zarzucić chyba można zbyt wyszukane i sztuczne ujmowanie w formę oraz ociężałość w budowie peryodów. Jednakże i D. pozostał dzieckiem swego czasu, ryjącego i na nim zgnilizny i strupieszałości znamię. Ślepa wiara w gusła, rzekome cudy i wróżby przeróżne, zaciekła nienawiść, a stąd i niesprawiedliwe sądy o obrońcach wolności, protegowanie haniebnego szpiegostwa, obmierzła służalczość, nie umiejąca znaleźć ani jednego słówka pogardy, oburzenia lub wreszcie nagany dla samowolnych, okrutnych rozporządzeń despotów, zasiadających na rzymskim tronie cesarskim, trzęsących dobytkiem, życiem i czcią poddanych—te są ujemne strony cechujące D-a, jako historyka. Nawet Bizantyjczyk Ksy-filinos powstawał na takie wyparcie się wszelkiego szlachetniejsze to poczucia.—Wydali dzieło D. Stephanus Rob. „ ditio princeps“ (Paryż 1548); Fa-bricius i Reimarus w 2 tomach z doskonałym wstępem, (Hamburg 1750 —1752); Sturz w 9 tomach (Lipsk 1824—36); Bekker Imm. w 2 tomach, (Lipsk 1819); Dindorf w 4 tomach, (Lipsk 1863—65). Nowe, krytyczne, wydanie opracowuje Melber, dla Bibliot. Teubnera w Lipsko, Na niemiecki język przełożyli D-a: Penzel w 2 tomach, Lipsk 1786 — 18 L8; Lorenz w 4 tomach, Jena 1826 i Tafel w 16 tomach, Stuttgart 1831—44.—Por. Wilmans „De fontibus et auctoritate Dionis Cassii “ (Berlin

S. Dr*.

Dion Chryzostomos (Złotousty), znany ze swej znakomitej wymowy, noszący prócz tego przydomek Cocceius (mylnie Cocceianus), na cześć dobrodzieja swego, cesarza Cooceiusa Nerwy, sławny krasomówca i filozof grecki, urodził się w połowie I wieku po Chr. z poważanej rodziny w m. Prussyl, w Bitynii. Otrzymawszy staranne wychowanie w mieście rodzinnem, odbywał podróże naukowe, zwiedził całą Azyę Mn. i Egipt, obcował z głośnym w owych czasach Apolloniuszem z Tyany, surowym ascetą pitagorejskim i mniemanym cudotwórcą. Z młodości oddawał się retorycznym, a później filozoficznym, studyom, nie wiążąc się żadnym ścisłym systemem, chociaż zasady Stoików najwięcej do jego przekonania przystawały. Już za czasów Wespazyana wielkich zaszczytów dostąpiwszy i do Rzymu się przeniÓ3ł-

Burckhardta

(IV, str. 97—191).

szy, obudził w ces. Domicyanie, dla ścisłego pożycia z pewnym rzymskim obywatelem, którego okrutny despota stracić kazał, podejrzenie, źe knuje przeciwko niemu spiski; skutkiem czego z Italii i z Bitynii wypędzonym został. Za radą wyroczni delfickiej udał się wtedy, przebrany za żebraka, na wędrówkę po północnych wybrzeżach

m. Czarnego w kraje naddunajskie i naddnieprzańskie, do ziemi Getów, którzy go wszędzie gościnnie podejmowali. Po zamordowaniu Domicyana w r. 96 pozyskał przez świetną wymowę załogą stojące w owych stronach legiony rzymskie dla przyjaciela swego, Nerwy, który go zaraz do Rsy-mu powołał i wysokiemi godnościami zaszczycał. Łask wielkich zażywał D. i u następcy jego, Tra-jana, u którego rozmaite przywileje dla rodzinnego miasta wyjednał. Po krótkim pobycie w Prus-syi w r. 100, którą własnym kosztem wspaniałe-mi portykami przyozdobił i w wodociągi zaopatrzył, wrócił do Rzymu, gdzie żywota dokonał. Rok śmierci jego niewiadomy. Mowy D-a, z których do naszych czasów dochowało się 80, a raczej 79, gdyż t. z. Koryncką mowę, fałszywie jemu przypisują, przybrane są wprawdzie po większej części w szatę krasomówczą, bo kilka tylko mniejszych i podrzędniejszych nosi formę dyalogu, (pomiędzy temi perj fraza prologu Filokteta, tra-gedyi Eurypidesa), lecz w istocie są to obszerne rozprawy ogólnej filozoficznej, moralnej, politycznej i literackiej treści. Co do objętości, sztuki krasomówczej i znakomitej osnowy, zasługują na wyszczególnienie: 1) Mowa Borysteóska, mieszcząca wiele ciekawych szczegółów o greckich osadach nad Morzem Czarnem, najeżdżanych przez sąsiednich Scytów, a nadto o czci, jaką na samych krańcach świata helleńskiego Homerowi świadczono; 2) mowa Olimpijska, w której D. każe rzeźbiarzowi Fidyaszowi tłómaczyć pomysł znakomitego posągu swego, przedstawiającego Zeusa;

3) mowa Rodyjska, energicznie protestująca przeciwko niegodziwej modzie, inskrypcye na starożytnych posągach zmieniającej na cześć sławnych osobistości spółczesnych; 4) mowa Aleksandryjska, zawierająca ciętą filipikę przeciwko mieszkańcom Aleksandryi, marniejącym w wirze rozpasanych orgij i najwyszukańszych rozkoszy. Bardzo starannie opracowane są cztery mowy, t. z. królewskie albo o władzy królewskiej (Xoyoi ßaat-Xixot; îtspi paaiXeîaç), przeznaczone dla ceßarza Trajana. Przedstawia w nich D. idealny obraz władzcy, skreślony na takiem tle, że ze wszystkich konstytucyj politycznych najlepszą jest mo-narchiczna, albowiem majestat i opatrzność niebiańskiego Zeusa odbijają się w pełnym blasku najwyraźniej w świeckiej władzy cesarza rzymskiego. Racyonalistyczne prądy spółczesne wycisnęły na D-e głębokie piętno, jak to wykazują szczególnie mowy obrabiające temata z greckiej mitologii, jako to o Achillesie, Nestorze, przede-wszy8tkiem zaś mowa wystosowana do Ilijczyków, w której sili się D. z Homera samego dowieść, źe wielki poeta z prawdą się rozminął, a Troi Grecy nigdy nie zdobyli. Natomiast prześlicznym w szczegółach jest utwór D a p. t. „Euboikos“, kreślący, jakby w romantycznej sielance, szczęśliwe, żadną dysharmonią niezakłócone życie dwóch rodzin myśliwskich na wyspie Eubei, na której dzikie wybrzeże D. z rozbitego okrętu się schronił. Zaginęło historyczne dzieło D a p. t. Dzieje Getów (Getika), do którego autor materyały podczas wygnania swego nad m. Czarnem zbierał. Korzystał z tej pracy jeszcze Jordanes, łaciński historyk Gotów z VI wieku po Chr. Chociaż główny biograf D-a, Filostratos, i krytycy starożytni nie stawiają go na czele mistrzów młodszej sofi-stycznej wymowy, z powodu że dzieła jego zawierają zbyt wiele filozoficznej treści i szczerego, naturalnego odbicia prawdy, a w kompozycyi grzeszą przewlebłemi wstępami: wszakże zasłużone oddają pochwały wykwintnej ich formie, bujnemu obrazowaniu, a przedewszystkiem pięknemu stylowi. Jako wzory obrał bowiem sobie D. najznakomitszych pisarzów czasów klasycznych, a więc Ksenofonta, Platona, Demostenesa, Eschinesa i w głównej mierze ich doścignął, mimo, źe wpływu wówczas kwitnącej azyatyckiej wymowy zupełnie u-niknąć nie zdołał. Jako pierwszy reprezentant kierunku, naśladującego klasyków attyckich, oczyścił język grecki z pospolitych naleciałości, jakiemi całe wieki go kaziły, lecz próżnemi okazały się jego usiłowania, żeby wskrzesić obumarłe formy, jak np. liczbę podwójną. Wziąwszy dalej na uwagę sławiony przez starożytnych piękny głos D-a, świetną dykcyę, niezrównaną łatwość i zręczność w mowach improwizowanych, a wreszcie długi szereg naśladowców jego, jako krasomówcy i stylisty, snadnie pojmiemy, że ze wszelką słusznością uczczono go przydomkiem Złotoustego. Wydali mowy D-a: Aldus Manutius (editio princeps, Wenecya 1651); Reiske J. w 2 tomach (Lipsk 1784 i 1798); Emperius A. (Brunświk 1844); Dindorf L., (Lipsk 1857). Trzynaście mów D-a przełożyła na niemiecki język źoha wspomnianego Reiskego (Mi-tawa 1778). — Por. Emperius „Observationes in Dionem Cbryz.“ (Lipsk 1830); tegoż „De exilio Dionis Chr.“ (Brunświk 1840); doskonałą pracę „Wert des Dio Chrysostomos für die Kenntnis seiner Zeit“ zawartą w „Schweiz. Mus.”

S. Dr».

Dionaea, owadoźerna roślina z rodziny Drosera-ceae (Rosiczkowatych). Rodzaj D. zawiera jeden tylko gatunek: D. muscipula (Żywolist much ołówka). Jest to niewielka roślina, rosnąca na bagnißkach półn. Ameryki (w Karolinie, Florydzie). Ma ona liście odziomkowe, ułożone w różyczkę: każdy liść składa się z długiego płaskiego ogonka, który sam wygląda, jak gdyby był liściem, oraz z blaszki, utworzonej z 2-ch połówek, połączonych wzdłuż żyłki środkowej ruchomo, jakby zawiasą, i nachylonych ku sobie pod kątem 60°—90°. Brzegi blaszek opatrzone są długiemi ząbkami, a na powierzchni każdej z nich znajdują się po 3 delikatne włoski i liczne drobne gruczoł-ki, wydzielające bezbarwny, śluzowaty płyn, o kwaśnym odczynie. Ze środka różyczki liści wyrasta łodyżka (do 12 cm. długa), nosząca na wierzchoł-

ku kilka ładnych białych kwiatów. Liście mucho- Dione, stąd Juao). Lecz ponieważ dodońską wyrocz-łówki są wrażliwe na dotknięcie, zwłaszcza górna nię wkrótce zaćmiły inne, przeto Dionę od boku ich powierzchnia, a nadewszystko owych 6 włosków. Zeusa odsunęła Hera, a tamta do tego stopnia Pod wpływem podrażnienia połówki ich zamykają utraciła znaczenie, iż niektórzy poczytywali ją tyl-się nagle, jak 2 połówki wpół otwartej książki, ko za nimfę dodońską. przyczem ząbki, znajdujące się na ich brzegu, zachodzą jeden za drugi tak, jak palce u skrzyżowanych rąk. Zamknięcie to bywa tak mocne, że prawie nie sposób odchylić stulonych połówek bez uszkodzenia. Jeśli podrażnienie zostało wywołane przez ziarenko piasku lub jakie inne ciało nieor-ganiczne, połówki liścia odcbylają się same przez się w krótkim czasie. Inaczej rzecz się ma, jeśli schwytają one jaką istotę żywą (np. drobny owad): wówczas gruczoły, znajdujące się na po-

K. K.

Dione, nazwa czwartego księżyca Saturna (ob. Saturn), oraz planetoidy 106 (ob. Planety).

Dionis Piotr (f w Paryżu d. 11 grudnia r. 1718), sławny anatom i chirurg francuski. Dzieje młodości i wykstałcenia jego są nieznane. W r. 1673, ciessąc się już wtedy sławą biegłego chirurga i anatoma, powołany został do Paryża na demonstratora anatomii i chirurgii, wykładał przedmioty te z niemałem powodzeniem w ogrodzie botanicznym (Jardin du Roi) do r. 1680, w którym Ludwik XIV mianował go chirurgiem nadwornym królowej Maryi Teresy; później takież samo miejsce zajmował D. przy małżonce Delfina, był również chirurgiem przybocznym wielu innych książąt i księżniczek francuskich. Tej samej sławy, jak w chirurgii, używał też w sztuce położniczej. Odznaczał się znakomitym talentem pedagogicznym, a podręczniki przez niego wydane cieszyły się słuszną wzięto-ścią jeszcze w kilkadziesiąt lat po jego śmierci; jakoto: 1. „L’anatomie de l’homme, suivant la circulation du sang et les dernières découvertes“ (Paryż 1690, wyd. 2-e; 1695 wyd. 3-e; 1701 wyd. 4-e; 1716 wyd. 5 e; 1729 t że, Genewa 1699 i liczne tłó-maczenia na łac., niera., ang; jezuita Parrenin sporządził nawet tłóm. chińskie); 2. «Cours d’opérations de chirurgie démontrées au Jardin du Roiu (Paryż 1707; t-że 1714 wyd. 2-e; 1736 wyd. 3-e; 1740 wyd. 4-e; 1751, wyd. 5-e; 1765, wyd. 6-e; przedr. Bruk-sella 1708; liczne tłóm. na niem., ang. i hollend.); 3 «Traité général des accouchemens“ (Paryż 1718; t-źe 1724, wyd. 2-e; Bruksella, 1724; tłóm. ang., hol-

DrJ. P.

s®

w.

lend. i niem ).

Dionis dô Séjour Achilles Piotr, astronom -i matematyk (* 1734 w Paryżu — f 1794 r. pod Fontainebleau). Wraz z Goudinem ogłosił «Traité des courbes algébriques“ oraz «Recherches sur la gnomonique, leß rétrogradations des planètes et les éclipses du soleil“, a za prace te przyjęty został do akademii. Dziełkiem „Essai sur les comètes“ (1753) starał się uspokoić obawy zetknięcia się komety z ziemią. Najważniejszem wszakże dziełem jego jest wykład astronomii: «Traité analytique des mouvements apparents des corps célestes“ (2 t., 1768, 1789). Był deputowanym od szlachty do zgromadzenia ustawodawczego, gdzie należał do stronnictwa umiarkowanego. Dionysopolis, ob. Balczyk.

Dionysos, oh. Bachus.

Diopsyd (minerał ). Odmiana piroksenu, barwy jasno-szarej do perłowej, a także zielonej w różnych odcieniach; przezroczysty lub przeświecający; występuje w pięknych kryształach lub w grubo-prętowych i czerepowatych skupieniach, jego odpowiada wzorowi: CaMgSi₂0₆, w odmianach jego zielonych zawiera się nieco tlenku żelaza. Znajduje się na alpie Mussa w Tyrolu, w Schwar-

ÉÜ

■i

PSg

Fig. 186. Dionaea muacipula.

S. K.

B. D.

wierzchni liścia, zaczynają wydzielać płyn kwasko-waty, który trawi schwytaną ofiarę, a blaszki pozostają zamknięte tak długo, dopóki owad nie będzie zupełnie strawiony (wyjąwszy najtwardszych rogowych części, jak pazury, pancerz i t. p.), na co potrzeba nieraz kilkunastu dni.

Dione. Według Hezyoda (Teog. 353), córka Okeanosa i Tetydy, albo, według Homera (II. V,

Skład

K. J.

370), córka Uranosa i Gei, tytania, przez Zeusa matka Afrodyty. Stąd ta ma przydomek Dioneja, albo i wprost Dione. W Dodonie D. uchodziła za małżonkę Zeusa, zamiast Hery, i pierwiastkowo przywiązane było do niej toż samo pojęcie, co do zensteinie i Breitenbrunnie w Czechach, w Szwe-dodońskiego Zeusa w postaci kobiecej (Zeus, Dios, cyi, w Achmatowsku na Uralu.

Ine/U. Fowsa Il’uitr Ze» 1» T . IM

K. J

K J.

K. J,

K. J

Dioscoreae R. Br. (Po chrzyno wate), rodzina roślin z klasy jednoliściennych. Są to zioła lub podkrzewy o wijącej się łodydze i bulwiastem kłączu. Kwiaty mają drobne, zebrane w grona lub kłosy, z okwiatem 6-działkowym, 6-ma pręcikami i dolnym 3 - komorowym słupkiem, zakończonym

fäll

MM

'■

Dioptaz Hauy (minerał,). Minerał układu rom-boedrycznego, a właściwie sześciokątnego z rom-boedryczną tetratoeiryą; najpospolitsza forma krystaliczna: słup sześciokątny z pierwszym ostrym romboedrem; kryształy zwykle krótkie, słupy narosłe, lub w grupy połączone. Łupliwość rombo-edryczna doskonała; kruchy; o. wł. 3.27 — 3.35; tw. 5. Barwa zielona szmaragdowa, blask szklisty, przezroczysty do przeświecającego. Chemicznie jest to krzemian miedzi: (H₂Cu)3i0₄, zawierający 38 16 krzemionki, 50.40 tlenniku miedzi, 11.44 wody. Pod dmuchawką w płomieniu zewnętrznym czernieje, w wewnętrznym czerwienieje, nie topiąc się; z solą fosforową daje zabarwienie miedzi i skielet krzemionkowy; z sodą na węglu—eiern lą perłę z guzikiem miedzi; kwa3y azotny, solny, ammoniak, rozpuszczają go z wydzieleniem krzemionki galaretowatej. Znajduje się w wapieniu góry Ałtyn Tiube w stepach kirgizkich, o 100 wiorst na północo-zachód od Karkalińska, a na 500 wiorst na południe od Omsba; w próżniach chryzokolli w Copiapo (Chile); pod Cliftonem w Arizonie, a podobno i w Rezbanyi na Węgrzech.

Diorthosis=0rthopedia (ob.).

Dioryt (geolog.). Skała ogniowego pochodzenia, będąca krystalicznie ziarnistem skupieniem plagioklazu (oligoklazu, labradoru, anortytu) i horn-blendy, obok których występuje jeszcze kwarc i augit. Plagioklaz wyraźnie ujawnia się w diorytach bliźniaczem prążkowaniem, oraz białą, żół tawą a najczęściej zielonawą, barwą. Hornblenda występuje w postaci ziarn, lub krótkich, często tabliczkowatych słupków, zawierających dużo obcych dodatków: gazowych pęcherzyków, mikroli-tów spatu polnego, apatytu lub magnetytu. Augit zjawia się w rzadkich, pojedynczych ziarnach barwy jasnej czerwonawo-brunatnej. Stałym prawie towarzyszem hornblendy w wielu bardzo diorytach bywa mika czarna lub brunatna, a jeśli hornblen-dę zastępuje całkowicie sobą, to skałę podobną zowią diorytem mikowym. Oprócz wyżej wymienionych minerałów, w wielu diorytach, jako dodatki przypadkowe, trafiają się: chloryt, epidot, apatyt, tytanit, piryt żelazny, żeleziak magnetyoz-ny i tytanowy, wreszcie kwarc, z których chloryt i epidot bywają niekiedy i istotnemi składnikami. Chloryt, występujący w nadmiarze, nadaje skale barwę zieloną, znikającą w części pod działaniem kwasu solnego. Jeżeli w miarę zwiększania się ilości chlorytu, zmniejsza się ilość hornblendy, skała przechodzi w dioryt chlory to wy, a w miarę zwiększania się ilości epidotu i zmniejszania ilości plagioklazu, w dioryt epidotowy. Wielkość ziarna diorytów bywa rozmaita; budowa najczęściej średnio i drobnoziarnista i takie zowią się diorytem normalnym. D. o budowie tak miałkoziaruistej, że w niej oddzielnych składników rozróżnić niepodobna, jeBt afanitem dioryto-wym. W przyrodzie D-y tworzą żyły, kłęby i powłoki; co do pochodzenia zaś swego należą wo-góle do dawnych okresów geologicznych, występując głównie wśród pokładów azoicznyoh i paleo-zoicznych. Spotykamy je w wielu miejscowościach

Europy zachodniej; w Rossyi wynurzają się dosyć licznie w północnej części guber. Ołoneckiej, wylewy zaś ich miały miejsce w ciągu okresu de-wońskiego i na początku węglowego; D y znajdują Się na Kaukazie, w Uralu, Ałtaju i wschodniej Syberyi. Póź dejszego pochodzenia, bo z okresu tryasowego, są D-y północno amerykańskie w Connecticut i Nowym Yorku.

Diorytowy porfir (geolog.). Jest skałą składającą się z masy głównej diorytowej, o budowie bardzo drobnoziarnistej lub afanitowej, barwy zie-lonawo-szarej, wśród której większemi ziarnami występuje jasny oligoklaz i ciemno - zielona horn-blenda. Skała ta jest pośredniem ogniwem między diorytem normalnym a porfirytem.

Dioscorea - Dioscorites (paleont.). Pod nazwą D. cretacea opisał Lesquereux liść z pokładów kredowych w zachodnim Kanzasie, który jest wątpliwym, bo może być również liściem rodzaju Pi-stia. Z drugiej strony, liść pod nazwą Dioscorites resurgens, opisany przez Saportę, z pokładów trzeciorzędowych w południowej Fraucyi, bardzo z u-nerwienia swego do rodziny Dioscoreae należeć może.

,vV

Hi)

TpSlfcń.

Fig. 187. Dioscorea sativa (Jams). Gałązka z liśćmi i bulwą.

3-ma szyjkami. Owoc bywa torebką, rzadziej jagodą. Z budowy kwiatu i owocu najbardziej zbliżone są do kolcoroślowatych (Smilaceae), do których należą konwalia i szparag. D. właściwe są strefie gorącej; mączyste ich bulwy stanowią jeden z głównych pokarmów w owych krajach. Tu

należą rodzaje: Dioscorea (jams), Testuiinaria (sto- | dni, za czasów jego tak powszechnych, spotykamy pa słonia) i parę innych.    B- D- u niego nadzwyczaj mało; styl ma jasny, lecz za-

Dios-Györ, miasto w węgierskim komitacie niedbany, a język skażony wyrazami celtyckiego Borszod, o 10 km. na zachód od Miszkolca, w gó- i trackiego pochodzenia. D. aż do wieku XVI rzystem położeniu, na wschodnim stoku wyniosło- włącznie uchodził za wyrocznię, zasługiwał też na ści Biikk (góry Bykowe); 6 537 m-ców, przeważnie to z wielu względów i dziś nawet, pomimo tak Madjarów. Położone    w żyznej dolinie    Szynwy    wielkich postępów nauki i    wiedzy, dzieło jego za-

i z Miszkolcem drogą    żelazną połączone,    posiada    chowało pewną wartość,    nietylko historyczną, ale

fabryki żelaza i stali, hutę szklaną, papiernię, i naukową; spisane a raczej dokończone zostało winnice, hodowlę drzew owocowych, kopalnie li- około r. 77 ery naszej. Dzieli się ono na pięć ksiąg, gnitu, ruiny dawnego zamku, niemniej cieplice o- z których pierwsza zajmuje się aromatami, olej-

bojętne 22.5°C.

And s- ¹ kami, maściami, drzewami oraz sokami z nich pły-Dioskorides, około r. 200 przed Chr., jeden nącemi, tudzież żywicami i owocami; druga zwie-z celniejszych poetów epigramutycznych Grecyi, rzętami, miodem, mlekiem, tłuszczami, róźnemi którego okruchy mieści Antologia grecka. K- K zbożami i jarzynami, czosnkiem, cebulą i gorczycą;

Dioskorides (D i o    s k u r i d e s), trzej    lekarze    w trzeciej i czwartej    jest mowa o korzeniach

w starożytności nosili    to nazwisko: 1). D.    z przy-    i o wyciągach z nich, oraz o ziołach i nasionach;

St

J,

--"0

SB

fi

?!

'W

t*.

es

te

Fis. 188. Dioscorea Batatas Dccaisn (Jama chiński).

A) Gałąź’ a z kwiatami pręcikowemi. B) Kwiat pręcikowy, C) Gałązka z kwiatami słupkoweml i owocami,

D) Kwiat słupkowy, E) Przekrój owocu, F) Nasienie, G) Zarodek.

w piątej nareszcie o winnej macicy, winie i kruszcach. Po raz pierwszy w druku dzieło to wyszło w Paryżu w r. 1499 in fol. p. n. „Ta twv ôXixtov ßißXia ś“ i z dodaniem tłómaczenia łacińskiego tamże w r. 1549. Do pięciu tych ksiąg, będących niewątpliwie dziełem D-a, dołączono w wieku VII lub VIII jeszcze dwie: 1). O truciznach i od-

domkiem Fakas (z powodu plam na twarzy,

<paxot), był lekarzem przybocznym króla Ptolemeusza Auletesa i królowej Kleopatry, należał do szkoły Herofilusa (ob.) i był autorem obszernego i cenionego niegdyś bardzo dzieła o sztuce lekarskiej; zaginęło ono zupełnie. 2). D. P e-danius (Pedakius) z Anazaibu w Cylicyi, najznakomitszy botanik i farmakolog starożytny, zył trutkach i 2). O ukąszeniu zwierząt ja-za panowania Nerona i Wespazyana i prawdo- do witych; są one stanowczo podrobione. Nato-podobnie był lekarzem legionowym; wnosić to moż- j miast D. jest, podług wszelkiego prawdopodobień-na z przedmowy do dzieła jego, opierającego się I stwa, autorem dwu ksiąg o środkach domo-bądź na pracach poprzedników, bądź też, w znacz- 1 wych; wydał je po raz pierwszy, podług jedynego nej części, na własnych, sumiennych badaniach istniejącego rękopisu, K. Gesner p. n. „Euporista* i spostrzeżeniach, poczynionych podczas wędrówek (Strasburg 1565). Wszystkie dzieła przypisywane po rozległem państwie Rzymskiem. Opisy roślin, D-i ogłosił Sprengel (LipBk 1829—30, 2 tomy), podane przez niego, są wzorowe; całość odznacza dołączając tłóm. łac.; jest to wydanie najlepsze się trzeźwością i krytyoyzmem; zabobonów i bre- i najzupełniejsze. P. A. Matthiolus (ob.) wydał

Kutaiskiej.

Diosma L. (z greckiego „Sîoç* boski „bop/fl“ zapach), rodzaj roślin z rodziny Diosmeae. Są to krzewy, 2—5' wysokie, rosnące w połudn. Afryce (okolice Przylądka Dobrej Nadziei). Wszystkie ich części są bardzo aromatyczne. Liście gatunku D. crenata oraz iunych dostarczają tak zwanej »herbaty hotentockiej “ i pod nazwą liści b uc c o (folia bucco) były dawniej bardzo rozpowszechnione, jako środek przeciwko podagrze i duszności w piersiach.

B. D.

And. 8.

tłómaczenie z komentarzami po włosku (Wenecya 1544) i po łacinie (tamże 1548), doczekało się ono rozmieszczenia rodzaju tego, przypuszczać z góry przeszło 60 wydań, oraz tłómaczeń na języki: niemiecki (Frankfurt 1590) i czeski (Praga 1562). —

Por. Meyer „Gesch. d. Botanik T. II, str. 96 —

117 i 148—154); Haller „Biblioth. botanica“ (T.

I str. 79—87); Haeser „Lehrb. d. Gesch. d. Med.“

(wyd. III, T. I str. 302—304).-3). D. Młodszy, żył za czasów cesarza Hadryana, zebrał w jedną całość dzieła przypisywane Hippokrateso-wi, poddał je krytyce, starał się oddzielić prawdziwe od podrobionych, oraz opatrzył je objaśnieniami; z całej tej pracy do czasów naszych nic się

Dr J. P.

K. J.

bem w południowej Europie.

Dioszeg, 1) Er-D, miasto w węgierskim komitacie Biharekim, przy drodze żelaznej z Szatmar-Nemeti do Wielkiego Waradynu (Grosswardein), w okolicy urodzajnej, dostarczającej wina, zboża, tytoniu i owoców; 5 681 m-ców, w tej liczbie 5 280 Madjarów. — 2) Nemet D-, t. j. D. Niemiecki,

nie przechowało.

Dioskurias, W starożytności miasto na wscho-dniem wybrzeżu Euxynu, w Kolchidzie, było kolonią Milezyjczyków i głównym rynkiem dla ówczesnych ludów Kaukazu, które sprzedawały tu sól, kupując towary od greckich kupców. W roku 66 przed Chr. było rezydencyą Mitrydatesa VI; za czasów rzymskich noBiło nazwę Soteriopolis i Se-bastopolis; dziś nazwa starożytna przechowała się tylko w przylądku Iskurya; osada bowiem, na miejscu dawnej istniejąca obecnie, nazywa się Kodor i leży nad brzegiem m. Czarnego w gub.

And. S.

B. D.

Diosmeae Adr. Juss. (Bożo woni o wate), niewielka rodzina z klasy dwuliściennych, (wolno-płatkowych), najbliżej spokrewniona z Rutowate-mi (Rutaceae). Są to niewysokie drzewa lub krzewy, o kwiatach z kielichem i koroną 4—5 człon-kową, 8—10 pręcikami i słupkiem 2—5 komoro-wym. Owoc—torebka, pękająca na kilka klapek. Liście ich i kwiaty zawierają gruczołki, wydzielające lotne aromatyczne olejki; w skutek czego wszystkie te rośliny mają silny zapach i posiadają własności podniecające. Są one właściwe umiar-kowanie-ciepłej strefie; w Europie znajduje się tyiko jeden rodzaj (Didamnus). Z zaliczanych tu 35 rodzajów zasługują na uwagę: Didamnus (Dyptan) i Diosma

Diosmina (botanika), ob. B a r o s m a.

Diospclis, t. j. miasto Zeusa, nazwa kilku miast w starożytności, a mianowicie: 1) D., w Dolnym Egipcie, w delcie Nilowej, niedaleko miasta Mondes i w pobliżu jeziora Mensaleh.—2) D- Magna, tyle, co Te by, rezydencyą faraonów, stąd też przebywający tu monarchowie nazywali się Diospolitami.—3) D. Parva, miasto na lewym brzegu Nilu, w Tebaidzie, na zachód od Tentyru, dziś Han.—4) D-, hebrajskie Lod, Lydda, miasto w Palestynie, w prowincyi Judei, na drodze Joppy do Jerozolimy, ob. Lydda.

Diospyros (paleoat.). Wnosząc z dzisiejszego można, że istniał on już w okresie trzeciorzędowym. Szczątkami jego znajdowanemi są liście, kielichy kwiatowe i owoce. Czy liście, opisywane przez Lesquereux pod różnemi gatunkowemi nazwami, z młodszych pokładów kredowych w A-meryce północnej, lub przez He er a z takichże pokładów w Grenlandyi, należą rzeczywiście do rodzaju tago?—jest jeszcze wątpliwem. Najdawniejsze szczątki kwiatów D. opisał Crié z dolnego eocenu w departam. Sarthy; następnie mnóstwo jego gatunków opisano z różnych pokładów trzeciorzędowych, począwszy od dolnego oligocenu aż do pliocenu. Najczęściej spotykanym gatunkiem jest D. brachysepala A. Br. występujący od Szwajcaryi do Kroacyi, w Syberyi, w Ameryce północnej, Grenlandyi (Z), arctica Saporta). Wogóle rodzaj ten występował obszerniej na kuli ziemskiej w o-kresie trzeciorzędowym, niż obecnie.

Diospyros L. (z greckiego „ôîoç* boski i „no-poę* ziarno, owoo)—heban, rodzaj drzew z rodziny Ebenaceae (He ban ko wate). Rozmaite gatunki hebanu, dostarczające powszechnie znanego drewna hebanowego, rosną na Cejlonie, w Indyach wschodnich, Afryce zwrotnikowej, na Madagaskarze i wyspach Maskareńskich; niektóre na wybrzeżach M. Śródziemnego. Drewno młodych drzew jest białe, a i w starszych tę samą barwę posiada zewnętrzna część (biel), czarną jest tylko twardziel, i z niej właśnie otrzymuje się drewno hebanowe. Jest ono tak ścisłe i posiada tak jednostajną budowę, że po wypolerowaniu nie znać na niem włókien roślinnych, ani pierścieni rocznych. Tą zbitą budową i większym ciężarem różni się ono od drewna czarnego, pochodzącego z innych roślin, jak np. z dębu, który przez dłuższy czas leżał w wodzie. Drzewa hebanowego używają na wyroby tokarskie i drobniejsze stolarskie. Znane już było starożytnym i posiadało zawsze wysoką wartość. Najlepszego h. czarnego dostarczają gatunki D. melanoxylon Rotz, i D. ebenum Roxb., z Cejlonu i Indyj wschodnich. Niektóre gatunki (D. ddoroxylon Roxb., D. lotus L. z Afryki półn.) dostarczają h. zielonego, o barwie zielonkawo-źółtej, mniej cennego. Taki sam h. zielony otrzymuje się w Ameryce południowej z zupełnie innego drzewa: Bignonia leu-coxylon. Niektóre gatunki drzew hebanowych mają owoce jadalne, mianowicie: wyżej wspomniany D. lotus (H. jagodowy). Ma on kwiaty purpurowe i sino czarniawe, jadalne jagody, kształtu małej wiśni. Toż samo D. virginiane L. (H. wirginii j s ki) i D. kaki L. (H. wiśniówka), z Chin i Japonii; ten ostatni ma owoce wielkości śliwki, w smaku podobne do najlepszych moreli. Wszystkie te 3 gatunki hodują już dzis’aj pod otwartem nie-

B. D.

And S.

17, 100, Curt. 9, 7, 16).

miasteczko w komitacie Presburskim, przy drodze żelaznej z Presburga do Budapesztu; wielka cukrownia; 1 100 m-ców.

Diotallevi (Di otallievius) Franciszek, biskup San Angelo i Bisaccio, nuncyusz papieski w Polsce za Zygmunta III. Ze „Spisu chronologicznego legatów i nuncyuszów“ A. Przeździeckiego widać, że był już u nas w r. 1614; Bartoszewicz ślady jego napotkał w 1617 i 1621; zdaje się więc, że bawił w Polsce lat sześć lub siedem. Był on najżarliwszym współpracownikiem króla w ważnych owoczesnych sprawach kościelnych i wielkie w nich zasługi położył. To też metropolita, Józef We-lamin Rutski (ob.), w listach swoich do różnych osób dosyć słów uwielbienia dla tego nuncyusza mierz na pięści (boxer), współczesny z Aleksandrem W, Raz w pojedynku, nieuzbrojony, pokonał uzbrojonego Macedończyka; za co znienawidzony przez tegoż współziomków i fałszywie oskarżony o kradzież, sam sobie śmierć zadał. (Diod. Sic.

K. K.

Diphilos, poeta nowej komedyi greckiej, z Sy-nopy, współczesny Menandra i Filemona; w Atenach mieszkał, umarł w Smyrnie. Napisać miał ze 100 sztuk, ale 50 z nich ledwie znamy z tytułów lub ułamków. Wybierał przeważnie tematy mityczne, częsty użytek czyniąc z allegoryi. język jego był prosty i naturalny. Zarówno z Me-nandrem i innymi twórcami komedyi nowej, dowcipny poeta ten posługiwał za wzór komedyopi-

,<

KM

:i

'Ą

71

V-

r'

V-

sarzom rzymskim; Plauta mianowicie „Casina” i „Rudens“ na jego osnute są kanwie (Meineke „Fragm. com. Graec.“ IV). — Kilku jest jeszcze wspominanych pisarzy tego imienia, w różnych rodzajach; lecz ponieważ prócz wspomnień nic po nich nie zostało, przeto ich pomijamy.

Diphteritis, ob. Błonica i Dyfteryt.

Diplacanthus Ag. (paleont.). Rodzaj kopalny

K K.

Diplacodon Marsh, (paleont.). Rodzaj kopalny

mm

mmm

Kig. 189. Diospyros L. (Heban)

1. Gałązka z pączkiem kwiatowym i kwiatem. 2. Gałązka z owocami. 3. Owoc. 4. Przekrój poprzeczny owocu. 5. Nasienie. 6. Przekrój podłużny nasiennika (widać bielmo i zarodek).

znaleźć nie może; spodziewa się, że Bóg za świętą sprawą wziął go w poczet cherubinów i serafinów, a mówiąo o jego zgonie, nazywa go, nie „świętej”, lecz „najświętszej pamięci“.— Porówn. artykuł J. Bartoszewicza w „Encyklopedyi“ S. Orgelbranda.    *

Diotima, według fikcyjnego przedstawienia Platona w „Sympozyonie" (biesiada), kapłanka z Man-tynei, od której Sokrates    przejmuje o    istocie    mi-    ryby, jeden z najstarszych    z działu chrząstkowa-

łości naukę, a następnie    w owym Bławnym    dya-    tych nieparzystoogonowych,    występujący w forma-

logu rozwija.    K-K- i cyi dewońskiej w Szkocyi i Kanadzie. Gatunek

Dioxlppos. 1) Komedyopisarz ateński, należący D. crassispinus Ag. z czerwonego starego piaskowca do okresu komedyi nowej, którego cztery do pię- w Szkocyi.    K-J-

ciu sztuk znane są, już to z tytułów, już z poje-dyńczych okruchów, U    Meineckego    Fragm.    com. ¹ zwierzęcia ssącego z rzędu    nieparzystokopy-

Graec. IV, str. 541.—2) D- Ateńozyk,    głośny    szer-    tnych (Peńssodadyla), podobnego do tapira, sta-

K. J.

K. J.

i francuskim.

Diplodocus Marsh, (paleont.). Gad kopalny z rzędu Dinosaurów, z kością kulszową ekiero-ku dołowi i nieco ku tyłowi. Uzębienie

ma

K. J

K. J.

[S?Ś]

\ **

lig. 190.

K. J.

w —: Ditro-

nowiącego jedno z największych zwierząt lądowych (wielkości nosorożca), a znajdowany w pokładach dolnego oligoöenu (TJinta■ beds), w Ameryce północnej, tak obficie, że pokłady te mianem jego oznaczone zostały (Diplacodon beds). Gatunek: D. elałus Marsh, z Uinta-beds w Utah.

Diplobune Rütim (paleont.). Rodzaj kopalny zwierzęcia ssącego z rzędu parzyśtokopytnych (Artiodadyla), który, wraz z blizkim sobie rodzajem Anoplotherium obficie występował w Europie na początku okresu oligocenowego, ale wygasnął z końcem okresu tego. Wiele gatunków, jak D. secundaria Filh., D. modica Filh., D. minor Filh., D. bavarica Fraas., opisano z pokładów oligoceno-wych środkowej Europy.

Diplocynodon Pomel. (paleont.). Gad kopalny rodziny Krokodylów, o szerokiej, niewydłużo* nej paszczy; ząb trzeci w dolnej szczęce takiej samej długości prawie, jak czwarty, wchodzący w żłobek szczęki dolnej. Szczątki jego leżą w pokładach trzeciorzędowych europejskich i północ-no-amerykańskich. Gatunek D. (Alligator) Hanto-niensis Wocd. w oligocenie angielskim, niemieckim (A. Darvini Ludwig w zagłębiu Mogunckiem)

K« J.

waną

słabe, otwory nozdrzowe na ciemieniu; dolna ja-skroniowa wydłużona znacznie naprzód; dwie jamy łzowe. Były to prawdopodobnie zwierzęta wodne; całe ich skielety znane są z Ameryki północnej, którą zamieszkiwały. Gatunek: D. longus Marsh, na 13—16 metrów długi, z pokładów jurajskich w Górach Skalistych.

Diploë, istota gębczasta wewnątrz kości płaskich, znajdująca się np. w kościach czaszki.

Diplograptus M’Coy (paleont.). Rodzaj kopalnej wymarłej Stułbiatki (Hydroideai), z rodziny Grap to lit ów, o powłoce chitynowej (hydrosom) linijuej albo owalnej, z dwóch pojedyńczych listewek,‘wzdłuż całej długości grzbietami zrosłych; komórki szczelnie obok siebie ułożone na przemiany po obu bokach osi. Właściwy pokładom sylu-ryjskim. Gatunki: D. folium Gein. z dolnego sy-luru w Norwegii, D. palmeus Barr. z górnego sy-luru w Czechach.

Diplois lub diplax; jest to płaszcz, złożony we dwoje, pallium lub inne okrycie zwierzchnie (amictus, ob.), ale takie, które, ażeby się niem owinąć, z powodu . szerokości trzeba było złożyć we dwoje. Należało ono do stroju greckiego, i tak się odziewali, za całe ubranie, filozofowie sekty cynickiej (Hor. „Epist.“ I,

17, 26). Okrycie to przedstawia się wyraźnie na postaci Junony l^fig. 190), zdjętej z wazy glinianej; widać je też na posągu Miner wy w Watykanie. K- K-Diploit Breithaup. Latro-bit Brooke (mineral.). Minerał z wyspy Amitok u brzegów Labradoru, wątpliwej wprawdzie krysta-lizacyi, ale z innych własności dający się oznaczyć jako anortyt barwy różowej lub brzoskwiniowej, zawierający jednakże tylko 8 do 10°/₀ wapna, a za to 6—7°/₀ potażu i 3—4°/₀ tlenku manganu.

Diplopia, wada wzrokowa, zasadzająca się na dwojeniu się w oczach; widzenie zdwojone.

Dłplosomia potworność, płód podwójny o jednej głowie a dwu ciałach.

Diplozoon paradozum Nordn. Robak płaski {Plathelminthes), do gromady Przywr ( Trematoda), do rzędu przywr wieloprzy ssawkowych (Polystomeae) należący. Wyróżnia się od innych płaskich robaków tern, że w dorosłym stanie jest zwierzęciem podwójnem, powstałem ze złączenia się dwóch osobników w ten sposób, że tworzą one jedno zwierzę podwójne w kształcie litery X, o końcach ciała opatrzonych przyssawkami, przy pomocy których przyczepia się do skrzel ryb wód słodkich, jako to: karasia, płoci, rożenki, świnki, leszcza, kiełbia i innych. Dorosłe zwierzę poje-dyńcze ma 6—10 mm. długości. Wylęgają się z jajek podługowatych i opatrzonych bardzo długą nitką, za pomocą której przyczepiają się jajka oddzielnie. Po 2-ch tygodniach, z jajka, którego po-włoczka pęka poprzecznie na dwie części, wychodzi zarodek czyli larwa (zwana dawniej D i -porpa), opatrzona rzęskami, za pomocą których pływa swobodnie, a nadto posiadająca 2 plamki oczne. Skoro dostanie się na skrzele ryb, przyczepia się do nich i traci rzęsy. Młody pasorzyt ma ciało wydłużone z dwiema przyssawkami na przednim końcu ciała i kilkoma na tylnym; oprócz tego posiada przyssawkę na brzusznej powierzchni nieco w tyle po za środkiem ciała, oraz stożkowaty wyrostek na stronie grzbietowej, prawie naprzeciwko przyssawki brzusznej. Nadto D-y posiadają kanał pokarmowy bardzo wyraźny. Po pewnym czasie młode zwierzęta łączą się parami w ten sposób, że jeden osobnik swą przyssawką brzuszną chwyta wyrostek grzbietowy drugiego, a ten ostatni wykręca się i swoją przyssawką chwyta wyrostek grzbietowy pierwszego, tak, że oba zwierzęta na krzyż z sobą się łączą. W tern położeniu zrastają się i przez całe życie pozostają w połączeniu. Po takiem połączeniu oba osobniki rosną, dojrzewają i wydają jajka, z których znów wylęgają się larwy itd. Pojedyńcze zwierzęta młode, nie połączone z sobą, giną, albowiem oddzielnie żyć nie mogą?    A s>

Dipnoi, ob. Dwudyszne ryby.

Dipodia albo Syzygia, w metryce greckiej nazywa się tak połączenie dwóch stóp w jedną, np. Dijambus (jamb podwójny): cbäus (TrocLaus podwójny: — ^ tmika.

Dipoinos i Skyllis z Krety, rzeźbiarze greccy, poprzednicy Dedala i założyciele szkoły Sy-cyońBkiej. Działalność ich artystyczna przypada wkrótce po 50-ej olimpiadzie. Na wyroby swe używali drzewa, metalu i marmuru. Dla Sycyonu wykonali grupę, przedstawiającą walkę Apollina

z Heraklesem w obecności Ateny i Artemidy. (Według K. O. Miillera, był to bój o trójnóg delficki).

nak przeszedł do ich obozu i pióro swe zwrócił przeciwko dawnym sprzymierzeńcom; ale i na tern stanowisku nie dotrwał do końca i zdradził je także, ażeby się oddać mistycyzmowi religijnemu, zmieszanemu z mrzonkami alchemiczno-astrologicz-nemi Życie prowadził tułacze i pełne przygód. Gdzie przybył, przyjmowano go zwykle dobrze, gdyż przed nim szła sława biegł ego lekarza i wielkiego alchemkia; lecz nigdzie miejsca długo nie zagrzał, bo gwałtowne jego napaści na kościół i rządy pociągały za sobą prześladowania, przed któremi

W Kleonach znajdował się ich roboty wizerunek Ateny; w Argos wielka grupa Dyoskurów, z kobietami, dziećmi| i końmi, wyrobiona z hebanu i słoniowej kości.    *

Dipolie, uroczystości ateńskie na cześć Zeusa, ob. D i i p o 1 i a.

Dippel Jan Konrad (* na zamku Frankenstein pod Darmstadtem w r. 1673,—f na zamku Wittgenstein w r. 1734), teolog, lekarz i alchemik niemiecki. W r. 1689 rozpoczął nauki w uniwersytecie ¹ trzeba było uciekać. W ten sposób przebłąkaw3zy

fc;

fr

-i

■fi

I ©w

v\

t§!

fcftf

rngi

Sas

Wj

Ptii

mm

i -'i,

Fig. 191. Diplozooa paradoxum. Młoda zwierzę pojedyńcze. 2. Larwa pokryta rzęsami. 1. Jajko z długą nitką, pa wyjściu

z niago zarodka. 4. Zwierzę dojrzałe złączane.

giesseńskim i opuścił go ze stopniem magistra; doktorem medycyny został dopiero w Leydzie w r. 1711. Jako lekarz jest bez znaczenia i nazwisko jego, jak tyle innych, od dawna byłoby już zapomniane w medycynie, gdyby D. nie był wynalazcą olejku zwierzęcego cuchnącego {Oleum animale Dippelii) do niedawna jeszcze stosowanego, a dziś słusznie zarzuconego. Przypisują mu taż odkrycie błękitu pruskiego. Główne znaczenie jego polega na czynnym udziale w sporach teologicznych, które zamącały spokój kościoła protestanckiego w wieku XVII. Należąc pierwotnie do prawowiernego Luteranizmu, walczył zajadle przeciwko Piety3tom, z czasem jed-się przez Niemcy, Hollandyę i Danię, osiadł na czas jakiś jako lekarz w Altonie; ale i tam, postę-pująo po swojemu, oburzył na siebie rząd duński, w skutek czego został uwięziony i przez lat siedem trzymany w zamku Hamtnershus, na wyspie Bornholm. W r. 1726 dostał się do Szwecyi, gdzie początkowo jako teolog i jako lekarz doznał bardzo dobrego przyjęcia; skończyło się to jednak niebawem, gdyż, wdawszy się w gwałtowne spory teologiczne, wszystkich oburzył i ściągnął na siebie karę wygnania w r. 1728. Tułał się więc znów po Danii i Niemczech przez czas pewien i umarł nagle w zamku Wittgenstein, gdzie mu ostatniej

Dr J. P-

Dr J P-

And. S.

K. J.

>/

...

udzielono gościnności. Większość prac jego treści teologiczno-polemiczaej wyszła p. n. „Eröffneter Weg zum Frieden mit Gott und allen Creaturen“ (Amsterdam 1709). Życiorys jego napisali J. C. G. Ackermann (Lipsk, 1781) i W Bender (Bonn,

1882), który, widocznie w chęci przysporzenia wielkich ludzi ojczyźnie swej, chce gwałtem zrobić z niego rycerza i męczennika oświaty. Pobyt i działalność D-a w Szwecyi opisał K. F. S. Hennig w pracy: „J. E. Dippel’s vistelse i Sverige samt Dippelanismen i Stockholm“ (Upsala 1881).

Dippel Leopold, botanik niemiecki (* 1827 w Sauterecken), studyował nauki przyrodnicze i leśnictwo w Aschaffenburgu i Karlsruhe, potem w uniwersytetach w Monachium i Jenie; przez jakiś czas wykładał w szkole realnej w Idarze, a wreszcie został profesorem botaniki i dyrektorem ogrodu botanicznego w DarmBztacie. Główne jego dzieła, traktujące o anatomii roślinnej, botanice leśnej i badaniach mikroskopowych, są: „Beiträge zur vegetabilischen Zellenbildung“ (Lipsk 1858); „Die Entstehung der Mdchsaftgefässe* (Eotterdarn 1865); „Die Intercelullarsubatanz und deren Entstehung“ (Rotterdam 1867); „Die feinere Struktur der Zellwand* w „Abhaud. der Seckenburg. Gesellschaft“ (Frankfurt nad M. 1878); „Das Mikroskop und seine Anwendung* (wyd. 2-gie, Brunświk 1889—83); „Grundzüge der allg. Mikroskopie* t że 1885); „Handbuch der Laubholzkunde“ (Berlin 1882—91). *

Dippela olejek zwierzęcy (Oleum animale Dippelii). środek lekarski cuchnący, o bardzo wstrętnym smaku, dziś już nie używany wcale. Wynalazcą jego jest Dippel (ob.), który go otrzymał, poddając krew zwierzęcą suchej destyla-cyi, później wyrabiano go z rogu. Jest to mieszanina związków ammonowych, o składzie bardzo nie • stałym, rozpuszczona w olejkach eterycznych podczas destylacyi powstających.

Dippoldiswalde, stolica powiatu w królestwie Saskiem, prowincyi Drezdeńskiej, na południe od Drezna, w pięknej dolinie rzeki Rothe Weiseritz, która pod Dreznem wpada do Elby; 3 500 m-ców. Osada ta została założoną w X w. przez przybyłych z Czech górników, którzy ją nazwali tak od poblizkiej pustelni Dippolda, później Adalberta (Wojciecha), apostoła Prusaków. Posiadała niegdyś kopalnie srebra i obronny zamek; w wojnie husyckiej uległa zupełnemu zniszczeniu, a w Trzydziestoletniej doznała także ciężkiego losu. Zamek odnowiono w końcu XVII wieku. Dziś miasto posiada sąd powiatowy, dwa kościoły, superin-tendenturę, szkołę koszykarstwa, fabryki obuwia na wielką skalę, koszyków, tektury do krycia dachów, młyny, garbarnię i t. p.

Diprosopus, potworność, płód o dwu twarzach, dwutwarzowiec.

Diprotodon Owen. (paleont.). Zwierzę ssące wygasłe, z rzędu Workowatych (Marsupialia), ogromnej wielkości; żyło niegdyś w Australii, a jego szczątki spotyka się w pokładach tamtejszych czwartorzędowych. Posiadało ono w górnej i dolnej szczęce potężne kły bez korzeni. Gatunek D. australis Owen był wielkości nosorożca, o czaszce na metr długiej.

Dipsacus L. (z greek. ôi<j>à(ü=;;jestein spragniony, pragnę", nazwa powstała stąd, że w zagłębieniach liści tych roślin gromadzą się krople deszczu i rosy)—Szczeć, rodzaj roślin z rodziny Dipsaceae (Szczeciowate). Są to wysokie (2—6'), zielne rośliny, zazwyczaj 2-letnie, właściwe Europie i Azyi środkowej. Łodygę mają prosto wzniesioną, kosmatą lub kolczystą; liście naprzeciwległe, często pokryte kolcami. Kwiaty drobne, białawo-żółtawe, lilowe lub cieliste, osadzone na stożkowatym osadniku i tworzące razem koszyczek kształtu jajowatego. Koszyczki są zawsze ościste, gdyż każdy kwiatek jest zaopatrzony, zamiast przykwiatka,

rr\

kÆ

? ' WÊ

g§

rl

T£—~

Fig. 192. Dipsacus fullonum.

w plewkę z ością. Środkowe kwiatki koszyczka rozwijają się wcześniej od skrajnych. U nas trafiają się następujące 4 gatunki: D. silvestris Mili. (Sz. leśna albo polna), najpospolitsza; rośnie na gruncie gliniastym, na łąkach, przy drogach; jest to chwast, trudny do wytępienia, jak i inne szczecie. Liście ma siedzące, całobrzegie, lub, co najwyżej, piłkowane; kwiaty błękitno-liliowe, łatki pokrywy wązkie, wzniesione do góry, dłuższe od koszyczka; każda plewka zakończona giętką, szy-dłowatą, kolącą ością. D. laciniatus L. (8z. poszarpana) różni się od poprzedniej liśćmi pierzasto - wrębnemi. D. pilosus L. (8 z. włosi sta), z kwiatami żółtawo - białemi, koszyczki ma prawie kuliste, łatki pokrywy poziomo odstające lub odgięte na dół, porosłe delikatnemi szczecinkami.

w sąsiedztwie pasiek.

Dr R.

A. S.

K. J.

B D.

Najważniejszy wreszcie gatunek D. fullonum L. (Sz. barwierska cz. oset folarski), z twarde-mi, sztywnemi ościami na plewach i z kwiatami barwy liliowej; pochodzić ma ze Wschodu, u nas u-prawna; główki tego gatunku służą sukiennikom do gręplowania i gładzenia sukna. Kwiaty różnych szczeci bywają chętnie odwiedzane przez pszczoły i z tego powodu dobrze jest zasiewać je

B. D.

Dipsomania—(grec, ôtyoç =pragnienie i [xavta = obłęd) opilstwo powrotne, pijaństwo okresowe, instynktowy, peryodycznie powtarzający się, niepowścią* gniony pociąg do napojów wyskokowych. Za istotą chorobliwą D-i, że jest to nie nałóg, którego nasilenia zależą od przyczyn zewnętrznych, np. warunków zapłaty, ale istotnie postać psychicznego rozstroju, przemawiają względy następujące: Nawroty opilstwa zależą wyłącznie od procesów w samym organizmie zachodzących, a więc od przyczyn wewnętrznych, i nie pozostają w żadnym związku z warunkami życia chorego. Dotykają wyłąćznie indywidua dziedzicznie obarczone. Niezadowolenie popędu do wódki w napadzie D-i sprowadza rozstrój psychiczny, niejednokrotnie bardzo gwałtowny, w formie manii. Napady D-i są analogiczne z innemi peryodyczne-mi formami chorób umysłowych, np. nimfomanii. Dotknięty D-ą w przerwach między napadami jest zupełnie wstrzemięźliwy, najczęściej ma nawet nieprzeparty wstręt do wódki. D., jak każda inna forma psychozy peryodycznej, prowadzi wcześniej lub później do zniedołężnienia umysłowego. Zniedołęźnienie to objawia się przedewszyst-kiem w sferze moralnej. Napady powtarzają się w stałych odstępach czasu, co tydzień, miesiąc, rok lub kilka lat. Przebieg samego napadu jest następujący: Przed wybuchem napadu okres zwiastunów—trwający kilka godzin do dwóch dni: bezsenność, brak łaknienia, bóle głowy, przypływy krwi do głowy, ucisk na mózg, niepokój, silne rozdrażnienie, omamy słuchowe i wzrokowe. Po tych zwiastunach następuje napad instynktowego popędu do wódki, którą chory zdobywa sobie wszelkiemi dozwolonemi i niedozwolonemi sposobami, pije ją w każdej, nawet najwstrętniejszej, postaci, —spija np. spirytus z preparatów anatomicznych. Bezsenność, rozdrażnienie i omamy zmysłowe potęgują się. Po kilku dniach napad przechodzi, chory jest wyczerpany, pozostają czas pewien objawy ostrego zatrucia wyskokiem i kataru żołądka, trzęsienie i drżenie rąk i głowy, poczem chory wraca do normy. Leczenie jest bardzo trudne; D. należy do chorób ciężkich. Jedynym radykalnym środkiem — kilkoletnie zamknięcie w spe-cyalnym zakładzie, a w braku takiego, w szpitalu dla obłąkanych. Poiczas samego napadu morfina—w formie zastrzykiwań podskórnych.—Por. Klasyczna monografia Brühl Kramer „die Trunksucht" lub Magnan „De l’alcoolisme.* Ob, Delirium.

Dipsas Boie. Rodzaj należący do rodziny Dipsa-didae flfęźów drzewnych nocnych, do pod-rzędu Wężów niej ad o wity ch (Colubriformia). Przedstawiciele tego rodzaju posiadają ciało długie, mocno z boków ścieśnione; głowę płaską, ku

Kacyki. P*w«i. Ul-**;. Z«iz 1)9 T. XVI.

tyłowi rozszerzoną, prawidłowemi tarczami pokrytą i wyraźnie od szyi oddzieloną. Pysk krótki i zaokrąglony. Oczy dość duże. Ciało pokrywają łuski gładkie i wązkie; tylko wzdłuż grzbietu ciągnie się szereg łusek szerszych, jak również na dolnej powierzchui ogona; łuski są szerokie i w 2 szeregi ułóźone. Pod szczęką dolną, na podbródku posiada D. rowek podłużny. Otwory nosa (nozdrza) mieszczą się pomiędzy 2-ma tarczami. W szczęce górnej ostatni ząb, najbardziej ku tyłowi posunięty, rowkowany. Żyją na drzewach i polują nocną porą na jaszczurki, ptaki, ropuchy. Przeważnie zamieszkują kraje gorące wschodniej półkuli. D. den-drophila Reinw. Mieszka w lasach Indyj Wschodnich i wysp sąsiednich. Zwany przez Malejczyków Ularburong, należy do większych wężów, bo dorasta 2 metrów długości. Ciało pokryte 21 szeregami łusek, z wierzchu czarne, z 40 — 60 i więcej poprzecznemi, wązkiemi, jasno - żółtemi prążkami; Bpód ciała jednobarwny, czarny lub marmurkowany. Tarcze wargowe i krtaniowe żółte, z czarną obwódką. Szczęki uzbrojone 12 ró-wnemi, dość długiemi zębami, z których na przo-dzie znajduje się ząb haczykowato zgięty, do chwytania zdobyczy służący, tylny zaś rowkowany. Na podniebieniu zęby małe.

Diptera, ob. Dwuskrzydłe owady.

Dipteralne świątynie greckie, w przeciwstawieniu do perypteryalnych nazywano świątynie tego rodzaju, w których budowa wewnętrzna otoczona była dwoma, a nie jednym, rzędem filarów pewnego porządku architektonicznego, jak np. w świątyni Zeusa w Atenach, w Partenonie itp. Forma architektoniczna tego rodzaju rzadziej jest spotykaną; częściej przytrafiają się przykłady, gdzie na ścianach budynku głównego wyobrażone są tylko połowiczne kolumny, tworząc formę tak zw. pseudoperipteros.—(Ob. Architektura Hellady).    e. d.

Dipterocarpus (paleont.). Z żyjącego obecnie zwrotnikowego rodzaju D. (Dwusk rzydla), opisał Heer szczątki dwóch liści (D. antiąuus Heer i D. atavinus Heer), z pokładów trzeciorzędowych na Sumatrze, a także stamtąd owoc z dwiema wię-kszemi skrzydlastemi i trzema mniejszemi działkami kielicha (D. Verbeckianus Heer), niewątpliwie, jak się zdaje, do rodzaju tego należącemi. Mniej pewnemi zdają się inne szczątki liści pod nazwą D. Labuanus Geyl. i D. Nordenskiöldi Geyl., opisane przez Geylera, a pochodzące z węgla brunatnego w Labuan na Borneo,

Dipterocarpus Roxb. (z greckiego Si7CTspoę:=dwu-skrzydły i xap^óę=owoc), rodzaj roślin z rodziny Dipterocarpeae, Są to wysokie drzewa z Azyi zwrotnikowej, o liściach naprzeciwległych i wielkich białych kwiatach, zebranych w grona. Owoc jest orzechem, ukrytym w kielichu, którego 3 działki pozostają krótkiemi, 2 zaś wydłużają się znacznie (stąd nazwa). Z pnia ich po przewierceniu otworu wycieka sok żywiczny, używany do smarowania okrętów.

Dipterus Sedgw. i Murch. (paleont.). Rodzaj kopalny ryb z rzędu Dwudysznyoh (Dipnoi),

Diptychon (dwie tabliczki woskowane do pisania, razem złożone), ob. Dyptyk.

z okresu dewońskiego, o czaszce pokrytej liczne-mi drobnemi, łuskowatemi tarczkami, oraz doskonale rozwiniętych płetwach parzystych, chwaśoiko-watych. Gatunek D. Valenciennesi Ag. z czerwonego starego piaskowca w Szkocyi.

K. J

Dipns Sreb. Skoczek. Jeden z rodzajów rodziny Dipodae, Skrzeczkowatych, rzędu S z c z u-rowatych (Glires). Przedstawiciele tego rodza-Dipteryz (Z greckiego S^=dwa razy i7rrćpo£= ju mają postać ciała bardzo szczególną, przypomi-skrzydło)—To nk o bób, rodzaj roślin z rodziny nającą kangura; tylna bowiem część znacznie Caesalpinieae, B r e z y 1 k o w e (ob). Obejmuje on 4—5 silniejsza od przedniej, ogon bardzo długi, giętki gatunków, właściwych Ameryce zwrotnikowej. Są i i gęstą kitą zakończony, dłuższy od ciała; kończy-to wszystko drzewa o liściach skórkowatych. Głó- j ny tylne kilka razy dłuższe od przednich. Przednie wny gatunek D. odorata Willd. (T. wonny) ro- I nogi 5-o palcowe; cztery palce są zakończone pa-

r.

mm

ma.

ST

X''-

vv

SS®

mm

>J

WM

EH

éÆ

ii

mmmm

W/

mm

:«i

yib'

sum

1,

m'smm

USÉ-

Fig. 193. Dipsas dendrophila. Wąź drzewny nocny.

śnie w lasach Gujany, w Europie zaś bywa hodo- żurami, wielki zaś palec szczątkowy. Podczas skowany w oranżeryach od zeszłego wieku. Drzewo ku zwierzę nogi przednie przyciąga do ciała i zwra-to posiada piękne purpurowe kwiaty z fioletowemi ca ku przodowi. Tylne nogi o 3-ch palcach wy-źyłkami i wydaje podłużne, czarne nasiona, po- raźnych, zakończonych pazurami, jako też o 3-ch dobne do bobu, bardzo przyjemnej woni. Nasiona kościach śródnoźa razem zrosłych. Głowę mają te, zwane przez krajowców ton g a, u nas zaś zaokrągloną, pyszczek krótki, wąsy nadzwyczajnie tonką, zawierają kumarynę. Krajowcy używają długie; oczy duże, wyraziste; uszy łyżeczkowate, ich jako środka leczniczego, a nawleczone na sznur stojące, długie. Zębów przodowych, czyli siecznych, noszą na szyi dla miłego zapachu; w Europie dodaje po 2 w każdej szczęce, z których górne z po-się ich do tabaki w tym samym celu.    BD-    dłużnym rowkiem po środku; trzonowyoh po sześć w każdej szczęce, niekiedy osiem w szczęce górnej.

Diraa, ob. Dra.

Dirca L. Rzemienie a, rodzaj roślin z rodzimi Thymelaceae (Ty miałko watę). Jest to drzewko, kilka stóp wysokie, rosnące w bagnistych lasach Amer. półn. Liście ma lancetowate; kwiaty dzwoneczkowate, blado-żółte, wyrastające wią-zeczkami z kątów liści; owoc — jagoda jajowata. D. -palustris (Rz. bagnowa) hodowana u nas

B. D.

Gatunki tego rodzaju mieszkają na starym lądzie, kopią sobie nory podziemne i częBto wykonywają skoki przechodzące 20 razy wziętą długość ciała.

Dircea, pseudonim brazylijskiego poety T. A.

D. aegyptius Hempr. et Ebrbg.,S. egipski czyli S. pustyniowy: Z wierzchu szaro - piaskowego (żółtawego) koloru z czarnym odcieniem, od spodu biały. Wierzch ogona jasno żółty, spód zaś biały, końcowa kita czarna z białemi plamkami. Zębów pod gołem niebem, trzonowych po 6 w każdej szczęce. Dorasta do 17 cm. długości, ogon zaś ma długi na 21 cm. Za- ' Gonzagi.

mieszkuje północno-wscholnią Afrykę i Arabię.— j Diroks Henryk, inżynier angielski i pisarz. (* wLi-D. sagitta Schreb, zamieszkuje stepy pomiędzy Do- i verpoolu 1806—f w Brighton 1873). Oddany na naukę nem i Wołgą; przez miejscową ludność nazywany | do kupca, wolne od zajęć chwile poświęcał czytaniu J e r b o a. Pokryty jest futrem szaro-źółtem, ciem- książek, traktujących o mechanice i chemii, studyo-niejszem na tylnej części grzbietu. Zębów trzono- wał również literaturę, a niepospolity postęp w prawych w szczęce górnej ma osiem, w dolnej sześć, cy wykazał już w roku 1827, zamieszczając w cza-Zęby sieczne (przodowe) pomarańczowe. Dorasta 16 sopismach liczne artykuły i krytyki, odnoszące się cm. długości, ogon na 16 cm. dług. — Z rodzajem do elektryczności i mechaniki. W r. 1840 zajmu-

fi--':

li

4?- S.

wm

JS

pg

■■

Fig. 194. Dipus aegyptius. Skoczek pustyniowy czyli egipski.

A. S.

K. J.

D. blizko spokrewniony jest AI a k t a g a (Alactoga), ob. «Eocyklop. Wiel. Ilustr.“ tom I.

Dipyr Hauy (mineral.). Minerał pirenejski bli-zki skapolitowi, stanowiący wszakże mieszaninę nieco bogatszą w krzemionkę od skapolitów. Należy do układu kwadratowego, kryształy jego zwykle przedstawiają niezupełnie wykształcone, na końcach zaokrąglone słupki, na 2 do 8 linii tylko długie i w wielkiej liczbie w szarym łupku lub wapieniu rozsiane. C. wł. 2.62; tw. 6; barwy białej lub czerwonawej, z słabym blaskiem i przeświecaniem na krawędziach. Rozbiór D a m o u r a daje: 56.22 krzemionki, 23.05 glinki, 9.44 wapna, 7,68 sody, 0.90 potażu, 2.41 wody. Pod dmuchawką traci przezroczystość i stapia się ze słabem wzburzeniem w białą pęcherzy ko watą perłę; kwasy z trudnością działają na niego. Znajduje się w Maulóon, Castillon, Pouzac i Libarens w Pirenejach.

Dir^ob. Askold.

je już poważne stanowisko w kołach przemysłowych i literaokich, a w r. 1842 jako inżynier czynny zajmuje się budową kolei żelaznych, ko-munikacyi wodnych i dróg szosowych. Pracując w tym kierunku do r. 1858 umiał godzić interesy kompanij kanałowych z przedsiębiorstwami ko lejowemi i bardzo płodną rozwinął działalność w powiększeniu sieci kolejowych w Anglii. W późniejszym czasie powoływany był jako inżynier doradzca przy rozstrzyganiu zawiłych kwestyj, jakie wystąpiły po powtórnem przesileniu kolej o wem w Anglii. Studya nad literaturą były jego wypoczynkiem w pracy zawodowej. Napisał: „Contributions to a history of electrometallurgy“ (1836); „The ghost as produced in the spectrodrama“ (1863); „The life times and scientific labours of the

2-ud marg. of Worcester“ (1865); „A biogr. memoir of Samuel Hartlib“ (1865); „Worcesteriana“ (1866); „Inventars ad inventions“ (1867); „Perpetuum mo-

E. D.

E. D

N.

bile or search for self-motive power“ (1870); „Nature study as applicable to the purposes of poetry and éloquence“ (1870); „Naturalisée poetry“ (1872); „Joseph Austey* (1863).

Dircksen Ernest, inżynier niemiecki (* w Gdańsku 31 maja 1831 r.). Studya teoretyczne odbył w Berlinie, praktyczne zaś przy budowie mostu na Wiśle pod Tczewem, stacyi kolejowej we Frankfurcie n. Odrą i wreszcie mostu na Renie pod Kolonią. Stopień inżyniera uzyskał w r. 1858, po-czem odbył podróż naukową po Francyi. W roku 1860 mianowany został inspektorem kolei Górno-szląskich, a od r. 1867 — 1870 czynny brał udział przy budowie kolei obwodowej m. Berlina. W czasie wojny francusko - niemieckiej był inżynierem l*go oddziału kolejowego i utrzymywał komu-nibacyę pomiędzy Remilly i Pont à Mousson. W r. 1862 mianowany został inspektorem kolei nowo-budującyCh się szląskich. Od r. 1874—1880 pracował przy projektowaniu i budowie kolei miejskiej w Berlinie; w roku 1882 został szefem kolei Reńskich, a w 1890 dyrektorem nowobudujących Bię kolei w Saksonii.

Directorium, w kościele katolickim kalendarz liturgiczny, w którym są oznaczone modlitwy i praktyki religijne na wszystkie dni roku, skąd też zowie się on także po łacinie „Ordo divini oföciiw. Układanie i wydawanie co rok takiego D. dla duchowieństwa świeckiego i zakonników jest obowiązkiem biskupa dyecezyi, który przy tej czynności posługuje się wskazówkami mszału, brewiarza i różnych postanowień kongregacyi obrzędowej, mając obok tego na uwadze specyalne miejscowe święta kościelne, istniejące w parafiach lub klasztorach jego dyecezyi.

Dirhem, z arabskiego dr’ham, jest nazwą monety arabskiej, przez lat tysiąc używaną. Po zawojowaniu części świata od Indyj aż do Gibraltaru, Mahometanie początkowo posługiwali się monetą krajów, które zagarnęli, i dopiero r. 76 hedżry (698 po Chr.), za Kalifa Abd ul Melika, zaczęli bić własną monetę z wyglądem niezwyczajnym. Monetą tą był pieniądz okrągły, w srebrze bity, wagą mniej więcej odpowiadający starożytnej drachmie. W pierwszych wiekaoh waga ta trzymała się na równi. Ze zważonych czterech sztuk, wykopanych w Polsce, pierwsza waży 3 gramy, druga 3.26, trzecia 3.29, czwarta 3.63, grama. Uwzględniając ubytek wagi przez długi obieg, chemiczny wpływ otoczenia podczas tysiąclet liego spoczynku w ziemi, oraz przypadkowe uszkodzenia, można przypuścić, że D. w pierwszych czasach ważył bezmała cztery gramy, co równa go drachmie starożytnej ateńskiej. To też nawet nazwa D a zdaje się stać w związku z nazwą drachmy. Losy Da są bardzo podobne do losów naszego grosza; jak w srebrze bity gro3z krakowski Kazimi rza W., równający się w wartości 49-tu groszom miedzianym, zwolna, przy stałem zniżaniu się wartości wewnętrznej, doszedł w końcu do tego, że za Augusta III już tylko jest znanym groizem ? ' miedzianym, tak i D. tracił st ale na wartości, aż w końcu stał się najdrobniejszą monetą zdawkową, równającą się V* oentima. Nas zajmuje D. głównie z pierwszych wieków swego istnienia, gdyż w owe czasy był on u nas jedyną monetą obiegową; znane są D-y u nas pod nazwą monet kufickicb, dla pisma arabskiego na nich u-żywanego, które kufickiem zw. od miasta Kufy (Czacki II 141). Mieliśmy w dobie przedhistorycznej okres, który w naszej archeologii przedhistorycznej nazywa się okresem wpływów arabskich, a trwał mniej więcej od r. 650 do 950. Jak w pierwszych wiekach ery chrześciańskiej mamy ślady i dowody handlu z Rzymianami,—ślady, poświadczane przez liczne wyroby rzymskie i rzymskie monety u nas setkami wykopywane,—tak od ósmego wieku aż do czasów historycznych znajdujemy na naszych cmentarzyskach przedhistorycznych wyłącznie prawie wyroby arabskie i arabskie monety, a mianowicie D-y. Dla nieznajomości pisma i języka na nich użytego lekceważone, bywają one najczęściej topione, do czego zachęca dobroć kruszcu; wszakże kilka takich skarbów ocalało; dawniejsze wymienia Lelewel w objaśnieniu trzech pieniędzy kufiekich Samanidów, gdzie także wymienione są drogi, któremi te monety napływały do kraju. W nowszych czasach wykopano około roku 1860 w Psarach, w powiecie Oiolanowskim, urnę znacznej objętości, napełnioną dirhemami, a zawierającą także naramienniki i kolczyki wyrobu filigranowego wschodniego. Około tegoż czasu drugi, bardzo podobny, odkryto w Gwiazdowie, w Po-znańskiem. W kilka lat póź iiej, znaleziono kilkaset dirhemów pod Karczewem. W r. 1882 znaleziono D. Samanidów w Ośnicy pod Płockiem, w 1880 w Baliuie w pow. Rypińskim, w 1885 r. w Kozichgłowach pod Będzinem, gdzie ich było kilkadziesiąt. Monety te, prócz krajów, w których były bite, rozrzucone są na wielkim obszarze ziemi między Dnieprem a Gdańskiem, Tern się tłó-maczy, że najliczniejszy i z najrzadszych sztuk złożony zbiór dirhemów znajduje się w zbiorach Cesarskich w Petersburgu. D-y były wybijane przez kilkunastu emirów, w kilkunastu miast ich, jak np. w Samarkandzie, Szasz czyli Taszkencie, w Bucharze, Heracie; wedle tego i napisy są rozmaite, choć w głównych rzeczach między sobą podobne. Musimy poprzestać na opisie jednego, a opis ten może dić niejakie pojęcie o napisach innych dirhemów. Strona główna, w środku: Nie masz boga, tylko bóg jedyny bez towarzysza; w otoku wewnętrznym: W imię boże bity ten dirhem w Szasz roku 333; w otoku zewnętrznym: Bogu panowanie przeszłości i przyszłości; już się cieszą wierni z pomocy bożej. Jest to sura 30 ta z Koranu. Strona odwrotna w środku: Bóg i posłaniec Boga Muztehfi billach Nuh ben Nasr. W otoku: Mahamed posłaniec boży, którego z kierunkiem i wiarą prawdziwą zesłał, aby ją podniósł nad wszystkie wiary, chociaż jej przecząniewierni. Jak załączony rysunek okazuje/ na dirhemach nie masz wyobrażenia głowy panującego, ani też innego jakiego przedmiotu, lecz cała ^powierzchnia monety

Diriohlet Piotr Gustaw.

587

TF -

j. p

z obu stron zapełniona jeśt pismem udatnie roz-łożonem. Popiersia panujących ukazują się dopiero w kilkaset lat po pierwszem wybiciu tej monety, kiedy juź do nas przestały napływać; wtenczas też zaczęto D-y wybijać w miedzi, a takich w naszych stronach nie znajdujemy. Starannie opracowane są D y w dziele: Fraehn »Nummi Mu-hamedani, qui in Academia Imperiali scientiarum

VäsÖSSfy

Fig. 193. Dirbem.

Petropoli asservantur* (Petersburg 1826). Dopełnienia wyszły w r. 1855. Ogólne pojęcie daje Lelewel w artykule: 1 »Objaśnienie trzech pieniędzy kufickich Sammanidów w zbiorze Warszawskiego To w. Przyj, nauk znajdujących się“, w „Pamiętniku Warszawskim umiejętności czystych i stosowanych*, r. 1829 tom IV. Dzieło Pietraszewskiego »Nummi Muhammedani* (Berlin 1843) zajmuje się monetami bitemi po r. 1000.

Diriohlet, właściwie Lejeune Derichlet Piotr Gustaw, matematyk niemiecki,jeden z koryfeuszów wiedzy matematycznej XIX stulecia (* dnia 13 lutego 1805 w Düren, w prowincyi nad-reńskiej — f 5 maja 1859 r. w Getyndze). Za lat młodzieńczych (od r. 1822) mieszkał w Paryżu, w domu generała Foy, gdzie miał sposobność poznać wiele znakomitości naukowych. W owym czasie uczęszczał na wykłady do Collège de France i do Faculté des sciences i zagłębiał się w stu-dyum epokowego dzieła Gaussa: »Disquisitiones arithmeticae”, które wywarło wpływ stanowczy na kierunki jego badań naukowych. W roku 1826 powrócił do Niemiec; był przez czas pewien docentem prywataym w uniwersytecie we Wrocławiu; potem przeniósł się do Berlina, gdzie, naprzód jako docent prywatny (od r. 1829), później jako profesor nadzwyczajny (od r. 1831), wreszcie jako profesor zwyczajny (od r. 1839), prowadził wykłady matematyki na uniwersytecie. Jednoczę śnie wykładał w Szkole wojennej. W roku 1855 powołany został, jako następca Gaussa, do uniwersytetu w Getyndze. Był członkiem Akademij berlińskiej i paryskiej, Towarzystwa Naukowego w Getyndze i t. d. Oryginalne badania i odkrycia D a należą przeważnie do teoryi liczb, teoryi szeregów, do rachunku całkowego i do nauki o potencyale, Teoryę liczb wzbogacił pracami, które nadały kierunek nauce i do tej pory wpływ wywierają. W pierwszej swej rozprawie z roku 1825, przedstawionej Akademii paryskiej p. t. „Mémoire sur 1* impossibilité de quelques équations indéterminé is du cinquième degré“ rozważa przypadek znanego (i dotychczas jeszcze całkowicie nie udowodnionego) twierdzenia Fermata, że »summa dwu potęg o jednym wykładniku nie może byd równa potędze o tymże wykładniku, jeżeli wykładnik jest większy od 2“. Euler i Lagrange udowodnili to twierdzenie dla trzeciej i czwartej potęgi; D. udowadnia je dla piątej. Rozprawa ta zwróciła na młodego autora uwagę uczonego świata i zapewniła mu odrazu imię wybornego matematyka. Następnie podał D. dowody twierdzeń Gaussa, odnoszących się do reszt dwukwadratowych i prawa ich wzajemności. Wskazał po raz pierwszy płodność zastosowań analizy nieskończonościowej do rozwiązywania pytań z teoryi liczb i na tej drodze dowiódł pięknego twierdzenia, że każdy nieograniczony postęp arytmetyczny, którego wyraz pierwszy i różnica są liczbami całkowitemi bez wspólnego dzielnika, zawiera nieskończenie wiele liczb pierwszych. Na tejże drodze zbadał ważne w teoryi liczb zadanie, odnoszące się do oznaczenia liczby róźnyoh form

/ù

WM

W"l

a

:â i? ig. ,195. Lejeune Dirichlet.

kwadratowych, odpowiadających danemu wyznacznikowi, dodatniemu lub ujemuemu (Rozprawy: „Recherches sur diverses applications de 1’ Analyse infinitésimale à la théorie des nombres⁴ 1838 i 1840; »Sur Y usage des séries infinies dans la thé crie des nombres“ Crelle XXV1ÏI i t. d.). O-głosił ważne badania o równaniu Pella; rozwinął teoryę arytmetyczoą liczb zespolonych, zbadał niektóre prawa asymptotyczne funkcyj zachodzących w teoryi liczb i t. d. i t. d. W teoryi szeregów wielką doniosłość mają badania D-a nad szeregami try-gonometrycznemi, waźnemi w zastosowaniach analizy do fizyki^ matematycznej. |D. podlał gruntownemu badaDiu rozwijaluość funkcyj na podobne szeregi i wskazał warunki, przy jakich to rozwinięcie ^stosować można (»Sur la convergence des séries trigonométriques qui servent à répré-senter une fonction arbitraire entre des limites données*, Crelle, t. IV). Praca ta pobudziła później matematyków: Riemanna, G. Cantora i innych,

And. S.

i mechaniki, z których wymieniamy następujące: „Historica progressuum instrumentorum mensurae angulorum eto." (Getynga 1820), „Analytische Dar-Btelluug der Variationsrechnung“ (Berlin 1823), „Organon des gesammten transcendenten Analysis“ (tamże 1845), „Ueber die Summe einer nach den Sinussen und Cosiaussen der Vielfachen eines Winkels fortschreitenden Reihe“ (Berlin „Abh.“ 1829), „Ueber die mechanische Beschaffenheit der elastischen Flüssigkeiten“ (tamże 1839), „Ueber die Bedingungen der Convergen zund der Divergenz unendlicher Reihen* (tamże 1832), „Ueber die Bedingungen der Integrabiliiät der Differential-Functionen vom mehreren Veränderlichen (tamże 1836), „Ueber die Zerfällung einer echtgebrochenen Function in einfache Partialbrüche" (Crelle, t. 1, 1828) i t. d., i t. d.

Dirmstein, osada w bawarskim Palatynacie Reńskim (Rheinpfalz), okręgu Frankenthal, ze źródłami siarczanemi w pobliżu i z zamkiem, w którym rezydowali niegdyś biskupi z Wormacyi; dawniej było to ludne i zamożne miasto, ale uległo spustoszeniu, najprzód w wojnie chłopskiej 1525 r., a następnie przez Francuzów 1689 r.

Dirsohan, ob. Tczewo.

Dirsdorf. (Ober i Unter D.), wieś na Szlą-sku Pruskim, w regencyi Wrocławskiej, powiecie Nimptsch (Niemcz), nad rz. Lohe; zamek hrabiów Pfeil, źródła żelazne i siarczane z zakładem leczniczym.

a; Poi.

do dalszych badań, które odsłoniły wiele zupełnie nowych faktów w teoryi funkcyj. D. podał także twierdzenia o zbieżności i rozbieżności szeregów w o-gólności.— Rachunek całkowy zawdzięcza D-owi oryginalną metodę obliczania całek określonych za pomocą tak nazwanego „czynnika nieciągłego" (discontinuirlicher Factor). Metoda ta dała bardzo piękne wyniki w oznaczaniu wartości całek wielokrotnych, zachodzących w teoryi przyciągania elipsoid.—W fizyce matematycznej pracował D. nad teoryą sił, działających w stosunku odwrotnym do kwadratów z odległości, i podał ważną definieyę poteneyału przy pomocy pewnego równania różniczkowego cząstkowego rzędu drugiego i warunków, jakie funkeya określona przez to równanie spełniać ma na granicach dziedziny, w której ją uważamy. Ta definieya, nazwana później przez Riemanna zasadą Dirichleta, odgrywa ważną rolę w fizyce matematycznej i w teoryi funkcyi zmiennej zespolonej. Badania swoje ogłaszał D. pod formą rozpraw, przeważnie w dziennikach matematycznych Crelle’a i w Rozprawach Akademii berlińskiej. Dzieła większego nie ułożył, natomiast mistrzowskiemi swemi wykładami przyczynił się w wysokim stopniu do rozwoju nauki matematycznej w Niemczech. Jego wykłady z teoryi liczb, w opracowaniu Dedekinda, wyszły niedawno już w czwartem wydaniu i są dziełem klasycz-nem. Duch wykładu D-a pozostał w nich niezmienny, mimo wielu znakomitych uzupełnień, które wprowadził wydawca.    s D-

Diricksens Judocus Józef (* 1826 w Antwerpii—f 1855 tamże), powit ściopisarz flamandzki, z professyi malarz pokojowy. Pisał pod pseudonimem Eugeniusza Zettermanna. Pierwsza jego powieść „ Równa" (1845) należy do rzędu najcelniejszych nabytków piśmiennictwa flamandzkiego. Z licznych jego późniejszych utworów powieściowych (ogółem 38), zasługują na zaznaczenie: „Mynheer Luchtervelde“ (1848) i „Tantie Mortel-mans" (1851). Napisał oprócz tego rozprawę nagrodzoną „Bedenkingen op de nederlandsche schil-derschool" (1855).—Wszystkie jego dzieła z życiorysem wydał F. J. van den Branden (Antwerpia

1876).

Dirke, ob. Anti ope.

Dirk Hartog, wyspa na oceanie Indyjskim przy zachodniem wybrzeżu Australii, pod 26° sz. pd. i pod 113° dł. wd. Gr., tworzy wraz z sąsiedniemi półwyspami zatokę Freycineta; wzdłuż brzegów ciągną się ławice koralowe, mimo to dogodnych przystani nie brak; wnętrze przedstawia wyżynę do 2C0 m., nad p. m. wzniesioną, z dobremi pastwiskami; długa do 70 km., szeroka średnio około 9 km., w nąjszerszem miejscu 15 km.; powierzchnia do 60C km. □. Nazwa pochodzi od żeglarza hol-lenderskiego D.-H-a, który w 1616 r. odkrył zachodnie wybrzeże Australii.

Dirksen Enno Heeren, matematyk niemiecki (* 1792 r. w Hamswerum—f 1850 w Paryżu), był profesorem matematyki w Berlinie i w szkole wojennej tamże, członkiem akademii berlińskiej. Ogłosił znaczną liczbę rozpraw z dziedziny analizy

S. D.

And. S,

And. S.

Dis (włos.: re diesis, franc.: ré dièse, angielek.: d. sharp), wyr. muz.; jest nazwą alfabe-tyczno - sylabową tonu D, podwyższonego za pomocą krzyżyka (4£) o pół tonu. D. znajduje się na czwartym stopniu dzisiejszej gamy dyatonicz-no - chromatycznej, jeśli będziemy uważali G za podstawę tej gamy F. Na instrumentach utempe-rowanych (np. fortepian, organy, instrumenty dęte), dis brzmi jednakowo z tonem es; na instrumentach zaś nieutemperowanych, jak np. instrumenty smyczkowe, głos ludzki, dis daje większą liczbę drgań aniżeli es, brzmi więc nieco wyżej od es. To stosuje się również do wszystkich wo-góle tonów, które wzajemnie mogą się zamieniać enharmonicznie: cis jest wyższe od des, eis od fes, fis od ges, gis od as i t. d. Dis dur akord=dis-fis ais; Dis mol akord=dis-fis-ais.

Dis, Dis pater (w języku łacińskim, u poetów, d i s używa się zamiast d i v e s i znaczy „bogaty", tu „bogaty ojciec“) w mitologii rzymskiej był to bóg świata podziemnego, odpowiadający greckiemu Plutonowi, syn Saturna i bogini Ops, brat Jowisza i Neptuna, mąż Prozerpiny, którą porwał był na wyspie Sycylii. (Bogatym nazywano go z tego względu, że w głębiach ziemi kryją się szlachetne kruszce i drogie kamienie). W Rzymie na Teren-tynie, części pola Marsowego, znajdował się ich obojga ołtarz podziemny, gdzie Sabin Valerius na cześć tych bóstw, za cudowne uzdrowienie swych dzieci, ustanowił igrzyska terentyńskie, z których z czasem powstały uroczystości sekularne, zaprowadzone, na rozkaz ksiąg sybillińskich, roku 249 przed Chrystusem. U stóp Kapitolu, obok oł-

K J.

K. J.

tarza Saturna, była świątynia D-a, w której składano na ofiarę podobizny postaci ludzkich, wrzekomo zamiast dawniejszych ofiar z ludzi. Druga świątynia znajdowała się przy wielkim cyrku. D-owi poświęcone też były miejsca, uważane za wejśoia do świata podziemnego (Janua, spiracula Ditis): w Rzymie mundus, jezioro Avernus pod Kumami, jezioro siarczane Ampsanctus, z jaskinią na granicy Kampanii i Apulii, zwane Umbilicus Ita-liae, i miejsce porwania Prozerpiny do piekieł, Umbilicus Siciliae. D-owi składano na ofiarę bydlęta czarne (furvae hostiae); drzewem jego był oyprys.    *

Disagio, ob. A ź i o.

Discant, discantus, ob. Dyszkant.

Disoina (paleont.). Rodzaj kopalny i żyjący mięczaka z gromady Ramienionogów (Brachio-poda), zwykle o nierównych połówkach skorupy, z których grzbietowa (większa) ma postać czapko-watą z ostrym czubkiem, dolna zaś, mniejsza, j -st prawie płaską, ze środkowym lub ekscentrycznym, zwykle podłużnym, otworem dla szypułki. Na powierzchni współśrodkowe w około czubka paski narastania. Występuje częściej w formacyaeh pa-leozoicznycb, niż w późniejszych. Gatunki D. ru gata Sow. w górnym sylurze angielskim; D. nitida Phill. w formacyaeh dewońskiej, węglowej i perin-skiej w Anglii i Ameryce północnej; D. diseoides Schl. w dolnym i górnym wapieniu muszlowym w Niemczech; D. papyracea Mnstr., w górnym le-jasie (łupku posidonyowym) w Niemczech; D. lamellosa Bród., żyjący u brzegów Chilenskich w nieznacznych głębokościach.

Disciplina clericalis, jest to zbiór 39 bajek i powiastek pouczających, ułożony w Hiszpanii w. XII przez jakiegoś Mojżesza z Huesca, znanego bardziej pod chrześoiańskiem imieniem Petrus Alfonsi. Czerpał on je przeważnie ze źródeł wschodnich. D. C. była przerobiona dwukrotnie na język francuski i raz na niemiecki. Wydał ją najlepiej Val. Schmidt (Beri. 1827).

Discoidea KI. (paleont.). Rodzaj kopalny jeżowca morskiego (Èchinoidea), właściwego wyłącznie formacyi kredowej, a posiadającego wewnątrz skorupy promieniste przegrody, widoczne na jądrze kamiennem jako głębokie brózdki. Gatunki: D. su-buculus KI. z goltu, a głównie z cenomanu w Anglii, Fiancyi, Szwajcaryi; D. cylindrica Link. z cenomanu w Anglii, północnych Niemczech, Prancyi, Szwajcaryi, Algierze.

Discomycetes (Miseczkowate), rząd grzybów z klasy Ascomycetes (Workowców). Nazwa ich pochodzi stąd, że worki (asci) z zarodnikami zebrane są w tak zwane miseczki (apothecia) t. j. płaskie lub nieco wklęsłe warstwy, niczem nie przykryte, przynajmniej w czasie owocowania. Tym układem worków różnią się one od rzędu Pyrenomyce tes (Otoozniowaty ch), do których pod innemi względami są nadzwyczaj podobne. Tylko niektóre grzyby Miseczkowate (Phacidium, Ilysterium, Tńblidium i inne) mają rodzaj o toczni (Perithecia), jak tamte: ze strzępek grzybui, ukrytej w podłożu, wyrastają małe, czarne lub bronzowe zarodnie, dość twarde, postaci rozmaitej; wnętrze ich wysłane jest warstwą worków z zarodnikami. Takie o-tocznie posiadają na wierzchołku otwór podłużny lub gwiazdkowaty, który istnieje przez cały czas albo też tworzy się dopiero wtedy, kiedy zarodniki mają już być rozsiane. Widzieć je można nieraz na łodygach i liściach różnych roślin w postaci małych, czarnych lub brunatnych nierówności. Większość Miseczkowatych posiada warstwę o-wocującą, zupełnie otwartą. Bywa ona zawsze mięsistą, postać zaś i wielkość posiada bardzo rozmaitą; u Pyronema jest to wprost płaska warstwa worków, rozpostarta na podłożu bez wyraźnych granic; u Peziza (Kustrzebka) organy owocowania mają kształt małych kubeczków na krótkim trzonku; warstwa worków wypełnia tylko zagłębienie kubka. U Leotia (Patyczka) są to znów główki na długich trzonkach; cała zewnętrzna powierzchnia główek pokryta jest workami. Verpa ma organ owocowania w kształcie okrągłego kapelusza, zupełnie tak, jak grzyby kapeluszowe. Toż samo Morchella (Smardz), którego kapelusz jest stożkowaty, z zagłębieniami na zewnętrznej powierzchni, wypełnionemi warstwą owocującą. Zawsze jednak warstwa owocująca składa się z worków, przedzielonych najczęściej wstawkami (paraphysae) t. j. strzępkami maczugowato nabrzmiałemi, a nie zawierają-cemi zarodników. W każdym worku znajduje się ich 8 (wyjątkowo więcej), zebranych w górnej części; dolna zaś jest wypełniona wodnistym płynem. Gdy zarodniki dojrzeją, worek pęka na szczycie, pod wpływem ciśnienia zawartego w nim płynu, i rozrzuca je z pewną siłą. Przy przeniesieniu grzyba z miejsca wilgotnego do suchego następuje nieraz nagłe pęknięcie wszystkich worków i wysypanie się wielkiej ilości zarodników w postaci drobnego proszku. — Poszukiwania De Barego, Wo-ronina, Tulasne’a i Janczewskiego wykazały (dla niektórych przynajmniej Miseczkowatych) powstawanie organów owocowania na drodze płciowej. Utworzenie się ich (w niektórych gatunkach Peziza, Ascóbolus) poprzedzone bywa przez zrośnię-cię się 2-ch zmienionych strzępek. W innych wypadkach nie zauważono takiego zrastania się. — Grzybnia miseczkowatych toczy rośliny żywe, albo też osiedla się na martwych, gnijących ich częściach. Składa się zwykle z wolnych strzępek; niekiedy jednak następuje tworzenie się pr zetr w a 1-ników (sclerotia), a w związku z niemi i inne sposoby rozmnażania się. Peziza Fuckeliana de Bary, rosnąca na liściach krzewu winnego, tworzy w późnej jesieni pi zetrwalniki w postaci małych czarnych ciałek. J-eśli następnie po okresie spoczynku dostaną się one na grunt wilgotny, wyrastają na nich widlastj-dzielne strzępki, na których końcach wytwarzają się bezpośrednio zarodniki, tak zwane co-nidia. Te strzępki, noszące Gonidia, brano dawniej za osobny gatunek grzyba (Botrytis Cinerea). Jeśli przetrwalniki zostaną przykryte nieco grubszą warstwą ziemi, wówczas, zamiast takich strzępek, wytwarzają w zwykły sposób worki z zarodnikami. Gonidia obserwowano również i u kilku innych gatunków. U kilku znów rodzajów (Bhyti-

B. D.

A. Pol.

And. S. i Dr J. P.

K. K,

sma, Hysterium i inne) tworzą się spermogonia, zawierające tak zwane spermałia, komórki nie kiełkujące, obok zwykłych worków z zarodnikami. — Rząd Miseczkowatych obejmuje 6 następujących rodzin: 1) Phaddiaceae — zarodnia w kształcie oto-czni o tęgich, zrogowaciałych ściankach, na gnijących i żywych roślinach. Tu należą rodzaje: Hysterium,, Phacidium, Triblidium i inne. 2) Patella-ńaceae — zarodnia również w kształcie otoczni. o ściankach skorkowaciałych lub skórkowatych. Tylko na gnijących roślinach.—Pozostałe rodziny mają organa owocowania otwarte: 3) Stictideae — warstwa owocująca w kształcie krążka, wrosłego w podłoże; na gnijących roślinach. 4) Bulgariaceae— organa owocowania galaretowate, miękkie, w kształcie kapelusza na trzonie, kubka lub brodawki. Przeważnie na gnijących roślinach. Ważniejsze rodzaje: Leotia, Ascobolus. 5) Pezizeae — organa owocowania mięsiste, w kształcie kubka lub czary; podłoże rozmaite. (P e z i z a). 6) Helvellaceae— organa owocowania również mięsiste, ale mają kształt stożka, buławy lub kapelusza na trzonie; z wyglądu przypominają grzyby kapeluszowe, rosną zazwyczaj na gruncie leśnym, między liśćmi i mchami. Tu należą jadalne rodzaje: Verpa (Połudn. Eur.), a z naszych Morchella (Sma r d z) i Helvella (P i es tr ze-nica). —Obszerniej o ważniejszych rodzinach i rodzajach patrz pod odpowiedniemi wyrazami. Discophora, ob. Pijawki.

Discordia (mitol. rzymska), Niezgoda, ob.

Eris.

Disdis, lepiej Disis, wyr. muz., jest nazwą tonu D podwyższonego o dwa półtony za pomocą podwójnego krzyżyka (X); na instrumentach posiadających temperaturę stałą brzmi jednakowo z tonem E,

Dis dur, ob. Dis.

- Disentis, miasteczko w Szwajcarskim kantonie Gryzońskim (Graubünden), w dolinie górnego Renu, przy zbiegu doliny Tawetsch i Renu Przedniego, z doliną Medels i Renem Średnim, 1 159 m. nad p. m., śród majestatycznej przyrody górskiej. Osada ta była pierwotnie opactwem Benedyktynów, zało-źonem w 640 r. przez Siegberta, ucznia i towarzysza św. Kolumbana, Irlandczyka, apostoła tych okolic. Położona śród urwistych i głębokim lasem pokrytych gór, nosiła za Karlowingów nazwę Des er-tina, t. j. pustynia, c oeno bium Desertinense; u Retoromanów nazywała się Muszte, Mustèr i Mustair, t. j. Münster (klasztor). Dla rozszerzenia chrześciaństwa D. stało się wkrótóe waż-nem ogniskiem, a opat tutejszy od r. 1570 był księciem Rzeszy. D. posiada piękny ratusz, klasztor benedyktynów na wyniosłości, ze szkołą katolicką i drukarnią. Klasztor ten, wraz z cennem archiwum kościelnem, spalili Francuzi w 1799 r.; zgorzał on powtórnie w 1846 r. i odrestaurowany został ponownie w następnym roku. Na początku tego wieku mnich uczony, Placidus a Specha, wielce przyczynił się do zbadania całej okolicy pod względem geologicznym. D. jest nadto punktem zbornym dla turystów; liczy około 1 500 m-ców. Tutejszy zdrój szczawy źelezistej zawiera obficie węglany i siarczany. Łagodny klimat alpejski, wspaniałe urządzenie zakładu leczniczego Dr-a Condrau, zakład mleczny i serwatczany. Koszta pobytu około 300 franków miesięcznie; stacya kolejowa w Gö-schenen, skąd 5 godzin końmi. Sezon od czerwca do końca września.

Disful, ob. Di z ful.

Disjunctio (od disjungere, rozłączać), kwe-stya gramatyczno-logiczna. Je3t to wypadek, przez starą logikę upatrzony, w którym możliwie przyznajemy podmiotowi kilka określeń wprost sobie przeciwnych, np. drzewa są liściaste albo iglaste (rozłączuikiem jest tu spójnik albo). Stąd powstaje i dowód rozłączny; albowiem, jeśli powiadam: modrzew jest drzewem iglastem, to w moc poprzedniej alternatywy, już tern samem dowodzę, że nie może być liściastem. Osobliwość też tego sposobu dowodzenia, opartego na rozłączniku, polega na tem, że przy układaniu odpowiedniego syllogizmu, jeżeli przesłanka mniejsza jest twierdząca, to wynik będzie przeczącym, i odwrotnie. Wszystkie drzewa są liściaste lub iglaste; modrzew nie jest drzewem liściastem, więc jest iglastem. Na odwrót: Wsz. drzewa, i t. d.; modrzew jest drz. iglastem; więc nie jest liściastem. Osobliwość ta, pozornie przeciwna stałej regule syllogizmu, wynika stąd, że tu przeczenie, negatywność, dotyczy tylko przymiotów samyoh, określników, nie zaś natury zdań. Niebezpiecznym atoli jest argument rozłączny jako metoda dowodzenia i nie należy używać go na oślep, bo możnaby wpaść w staropolską alternatywę, albo pij, albo się bij. Wtedy mu tylko można zaufać śmiele, gdy przyznawane podmiotowi przymioty w zupełności wyłączają się wzajem i gdy nastąpi niezbite przekonanie, iż pomiędzy niemi niema nic pośredniego, coby ich przeciwieństwo zbliżyć, połączyć mogło. Brak tego sprawdzenia i przekonania się, zbyt często towarzyszy sądom ludzkim, skąd nieraz szkody, albo i opłakane wynikają skutki. Łatwo to ułożyć taki np. syllogizm: Podwładnymi rządzić można tylko za pomocą prawa, albo za pomocą siły; jeżeli więc nie można rządzić za pomocą prawa, to trzeba rządzić za pomocą siły. I oto wynika zdanie oburzające moralność, sofizmat, wyłączający jakoby możność pogodzenia siły z prawem, niedopuszczający żadnych sposobów pośrednich, naprowadzających do posłuszeństwa, jak miłość, perswazya, udogodnienia i t. p., które-by na dobrą sprawę wszystkie powinny wejść, obok prawa, w skład określeń sposobu rządzenia przed rozłącznikiem albo (siłą). A wtedy przesłanka mniejsza wyrażająca się: „jeżeli nie można rządzić za pomocą x, y, zu] nie wydałaby konkluzyi rażącej pojęcie moralne. Czyli, rozumowanie per disjunoti onem wtedy tylko jest pra-widłowem i słusznem, gdy przymioty, przypisywane podmiotowi, w zupełności wyłączają się w z aj e m; ale ponieważ wyliczenie przymiotów rzadko bywa dokładnem, przeto w tym sposobie rozumowania często umysł popada w błędy.

Disko, 1) D. odnoga na zachodniem wybrzeżu Grenlandyi; tworzy część odnogi Baffina i posiada

And, S,

..... --i’

zwa-

lympia“ str. 107.

Diskrazyt Fröbel. Antymonek srebra (mineral.). Minerał układu rombowego, kryształy —słupki krótkie albo tabliczki grube; płaszczyzny słupa pionowo prążkowane, a często wklęsłe; zrost-ki dwóch lub trzech kryształów bardzo pospolite. Najczęściej wszelako występuje w postaci niekry-stalicznej, wkropiony, lub w ziarnistych skupieniach. C. wł. 9.4—10.0; tw. 3.5; barwy srebrzy-sto-białej, w cynową przechodzącej, żółtawej, czasami z ciemnym nalotem. Liczne rozbiory dowodzą, że jest on związkiem srebra i antymonu, ale w rozmaitych stosunkach, dających się wyrazić mniej więcej przez wzory: Ag₂Sb, Ag₃Sb, Ag₆Sb, z 64.29 do 84.38 srebra, a 35.71 do 15.62 antymonu i stanowiących, o ile są krystaliczne, odmiany jednokształtne. Inni uczeni uważają jedynie związek Ag₂Sb za właściwy antymonek srebra, inne zaś odmiany za mieszaninę jego z czystem srebrem, towarzyszącem mu zawsze w przyrodzie. Pod dmuchawką na węglu stapia się łatwo; pokrywa go nalotem kwa u antymonawego, a po długiem ogrzewaniu daje guzik srebra. W kwasie azotnym rozpuszcza się, roztwór odparowany pozostawia żółtawy osad azotanu i antymonianu srebra. Znajduje się w Andreasbergu, w Altwol-fach w Badeńskiem,

kilka fiordów; na stromych skalistych wybrzeżach kilka osad duńskich (Jakobshavn, Christianshaab); odnoga pokryta jest mnóstwem drobnych wysp/z których wielkością wyróżnia się jedna tylko: 2) D. przecięta 70° sz. pn. i mająca 7 786 km. □ powierzchni; cieśnina Waaigat oddziela ją od półwyspu Nursoak; wybrzeża strome, fiordami, zwłaszcza na zachodzie, mocno poszarpane; wnętrze górzyste, ze szczytami przenoszącemi 1 000 m. Na brzegu południowym leży niezła przystań Godhavn, zarazem stolica duńskiego Inspektoratu północno-gren-landzkiego; posiada pokłady węgla kamiennego i jest stacyą dla okrętów, udających się na połów morsów, fok i wielorybów. Okolica wielce ciekawa pod względem geologicznym, mianowicie sama wyspa, oraz półwyspy Nursoak i Swartenhuk; w skałach z epoki kredowej i trzeciorzędowej znajduje się wiele skamieniałości roślinnych, świadczących, że krainy te w owym czasie bujną posiadały we-getacyę. Badali te okolice Heer, Steenstrup i Gie-secke.

Diskos, pocisk, krążek ^płaski, kolisty lub owalny, w środku nieco grubszy, cieniej spadający stopniowo ku obwodowi, bez rękojeści i podobny do tych krążków, któremi zakrywa się otwory na

i'.

fc..

'Jaj

HiUpT

Fig. 197. Diskobol. Posąg Myrona.

trzonie naszych kuchni angielskich. Wyrabiano go z kamienia, i był to D. właściwy, zwany także litu os albo las; lub też odlewano z żelaza, a wtedy nazywał się sol os, chociaż tej różnicy nie trzymano się bardzo ściśle. Gra w takie krążki,

Kacyk Pow»*, nuatr Za»*. 182 X- XVI.

na Diskobolia, ulubioną była przez starożytnych, i dziś jeszcze ją uprawiają Grecy, zwłaszcza Pali-karowie. Polega zaś ona na tern, ażeby grający, z mety dla wszystkich jednakiej, rzucił krąg na punkt w odległości wskazanej (sema), a właściwie jak najdalej; i czyj krąg, po rozmierzeniu, bez względu, czy sema była z góry oznaczoną lub nie, okaże się najdalszym od mety, tego ogłaszają zwycięzcą. Sposób rzucania jest następujący: grający, trzymając w prawej ręce krążek, wyższą część korpusu lekko przegina ku prawej stronie, a jednocześnie przechyla głowę tak, aby oczy widzieć mogły lewą część korpusu; ramię prawe wykręca na -8amprzód w tył na wysokość lewego ramienia, a potem żwawym ruchem opisuje niem łuk naprzód, tak, iżby krążkowi nadać ruch i kierunek z dołu do góry. Punkt ciężkości ciała przy rzucie spoczywa na prawej, tona lewej nodze, która w chwili rzutu zgina nieco kolano, kiedy prawa silniejszym jeszcze ruchem cofa się wstecz, albo lekkiem zakrzywieniem występuje naprzód; zapaśnik za ręką, wyrzucającą krążek, postępuje jednym lub kilku krokami. To i cały sport. — Ponieważ rzut cechuje niezwykłą siłę zapaśnika, przeto powstaje stąd szum, świst, furk, naturalne następstwo silnego rzutu krążka, który gwałtownie pruje powietrze swym kształtem soczewkowatym. Była to doskonała wprawa i przygotowanie wojenne, zwłaszcza do rzucania kamieniami w masy nieprzyjaciela. 0-pis takiego sportu podaje Statius w '„Tebaidzie“ VI, 646. Pomiędzy posągami »Diskoboló w*, najcelniejszy jest posąg Myrona—Ob. Friedrich »Realien in der Ilias und Odys.u str. 351. — Bötticher ,0-

K. K.

w Allemont we Francyi i w Chanarcillo w Chili; stanowi bogatą i cenną rudę srebra.    k. j.

Dismal-Swamp, straszne bagno, rozległe ba-

And S.

12 221 m ców (1891).

Disraeli Benjamin, ob. Beaconsfield.

Disraeli Izaak (* 1766 w Enfield — f 1843 w Brandenham), historyk literatury angielski. Pochodził z rodziny żydowskiej, która w wieku XV z Hiszpanii przeniosła się do Wenecyi. Stąd ojciec D-ego, BeDjamin, przybył do Anglii jako kupiec i osiadł w Enfield. D. kształcił się w Lei-dzie i Amsterdamie, następnie w Paryżu. Po u-kończeniu nauk spróbował sił swoich w poezyi, ale później przerzucił się do study ów literackich i na tern polu wielkie zdobył uznanie i poczytność, jako pisarz bystrego poglądu, umiejący wyrażać się popularnie i z wdziękiem. Napisał: „Curiosities of literaturę“ (3 części, Lond. 1791 — 1823 i kilkakrotnie później; ostatnio w 1889); „Literary mi-scellanies“ (1795); „Essay on the literary cbarac-ter“ (1796; 15-e wydanie 1867); „Calamities of au-thors“ (2 tomy, 1812; ostatnio 1867); „Quarrels of authors“ (3 tomy, 1814); „Inquiry into the literary and politieal character of king James I“ (1816); „Commentaries of the life and reign of Charles I* (5 tomów, 1828—31; nowe wyd. 1850), za które uniwersytet oksfordzki obdarzył go dyplomem doktorskim; „Amenities of literaturę“ (3 tomy, 1841), próbka historyi literatury angielskiej (dzieło nieukończone). D. w roku 1817, razem z swym synem, Benjaminem, nawrócił się do chrze-ściaństwa.

leczniczym.

gnisko w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnćj, niedaleko od wybrzeży oceanu Atlantyckiego, ciągnie się od uścia rzeki Jamès w stanie Wirginii do Zatoki Albemarle w stanie Karoliny Północnej, mając do 60 km. długości i około 40 km. szerokości.—Jakkolwiek leży o kilka metrów wyżej ponad otaczającą je równinę, to jednak nie spływa, ani się nie zmniejsza; po wierzchu jest grząskie, elastyczne, spód ma nieprzepuszczalny; obszar cały zarosły mchem, sitowiem i trzciną, a także cyprysami i cedrami, które stanowią wyborny materyał budowlany.—Obecnie znaczną już przestrzeń osuszono i oddano na użytek rolnictwa; — przeprowadzono także kilka kanałów żeglownych, ułatwia jących komunikacyę wnętrza z wybrzeżem. — Mniej więcej w środku bagna znajduje się owalne jezioro Drummonda, długie 9, szerokie 5 km. z wodą klarowną, o brunatnym odcieniu.

Dis mol (włos. re diesis minore, francus. ré dièse mineur, angiel.: d. sharp minor), wyraź, muz., oznaczające tonacyę minorową, pochodzącą od tonacyi majorowej Fis dur, a więc, równie jak ta ostatnia, oznaczającą się sześcioma krzyżykami. Z powodu trudności czytania nut pisanych w tej tonacyi, zamiast niej, używa się o wiele łatwiejszej tonacyi Es mol, z którą tona-cya D. m. różni się jedynie enharmonicznie. A- PoL

Disna, ob. D z i s n a.

Dison, fabryczna osada w Belgii, w prowincyi Liège, na północ od Verviers, którego jeśt niemal przedmieściem; posiada wielkie przędzalnie i farbiernie wełny, fabryki sukna, łomy wapienia;

And. S.

Dissen, starożytna, obecnie przemysłowa, wieś w pruskiej prowincyi Hannowerskiej, regencyi Ośna-brück, powiecie Iburg, na południowem zboczu Teutoburskiego Lasu, u stóp góry Steinegg; fabryki tytoniu i płótna żaglowego; do 2 000 m ców. Ludwik Pobożny nadał D. biskupstwu w Osnabrück 822 roku. W pobliżu ruiny zamku Disse-ne, oraz słone źródła Rothenfelde z zakładem

And S.

Dissen Ludolf (* 1784—f 1837), filolog niemiecki; był czas jakiś profesorem filologii w Mir-burgu, następnie (od 1813), w Getyndze. Cenne są jego wydania Pindara (2 tomy, Gotba 1830; nowe wyd. sporządzone przez Schneide wina, Lipsk, 1843—47); Tybulla z komentarzami (2 części, Getynga 1825), oraz Demostenesa mowy „De corona“ (t-źe 1837).

Dissenters (to jest innowiercy), zowią się w Anglii wyznawcy sekt protestanckich, nienale-żących do urzędowego Anglikańskiego kościoła (ob.), Nazywają się także „nonkonformistami“, mianowicie na oznaczenie Purytanów używany bywa żazwyczaj ten wyraz. W Szkocyi, gdzie kościołem panującym jest presbyteryański, do „dis-senters“ zaliczają się osoby wyznania anglikańskiego. Nigdy jednak nazwa ta nie przysługiwała katolikom, aczkolwiek ci przez długi okres czasu byli, tak samo, jak i D., prześladowani. D. ukazali się w Anglii niemal jednocześnie z zaprowadzeniem reformacyi. Pierwszym odszczepieńcem był John Hooper (ob.), biskup w Gloucester, (zapanowania Edwarda VI), który odmówił złożenia przysięgi swojemu duchownemu zwierzchnikowi i zabraniał używania ornatu podczas ceremonij religijnych. Zwalczany przez Ridleya i Cranmera (ob.), został wtrącony do więzienia i zginął na stecie za propagandę swej nauki (1555). Odtąd D. doznawali srogich prześladowań w ciągu kolejnego panowania Maryi, Elżbiety, Jakóba I i Karola I. W r. 1558 wydany został „Act of Uniformity“, nakazujący odprawianie nabożeństw publicznych wyłącznie według przepisów liturgicznych, zawartych w ;;Bo ok of common prayer.“ Natomiast, gdy w roku 1643, w czasie wojny domowej, przyszli do władzy presbyteryamie i independenci, i oni również nie starali się oszczędzać swoich przeciwników. Po śmierci Cromwella i po wskrzeszeniu królestwa nastały dla D. znowu czasy ucisku i środków repressyjnych. “Act of Uniformity“ został wznowiony (1662), a w kilka lat później (1670) wydano prawo, zakazujące zgromadzeń („Corporation-Act“) oraz „Test - Act“ (1673), co, lubo skierowany był głównie przeciwko katolikom, ugodził i w tych wszystkich urzędników cywilnych i wojskowych, których sumienie religijne nie pozwalało podpisać oświadczenia przeciwko dogmatowi transsubstan-c y a c y i (ob.). Chroniąc się od prześladowań, D. tłumnie emigrowali w XVI i XVII w. z Anglii i stali się pierwszymi kolonizatorami Ameryki Północnej. W r. 1689 edykt („Toleration-Act“), wydany przez Wilhelma bs. Oranii przy wstąpieniu jego na tron angielski, zapewnił im warunkową toleran-cyę, a w r. 1727 presbyteryanom, independentom i baptystom (objętym odtąd nazwą: „Three Dénominations“) przyznane zostały pewne prawa oywil-

1885, 3 t.).

W. G.

Hml.

K. J.

ne. Wszakże całkowite zrównanie dyssydentów angielskich pod względem prawno-państwowym z wy' znawcami panującego kościoła nastąpiło dopiero w czasach najnowszych. R. 1829 po zniesieniu „Test-Act’u* D wraz z katolikami zostali dopuszczeni do parlamentu i do urzędów państwowych, r. 1836 pozbawiono kościół anglikański prawa wyłącznego sankcyonowania ślubów małżeńskich, r. 1868 dyssydenci zostali uwolnieni od dziesięcin, jakie musieli płacić na korzyść paaującego kościoła, wreszcie (1871 r.), na mocy t. zw. „University-Test-Bill“, zostały im otwarte podwoje wszechnic w Oksfordzie i w Cambridge. — D. dzielą się na liczne sekty, z których ważniejsze są: presbyte-ryanie, independenci, metodyści, bap tyści, kwakry, irwingianie, unitaryusze etc. Szczegóły o nich znajdzie czytelnik pod odno-śnemi wyrazami. Do D. zaliczyć należy także i wyznawców .Wolnego kościoła Szkocyi,“ założonego w r. 1843 przez dra Chalmers’a (ob.). — Por. Dixon „History of the church of England* (1878—

Hml.

Disteli Marcin, malarz szwajcarski (* w r. 1802 w Olten w Szwajcaryi—f 1844 w Solotur-nie; Btudyował w Jenie; zoBtał karykaturzystą; pierwszym występem D-go było na ścianie aresztu w Jenie karykaturalne .Porwanie Sabinek*; był następnie w Mnichowie i został nauczycielem rysunków w Soloturnie. Najlepsze rysunki zrobił do bajek Frölicha. Polityczne karykatary umieszczał D. w „Schweizer Bilderkalender“ wiatach 1839—41. D-go są „Abenteuer des Freiherrn von Münchhausen“ r. 1843 i .Geschichte des deutschen Michels“, pierwsze w rodzaju naszego Konopki. Pomysły miał genialne, ale wykonanie często zaniedbane.

Distelmeyer Lamport, kanclerz brandenburski ( * 22 lut. 1522 r. w Lipsku — f 12 paźdz. 1588;, wstąpił r. 1546 na służbę miasta Budyszy-na w Górnych Łuźycach, dla których też po bitwie pod Mühlbergiem wyjednał, przy orędownictwie elektora Maurycego, przebaczenie za opór przeciwko Ferdynandowi, królowi czeskiemu; wykładał nastę pnie w Lipsku prawo rzymskie, a w r. 1551 przeszedł, jako radzca, na służbę elektora brandenburskiego, Joachima II, który w r. 1558 mianował go swoim kanclerzem, a r. 1568 wyniósł do stanu rycerskiego. Stanowisko kanclerza zajmował D. do końca życia, kierując zręcznie sterem polityki zagranicznej Brandenburgii, której potrafił przywrócić jej wpływ poprzedni w cesarstwie, oraz zapewnić sukcessyę lenniczą do Prus Książęcych i prawo do Magdeburga. Sprzyjał także osiedlaniu się Hollen-drów w Marchii i założył uniwersytet we Frankfurcie. —Por. Heidmann „Ein Tagebuch des bran-denburg. Kanzlers L. D.tt (Berlin 1885).

Disten Hauy. Cyanit - Retycyt (mineral.). Minerał układu trójskośnoosiowego; kryształy—zwykle długie i szerokie słupy, utworzone przeważnie przez połączenie płaszczyzn wierzchołkowych makro- i brachydiagonalnych, z których drugie większy mają blask i gładkość; końce kryształów rzadko wykształcone; zrostki wielokrotne według płaszczyzny makrodiagonalnej. Kryształy pojedyńcze;

bywa też niekrystaliczny lub w postaci skupień prętowych, często krzywych. Kruchy; c. wł. 3.48 —3.68; tw. podłużna na szerokich bocznych płaszczyznach słupa równa 5.0, poprzeczna 7.0; bezbarwny, ale często zabarwiony w różne odcienie niebieskiej, żółtej, czerwonej i szarej barwy; blask perłowy na płaszczyznach łupliwości, na innych szklisty; przezroczysty do przeświecającego na krawędziach. Wzór andaluzytu: (Al₂)Si0₅; często nieco glinki zastąpione bywa przez tlennik żelaza. Pod dmuchawką się nie topi; w soli fosfornej rozpuszcza się z wydzieleniem skieletu krzemionkowego; z roztworem kobaltu silnie prażony barwi się błękitnie; kwaBy na niego nie działają. Odróżniają jako jego odmiany: Cyanit w szerokich .słupach barwy błękitnej i Retycyt, w pręcikach wązkich, często zabarwiony węglem na szaro lub czarno. Znajduje się w łupku mikowym i kwarcu w wielu miejscowościach Tyrolu (Greiner w Zil-lertbalu) w Czechach, w południowym Uralu; w Szwecyi cyanit tworzy samoistne pokłady, na kilka sążni grube.

Distomum Retz. M o t y I i c a. Przedstawiciel rodziny Distomidae, do rzędu Przywr (Trematodes), gromady robaków płaskich (Plathelminthes) leżącej, Są to pasorzyty wewnętrzne, posiadające ciało płaskie, listkowate, opatrzone 2-a przyssawkami, z których jedna otacza gębę, druga mieści się dalej ku tyłowi, na spodniej powierzchni ciała. Przyssawki te są bezbronne. Wszystkie są pasorzytami, odbywającemi zawiłe przemiany, połączone z wędrówkami dość złoźonemi. Wylęgają się z jajek, które odchodzą na zewnątrz i najczęściej dostają się do wody. W jajku powstaje zarodek mikroskopowy, o ciele kurczliwem, pokrytem rzęskami na całej powierzchni lub tylko na przedniej części i pospolicie posiadający plamkę oczną. Zarodek opuszcza skorupę jajka i pływa pewien czas w wodzie, następnie zatrzymuje się na mięczaku wodnym (najczęściej na błotniarce Limnaeus) i zwolna zagłębia się w jego ciało, przy czem traci rzęsy i ulega innym zmianom. W mięczaku zarodek zamień a się na istotę workowatą, albo zupełnie pozbawioną przewodu pokarmowego (Sporo-cysta), albo tiż posiadającą jego zaczątek (Bedia).— W tych workowatych istotach powstają drobne, podługowate Cerkarye (Cercańa), zaopatrzone dwiema przyssawkami i z tyłu ruchomym ogonkiem. Cerkarya jest właściwie młodą, maleńką D. z ogonkiem; opuszcza ona gospodarza (mięczaka), w którym jej rodzic (zarodek) znalazł przytułek, i wydostaje się na zewnętrz, aby swobodnie bujać po wodzie, lecz po upływie pewnego czasu szuka odpowiedniego nowego gospodarza. Najczęściej dostaje się do gąsienic owadów wodnych, przebija ich skórę i umieszcza się w jamie ciała; traci ogonek,' po-czem pokrywa się torebką, czyli cystą. W torebce młody robak może długi czas pozostawać, ale dalej się nie rozwija, posiada tylko dwie przyssawki i prostej budowy kanał pokarmowy. Dalszy i ostateczny rozwój D. następuje dopiero wtedy, gdy, najczęściej wraz ze swoim gospodarzem, zostanie połkniętą przez odpowiednie zwierzę, a mianowicie

■K

§

'M

i"

iiSN"

’j’j

!hm

'Hifn'ir

üf

/B

ÿX--'

i:j

5f

S« ‘

Fig. 198.

D s to m urn lanc eola tu m Mehlis.

A. Zwierzę dorosłe B. Jajko z tworzącym się wewnątrz zarodkiem. C. Larwa (zarodek) pokryty rzęskami.

Fig, 200 Ma tylica wątrobowa (Distomum hepaticum L.). A. Zwierze dojrzałe, słabo powiększone w celu uwydatnienia wewnętrznej budowy.-Widoczne są: przyssawki dwie, 2-ie części kanału pokarmowego drzewkowato rozgałęzione. Jajnik, woreczek jajkami napełniony (macica)

B.    Jajko z utworzonym już zarodkiem zewnątrz.

C.    Zarodek (larwa) pokryty rzęsami, z wyrostkiem czołowym i plamką barwnikową formy krzyża.

Ea

; ; Fig. 199. S. Sporocysta. R. Redia. C Corcaria

a s.

w. o.

zwierzęta przeżuwające, w których wątrobie, w przewodach żółciowych, mieszka. Niekiedy dostaje się do żołądka człowieka i przechodzi następnie również do wątroby. Znanych jest wiele gatunków motylic D., a mianowicie: 1. D. hepaticum L. M. wątrobowa. Ciało ma szerokie, listkowate, na przednim końcu stożkowe, zgrubiałe; długość ciała 28—32, a nawet 40 mm., z czego 4—5 mm. przypada na oddział przedni; szerokość ciała 6 — 12 mm.—Przyssawki małe, blizko siebie położone, brzuszna (tylna), nieco większa od ustnej przedniej. Pomiędzy przyssawkami leży otwór płciowy. Ciało pokryte kutikulą z wielką ilością łuskowatych wy-roetków (kolców). Żołądek dwudzielny, drzewko-wato rozgałęziony. Jajowód z licznemi zgięciami, położony tuż za tylną przyssawką. Jest to gatunek nader rozpowszechniony na całej ziemi, szczególniej w Europie, północnej Ameryce i Australii.— Zamieszkuje w pęcherzu żółciowym i wątrobie różnych zwierząt ssących, szczególniej często u owiec, rzadziej u wołów, kóz, jeleni, i bywa niekiedy przyczyną śmierci tych zwierząt. U człowieka również się zdarza.—2). D. lanceolatum, Mehlis. M. lancetowata, odznacza się ciałem cienkiem, wązkiem, lancetowatego kształtu, z przodu silniej zeszczuplo-nem, niż w tylnym końcu. Mniejsza od poprzedniego gatunku, ma bowiem ciało długie na 4—9 mm., szerokie z przodu na 1—1,5 mm., z tyłu 2 — 2.5 mm. — Odległość przyssawek wynosi ¹/₅ całej długości ciała.—Kutikulą ciała gładka. Żołądek dwudzielny, lecz nierozgałęziony. Zamieszkuje również w tych samych zwierzętach i w człowieku, ale mniej rozpowszechniony. — 3) D. clavigerum, Rud. Ciało ma jajowate, spłaszczone, z przodu węższe, 2 mm. długie, 1 mm. szerokie. Przyssawka brzuszna dwa razy mniejsza od przedniej i w samym środku ciała położona. W kanale pokarmowym Banafusca B. esculenta; Bufo vulgaris, Triton taeniatus i t. p. —4). D cygnoides Zed. Ciało wydłużone, mało spłaszczone, z krótkim oddziałem szyjowym. W pęcherzu moczowym Banafusca esculenta i t. p.

Dite Emanuel, malarz czeski (* w r. 1862 w Pradze Czeskiej, uczęszczał do akademii sztuk pięknych za Czermaka i Lhoty, był następnie w Mni-chowie pod Gizysem, Seitzem i Lietzenmayerem. Odznaczony kilkakrotnie w akademii. Był stypendystą rządowym w Rzymie (1889—91) skąd wróciwszy, osiadł w Pradze. Oprócz obrazów kościelnych dla Czech i dla zagranicznych missyj, wykonał w Mnichowie ołtarzowy obraz „św. Jana Nepomucena dającego jałmużnę“ do Kutno-góry, „Z życia Karola IV“, nagrodzony na wystawie w Pradze. Ostatui obraz „N. Panna z Dzieciątkiem Jezus, któremu dzieci przynoszą kwiaty“. Odznacza się portretami dziecięcemi. Styl D-go polega na dążeniu do idealizowauia prawdy rzeczywistej.

Ditheismus=wiara w dwóch bogów.

Dithmar, V. Dietmar, ob. D y t m a r.

Dithmarschen, Dithmarse;n, t. j. Deutsche Marschen=Niemieckie Marsze, kraina w zachodniej części byłego księstwa Holsztyńskiego, rozciągająca się między Elbą i Ejderą z jednej, a Morzem Północnem i pasem błot, oraz jezior z drugiej strony. — Marsze, otaczające zieloną smugą wybrzeże m. Północnego, aż do piaszczystych od-sepisk Jutlandyi, są darem morza, które je utworzyło z osadów szlamu i mułu, przynoszonego przez wielkie rzeki i składanego przez nie wzdłuż brzegów. — Badania mikroskopijne wykazały w tym szlamie obecność szczątków wymoczków morskich. Grunt marszów spoczywa częsokroć Da wodzie; przekonano się o tern przy wierceniu studzien: gdy świder, po przebiciu grubej warstwy marszowej, zapadł nagle na kilka stóp w głąb', — wskutek ciśnienia warstw górnych, woda z pod spodu usuwała się niekiedy na boki, i wówczas marsze ulegały zapadnięciu. Marsze wogóle składają się z żyznej i tłustej ziemi—tabiemi też są i D., będące jedną tylko częścią ogromnej całości. Zajmują one około 1 350 km. □, na których żyje około 80 000 ludzi. Zachodnia ich część jest urodzajniejszą, a przed zalewem morza broni ją szereg wysokich grobli; — wschodnia natomiast jest lesistą, miejscami zaś składa się z torfowisk. — D. od XVI w. dzielą się na dwie części: północną (Norder D.) i południową (Süder D.). Każda z nich stanowi i obecnie samodzielną jednostkę administracyjną, t. j. powiat w pruskiej prowincyi Szlezwicko - Holsztyńskiej; — Btolicą południowej jest Meldorf, niegdyś główne miaBto całych D.—północnej zaś Hei de. Mieszkańcy, Dit-marszowie, są pochodzenia fryzyjsko- saksońskiego; odznaczali się zawsze zamiłowaniem swobody, o-raz głębokiem przywiązaniem do starych zwyczajów i obyczajów, do starych obrządków, ubioru i tradycyi. — Za Karola W-go, który ich podbił i o-chrzcił, zostawali oni pod zwierzchnictwem Alboina, towarzysza broni Witekinda. — Najpierwszy ich kościół, w Meldorfie, podlegał zrazu arcybiskupstwu hamburskiemu, później bremeńskiemu. Henryk I dał im własnego panującego w osobie hrabiego Stade (93»), którego potomkowie rządzili krajem aż do Henryka IV. Ten nadał D. arcybiskupowi bremeńskiemu, 1062 r, od którego wziął je w lenno lido II, władzca północnych Saksonów. Gdy Dit-marszowie zamordowali hrabiego Rudolfa, naówczas Henryk Lew wpadł do ioh kraju, zniszczył go i pod swoje zagarnął panowanie. Po jego śmierci Fryderyk I powrócił D. arcybis. bremeńskiemu; lecz Ditmarszowie, przywykli do swobody, zmienili wkrótce pana i pod warunkiem zachowania wszystkich przywilejów oddali się biskupowi Szlezwickiemu, a następnie królowi Duńskiemu, od którego własnych otrzymali hrabiów. Gdy Duńczycy naruszali prawa i przywileje Ditmarszów, ci w bitwie pod Boruhövede (1227) między Duńczykami i Niemcami przeszli na stronę ostatnich i przez to zwycięstwo im zapewnili. Wskutek tego cesarz przywrócił im wszystkie dawne wolności i poddał ich arcybiskupowi bremeńskiemu, w charakterze autonomicznie rządzącego się państwa. Tu następuje szereg walk z książętami holsztyńskimi, którzy dzielnicę D-ów zagarnąć pragnęli, i przeciwko którym D-owie swobody swej skutecznie bronić umieli. — Doszło do tego, że w końcu D-owie nie płacili daniny ani cesarzowi, ani Bremie, ani holsztyńskim książętom, aż wreszcie utworzyli państwo niezależne,

And. S

Dr J. P.

And. S.

szcze na niektórych scenach.

rządzone przez 4 wójtów i 48 sędziów. — W takim stanie rzeczy cesarz Fryderyk III oddaje D. królowi Duńskiemu w lenno, lecz ludność sprzeciwia się temu, gromadzi wojsko i na głowę bije Duńczyków w bitwie, stoczonej 17 lutego 1500 r. pod Hemmingstedtem. Nauka Lutra nie znalazła w D. zrazu przyjaznego dla siebie gruntu, albowiem Henryk Möller z Ziitphen, który ją tu krzewić zamierzał, został spalony (1524); wszakże już w 1532 r. protestantyzm ogarnął kraj cały. — Ostatecznie Ditmarszowie ulegli 1559 r., pobici przez wojska duńsko - holsztyńskie w dwóch bitwach: 3 czerwca i 12 czerwca; zachowano im niektóre dawne przy wileje, ale kraj ich, między Holsztyn i Danię podzielony, nazawsze utracił samodzielność. — Odtąd losy D. zostają w ścisłym związku z losami Holsztynu i Danii. — Porównaj: Kolster „Geschichte Dithmarschens“ (Lipsk 1873); Nitzsch „Das alte D.M (Kiel 1862); Volkmar „Geschichte des Landes D.“ (Getynga 1851). Bolten „Dithmarsische Geschichte" (Fiensburg 1781—86, 4 tomy).

Dito, z włos. palec, nazwa włoska centymetra. Dawniej w Medyolame naawa cala=3.627 centymetra.

Dito und Idem, pseudonim królowej rumuńskiej Elżbiety.

Ditroit (geolog.). Skała, będąca odmianą sye-nitu nefelinowego, zawierająca znaczną ilość mi-kroklinu i sodalitu; z Ditro w Siedmiogrodzie. K J-

Dittel Leopold von (* w Fulneck na Szląsku d. 15 maja r. 1815), chirurg wiedeński. Naukom lekarskim oddawał się w Wiedniu i w r. 1840 otrzymał dyplom doktora medycyny, poczem został assystentem prof. Dumreichera (ob.). W r. 1856 rozpoczął, jako docent, wykłady chirurgiczue w Wiedniu i w tymże roku otrzymał oddział chirurgiczny w szpitalu powszechnym; w roku nakoniec 1865 zamianowano go profesorem nadzwyczajnym chirurgii. Zajmował się głównie chorobami narządów moczopłciowych męskich. Liczne prace jego rozproszone są w różnych czasopismach lekarskich, wychodzących w Wiedniu.

Dittenberger Wilhelm (* 1840 w Heidelbergu), filolog niemiecki. Po ukończeniu study ów u* niwersyteckich w Jenie i Getyndze był nauczycielem gimnazyalnym w Berlinie, Rudolstadt i Que-dlinburgu, obecnie zaś (od 1874) jest profesorem uniwersyteckim w Halli. Z prac jego ważniejsze są: „Inscriptiones atticae aetatis romanae“ (Berlin 1878 — 82) w „Corpus inscriptiouum atticarum“ (tom III); „Sylloge inscriptionum graecarum“ (2 tomy, Lipsk 1883) i „Corpus inscriptionum Grae-ciae septentrionali8w (tom I, Berlin 1891)

Dittersbach, 1) D- fabryczna osada na Szląsku pruskim, w regencyi Wrocławskiej, powiecie Wałbrzyskim (Waldenburg), w okolicy malowniczej, górzystej, a zarazem przemysłowej i gęsto zaludnionej; posiada kopalnie węgla kamiennego, piłę parową, fabryki zapałek; przeszło 7 000 m-ców.— W pobliżu ruiny gmachu księcia Bolka II z r. 1336 2) D-, czeskie Jetr zy chowice, wieś w Czechach, hetmaństwie Dieczyńskiem, okręgu Kamienicy Czeskiej, słynna z labiryntu skalnego, licznie przez turystów odwiedzanego (Dittersbacher Felsen).

Ditters von Dittersdorf Karol (* 2 listopo-da 1739 w Wiedniu—f 31 października 1799 r. w Rothlhotta pod Neuhaus), znakomity kompozytor muzyczny. W młodości D. poświęcał się grze skrzypcowej. Otrzymawszy stanowisko kapelmistrza orkiestry biskupa w Wielkim Waradynie na Węgrzech, po śmierci Michała Haydna, odlał się wyłącznie kompozycyi. W 1769 r. opuścił to stanowisko i objął posadę kapelmistrza orkiestry biskupa wrocławskiego. Od 1773—86 bawił stale w Wiedniu; w tym czasie stworzył najważniejsze swe kom-pozyCye. D. był kompozytorem wszechstronnym i płodnym, próbował sił we wszystkich rodzajach muzyki, a zawsze z powodzeniem. Napisał oratorya: „Ester*, „Izaak“, i „Hiob"; opery komiczne: „Doktor und Apotheker“ (najlepsza z jego oper), „Betrug durch Aberglauben*, „Liebe im Narrenhaus*, „Hieronymus Knicker“ i „Rothkäppchen“. W ogóle D. uapisał 28 oper, przeszło 100 symfonij, znaczną liczbę koncertów na skrzypce, 6 kwartetów smyczkowych, 12 sonat fortepianowych na 4 ręce i t. d. W 1770 r. otrzymał od papieża dyplom szlachecki z orderem Złotej ostrogi; odtąd pisał się D. von Dittersdorf. Jego opery znikły już z repertuaru, oprócz „Doktora i aptekarza", grywanego je-

A. Pol.

Dittes Fryderyk (* 1829 w Irfersgriin w Saksonii), wybitny pedagog niemiecki. Kształcił się wse-minaryum w Plauen i uniwersytecie lipskim, a po kilku latach zawodu nauczycielskiego, dla uzupełnienia study ów, zapisał się ponownie na słuchacza w Lipsku. W r. 1860 został subrektorem szkoły realnej w Chemnitz i tu w r. 1864, podczas zjazdu nauczycieli niemieckich, wystąpił publicznie z krytyką szkolnictwa saskiego. Wkrótce potem został w Gotha radzcą szkolnym i dyrektorem seminaryum, a w 1868 przeszedł do Wiednia na dyrektora miej • skiego Pedagogium nauczycielskiego i zreorganizował je w duchu wolnomyślnym. Obok tego od r. 1870 do 1873 był członkiem rady szkolnej w Dolnej Austryi, a od 1873 członkiem austryackiej rady państwa i energiczną rozwijał działalność dla zreorganizowania i podniesienia szkolnictwa w duchu wolnomyślnym. W r. 1881, napastowany przez stronnictwo klerykalne, złożył swój urząd. Zarówno w działalności praktycznej, jak i w literackiej, jest on zwolennikiem poglądów Pestalozzego, Benekego i Diesterwega. Z prac jego najważniejszą jest encyklopedyczna „Schule der Paedagogik" (Lipsk 1876; wyd. 4 e 1891), obejmująca: „Geschichte der Erziehung und des Unterrichts,“ „Praktische Logik und Psychologie,“ „Methodik der Schule“ i „Grundriss der Erziehungs und Unterrichtslehre,* — każda z tych części drukowana była kilkakrotnie osobno. Napisał jeszcze „Das Aesthetische nach seinem Grundwesen und seiner paedagogischen Bedeutung' (Lipsk 1854) i „Zum Gedäobtniss Ad. Die3terwegs“ (t-źe 1890). Oprócz tego od r. 1873 do 1886 redagował po Lübenie „Paedagogischer Jahresbericht,“ a w r. 1878 zaczął wydawać miesięcznik „Pae-dagogium“ — jedno z najcelniejszych czasopism

Dittmannsdorf — Div.

597

srebra.

S. D.

Dr A. P.

r. 1515 — której wojska, z wielką dla siebie chwałą, wytrzymały dwukrotnie oblężenie Mahometan w r. 1539 i 1545. — r. 1670 zdobyli i zniszczyli

And. S.

A. S

pedagogicznych; wreBzcie wspólnie z Hanakiem opracował 4-e wydanie K. Schmidta »Geschichte der Paedagogik“ (Köthen, 1886 i następ.)

Dittmannsdorf, obszerna wieś na Szląsku pruskim w regencyi Wrocławskiej, powiecie wałbrzyskim (Waldenburg), składa się z siedmiu siół, które z czasem zrosły się z sobą; posiada piły parowe, młyny, warsztaty tkackie, i około 2 500 m-ców. W okolicy kopalnie węgla kamiennego.— W XVIII wieku były tu jeszcze kopalnie ołowiu i

And. S.

Dittmar Henryk (* 1792 w Ansbach—f 1866 w Zweibrücken), pedagog i pisarz niemiecki. Po ukończeniu studyów uniwersyteckich w Erlangen

1    Würzburgu był nauczycielem w różnych miejscach, wreszcie (od r. 1855) rektorem gimnazyum w Zweibrücken (Dwóch mostach). W swoim czasie znany był głównie jako autor kilku prac historycznych, napisanych w duchu klerykalnym, a mianowicie: „Geschichte der Welt vor und nach Christus“ (6 tomów Heidelberg 1845—56, 4-e wyd.

1866); „Die Weltgeschichte im Umriss“ (2 tomy, t-że 12-e wjd. 1881); „Leitfaden der Weltgeschichte“ (t-że, 9-e wyd. 1879); „Deutsche Geschichte“ (t-źe

8-e wyd. 1880); „Historyę powzzechną w skróconym zarysie“ przełożył na jęz. polski Oskar Sianisław-ski (2 tomy, Warsz. 186 L—62).

Ditton H u m p h r y, kaznodzieja i matematyk angielski (* w 1675 r. w SaliBbury—f w 1715 w Londynie). Z rekomeudacyi Newtona był przewodniczącym szkoły matematycznej w Christ’s Hospital w Londynie. Pisał o „prawach natury i ruchu“, o „prawach cieczy“, o „stycznych do krzywych“, ułożył traktat perspektywy. Razem z Whit-tonem podał metodę znajdowania długości geograficznej na morzu.

Ditzenbach, osada w królestwie Wirtemberskiem okręgu Naddunajskim (Donaukreis) na północnym stoku wyniosłości Rauhe Alb, w dolinie rzeki Fils, 486 m. nad p. m.; zdrój nadzwyczaj smacznej szczawy, w kwas węglowy zasobnej. Zakład kąpielowy skromnie, acz odpowiednio urządzony; koszta pobytu do 150 marek miesięcznie. Stacya kolejowa w pobliżu Geisslingen.

Din, wysepka na morzu Arabskiem, u południowego brzegu Indostańskiego półwyspu Gudźeratu, (Kathiawar), mająca, wraz z przyległą Gogolą, 4.75 km. □ powierzchni i około 13 000 m-ców, tj.

2    700 ną 1. km. kw.—Należy do Portugalczyków, jest przeważnie skalistą i ma na wschodniem wybrzeżu fort D., broniący wybornej przystani i miasta, liczącego do 10,000 m ców; jest to rezydencya gubernatora generalnego, posiadająca szpital wojenny w dawnym klasztorze dominikańskim oraz katedrę, przy której było niegdyś kollegium jezuickie, założone w 1601 r.—Wogóle nieurodzajna i pozbawiona wody do picia.—Posiadłość ta miała niegdyś dla Portugalii daleko większe znaczenie i prowadziła nader zyskowny handel opium; dziś znaczenie to zmalało, a roczny dochód z cel wynosi zaledwie 35,000 fr.—Słynną świątynię Mabade-wy zburzyli i zrabowali Mahometanie pod szachem Mahmudem w 1024.—D. należy do Portugalii od

wyspę Arabowie.

DiugOÛ (Halicore dugong Quoy u. Gain). Zwierzę ssące, do rzędu wielorybów (Cetacea), do rodziny wielorybów roślinożernych (Sirenia) należące. Ciało wydłużone, zakończone płetwą ogonową, wyciętą półksiężycowato; przednie kończyny płetwo wate bez śladu pazurów. Skóra pokryta krótkiemi, cienkiemi, proBto stojącemi szczecinami. Głowa wyraźnie oddzielona od reszty ciała,—w części twarzowej nadzwyczajnie nabrzmiała i pod kątem tępym ku dołowi zgięta. U samic w szczęce górnej z każdej strony po jednym gębie przodowym, krótkim, kształtu walcowatego, tępo zakończonym. U samców zęby te wyrastają na 20—25 cm. długości i wystają z pyska. Inne zęby przodowe, które jako zęby mleczne istnieją, u dorosłych zwierząt wypadają.—Zębów trzonowych po 5 w każdej szczęce i z każdej strony. D., zwany także pier-siopławką, z wierzchu niebieskawo - szary lub ołowianego koloru, od spodu jaśniejszy, z podłuż-nemi, ciemniejszemi plamami, rozrzuconemi po ciele. Skóra na grzbiecie gładka i błyszcząca, na brzuchu pofałdowana, płetwy nagie. Dochodzi do 3.5 metrów długości. Mieszka w Oceanie Indyjskim, żyje parami lub w towarzystwach. Polują na niego z powodu mięsa, tłuszczu i skóry.

Diuresis. 1. Odchód meczu. 2. Pędzenie moczu za pomocą odpowiednich środków lekarskich.

Diuretica (remedia). Środki lekarskie, przyśpieszające wydzielanie się moczu, czyli moozo-p ę dne.

Diurna, ob. Motyle dzienne.

Diurnale zowie się po łacinie wyciąg z brewiarza, zawierający modlitwy, przeznaczone na godziny dzienne, gdy wnocturnale mieszczą się modlitwy, odmawiane w godzinach nocnych.

Dins fidius, ob. Pi di us.

Div., skrócenie d i v i d e.

Div., ob. D i v i s i.

Div (perskie), zendzkie daëva, identyczne swem pochodzeniem z sanskryckiem de va, od którego wszelakoż różni się tern, że oznacza demona, jako istotę złą. D. jest nazwą ogólną wszystkich złych duchów, stworzonych przez Arymana, prowadzącego przy ich pomocy bój ciągły z Ahura-Mazdą (Or-muzlem). Bój ten trwa od początku świata i trwać będzie do końca jego, gdy D-y ostatecznie wytępione zostaną, Aryman zaś z głównemi demonami w ogniu się spali. Oczyszczony wszakże w płomieniach ziemi gorejącej, złączy się z Ahura-Mazdą w krainie światła i wespół z nim złoży ofiarę. Głową D-ów jest Aryman, który wyłonił z siebie najpierwej sześciu najgłówniejszych, odpowiadających sześciu amszaspandom (ob.) Ormuzda, a obok nich mnóstwo podrzędnych. Niektóre też i z głównych D-ów występują jako twórcy pomniejszych; mówi się jednak i o naturalnem rozradzaniu się D-ów, które, jak ludzie, są płci męskiej i żeńskiej, a z tern łączy się wiara, że potrzebują pożywienia, które jest również, jak i one, nieczyste: zazwy-

A. Pol.

Dives, rzeka we Francyi, ma źródła w departamencie Orne, w pobliżu miasteczka Exmes; płynie zrazu ku północo zachodowi, następnie wchodzi do departamentu Calvados i kierunek swego biegu zmienia na północny; — przyjąwszy z prawej strony dopływ Vie, staje się, dzięki uregulowaniu koryta, żeglowną i nawet dla większych statków dostępną. Ubiegłszy około 100 km., wpada do kanału La Manche, poniżej osady D., która jest niezłym portem i kąpieliskiem morskiem, posiada warzelnie soli, ho-

nął stąd 1066 r. do Anglii.

A. Pol.

K. K.

czaj wiją się około trupów i padliny i niemi się żywią. Zadaniem D-ów jest szerzenie na świecie złego, tak pod względem moralnym, jak i fizycznym, i doprowadzanie do niego ludzi wszelkiemi sposobami. Wszystko więc złe, wszystkie szkodliwe i nieczyste stworzenia, a szczególnie różne owady, w których postaci ukazują się cieleśnie D-y, są dziełem Arymanai jego D-ów. Poszczególne rodzaje złego miały bezpośrednioh swoich przedstawicieli w szeregach D-ów. Osobliwie różne choroby przypisywano ich wpływowi. Zdaniem Persów, choroba nie jest niczem innem, jak tylko walką człowieka z D-a-mi. Stąd wzywanie Ormuzda uważano za najlepszy przeciw wszelkiej niemocy środek, jak wogóle najpierwszym obowiązkiem jego czcicieli jest walczenie duszą i ciałem przeciw wpływowi D-ów, (czystość myśli, słów i uozynków, strzeżenie się przed złem fizycznem, a szczególniej szerzenie nauki Zoroastrą). Siedliskiem D-ów jest du z hak a (perskie duzech=piekło). Najgłówniejsze D-y według Avesty są: Akumano (złe myśli), pierwszy i najsilniejszy po Arymanie; Aesma (Aesmodaeva, Asmodeusz biblijny), D. chciwości, złości i pomsty; A8tovidhotus, sprowadzający śmierć gwałtowną na ludzi; Araszka (Areszk), demon zawiści; Dje, D. nieczystości, i Edżen, D. zawiści, połączonej z okrucieństwem. Z reszty głównych D-ów godne wspomnienia są: Ander (Andra), sprowadzający starość, ból serca, i wtrącający potępieńców do przepaści; Apa-osza, D. posuchy i nieurodzaju; Buisi (psotnik), Vi-hanga, D. pijaństwa; Sauru, pobudzający królów do okrucieństwa a ludzi do łupiestwa i t. d. *

Diva (włos.) boska; epitet, jaki amatorowie muzyki zwykli nadawać śpiewaczkom opery, lecz tylko znakomitym, sławnym.

Diverbia, tak filologowie nazywają te ustępy w komedyach rzymskich, które aktorowie mówili, dla odróżnienia od tych, które śpiewali lub recytowali przy towarzyszeniu muzyki, a które nazywano cant i ca. Pisano je trymetrami jambicznemi.

Divertissement (frano., włos. Divertimento), wyr. muz., znaczy dosłownie: zabawa, rozrywka. D. było dawniej nazwą: 1) wstawek baletowych do oper; 2) kompozycyi muzycznej na jeden lub kilka instrumentów, złożonej—jak Buita lub sonata—z kilku części oddzielnych, zwykle lekkich i krótkich; 3) ustępu nawiasowego w fudze (zwanego także anda-mento), i 4) kompozycyi w rodzaju potpourri; 5) Obeonie ta nazwa służy prawie wyłącznie małemu baletowi, złożonemu z kilku numerów muzyki tanecznej. W takim baleciku niema zwykle treści (libretto), są tylko luźne tańce, solowe lub zbiorowe.

dowlę oBtryg, około 1 500 m-ców. Na poblizkiem wyniosłem wzgórzu wzniesiono w 1861 r. pomnik na pamiątkę, że Wilhelm Zdobywca jakoby wypły-

Ani. S!

Dividivi, albo Libidivi, pol tą nazwą znane są strąki drzewa Caesnlpiniz Goriańn (Brezylia garbarska, ob. Brezylia), należącego do rodziny Caesalpinieae leguminosae (ob. B r e z y 1 k o we), pospolitej na Antyllach i w Kolumbii, i wogóle w gorącej strefie Ameryki. Strąki te mają niejakie podobieństwo do strąków Chleba Świętojańskiego, są tylko węższe i albo spiralnie zwinięte, albo w kształcie litery S. Zawierają one w sobie znaczną ilość tanniny (według Mullera 49%, według Flecka 32.4, Wagnera 19 do 26, Villona od 30 do 35%), co im nadaje znaczenie pierwszorzędne w garbarstwie, pomimo ioh ceny wysokiej. Niekiedy używają D. w farbiarstwie zamiast galasu, szczególniej chciano zastosować ją do farbowania na kolor czerwony turecki, lecz znaczna ilość w niej materyi krochmalowej stanęła temu na przeszkodzie. W handlu rozróżniają dwa gatunki D.: Peruwiański i Ore-nocki. D. peruwiańska ma strąki obłe, o 7 centym. długości, 2 szerokości, koloru czerwonego; sprowadzają ją w workach płóciennych po 50 kilogramów. D. Orenocka pochodzi z Ameryki Południowej i z Antyllów; gatunek to wyżej ceniony, a najlepszy jest z Venezueli. Strąki jej mają kolor brunatny, z czarnemi centkami; długość ich dochodzi do 10 centym., szerokość od 1 do 2; przewożą ją również w workach płóciennych, ale najczęściej po 100 kilogramów. Krajowcy uważają D. za środek leczniczy, zwłaszcza na dyaryę, anginę i do opatrywania ran.

Divinatio, ob. Wróżbiarstwo.

Diviodunum, starożytna nazwa francuskiego miasta Dijon (ob.)

Divisi (włos., w skróceniu d i v.), wyraź, muz.; znaczy rozdzielenie. To wyrażenie, umieszczone pod nutami podwójnemi, przeznaczonemi dla któregokolwiek z instrumentów smyczkowyoh w partyturze orkiestrowej, wskazuje, że nie jeden grajek obie nuty (czy cały szereg takich nut podwójnych) ma wygrać, lecz dwóch, i to w ten sposób, że jeden z nich gra głos wyższy, drugi zaś—niższy. Jeżeli to wyrażenie znajduje się pod głosem np. pierwszych skrzypiec, a w orkiestrze jest pewna ilość pierwszych skrzypków, połowa z nich gra jeden głos, a druga—drugi.

Divisor (od dividere, dzielić).—Kiedy w Rzymie nastały czasy przekupstwa przy wyborach do komicyów, powstała szajka ludzi, którzy zorganizowali istne przedsiębiorstwo zakupywania głosów dla kandydatów za umówioną kwotę. Taki agent uwijał się tedy między wyborcami, namawiał, płacił, następnie dzielił te głosy nabyte między kandydatów, z którymi się umówił, — i stąd zapewne jego spe-cyalna nazwa. W sromotnem pośrednictwie jest to blizki powinowaty innych, jak interpres i Sequester.

Divonne, osada lecznicza w departamencie francuskim Ain, okręgu Qex, na wschodnich stokach gór Jura i na samej granioy ze Szwajcaryą, 470

Dr A. P

T. D.

Z zamiłowa-

S. K

metrów nad p. m. Znakomicie urządzony zakład wodoleczniczy, obficie zaopatrzony w najrozmaitsze środki lecznicze; otwarty rok cały; życie pełne zgiełku i zbytku; zjazdy dość liczne, Stacya ko* lejowa w Coppet przy drodze żelaznej Genewa-Lozanna.—Wpobliżu kilka dogodnych punktów obserwacyjnych na jezioro Genewskie, Jurę i Alpy.

rivortinm oznacza rozwiązanie małżeństwa czyli rozwód z wolą obydwóch małżonków. Jeżeli zaś rozwiązanie nastąpiło wskutek woli jednego z małżonków, wtedy zowie się: repudium, odprawą. W starożytności nie znano w Rzymie rozwodów, chociaż można było rozwiązać małżeństwo dowolnie, bez żadnej przyczyny. Dopiero w końcu Rzeczypospolitej zaczęły się rozpowszechniać rozwody; pierwszy przykład dowolnego rozłączenia się dał* Spuryusz Carvilius Ruga z powodu niepłodności żony (ob sterilitatem mulieris—Gelîius IV, 3). Zasadę wolności rozwiązania małżeństwa uznaje też prawo Justyniana. Ta zasada została jednak ograniczoną za czasów cesarzów chrześeiańskich, mianowicie przez Konstantyna i Honoryusza, a to wskutek różnych kar, wymierzonych przeciw rozłączaniu się małżeństw bez przyczyn dostatecznych. Do rozwiązania małżeństwa nie wymagano pierwotnie żadnych formalności; lecz ustawa „Julia de adul-teriis* postanowiła, że do udzielenia ważnego rozwodu potrzeba obecności jednego wyzwoleńca i siedmiu świadków doletnich, obywateli rzymskich, inaczej rozwód żadnego nie miał znaczenia. Wpłynęło to utrudnienie wpraWdzie na wstrzymanie zapędów rozwodowych, ale jeszcze niedostatecznie, bo zawsze z jakichbądź przyczyn rozwodzić się można było jednostronną wolą Cesarz Dyoklecyan wprowadził listy rozwodowe (li be lii repu di i), które zastosowano i w prawie nowszem. Prawo rzymskie nie zna procesu rozwodowego.

DivilS, po łacinie boski, ubóstwiony. W Rzymie za cesarstwa było zwyczajem, że cesarzów, dla uczczenia ich pamięci, apoteozowano. Przez apoteozę cesarz wchodził do rzędu bogów, i wtedy do imienia jego przydawano epitet d i v u s, stawiano na cześć jego świątynie i zawiązywano kollegia kapłańskie. Pierwszym, którego to uczczenie spotkało, był Cezar, a po nim większość jego następców. Niekiedy apoteozowano także i kobiety, należące do rodziny cesarskiej (jak np. Livia Drussilla, trzecia żODa cesarza Augusta), i nazywano je divae. Epitety te przy imionach cesarzów i cesarzowych o-znaczały, że się mówi o zmarłych.    *

Diwisz Prokop, fizyk czeski (* 1696—f 1765). Kształcił się w gimnazyum jezuickiem w Zaaimie, a następnie wstąpił do klasztoru premonstratensów i w r. 1726 został księdzem. Zajmował się gorliwie filozofią i naukami przyrodniczemi; wykładał teolo' gię i w przedmiocie tym ogłosił dzieła: „Tractatus de Dei unitate“ (1733) i „Tractatus de beatitudine" (1735). W r. 1736 został proboszczem w Prędcicach pod Znaimem i oddał się tam z zamiłowaniem rozwijającej się właśnie wtedy nauce o elektryczności. Zbudował maszynę elektryczną własnego pomysłu, którą nazwał electrieum, a do gromadzenia ładunków elektrycznych używał wielkiej bu-

Ëncykl Powh Uuitr Zetz 122 T. HI.

telki lejdejskiej. Doświadczeniami swemi zyskał rozgłos, który wywołał korespondencyę jego z wielu uczonymi, a zwłaszcza ze znakomitym matematykiem Eulerem. W r. 1750 wykonywał D. doświadczenia w Wiedniu wobec cesarza Franciszka i Maryi Teresy. W tym czasie powziął pomysł urządzenia piorunochronu, co wyłożył w piśmie „Programma d© avertendi folminis artificio“ (1753), a d. 15 czerwca 1754 uBtawił rzeczywiście w Prędcicach, w pobliżu mieszkania swego, pierwszy piorunochron, który nazwał machiną meteorologiczną. Był to pręt zaostrzony, wysoki na 22 sążnie i posiadający 12 bocznych rozgałęzień. W bibliotece ołomunieckiej znajduje się rękopis jego „Descriptio machina© meteorologicae,“ a Euler w swych Listach do pewnej księżniczki niemieckiej wyraża się o przyrządzie tym z uznaniem. W r. 1755 podał D. prośbę do cesarza, by dla dobra swych poddanych polecił machinę meteorologiczną w różnych miejscach państwa ustawić; miała ona wszakże wielu przeciwników, którzy jej wpływ szkodliwy przypisywali, a o których ksiądz Marci, nadworny matematyk, wyraził się: „Blasphémant, quae ignorant.“ Wieśniacy okoliczni przypisywali machinie Diwisza sprowadzenie nadmiernej suszy w r. 1756, a gdy w tymże czasie została przez wiatr obaloną, już jej D. nie przywrócił.—Przyrząd Diwisza był to niewątpliwie pierwszy, w Europie wzniesiony, piorunochron; ponieważ wszakże wyna lazek ten przypada współcześnie z pomysłem F.aD-klina, który już w r. 1750 wskazał możebność sprowadzania piorunów z chmur, a w r, 1753 ogłosił teoryę piorunochronu, trudno teraz rozstrzygnąć, czy wynalazek Diwisza był od pomysłu Franklinu zgoła niezależny.—D. zajmował się też i innemi badaniami nad elektrycznością, stosował ją do leczenia chorób, a zwłaszcza reumatyzmu, oraz badał wpływ jej na rozwój roślin, waniem też oddawał się muzyce i zbudował skomplikowany instrument muzyczny, złożony z 24 klawiatur, który nazwał Denis d’or. Przyrząd ten naśladował dźwięki różnych istrumentów, jak arfy, fortepianu, klarnetu, fagotu, a po śmierci D-a dostał się do muzeum nadwornego w Wiedniu, gdzie Wiesner dawał na nim koncerty.—D. napisał „Magia naturalis seu nova electri documenta per tracta-tum theoreticum deducta“ (1761), ale d-sieło to nie zyskało approbaty cenzury austryackiej, jako niezgodne z biblią; wyszedł wszakże jego przekład niemiecki: „Theoretischer Tractat über die längstverlangte lheorie von der atmosphärischen Electricität“ (Tubinga 1765, wyd. 2-e Frankfurt 1768).—Por. J. Friess „Prokop Divisch. Ein Beitrag sur Geschichte der Physik“ w programie szkoły realnej w Ołomuń cu, 1884.

Diwiszów, Divisow, starożytne miasteczko w Cześkiem hetmaństwie Beneszowskiem, okręgu Właszymskim (Vlasim); posiada kościół Wniebowzięcia M. Boskiej, z grobowcami hrabiów ze Sternber-ga, oraz córki Jerzego Podiebrada, Elżbiety; ratusz, szkołę pięcioklasową, fabrykę pluszu i aksamitu; około 2 000 m-ców, którzy głównie trudnią się rolnictwem i drobnemi rzemiosłami. — D. założony

76

Àad. S.

Ani. S.

olejem palmowym.

And. S.

K. K.

na początku XIII w., w XV do godności miasta podniesiony został. W 1742 uległ klęsce wielkiego pożaru, który między innemi zniszczył miejscową farę z całą biblioteką.

Diwra, Dibra, Debra, sandżak w tureckim wi-lajecie Monastyrskim (Bitolia), obejmujący dorzecze Czarnego Drynu, po wyjściu tegoż z jeziora Ochry-dzkiego, i wypełniony odroślami Szar-Dagu, Krezy* nu, oraz Małego Martanesu. Dzieli się na D-ę górną (D. sipere) i dolną (D. pośtere) i zamieszkany jest przez Albańczyków, mówiących kilkoma narzeczami i wyznających częścią islam, częścią katoli-eyzm rzymskiego i wschodniego obrządku. — Ludność w r. 1874 wynosić miała 122 874 głów; obecny jej stan liczebny nie jest znany. Głównem miastem sandżaku jest D. vel. Dibra, niedaleko od prawego brzegu Czarnego Drynu; rezydeneya biskupa, oraz mutessaryfa, t. j. naczelnika sandżaku; ma około 2 000 domów, 6 000 m-ców; źródła siarezane w o-kolicy; wyrób przedmiotów ze stali i skóry.—Miasto po raz pierwszy wspominane jest w XI wieku.

Dixcove, u tubylców Nfume, albo Unfume, osada angielska w Afryce, w Gwinei Wyższej, na wybrzeżu Złotem, na wschód od przylądka Three Points, przy uściu niewielkiej, ale dla statków dostępnej rzeki; posiada fort, stacyę missyjną i około 1 200 m-ców. — Handel dość ożywiony, zwłaszcza

And. S.

Dimuiden, Dixmude, stolica okręgu w belgijskiej prowincyi, Flandryi zachodniej, nad skanalizowaną rzeką Yser i przy drodze żelaznej Gandawa - Fumes (Veurne); posiada seminaryum biskupie, gorzelnie, fabryki wyrobów dzierzganych, handel masłem, najlepszem w Belgii, a także serem i bydłem; 4 200 m-ców. W kościele parafialnym Ś-go Mikołaja godnym jest uwagi wspaniały chór z XVI w., oraz obraz Jordaensa „Pokłon trzech króli“. D., do godności miasta podniesione w 1270 r., zdobyte przez Francuzów w 1299 i silnie obwarowane, w XV i XVI ucierpiało wiele od napadów Gandawy i Brügge; w pokoju Utrechckim dostało się Niderlandom, a w Rastadzkim Austryi.

Dixon William Hepworth (* 1821 w Newton Heath—f 1879 w Londynie), pisarz angielski. Po ukończeniu study ów prawnych w Londynie oddał się całkowicie piśmiennictwu. Zakres i charakter jego badań naukowych zmuszał go do częstych i dalekich podróży. Początkowo zasilał swojemi artykułami dziennik „Daily news“ (od r. 1848), później (1853—69) redagował „Athenaeum.“ Pierwszą jego większą pracą było dzieło „The London prisons“ (1850), w którem podał ciekawy obraz więzień angielskich; następnie ogłosił drukiem: „John Howard and the prison world of Europe“ (1850 — trzy wydania) i „William Penn“ (1851), życiorys, w którym sprostował zbyt surowy sąd Macaulaya o tym kolonizatorze Pensylwanii. Odbywszy podróż po zachodniej, środkowej i południowej Europie, gdzie gromadził materyał do „History of Ecgland during the commonwealtb,“ ogłosił z niej ustęp biograficzny p. t. „Robert Blake“ (1852). Z artykułów, drukowanych w „Athenaeum“ powstało jego dzieło »Personal history of lord Bacon, from unpublished papers“ (1861) i „The story of lord Bacons life" (1862). Wkrótce potem ogłosił „Fasti Eboracenses: Lives of archbishops of York“ (1863). Podróż do Palestyny i Egiptu (1864) dostarczyła D-owi wątku do dzieła „The Holy Land“ (1865; 4 wyd. 1884). W r. 1866 D. odbył podróż do Ameryki północnej dla zbadania tamtejszych stosunków sekciarskich; owocem tej wycieozki było dzieło „New America“ (1867). Sprawom sekciarstwa poświęcił i następne swe dzieło „Spiritual wives“ (2 tomy, 1868; 4 wydania). Odbywszy po-

ppm

i fisi

HK

I.-,,

wam

Fig. 201. Dixou William Hepworth.

dróż do Rossyi, ogłosił drukiem „Free Russia“ (1870; 3 wydania), w którem także zajmuje się ruchami sekciarskiemi. Później napisał: „Her Majesty’s Tower“ (4 tomy, 1869—71; wyd. 7-e 1884); „The Switzers“ (1872); „History of two queens: Catha-rine of Aragon and Anne Boleyn“ (4 tomy, 1873); „White conquest“ (1875), owoc ponownej wycieczki do Ameryki (1873 — 75); nowelle: „Diana, Lady Lyle* (1877) i „Ruby Grey“ (1878); dzieło historyczne „Royal Windsor“ (4 tomy, 1878) i „British Cyprus" (1879), napisane po zwiedzeniu tej wyspy.— „Ziemia Święta" istnieje i w polskiem tłó-maczeniu,

Dixon Ryszard Watson (* 1833 w Isling-ton), poeta angielski, z powołania ksiądz anglikański w Warkworth. Nauki teologiczne pobierał w Oksfordzie. Z prerafaelistami Burne Jonesem i W. Morrisem założył dziennik „The Oxford and Cambridge magazine“, który miał służyć jako organ nowego kierunku w sztuce i poezyi. Ogłosił drukiem: „Chrisfs company and other poems“ (1861); „Historical odes* (1864); poemat „Mano“ (1883); „Ödes and eclogues“ (1884) i „Lyrical poems“ (1887). Oprócz tego opracował „History of the chuich of England from the abolition of the Roman jurisdiction“ (4 tomy, 1880—91).

Diyllos, rodem z Aten, napisał ogólną histo-ryę eforatu od r. 357 do 336, a w innem dziele aż do 296 przed Chr. Ułamki u Müllera „Fragm* hist. Graec.“ II.

And. S,

601

ĘB&

Dizful -

Dizflll, Disful, miasto w perskiej prowincyi Chuzystanu (Arabistanu), o 300 kra. na zachód od Ispahanu, na rzeką Abi - Diz i u podnóża wyżyny Irańskiej, która tu opada w nizinę Szat -el - Arabu; posiada wspaniały most, uważany za najpiękniejszy w Persyi, przeszło 30 meczetów, mnóstwo gro bów świętych; około 30 000 m-ców, którzy prowadzą bardzo ożywiony handel iudygiem, oraz owocami i trzciną, do pisania używaną.—Pewna część ludności zamieszkuje, wykute w Bkale, jaskinie.—O 3 mile na południo - zachód — ruiny dawnej stolicy królów Perskich, Suzy (Szusz).

Djak. Wyraz ten staje się pospolitym na Rusi moskiewskiej dopiero w XIV w.; przed tem zaś używano jego synonimu; „pisiec“ (pisarz). Pierwiastkowe pachołkowie książęcy, częstokroć nawet niewolnicy, pełniący przy boku kniaziów obowiązek pisarzy i stróżów skarbu, D owie z biegiem czasu urośli w znaczenie i potęgę. Wzrastające wraz z rozwojem idei państwowej potrzeby administracyi, ustanowienie t. zw. „prykazów“ czyli biur rządowych — wymagały stałych i doświadczonych urzędników, z drugiej zaś strony sami książęta moskiewscy w swych zatargach z arystokratycznemi uroszczeniami bojarów zmuszeni byli szukać oparcia w tych służalcach nizkiego pochodzenia, zależnych w zupełności od ich woli i szczerze im oddanych, a przytém piśmiennych i pracowitych, jakimi byli D-owie. Już w. książę Iwan III Wasil-jewicz nakazuje w pierwszym artykule swojego „Su-diebnika“ (1497), ażeby w sądzie bojarów i „okol-niczych“ uczestniczyli D-owie. Z zaprowadzeniem prykazów D owie stają Bię ich członkami w cha rakterze towarzyszy bojarów lub też bezpośrednich zwierzchników swojego biura. W w. XVI odegry-wają też ważną rolę w administracyi prowineyo-nalnej, będąc głównymi pomocnikami namiestników we wszystkich sprawach (oprócz dowództwa nad wojskiem), oraz ześrodkowując wyłącznie w swych rękach zarząd finansów. Niższa 'klasa urzędników prykaźnych, mianowicie kanceliści, już wówczas oddzieliła się od D-ów pod nazwą „podjaczych“; do tych ostatnich zbliżali się swem stanowiskiem i D-owie ziemscy, ustanowieni we włościach przez Iwana IV. Najważniejszym krokiem na drodze do stopniowego wyniesienia się D-ów było wejście ich do »dumy* czyli rady carskiej, co nastąpiło prawdopodobnie w ostatniej ćwierci XVI stulecia, kiedy po raz pierwszy ukazuje się tytuł D-a Dumnego. Tacy mieli zarazem w swem zawiadywaniu cztery najważniejsze prykazy („razrjadnyj“, poselski, „po-miestnyj“ i „Kazańskiego Dworca“). Limba ich nie była stałą (od 3 do 8). W dumie D owie byli nie tylko sekretarzami, lecz narówni z innymi członkami korzystali z prawa głosu, chociaż nie siedzieli, lecz stali (co zapewne przestrzeganem było jednak tylko w obecności cara). Znaczenie D-ów wywołało już w XVI w. gwałtowne napaści ze strony partyi szlachecko-bojarskiej. Niemniej wszakże w ciągu XVII w. stanowili oni, jeżeli nie naj-pocześniejszy, to najpotężniejszy, czynnik administracyi państwowej, biorąc udział we wszystkich ważnych sprawach, a niekiedy nawet mając pod swo-

Djakowa.

jem zwierzchnictwem bojarów (tajny prykaz). Ku końcowi XVII w. wszystkich D-ów liczono w państwie Moskiewskiem około stu; ich służba była wynagradzaną pieniędzmi (wysokość peusyi nie była ściśle określoną), tudzież włościami na prawach dożywotniego użytkowania. D-owie dumni z urzędu swego mieli stanowisko wyż?ze od dworzan (szlachty); prykaźni zajmowali miejsce bezpośrednio po moskiewskich dworzanach. Nie bacząc na to wysokie stasowisko, wyraz D., z którym skojarzone było wyobrażenie o braku czci rodowej, był zawsze pogardliwym w ustach bojarów i dworzań-stwa. Pomimo to D-owie właśnie przyczynili się do zburzenia pojęcia czci, jako czegoś nierozerwalnie złączonego z urodzeniem, i swą działalnością przygotowali zupełne zwycięztwo biurokratycznych zasad w administracyi. — Por. Kluczewskij „Boapcnan ÆyMa“; Siergiejewicz „Pyccnia ropn-Æhu. .upeBHOCTH“; Lichaczew ,Pa3pa^BHe abh-kh XVI b.“ — „9mi,HKJioneA. CjLOBapt“ Brockhau-sa i Jefrona,    HmL

Djakowa, Gjakowica, miasto w tureckim wi-lajecie Kosowskim, okręgu Ipeckim (Peć), leży w dzielnicy, zwanej Metoja, śród okolicy pagórkowatej, 393 m. nad p. m.; liczy około 12 000 m-ców, w tem 15°/₀ chrześcian, reszta mahometanie; piękny moBt przez rzekę, kilkanaście meczetów.And s

Djakowa, Djakowa r, miasto w Austro-Wę-grzecb, w Slawońskim komitacie Wirowityckim (Vh-röcze), śród żyznej, lekko pagórkowatej okolicy, wy-

||pÉfef

ïV"

F*

IIÏBâJlSSv

115«

Fig. 202. Katedra w Djakowarze.

And. S.

N.

>.

dającej, prócz zboża, wyborne wino; 9 127 m-ców, w tej liczbie 6 000 Chorwatów, 2 178 Niemców i o-koło 720 Madjarów.—D. jeBt siedliskiem biskupa katolickiego; posiada wspaniałą katedrę w stylu romańskim, z kopułą i dwiema wieżami; (jest to budowla monumentalna, wzniesiona kosztem i staraniem słynnego biskupa Strossmayera według planów Roessnera i Schmidta); dalej seminaryum duchowne, sąd powiatowy, gimnazyum, stacyę pocztowo-telegraficzną, urząd podatkowy, kasę oszczę dności, pałac biskupi, gmach kapituły i t. p. D. wspominane jest po raz pierwszy w XIII w. jako stolica biskupstwa, założonego przez Kolomana, a potwierdzonego przez króla Belę II.

Dlabacs Jan Bohomir (* 1758 — f 1820), zasłużony badacz zabytków piśmiennych i artystycznych w Czechach i gorliwy zwolennik umysłowego odrodzenia Czech na początku bież. stul. Elementarne wykształcenie otrzymał w szkółce w Czeskim Brodzie, gimnazyum zaś i studya filozoficzne ukończył w Pradze; poczem wstąpił do zakonu premon-stratensów i stale aż do śmierci mieszkał w klasztorze na Strachowie pod Pragą, gdzie był bibliotekarzem i kustoszem bogatego księgozbioru klasztornego. W r 1796 został mianowany członkiem Czeskiego królewskiego towarzystwa nauk, a od r, 1813 do 1818 był jego prezesem. Najważniejszą pracą jego jest »Allgemeines historisches Künstler - Lexikon für Böhmen und zum Theile auch für Mähren und Schlesien* (Praga 1815, 3 t.), zawierający w sobie moc wiadomości o wszystkich znanych autorowi w Czechach, na Morawach i Szląsku zabytkach budownictwa, rzeźby, malarstwa, napisach dawnych, a także o starych klasycznych pisarzach, muzykach lub malarzach czeskich. W innej znów pracy ^Nachricht von den in böhm. Sprache verfassten und herausgegebenen Zeitungen“ podaje szczegółową historyę czasopism czeskich. Również cenną jest jego historya klasztoru strachowskiego: „Historische Darstellung des Ursprunges und der Schicksale des kön. Stiftes Strahow“ (1805—1807). Obok tego D. napisał kilka prac po czesku, przeznaczonych dla ludu, jak np. Krótka historya Czech (1818), a nawet pozostawił zbiorek wierszy czeskich oryginalnych, wprawdzie pozbawionych zupełnie poezyi, ale tchnących zacnem uczuciem narodowem, które wśród ogółu czeskiego wówczas dopiero budzić się poczęło. — Obszerny życiorys D-a napisał Max. Millau-er w „Abhandl. der kön. böhm. Gesellschaft d. Wissensch.* (1822, tom VII).    N

Dlabacs Jan, pisarz czeski (* 1809—f 1873); kształcił się w Kralowym Hradcu i w Pradze, gdzie r. 1835, po ukończeniu studyów lekarskich, otrzymał stopień doktora medycyny. Osiadłszy w ro-dzinnem mieéc'e swem, Nymburku, obok praktyki lekarskiej pracował nad dziejami swego narodu, zwracając pilną uwagę na historyczne zabytki z przeszłości Czech. Prace swe ogłosił peryodycz-nie w czasopiśmie „Pamatky.“ Obok tego napisał obszerną historyę miasta Nymburka.

Dlouhoveskij Z Dlouhevsi, stary ród czeski, znany już w Bt. XIII; członkowie jego, pracując na roli i wciąż powiększając swe dobra ziemskie, nie

brali wogóle żywszego udziału w sprawach ogólnych; z nich zasługuje na uwagę jedna tylko wybitniejsza postać, a mianowicie: Jan Ignacy D., kościelny pisarz czeski (* 1638—f 1701), który, wstąpiwszy po ukończeniu nauk w Pradze do stanu duchownego, został w r. 1679 biskupem tytularnym, a stale mieszkając w Pradze, zyskał rozgłos doskonałego kaznodziei; pozostawił po sobie sporo prac religijnych w języku czeskim, jako to: Żywot świętego Franciszka Ksawerego (1672), Korona czeska (życiorysy świętych czeskich, 1673), Wschód i zachód słońca na górze Syońskiej (1676), Drzewo żywota (1690) i t. d. Po niemiecku napisał jedno tylko dzieło: o Świętym Janie Nepomucenie (1680).—Ottuv „Slovnik naucny“.

Dławiec, Krup. Nazwa ta służy do określenia zapalenia krtani, lub krtani i tchawicy, wywołującego duszność, dochodzącą do wysokiego sto pnia. Choroba występuje najczęściej u dzieci, u których, z powodn wązkości dróg oddechowych, szybko nastąpić może zwężenie ich, wymagające tracheotomii t. j. przecięcia tchawicy, dla ułatwienia dostępu powietrza do płuc. Choroba zaczyna się ostro, zwykle w nocy, cechuje się charakterystycznym, suchym, „szczekającym“ kaszlem. Po chwilowem polepszeniu, które wystąpić może po wymiotach, zjawia się nowy napad kaszlu i duszności. Chorobie towarzyszy gorączka i większa lub mniejsza chrypka, niekiedy zupełna utrata głosu. W medycynie praktycznej odróżniają kilka form D-a. D. kata-ralny, jest to zapalenie ostre kitani i tchawicy, wywołane ostrem przekrwieniem i katarem błony śluzowej. Lekka postać tej formy daje słabe objawy, gorączka jest mała, kaszel suchy, szczekający, lecz duszność nie wielka. W ciągu kilku dni kaszel staje się wilgotny i następuję wyzdrowienie. W cięższej formie D-a kataraluego objawy zą silniejsze, duszność stopniowo się wzmaga, tętno słabnie, następuje zatrucie krwi kwasem węglowym, niepokój, potem senność i drgawki. Bywają i w tej formie polepszenia, poczem powraca atak duszności i kaszlu jeszcze silniejszy. Wyzdrowienie z ciężkich postaci D-a kataralnego następuje dosyć często, niekiedy jednak dziecko unrera w konwulsyach lub w skutek zatrucia kwasem węglowym. D. z przebiegiem mniej gwałtownym nie jest tak niebezpieczny. Nocą bywają pogorszenia, jak również po obudzeniu s;ę ze snu. Niekiedy kaszel krupowy jest początkowym objawem odry, która pojawia się po kilku dniach. Po przebyciu odry, dzieoi, zwłaszcza w zimie, często dostają D-a, który wtedy przebiega daleko ciężej, nawet u dzieci starszych.—Leczenie. Okłady gorące na szyję, niekiedy pijawki. Wewnątrz środek wymiotowy, takw początku, jak i w dalszym przebiegu choroby. Środki alkaliczne: węglan sodu, chlorek ammon aku, kałom? 1 w małych dawkach, naprze mian z kamforą. Wdychania pary roztworów soli alkalicznych. Przy slabem tętnie wcześnie należy dać środki podniecające, a gdy polepszenie nie następuje—wykonać tracheotomię. D. ka-taralny, w cięższej formie występujący, nazywają zwykle krupem fałszywym Nawet przy cięższej postaci D-a głos może być zupełnie czystym,

Dr M.

Dr M.

A. S.

R. M.

Ed. W.

Ed. W.

jeżeli sprawa zapalna ogranicza się do tchawicy i nie zajmuje strun głosowych. Wszystkie formy D-a kataralnego powstają zawsze pod działaniem wpływów atmosferycznych, w porze zimowej, w czasie nagłych przejść od mrozu do odwilży i odwrotnie. Silne ochłodzenie ciała, po uprzedniem rozgrzaniu, wywołuje u dzieci często zapalenie krtani i tchawicy, które może się powtarzać, dopóki z biegiem lat kanał oddechowy nie stanie się szerszym i mniej wrażliwym na działanie zimnego powietrza. Dzieci skrofuliczne skłonne są do D-a w pierwszych latach życia. Od 7—8 roku skłonność ta znika, a objawy choroby nie bywają tak ciężkie.

Dławiec krupowy, Krup właściwy. Jest to zapalenie krtani i tchawicy, przy którem na błonie śluzowej tworzy się wysięk włóknikowy. Wysięk ten krzepnie, a zwężając krtań i tchawicę, wywołuje kaszel suchy, ochrypły i duszność. Zależnie od grubości wysięku, duszność może być większa lub mniejsza. Krup właściwy prsebiega nie tak gwałtownie jak fałszywy, towarzyszy mu gorączka, chrypka większa lub mniejsza i stopniowo wzmagające się zwężenie dróg oddechowych. Odróżniamy w tej chorobie trzy okresy. Okres zwiastunów, okres duszności i okres znieczulenia i duszenia, W razie jeżeli dziecko przy kaszlu wyrzuci błony, które niekiedy przedstawiają odlew tchawicy aż do rozdziału na oskrzele, polepszenie występuje, a jeżeli błony powtórnie się nie wytworzą, choroba kończy się wyzdrowieniem. Z klinicznego punktu widzenia obecnie wszystkie formy krupu z wysiękiem włóknikowym zaliczamy do błonicy, która powstaje pod wpływem specyficznego zarazka, zwanego lasecznikiem Loefflera. Niewątpliwie jednak istnieje forma dławca włóknikowego, t. zw. czysty krup, lubo ten rzadko się spotyka. Przy dławcu włóknikowym lub błonicowym istnieć mogą współcześnie błony włóknikowe lub dyfteryty-czne w gardle. Jeżeli ioh niema w gardle, a choroba zaczyna się pierwotnie w krtani i tchawicy, będzie to dławiec pierwotny. Jeżeli kaszel krupowy i zwężenie dróg oddechowych pojawia się następczo przy błonicy gardła, będzie to dławiec zstępujący, czyli wtórny. Rozpoznanie różniczkowe dławca kataralnego od włóknikowego, resp. od błonicowego, opiera się na obecności błon w gardle lub krtani (badanie wziernikiem krtaniowym). Oprócz tego przy krupie fałszywym napady duszności przychodzą peryodycznie, zwykle około północy, gdy w dzień bywa polepszenie znaczne; przy dławcu zaś krupowym lub dyfterytycznym, objawy zwężenia dróg oddechowych stopniowo stają się coraz wyraźniejsze, sinica coraz większa, polepszenie występuje tylko po wydaleniu błon z krtani i tchawicy, lecz nawet po wydaleniu odlewu z tchawicy duszność nie ustępuje, jeżeli grubsze oskrzele są zatkane wysiękiem. Podwyższenie ciepłoty w przebiegu choroby w ostatnim okresie błonicy krtani ustępuje, ciepłota spada wtedy do 37° — 36® C. Pod koniec rozwija Bię zapalenie płuc. D. błonicowy niekiedy występuje w przebiegu płonicy lub odry. — Leczenie. Przy dławcu włóknikowym lub błonicowym najlepszym środkiem jest wstrzy

kiwanie surowicy przeciwbłonicznej, bez względu na to, czy badanie mikroskopowe wykrywa w wydzielinach laseczniki błonicowe, czy nie wykrywa.

Dławigad (Tantalus ibis L.). Ptak brodząo'y czyli podkasały (G-rellatores), do rodziny bocianów (Giconiidae) zaliczany, dość dużych rozmiarów; posiada dziób długi, zaokrąglony, słabo łukowato zgięty; nozdrza pozbawione rowków; twarz naga; nogi wysokie; w skrzydłach 2-a i 3-a lotka najdłuższe; ogon prosty, równoucięty. Upierzenie ma białe, na grzbiecie z różowo-czerwonym odcieniem; pokrywy skrzydłowe i barkówki posiadają poprzeczne czerwone plamki przed końcem pióra; lotki i sterówki zielono-czarne z metalicznym połyskiem. Dziób żółty, nagie części twarzy czerwone; nogi jasno-czer-wone; tęcza oka żółtawo-biała. Zamieszkuje środkową Afrykę; przebywa nad brzegami jezior i rzek; na zdobycz poluje rankami i wieczorami; karmi srę rozmaitemi zwierzętami, jak drcbnemi ssącemi, mło-demi ptakami, ziemnowodnemi, rybami, robakami wodnemi. Jest bardzo obżarty; po najedzeniu się, wypoczywa na piaszczystych wyspach i wybrzeżach wód. Dochodzi 90—100 cm. długości; skrzydła na 48—50 cm. długie, a ogon 15 cm.

Dławnica czyli sztopbuks—jest to mutra, odmykająca i uszczelniająca cylindry maszyn parowych i pomp, w celu zachowania w nich wyższego ciśnienia. Przez dławnicę zazwyczaj przechodzi sztanga tłokowa, która, jako część ruchoma, winna być dobrze dopasowaną.

Dłoń, ob. Ręka.

Dłóto, narzędzie stalowe, najczęściej w trzonek osadzone, używane przez stolarzy, ślusarzy, cieśli, kołodziejów i t. d., bądź to do obróbki drzewa, bądź metalu, i służące do zdejmowania nierówności powierzchni, do robienia wcięć, otworów i żłobków. Stosownie do przeznaczenia, dla wielkiej róż-źnorodności robót, jest wiele gatunków dłót co do wielkości i kształtu, jako też rodzajów ostrzy i sposobów użycia. Dłóta mają ostrze proste, jednostronne, albo dwustronne, łukowe lub też trójkątne.—W ślusarstwie, tokarstwie, używają pospolicie dłóta zwyczajnego, którego ostrze jest prosto lub skośnie ścięte; dalej są: D. szerokie albo D. wązkie, służące do wyrabiania gar i brózd, i D. ślusarskie, albo, tak zwana piesznia ślusarska. — D. do obróbki drzewa, przedstawiającego mniejszy opór, ma ostrze mało ścięte.

Dłótownica, albo Nut ma szyn a, maszyna zastępująca pracę ludzką przy robimiu gar, dziur i czopów. D-e mogą być ręczne, nożne I parowe. Ruch maszyny odbywa się zwykle prostopadle, poziomo, lub prostokątnie do płaszczyzny obrabianej. We wszystkich robotach D. nie otrzymuje ruchu postępowego, natomiast przedmiot obrabiany porusza się, stosownie do potrzeby obróbki.

Dłubnia, rzeka w królestwie Polskiem, ma źródła w powiecie Olkuskim, gminie Jangrot, między Trzyciążem, Glanowem i Suchą; płynie zrazu ku wschodowi wązką i stromą doliną na Imbramowi-ce, Małyszyce, do Ściborzyo, stąd zwraca się ku południo-wschodowi na Wysocice, Grzegorzewice i Sieciechowice do Biskupic, gdzie skręca ku po-

And. S.

S. L.

łudniowi; pod Iwanowicami przyjmuje z prawej strony strugę Minożkę, i na Maszków, Wilczko-wice, Michałowice, Książniczki podąża do granicy Galicyjskiej, którą przekracza między Kończycami i Raciborowicami. Dolina jej coraz szersza, krawędzie wyniosłości odsuwają się coraz dalej. Następnie D. mija Mistrzejowice, Bieńczyce, Krzesła-wice, myje stopy kopca Wandy pod Mogiłą i wprost wsi Przewóz wpada z lewej strouy do Wisły. Długość wynosi około 42 wiorst, uście 202 m. ponad p. m. wzniesione; spadek znaczny, stąd nurt bystry, co przy znacznym i stałym zapasie wody utrudnia zamarzanie; ta okoliczność dała ludowi powód do nazywania Dłubui Gorącą. Niegdyś w rzece były bobry, jak o tern świadczy fakt, że Henryk książę Krakowski i Szląski nadał w 1238 r. klasztorowi Mogilskiemu wieś Truskilewice z prawem łowienia bobrów w D-i.

Dług cywilny oznacza w ogóle należność, jaką dłużnik zobowiązał się uiścić na rzecz wierzyciela. Źródłem D-u najczęściej bywa pożyczka, lecz mogą być i inne umowy i jako-umowy, oraz delictum i quasi de[lictum. Nabywca, który nie płaci odrazu całkowitej należności za rzecz kupioną, staje się dłużnikiem względem sprzedawcy. Dzierżawca, zobowiązany do uiszczania czynszu dzierżawnego, staje się dłużnikiem względem właściciela. Kupiec, biorący towar na kredyt, będzie dłużnikiem względem dostawcy i t. d. We wszystkich tego rodzaju stosunkach D. wypływa z zobowiązania; należność może jednak powstać i bez zobowiązania. Gdy ktoś naprzykład czynem swoim wyrządzi drugiemu jaką szkodę, powinien mu ją wynagrodzić, i dla tego staje się od tej chwili jego dłużnikiem, bez określenia jednak wysokości D-u, gdyż to nastąpić może tylko na mocy albo układu dobrowolnego, albo też orzeczenia sądowego. Nie wykonanie zobowiązania czynienia lub nieczynienia ze strony dłużnika przechodzi w zobowiązanie wynagrodzenia szkód i strat (art. 1142 Kod. cyw.). D. może być terminowym, gdy termin uiszczenia jest stanowczo określonym, i bezterminowym, jeśli termin oznaczonym nie jest. Przy D-u warunkowym uiszczenie zależy od wypadku przyszłego, przy takim D-u wierzyciel może wykonywać, zanim się spełni warunek, wszelkie akta zachowawcze dla Bwego prawa. Ze względu na termin, to, co się należy, nie może być wymagane przed jego upływem, lecz dłużnik nie ma prawa odwoływać się do dobrodziejstwa terminu, jeśli jest w stanie upadłości, lub gdy czynem swoim zmniejszył zabezpieczenie, jakie dał swemu wierzycielowi.—D. może być prosty albo solidarny. Solidarnym będzie wówczas, gdy dwóch lub więcej dłużników obowiązanych jest do uiszczenia tej Ba-mej należności, tak, że wierzyciel może zwrócić się o uiszczenie całości do każdego z nich. lecz zapłacenie przez jednego uwalnia od zapłaty innych. Wybór zależy w zupełności od wierzyciela. Poszukiwanie przeciwko jednemu z dłużników solidarnych przerywa przedawnienie względem wszystkich. Skarga o zapłatę procentów, wyniesiona przeciwko jednemu z dłużników solidarnych, nadaje bieg procentom względem wszystkich. Solidarności domniemywać się nie można; potrzeba, aby była wyraźnie zastrzeżoną. D. będzie nieważny, jeśli jest wynikiem błędu co do samej istoty należności. Gwałt, użyty celem wymuszenia obligu, jest przyczyną nieważności, chociażby był użyty przez osobę trzecią, a nie przez tę, na której korzyść oblig wystawiono; również podstęp skutkuje nieważność D-gu, Nie zdolnymi do zaciągania D-ów Bą: małoletni, bezwłasnowoiui, mężatki w przypadkach przez prawo wymienionych, a w ogólności wszyscy ci, którym prawo zabroniło zawierać umowy. D, bez przyczyny albo na przyczynie niegodziwej oparty nie może mieć skutku. Przyczyna jest niegodziwa, gdy obraża prawo lub sprzeciwia się dobrym obyczajom i porządkowi publicznemu. Tak np. D i, pochodzące z gry w karty, z gry giełdowej, lub ze stosunku niemoralnego z kobietą, nie mogą być dochodzone sądownie. D. ustaje skutkiem uiszczenia. Wszakże uiszczenie każe domniemywać się istnienia D u; to, co nienależnie ktoś pobrał, ulega zwrotowi. Uiszczenie powinno być dopełnione wierzycielowi lub osob e upoważnionej, bądź przez samego wierzyciela, bądź przez sąd, o ile upoważnienia samo prawo już nie nadaje. Dłużnik nie może zmusić wierzyciela do zgodzenia się na częściowe uiszczenie długu (patrz Prawa sejmowe z d. 26 kwietnia 1818 r. i art. 136 i 137 Ust. poBt, cyw.). Uiszczenie powinno nastąpić w miejscu, przez umowę oznaozouem, a jeśli oznaczonem nie jest, to w mieszkaniu dłużnika. Wierzyciel, o-trzymując uiszczenie od osoby trzeciej, może ją podstawić w swoje prawa. Podstawienie może mieć miejsce i z woli samego prawodawcy w wypadkach w kodeksie wymienionych. Gdy wierzyciel odmawia przyjęcia zapłaty, a dłużnik pragnie się uwolnić od D-u, może uczynić zaofiarowanie pod warunkami, wymienionemi w art. 1258 i 1259 Kod. cyw. Dobrowolne oddanie przez wierzyciela dłużnikowi obligu stanowi dowód uwolnienia od D-u. Gdy dwie osoby są względem siebie wzajemnie dłużne, następuje potrącenie aż do wysokości D-ów, istniejących jednocześnie i likwidalnych. Umorzenie długu ma miejsce wówczas, gdy charakter prawny wierzyciela i dłużnika zbiegną się w jednej osobie. D., pochodzący ze stosunków handlowych,nosi miano handlowego; jeśli jest oparty na wekslu, nazywa się D-em wekslowym. — D-i mogą być osobiste i rzeczowe—hypoteczne; pierwsze—oparte na osobistem zobowiązaniu, drugie—zabezpieczone, czy to oddaniem rzeczy w zastaw, czy też zapisaniem w hypotece nieruchomości dłużnika; te ostatnie noszą nazwę hypotecznych. Di są proste lub uprzywilejowane, jak np. podatki, należne za mieszkanie, za artykuły żywności, pensye sług i t.p. W stosunkach handlowych niepłacenie D-ów, stwierdzone zaprotestowaniem weksli, może pociągnąć za sobą ogłoszenie upadłości, i wówczas ogólne zasady Kodeksu Cywiln. nie mogą już być stosowane, gdyż prawodawca wydał przepisy specyalne, wyłuszczone w ks. III-ej Kod. handl., zatytułowanej *0 upadłościach i bankructwach“. Ob. Zobowiązanie.

Dług publiczny, jego umorzenie i oprocento-

Co do postaci D-u p-go, roz-

consolidée) te fiottan-

° 'S

Dr J. B-r.

wanie stanowi w budżetach państw nowożytnych i wielkich miast jedną z najpoważniejszych pozycyj. Wszędzie prawie specyalne komissye umorzenia długu publicznego, tam, gdzie istnieje reprezentacya narodowa, z grona jej powoływane, czuwają nad sumiennem i ścisłem spełnianiem przez państwo warunków, ogłoszonych przy zaciąganiu pożyczki. Istnienie D-u p-go stało się koniecznością dziejową, a żaden, najprzezorniejszy nawet rząd, nie może, wobec teraźniejszych stosunków politycznych i coraz wzmagających się wymagań postępu ludzkiego, uniknąć zwrócenia się do pożyczki publicznej wtedy, gdy zajdzie potrzeba krajowa, na której zaspokojenie bieżące dochody państwa wystarczyć nie mogą.—Nieszczęsne wojny między państwami i potrzeba zapobiegania im przez utrzymywanie ciągłej gotowości wojennej, w myśl łacińskiej maksymy: „Bi vis pacem, para bellum“ —oto główna przyczyna ciągłego wzrostu D-u p-go państw nowożytnych. Ale i inne także przyczyny, bynajmniej na potępienie nie zasługujące, współdziałają mnożeniu się długów publ. Budowa nowych dróg żelaznych, kanałów, portów i innych urządzeń użytecznych, których przedsiębiorstwo prywatne albo nie chce, albo nie może równie szybko i dokładnie do życia powołać, ponieważ służyć będzie ku pożytkowi także i przyszłych pokoleń, słusznie przez państwo albo wielkie miasto przedsiębrana jest z pomocą zaciąganych D-ów p-ych, które spłacać będą nietylko żyjące, ale i przyszłe pokolenia. — Odwrotnie, na potępienie zasługuje wszelki D. p., zaciągany przez marnotrawstwo i złą gospodarkę finansową, albo też w celu przyniesienia ulgi pokoleniu żyjącemu ze szkodą przyszłych. — Zaznaczyć można wogóle, jako złe następstwa D-n p-go: że każda pożyczka taka odciąga obrotom społecznym i gospodarczym kraju część kapitału, przynosi więc szkodę zwiększaniu majątku narodowego, i z tego też powodu zaciąganie pożyczek publicznych z zewnątrz kraju, od narodów, które posiadają nadmiar kapitałów poszukujących korzystnej lokacyi, stanowi jedną z podstaw mądrej polityki finansowej w państwach, gdzie kapitał jest drogi. Dalej, zaciąganie D-u p-go wywołuje konieczność pomnożenia ciężarów podatkowych dla osiągnięcia przez państwo środków na oprocentowanie i umorzenie zaciągniętego długu, a także spekulacyę giełdową obligami państwa, która zazwyczaj szkodę przynoßi nie tylko jego obywatelom, ale i jemu samemu. Jeżeli państwo jest mocno obdłuźone i w chwili krytycznych dla siebie stosunków politycznych o pomoc do kapitalistów znowuż sięgnąć piagnie, zmuszone zazwyczaj bywa, już przy skontraktowaniu pożyczki, zobowiązać się do zwrotu większej sumy kapitału, aniżeli otrzyma. — Zbyt wysoki D. p. może doprowadzić państwo do zupełnej bezsilności i do takiego położenia, iż po-za bankructwem innej drogi do wyjścia nie będzie miało. Przezorne więc rządy nigdy lekkomyślnie nie mnożą D-u p-go, a każde nowe zaciągnięcie pożyczki utrudniają rozważeniem i formalnem konstytucyjnem uznaniem przez reprezentacyę narodową jej potrzeby, gdzie ta istnieje.

różnią się: D. ustalony od długu przechodnieg te). Pierwszy Btanowią pożyczki, kontraktowane na dłuższy peryod czasu, drugi—na potrzeby;bieżące, zastępczo tylko, na czas krótki, na miejsce wpłynąć mających dochodów państwa, które D. przechodni umarzają. D. przechodni w obligach krótkoterminowych i umarzalnych służy także czasami do odroczenia zaciągnięcia pożyczki ustalonej do czaBU późniejszego i chwili właściwszej. W każdym razie D-i przechodnie powinny być niedługotrwałe, i przy niemożności spłacenia ich z funduszów, napływających do skarbu, zamieniać je należy na dług konsolidowany, znaczny bowiem ich wzrost grozi niebezpieczeństwem kredytowi państwa, — W ostatniem dwudziestoleciu panujący spokój w Europie kilku państwom dozwolił D. ustalony, zaciągnięty pierwotnie na warunkach amortyzacyi, przemienić na stałą rentę, za pizykładem W. Brytanii; coroczne cię żary budżetowe zmniejszają się przez to o sumę, wymaganą przedtem na amortyzacyę, Przemiana taka częściowa D-u p-go Rossyi obecnie stopniowo się dopełnia. W państwach posiadających mniej kredytu, jak np. w Turcyi, Serbii i t, p., dla otrzymania dostępniejszych warunków pożyczka publiczna zostaje „ugruntowaną“ przez ubezpieczenie jej na oznaczonej części dochodów skarbowych, jak np.na dochodzie z jakiego monopolu, z dóbr skarbowych, z dróg żelaznych, ceł, lub t. p., którą to część dochodów państwa wierzyciele dostarczający pożyczki biorą w administracyę.—Sumy obdłuźenia państw pojedyńczych z trudnością tylko pozwalają się porównywać, w kaźdem prawie państwie bowiem pożyczki zawarte zostały na różny procent, a stąd i po różnej cenie były w kurs puszczane. Stosunkowo więc obciążenie długiem publicznym państw pojedyńczych lepiej przedstawiają sumy, w corocznym budżecie przeznaczone na jego obsługę; nie daje się tu wszakże rozróżnić części wziętej na oprocentowanie od części umarzającej, ani długu produkcyjnego (jak budowa dróg żelaznych i t. p.) od bezprodukcyjnego (na uzbrojenie i flotę). W ten sposób porównywany ciężar długu publicznego w roku 1894 wynosił w milionach marek niemieckich (wedle najnowszych Hüb nera „Statistische Tabellen“): we Francyi 861, w Rossyi 400, w W. Brytanii 514.8, we Włoszech 466.8, w Austryi 237.5, w Węgrzech 51.3, w Prusach 278.9, w Bawaryi 50, w Saksonii 21.15, w Wirtembergu 15.9, w państwie Niemieckiem 71.1, w Hiszpanii 250.3, nadto długu przechodniego 158-4 i na Kubę zaciągniętego 204, w Stanach Zjednoczonych Ameryki 130.2, w Belgii 87.2, w Portugalii 69.9, w Hollandyi 59.3, w Rumunii 56.9, w Turcyi 33.3, — w Serbii cały dług wynosił 275 9, z czego 125.1 na budowę dróg żelaznych, a w Grecyi aż 669.6, oprócz 100 milionów pieniędzy papierowych państwowych.

Długa, rzeka, ob. Czarna sub 4.

Długi skarbowe, ob. Skarb Rzeczypospolitej Polskiej.

Długie, nazwa wielu jezior w król. Polskiem; z tych ważniejsze: 1) D- jezioro w gub. Płockiej, pow. Rypińskim, wypełnia krętą, wązką, wyniosłemi

rybne.

Mg. 204.

Czaszka krańcowo krótka.

według Weisbacha . 40%

24%

Kollmanna . . li%

Virchow a. . . ] 4%

Z biegiem czasu podział Pawła Broca zyskał najwięcej zwolenników i dzisiaj jest prawie powszechnie przyjęty. Przedstawia się on jak następuje:

granice dla Ws cz. /długogł. wyraźniej poniżej 76. ^podłużnogłowi od 75.01 do 77.77 od 77.78 do 80.00 od 80.01 do 83.33 od 83.34.

KI r* h

Broca

brzegami otoczoną dolinę i ma pozór wielkiej rzeki; poczyna się na południu u wsi Cętki, mając dalej na wschodniem wybrzeżu wsie Rakowo v. Ru-skowo i D., a na zachodniem wieś Gulbiny, od której nazywa się też niekiedy Gulbińskiem. Długość 5 w., średDia szerokość 200 sążni, głębokość bardzo znaczna, lecz dotąd nieoznaczona, ryb obfitość. 2) D. jezioro w gub. Suwalskiej, na granicach powiatów Sejneńskiego i Suwalskiego, przy drodze bitej z Sejn do Suwałk, w pobliżu Krasnopola, otoczone bezleśnemi pagórkami, długie 3 w., szerokie do 400 sążni. — 3) D. jezioro w gub. Suwalskiej, powiecie Augustowskim, o milę na północo-wschód od Augustowa, wchodzi do systematu rzeki Rospudy; brzegi ma nizkie, lesiste, kręte, posiada mnóstwo zatok i półwyspów; długie 4¹/, wiorsty, szerokie do 350 sążni.—4) D. jezioro w gub. Kaliskiej, powiecie Kolskim, między Izbicą a Brdo-wem, wydłużone z południa na północ, posiada odnogę, zwaną jeziorem Smielnickiem, wchodzi w skład systematu Noteci przez Szyszynę i Gopło; długość 57₂ w., największa szerokość 300 sążni;

And. S.

Długielno, ob. Formium tenax.

DłngOgłów, ob. Macroglossus, Pteropi-na, Rudawki.

Długogłowośó v. D o 1 i c h o cef al i z m. /) Defmicya. Wskaźnikowi szerokości czaszkowej przypisują w nowoczesnej kraniometryi bardzo wielkie znaczenie, jako jednej z cech zasadniczych, charakteryzujących grupy rasowe. Wskaźnik ten, Ws.cz. daje pojęcie o kształtach czaszki, gdy będziemy przyglądali się jej z góry, w kierunku wierzchołka. Jest to liczba oderwana, wyrażająca stosunek pomiędzy najszerszą średnicą poprzeczną a największą podłużną czaszki w płaszczyźnie mniej więcej poziomej. Dołą-

Fig. 203.

Czaszka krańcowo długa.

czone rysunki dają nam pojęcie o kształtach czaszki, znajdujących się na krańcach szeregu wskaźnikowego. Najniższą granicę znaleziono u Fidyj-czyków, bo 'Ô1.9 (fig. 204), najwyższą u Mongołów, bo '98.21 (f. 203). Odpowiednio do wielkości wskaźnika, odróżniamy dolichocefałów czyli długogłowców; mezocefałów, cz. pośredniogłowców,ibrachyce-fałó w, czyli krótkogłowców. Terminy te zostały przyjęte przez wszystkich badaczy, ale granice ich przedstawiają się bardzo odmiennie, odpowiednio do indywidualnych upodobań tego lub innego antropologa. Broca do długogłowców zaliczał tych, których wskaźnik szerokości czaszkowej posiada wartość niższą od '77.77; Ranke za granicę najwyższą długogło-wości kładł Ws.cz. ='74.9, Kollman zaś tylko'73.9. Wskutek tego. spotykając termin długogłowości w wywodach antropologicznych, trzeba przedewszyst-kiem zwrócić uwagę na to, jakie mu tam nadają znaczenie. Poniżej przytoczona tablica pokazuje procentową obfitość typów czaszki u dzisiejszych Greków, stosownie do znaczenia, dawanego terminom długogłowości, pośredniogłowości i krótkogłowośoi:

długogł. pośredniogł. krótkogł.

41%

54% 55% 55%

dolichocefalizm

mezocefalizm, pośredniogł.

,    ,    „ .. fkrótkogłow.

brachycefalizm^tó krótkogl_

Klasyfikacyę Pawła Broca przyjęła komissya antropologiczna Akademii Umiejętności w Krakowie.

2) Stosunek wzajemny długogłowości i krótko-gtowości. Niektórzy usiłowali dowieść, że w miarę postępu kulturalnego, długogłowośó zamienia się na krótkogłowość. Wyznawcą tej metody jest Schaffhausen (i poniekąd Virchow), który doszedł do tego rodzaju poglądów na podstawie faktów, zebranych w Niemczech. Tam ludność przedhistoryczna, pochodząca z epoki wielkiej wędrówki ludów, odznaczała się krańcową długogłowością, tymczasem wśród dzisiejszych Niemców południowych krótkogłowość stała się prawie powszechnem zjawiskiem. Przeciwnie, Ranke, przyznając fakt odmiennej budowy czaszki u dawnych Alemanów i dzisiejszych Bawarczyków, różnicę tę wyjaśnia tern, że w ciągu wieków rasa krótkogłowa wyrugowała długogłową. Kollman twierdzi, że kształty czaszki pozostały niezmienne od czasów epoki czwartorzędowej. Większość badaczy skłania się do zdania Kollmana, przyznając kształtom czaszki trwałą stateczność. Ale są także wypadki, w których zmiana jednej formy czaszki na drugą nastała niewątpliwie pod wpływem ewolucyi. J. Beddoe, który świeżo roztrząsał tę kwestyę w zakresie ludności wielko brytańskiej, doszedł do takiego wniosku: „Krańcowe wskaźniki odznaczają się dążnością do zaniku. Zdaje się, iż pomiędzy długogłowcami nieco większy rozwój mózgu nastaje Bkutkiem zwiększenia szerokości czaszki, wśród zaś krótkogłowców— zwiększenia jej długości“. T. j. praca umysłowa oddziaływałaby na kształty czaszki, skracając długogłowośó i zarazem zmniejszając krańcową krótkogłowość. Dr. R. Collignon zbadał inny fakt podobnej zamiany: typ baskijski każdą swoją cechą wykazuje pokrewieństwo z Berberami (i w ogóle z rasą nadśródziemnomorską), a jednak odróżnia się od nich formą czaszki, która, zamiast być długą, jest krótką. Dr. R. Collignon dowiódł, że typ śródziemnomorski dał właśnie początek Baskom

i że krótka forma wyłoniła się z długiej w biegu wieków (mniejsza pod wpływem jakich czynników). W obec takich faktów, ta lub inna wartość wskaźnika szerokości czaszkowej posiada dla charakterystyki pewnej rasy wartość wprawdzie wielką, lecz bądź co bądź względną.

3) Rozmieszczenie długogłowości. Długą formę czaszki spotykamy nawet wśród typów najbardziej krótkogłowych, naturalnie w postaci wyjątku. Natomiast w innych okolicach przeważa ona i nawet panuje niemal wyłącznie, połączona z temi lub innemi cechami antropologicznemi. W Europie odróżniamy dwa typy długogłowych: jeden, posiadający białą karnacyę (białą skórę, jasne włosy, błękitne oczy), znany w antropologii pod nazwą homo europaeus, drugi, brunet, znany jako homo me-diterranaeus. Nazwy ich już okazują ich rozmieszczenie geograficzne. Blondyn długogłowy zaludnia W. Brytanię i Skandynawię, pomorze Bałtyku i morza Północnego. Tymczasem nadśród-ziemnomorzec osiadł wzdłuż brzegów morza Śródziemnego i stamtąd rozszerzył się do Persyi i nawet Indyj. Środek Europy zajmują krótkogłowcy, trzymający się stale pasma górskiego Alp, oraz Bałkanów, i w ogóle gór; z tego powodu słyną oni w nauce antropologicznej pod terminem homo alpinus. W Azyi środkowej krótka forma czaszki panuje, jedynie z wyjątkiem ludów okrajnych: Ajnów, Giliaków i t. d., którzy są szczątkami pa-leo-azyatyckiej formacyi rasowej. Spychane przez rozszerzające się z płaskowzgórza środkowo-azya-tyckiego napływy krótkogłowców mongolskich, znalazły one przytułek na wyspach i wzdłuż wybrzeża morskiego. W Ameryce krótka forma czaszki trzyma się pasma Kordylierów (w ogóle warto zaznaczyć jej związek z górskim trybem życia, tak, iż niektórzy antropolodzy przypuszczają, że brachy cefalizm jest wytworem życia w górach); długa panuje u Eskimosów na wybrzeżu północnem i w rozmaity sposób je3t ustosunkowana pospołu z krótką na przestrzeni lądu: to jedna, to druga znowu przeważa. Wreszcie, co do czarnych typów, są one przeważnie dolichocefaliczne : Malenezyj-czycy, Australczycy, Murzyni mają długą czaszkę Wyjątek stanowią jedynie nizkorosłe odmiany szczepu czarnego: Negryle w Afryce i Negryci na wyspach, okalających ląd azyatycki z południo-wscho-du. Zresztą antropologia zebrała za mało spostrzeżeń, ażeby zdołała wyznaczyć rozmieszczenie krótkiej i długiej czaszki w zakresie lądu Afrykańskiego. Z badań Passavanta okazało się, że różne typy czaszki stanowią następujący procent wśród ludności Afryki:

4) Długogłowość u Polaków. Polacy, jak w ogóle Słowianie zachodni i południowi, są krótkogłów-cami, zresztą mniejszymi niż Czesi i ludy południowej Słowiańszczyzny, jak to pokazuje poniżej przytoczona tablica:

długogłowcy pośrednio- krótkogłowcy

46°/₀

.    .    4%    16%    80%

.    .    0%    18%    82%

.    .    0.8    %    19.5%    80%

Natomiast u wschodnich Słowian długą budowę czaszki spotykamy częściej. Karpaty stanowią główną warownię krótkogłowców polskich i ruskich. Wskaźnik szerokości czaszkowej wynosi dla polskich ruskich . . 86.2 .    . 82.9

głowcy

górali ,    .

równiaków

00 00

Zwłaszcza Podhalanie odznaczali się prawie zupełną nieobecnością długiej budowy czaszki. Istniejące stosunki w tej mierze przedstawia tablica:

długogłowcy pośrednio- krótkogłowcy głowcy /o •    12%    •    83%

CO 00

Zaznaczmy fakt uderzający, zresztą nie dostatecznie jeszcze sprawdzony: najmniejszy procent krótkogłowców, bo tylko 57%, i najwięcej długogłow-ców, 12%, okazał się u Polaków, mieszkających na Rusi. Gdyby dalsze badania dowiodły istotności tego, to mielibyśmy zjawisko, podobne z obser-wowanem przez Ammona w Karlsruhe: ludność tego miasta odznacza się większą D*ą niż sąsiedni włościanie. Ammon i inni przypisują to większej energii typu długogłowego, który dla tego ryohlej decyduje się emigrować. Rozmieszczenie długogłow-oów w granicach Królestwa jest nieznane; zdaje się jednak, że w guberniach, przerżniętych przez kolej warszawsko-wiedeńską, obfitość długogłowości jest mniejsza, niż na zachodzie, co zgadzałoby się z mapą wzrostu, ułożoną przez A. Zakrzewskiego. Pomiary, w paru okolicach dokonane, dały następujące rezultaty:

długogłowi pośrednio- krótko-głowi głowi 30%    59.6%

13%    72.7%

10.2% 74.2%

długogłowcy pośredaio- krótkogłowcy głowcy

u Hotentotów, Busz-

menów 59.39% Kafrów ....    92.69%

w porzeczu rz. Kongo 50.58% u Murzynów Sudanu 75.4% Tymczasem u Kirgizów długogłowcy i poś: edniogłowcy stanowią krótkogłowcy.....

40.63%    —

7.62%

40.9(i°/o 848% 24.6%

4.«%

»6.4%

włościanie g. lubelskiej 10.4%

Podlasiacy w łomżyńs. 20% dziatwa warszawska .    5.5%

Warto nadmienić, że z poszukiwań autora nad wskaźnikiem szerokości czaszkowej okazało się, że pomiędzy długogłowymi bardzo często można spotkać bruneta, są to dolichocefalowie typu śródziemnomorskiego (Szczegóły, patrz Polacy pod względem antropologicznym).

5. Długogłowość w przeszłości. Ludność polska jest dzisiaj stanowczo krótkogłową. Tymczasem czaszki kopalne, znalezione na ziemiach przez Polaków zamieszkałych, prawie wyłącznie należą do długich. Zarówno czaszki, znalezione w Poznańskiem (pod Słaboszowem), oraz na Kaszubach, jako też w grani-

Kocyk Pow»*. Iluttr Zes*. 122 T XVX

żeńskich

77.0

w Słaboszowie z pod Węgrowa w Czekanowie w Turowie

78.4

wą.

L. K.

phaga).

A. Pol

cach królestwa (pod Węgrowem, w Piotrkowskiem, pod Turowem) odznaczają się niekiedy aż krańco-wo-długą budową. Tem jaskrawiej od tego odbija ów fakt, że czaszki kopalne kobiece posiadają wymiary krótkawe, i że właśnie mężczyźni są przedstawicielami typu długiego. Mianowicie wskaźnik szerokości czaszkowej wynosi u czaszek

męskich

72.5 74.3

87.9

64.87

Dr J. Kopernioki tak odzywa się z powodu tego faktu: „W Słaboszowie mężczyzn zaliczam do rasy wyraźnie długogłowej, kobiety do jakiejś pośredniej, prawdopodobnie pomieszanej z krótkogło-kobiety zaś należały do rasy zupełnie innej niż mężczyźni.“ O znaczeuiu tych faktów dla hi-storyi naszego narodu, patrz Polacy pod względem antropologicznym. — 6. Rola dziejowa długogłowców, patrz Historyozofia antropologiczna.

Długojgzykowe, ob. Mrówkojad (Myrmeco-

Długonóg, ob. Pedetes (Skoczek połu-dniowo-Afrykański) v. Postrzałka.

Długonogie, ob. Helmaturidae, Kangury.

Długonose, ob P r o b o s c i d e a, T r ą b i as te, Słonie.

Długoraj Wojciech, zwany pospolicie Wojtaszkiem (* około 1550 r.), sławny lutnista polski. Szczegóły jego życia niewiadome. Wprawdzie Kraszewski, w powieści historycznej „Banita“, podaje o nim kilka ciekawych wzmianek biograficznych; że jednak nie przytacza źródeł, z których je zaczerpnął, wiarogodność ich jest podejrzaną. Według nich, D. miał się kształcić w Krakowie, w szkole przy kościele P. Maryi. Gdy go z niej wypędzono za jakąś awanturę miłosną, wstąpił do Bernardynów, gdzie habit przywdział. Rychło jednak zmieniwszy przekonania, zrzucił habit zakonny i postanowił poświęcić się wyłącznie muzyce. A miał głos przedziwny, oraz talent do gry na lutni i do kompozycyi. Musiał to być talent nadzwyczajny, skoro sława imienia D-a szybko przedostała się po za granice kraju rodzinnego. Be sard w „Thesaurus harmonicus“ (Kolonia 1603) stawia na równi naszego lutnistę z najznakomitszymi wirtuozami XVI wieku: Łukaszem Marenzio, Laurencinim, Dio-medesem etc., i umieszcza dziesięć jego Villanelli. Jedną z nich, mianowicie: „Ahi chi tien lo mio cuor“ przytoczył Sowiński w „Słowniku muzyków polskich* (wyd. franc. Paryż 1857, wyd. poi. Paryż 1874). Jakiś czas D. bawił podobno za granicą, a wróciwszy do kraju, wszedł do służby Samuela Zborowskiego, który go umiłował gorąco, wszędzie wodził z sobą, darami obsypywał i nie ograniczonem zaufaniem zaszczycał. Za te wszystkie łaski D. swemu dobroczyńcy czarną odpłacił się zdradą. On-to był bowmm owym „Wojtaszkiem bandurzystą“, który, wykradłszy Samuelowi listy jego brata, Krzysztofa Zborowskiego, mocno kompromitujące obydwóch, wydał je Zamoyskiemu (J. Moraczewski „Dzieje Rzeczyposp. Pol.“). Na mocy tych właśnie listów Samuel Zborowski, schwytany w Piekarach 13 maja 1584 r., w 13 dni później został ścięty na zamku Krakowskim. Od czasu tej katastrofy D. przepadł bez wieści. Widocznie więc albo kryjomo został sprzątnięty przez stronników Zborowskich, albo też, nie czując się bezpiecznym nawet na zamku królewskim, do którego miał się schronić po swej judaszowskiej sprawce, umknął za granicę i tam życia dokonał.

Dhlgorąk, ob. G i b o n (H y I o b a t e s).

Dhlgorogle (Longicornia), rodzina owadów tę-gopokrywych (Coleoptera), podrzędu C z t e r o-członkowych (Tetramera), obejmująca owady odznaczające się bardzo długiemi rożkami, pospolicie od ciała dłuższemi, oraz silnemi bardzo żuwaczka-mi.—Gąsienice toczą drzewo i często bywają szkodliwe w leśnictwie i ogrodnictwie. Tutaj należy np, Cerambyx, Kozioróg (ob, „Encykl. Ilustr.” t. XI). Oprócz tego dhlgorcgiemi (Nematocera) nazywają podrząd owadów Dwuskrzydłych czyli much (Diptera). Do tej grupy należą owady dwuskrzydłe o rożkach pospolicie długich, przynajmniej 6-o człon-kowycb, posiadające skrzydła długie i wązkie, a pierścienie tułowia spojone. Przedstawicielami tego oddziału są Komary (Culex),    A- s>

Długość, ob. Wymiar.

Długości biuro, ob. Bureau des Longi-tud e s.

Długość astronomiczna. Długością ciała niebieskiego nazywa się łuk ekliptyki, zawarty między punktem równonocnym a punktem, w którym z ekli-ptyką przecina się koło szerokości, to jest koło wielkie, przechodzące przez biegun ekliptyki i to ciało niebieskie. Przez długość i szerokość gwiazdy jest jej położenie zupełnie wyznaczone w odniesieniu do ekliptyki, — sątospółrzędne ekli-ptyczne g wiazdy (ob. E k lipt y k a). Długość odpowiada wzniesieniu prostemu (ob.) gwiazdy w równikowym układzie spółrzędnych i liczy się podobnież od punktu równonocnego na wschód, od 0° do 360°. Obecnie wszakże w astronomii praktycznej układu spółrzędnych ekliptycznych rzadko się używa. — Jeżeli D. ciała niebieskiego rozważamy tak, jakby się ona przedstawiała oku, umieszczonemu w środku słońca, D. nazywa się śródRło-neczną, czyli heliocentryczną; jeżeli zaś odnosimy ją do środka ziemi, D. nazywa się śródziemną albo ge o centry czną. Jeżeli idzie o gwiazdy stałe, to z powodu wielkiego oddalenia ich od ziemi różnica obu tych długości niknie; w teo-ryi wszakże planet należy długości śródziemne, o-trzymane przez obserwacyę, zamieniać rachunkiem na d-i ś r o d s ł o n e c z n e. — Długość węzła wstępującego jest to łuk, zawarty między punktem przecięcia się drogi planety lub komety z e-kliptyką, a punktem równonocnym. Jeżeli do długości węzła wstępującego dodamy kąt, mający wierzchołek w środku słońca i zawarty pomiędzy promieniem wodzącym planety a węzłem wstępującym, otrzymamy długość planety na jej drodze. Długość taka, liczona na ekliptyce, nazywa

S. K

a. cl

Ponieważ w pozornym tym swoim ruchu słońce w ciągu doby, czyli 24 godzin, cały okrąg o 360° obiega, co czyni 15° na godzinę, miejsca przeto różniące się o 15° w D-ci g-ej mają czas o godzinę różny; gdy w Warszawie południe, w o-kolicach Moskwy jest już godzina pierwsza, a na zachodniej granicy Francyi dopiero jedenasta. Oczywiście, zresztą, zamiast słońca obserwować można bieg którejkolwiek gwiazdy, a w szczególności punktu równonocnego wiosennego; jak zatem czas słoneczny średni, tak też i czas gwiazdowy (ob. Czas) do oznaczenia D-ci gej służyć może. Tak np. gdy w Wilnie jest południe czyli

lb min. 37 sek.

60 m: 15 m. 37S.=15°: x°

38°41'25"

3°54'14"

1°4'15"

się jej długościąplanety zredukowaną, albo jej długością na ekliptyce.

Długość geograficzna danego miejsca jest to łuk równika, zawarty między południkiem tego miejsca a południkiem umówionym, obranym za pierwszy. Każdy punkt powierzchni ziemi jest dokładnie oznaczony, gdy znamy jego długość i szerokość geograficzną (ob.), czyli odległość od równika, obie zaś te odległości nie podają się w milach, albo w innych jednostkach li-nijnych, ale w stopniach, tylko bowiem z dostrzeżeń astronomicznych bezpośrednio odczytać je można. Podobnie, jak położenie punktów na ziemi, tak też i położenie gwiazd na pozornej kuli niebieskiej oznaczamy przez odniesienie do równika niebieskiego i do pewnego, obranego południka; w takim razie D i g ej odpowiada wzniesienie proste (ob.), a szerokości—zboczenie (ob ) gwia-zdy. Same zaś nazwy długości i szerokości geograficznej pochodzą z czasów starożytnych i tłó-maczą się tern, że obszar ziemi, w owych czasach znany, przedstawiał rozległość większą od wschodu ku zachodowi, aniżeli z południa ku północy; pierwszy zatem kierunek wydawał się jakby istotną długością, drugi szerokością ziemi.

Począwszy od południka pierwszego D. g. liczy się od zachodu n wschód, od 0° aż o 360°, albo też na wschód na zachód od 0° o 180°, a wtedy rozróżniamy D. wschodnią i D. zachodnią. Różnicę długości geograficznej dwu miejsc, czyli różnicę ich południków, poznajemy z różnicy ich czasów. Zależność ta wypływa z rozumowania bardzo prostego. Przy obrocie swym dziennym ziemia kolejno różne swe strony ku słońcu zwraca: miejsca zatem dalej ku wschodowi położone wcześniej wschód gwiazdy dziennej witają, aniżeli okolice bardziej zachodnie. Dla miejscowości na jednym i tym samym południku położonych chwila południa przypada współcześnie, punkty natomiast wzdłuż równoleżnika rozrzucone mają godziny różne.

12 godz.

w Warszawie jest dopiero .... 11    *    44 min. 23 sek.

różnica zatem wynosi

A że różnica 1 godziny czyli 60 minut w czasie odpowiada różnicy 15° w długości, zatem z proporcyi: znajdujemy x=3°54'14". Ponieważ zaś Wilno, jak to wskazuje czas jego późniejszy, położone jest na wschód względem Warszawy, aby przeto otrzymać długość jego względem pierwszego południka idącego przez Ferro, trzeba do długości Warszawy względem tego południka dodać znalezioną tu różnicę: Długość Warszawy względem Ferro Różnica Wilna względem Warszawy Zatem długość Wilna względem Ferro 42°3b'39M.

Gdy znów w Krakowie jest południe, w Warszawie jest już 12 godz. 4 m. 17 sek.; różnica zatem czasów wynosi 4 m. 17 sek,, z proporcyi zaś 60 m: 4 m. 17 sek.= 15°:x,° znajdujemy x = 1°4'15", jako różnicę długości między Warszawą a Krakowem, a że w tern ostatniem mieście czas jest wcześniejzzy, jest ono zatem względem Warszawy położone na zachód; aby więc mieć długość Krakowa względem Ferro, należy różnicę tę odjąć od długości Warszawy względem tego południka: Długość Warszawy względem Ferro. . . 38°41'25'' Różnica Krakowa względem Warszawy

Zatem długość Krakowa względem

Ferro . . 37°37'10".

Różnicę tedy czasów dwu miejsc zamienia się bardzo łatwo na różnicę długości geograficznej, i nawzajem, pamiętając zwłaszcza, że 1 godzina odpowiada 15°. Różnicy 1° w długości odpowiada różnica 4 minut w czasie, różnicy 1' w długości—różnica 4 sekund w czasie.—Jakkolwiek wszakże rachunki powyższe są bardzo proste, dokładne oznaczenie D-ci g-ej połączone jest z trudnościami znacznie większemi, aniżeli dochodzenie szerokości geograficznej. Aby bowiem o-znaczyć D. g-ą, trzeba znać godzinę w miejscu, gdzie się znajdujemy, i w miejscu drugiem, względem którego długość oznaczyć pragniemy. Pierwszą z tych godzin znajdujemy za pomocą metod astronomicznych (ob. Czas, Kompas), ale trudność większą przedstawia znajomość czasu w miejscu oddalonem, lubo do celu tego posługiwać się możemy kilku metodami.

Metoda najprostsza polega na przewożeniu zegarów. Jeżeli nastawimy zegar starannie według czasu warszawskiego, zegar ten, dokądkolwiek przenoszony, wszędzie wskazywać będzie czas warszawski; jeżeli więc godzinę, przez zegar ten podaną, zestawimy z godziną miejsca, do którego przybywamy, różnica dozwoli nam oznaczyć D. g-ą tego miejsca względem Warszawy. Rzecz jasna, że do celu tego służyć może jedynie wyborny chronometr, którego nadto znać trzeba „chód dzienny“, to jest wiedzieć dokładnie, o iie się śpieszy lub Spóźnia; aby drogą tą o-trzymać rezultat dostatecznie ścisły, trzeba chronometry przewozić kilkakrotnie z najzupełniejszą ostrożnością, to zaś właśnie stanowi trudność tej metody. Gdy Struve oznaczał różnicę D-ci g-ej między Pulkowem, Altoną i Greenwich, użyto 30 do 78 chronometrów, które przewożone były 17 razy między temi miejscowościami; błąd prawdopodobny otrzymanych w ten sposób rezultatów wynosił 0.04 sekundy w czasie, czyli 0.6 sekundy łukowej.

Inną metodę nastręczają sygnały niebieskie, t. j. zjawiska, występujące współcześnie dla różnych punktów ziemi, jak np. zaćmienie księżyca. Przypuśćmy, że początek zaćmienia księżyca przypadł w Berlinie o 10 god. 27 min. 36 sek. Zjawisko to zachodzi jednocześnie dla wszystkich punktów ziemi, gdzie jest widzialne (ob. Zaćmienie); jeżeli więc tenże sam początek przypadł dla Warszawy o 10 godzinie 58 min. 8.5 sek., przeto czasy obu tych miast różnią się o 30 min.

32.5 sek., skąd znany nam rachunek wykazuje, że Warszawa leży względem Berlina na wschód o 7°38'7.5". Stosowanie tej metody znajduje przeszkody w trudności dokładnego uchwycenia początku, lub innej oznaczonej chwili przebiegu zaćmienia, gdy znów inne zjawiska, które również w różnych okolicach współcześnie przypadają, jak ukazywanie się gwiazd spadających lub kul o-gnistych, występują zbyt niespodzianie, by do o-znaczenia długości korzystać z nich można było. Jeżeli idzie o różnicę punktów niezbyt między sobą oddalonych, odległych nie więcej jak na jakie sto kilometrów, można też używać sygnałów sztucznych, polegających np. na nagłem zapalaniu prochu; metoda ta była dawniej rzeczywiście dosyć używaną, chociaż zastosowanie jej jest z natury rzeczy ograniczone, a gdy odległości stają się nieco znaczniejszemi, trzeba wprowadzać stanowiska pośrednie, co czyni ją zbyt uciążliwą.

Księżyc wszakże nie tylko w czasie zaćmienia do oznaczenia D ci g-ej służyć może; z biegu księżyca bowiem odczytać możemy godzinę w innej miejscowości, jeżeli posiadamy dokładne tablice jego biegu. Dajmy na to, że pewnego dnia o godzinie 9 żeglarz na morzu obserwuje, iż księżyc oddalony jest od planety Jowisza o 36°; w kalendarzu zaś żeglarskim („Nautical almanac“), wydawanym przez obserwatoryum w Greenwich, znajdujemy, że według czasu tego ostatniego miejsca położenie takie księżyca względem Jowisza przypada o godzinie 12 tej. W tej zatem chwili, gdy w okolicy, gdzie się znajduje okręt, jest godzina 9, w Greenwich jest już 12, okręt zatem oddalony jest o 45° na zachód względem południka Greenwich. Pomysł tej metody podał jeszcze w r. 1514 Norymberczyk, Jan Werner, stosować ją wszakże można było dopiero, gdy bieg księżyca tak dokładnie poznany zoBtał, że położenie jego dało się ściśle z góry obliczać; oprócz zaś tablic księżyca koniecznym był nadto przyrząd, któryby na chwiejnym okręcie służyć mógł do dokładnych pomiarów połużeń księżyca. Przyrządem takim jest sekstans (ob.), wynaleziony dopiero w początku wieku XVIII-go.

Do powyższych metod przybyła w połowie bieżącego stulecia jedna jeszcze, od wszystkich poprzednich prostsza i dokładniejsza. Metoda ta polega na zastosowaniu telegrafii elektrycznej, prąd bowiem elektryczny przesyła sygnały z prędkością nieledwie nieskończoną. By więc otrzymać np. długość Warszawy względem Paryża, potrzeba tylko, aby z tego ostatniego miasta zawiadomiono nas telegrafem, która tam w pewnej chwili jest godzina; wiadomość tę otrzymujemy w tejże chwili w Warszawie i należy zestawić ją jedynie ze współczesną godziną warszawską, aby poznać różnicę czasów. W rzeczywistości, szybkość prądu elektrycznego, jakkolwiek bardzo znaczna, nie jest nieskończona i zależy od przewodnictwa materya-łów, z których wyrobione są druty, a na prędkość przenoszenia wiadomości mają też wpływ przyrządy telegraficzne; dla tego też i metoda elektryczna wydaje rezultaty ścisłe jedynie przy starannem usunięciu wszelkich źródeł błędów.

Ścisłość jej, mianowicie, może być posuniętą tak daleko, że niepewność w oznaczaniu czasów nie przechodzi 0.02 sekundy, czyli 0.3" w łuku, co w mierze linijnej na równiku czyni około 10 metrów; w szerokościach naszych, gdzie południki silniej ze sobą się zbiegają, różnicy 0.02 sekundy odpowiada odległość mniejsza, około 7 do 8 metrów. Metody dawniejsze wydają rezultaty daleko mniej dokładne, a żeglarz, nie mogąc odwoływać się do usług telegrafu, oceniać jest w stanie różnicę czasów z niepewnością rzadko mniejszą jak 10 do 15 sekund, co na równiku czyni 5 do 7, a w szerokości 50°—około 3V₂ do 5 kilometrów. Niepewność taka na morzu jest oczywiście bardzo niebezpieczną i stać się może przyczyną zagłady okrętu; dla tego-to właśnie rząd angielski w wieku zeszłym, gdy sposoby dochodzenia D ci g-ej mniej jeszcze daleko były dokładne, wyznaczył nagrodę 20 000 funtów sterlingów za ulepszenie metod wynajdowania długości na morzu. Połowę tej nagrody otrzymał zegarmistrz Harrison za udoskonalenie chronometrów, drugą zaś połowę przyznano astronomowi T. Mayerowi i znakomitemu matematykowi Eulerowi za ulepszenie tablic księżyca. Jakkolwiek jednak księżyc jest dziś należycie skontrolowanym zegarem niebieskim, żeglarze chętniej odwołują się do isto tnych swoich chronometrów, a przewożenie zegarów jest dotąd na okrętach najważniejszą metodą oznaczania D-ci g-ej.

Niezależnie od przeszkód, z jakiemi walczyć musi oznaczanie D-ci g-ej, zamęt pewien wprowadza też rozmaitość południków pierwszych. Gdy bowiem równik, będący początkiem szerokości geograficznych, jest tylko jeden i przez samą przyrodę wskazany, południk każdy rościć sobie może jednakie do pierwszeństwa prawo, dla tego też co do jego obioru panuje pewna dowolność. Ptolemeusz umieścił swój pierwszy południk o jeden stopień na zachód względem wysp Szczęśliwych (insulae Portunatae), to jest dzisiejszych wysp Kanaryjskich; był to niejako kres znanego wówczas świata, długości więc trzeba było liczyć stąd na wschód, w jedną tylko stronę. Pisarze arabscy za punkt początkowy długości przyjmowali Słupy Herkulesa (dzisiejszy Gibraltar); geografowie średniowieczni już to wyspy Azorskie, już Kanaryjskie. Konieczność porozumienia się pojmowano wszakże już dawno, skoro kardynał Richelieu zawezwał znakomitszych matematyków, by zaprowadzili ład w o-biorze pierwszego południka: kongres ten zebrał się w Paryżu 1630 r. i uchwalił, że za początek

S. K

S. K.

we

same

długości przyjąć należy południk, idący przez wyspę Ferro, najbardziej zachodnią z wysp Kanaryjskich. Południk ten zatem przypadał bardzo bliz-ko linii, od której już Ptolemeusz długości swe liczył, a zarazem oddzielał szczęśliwie świat dawny od nowego. Gdyby więc w epoce owej można było oznaczyć dokładnie różnicę długości geograficznej między wyspą Ferro a obserwatoryami lądu stałego, zadanie pierwszego południka byłoby rozstrzygniętem stanowczo; przy ówczesnym wszakże stanie przyrządów było to niepodobnem, dla tego też południk Ferro nie zyskał uznania * powszechnego. Anglia nie przyjęła nigdy tego początku długości, astronomowie francuscy wkrótce go zarzucili, geografowie zaś, za radą Delisle’a, zastąpili go południkiem konwencyonalnym, przebiegającym o 20° na zachód względem Paryża. Południk ten, chociaż nazywa się zwykle południkiem Ferro, nie przechodzi przez tę wyspę, ale przypada między nią a sąsiednią wyspą Gomerą; gdy więc mówimy o południku Ferro, jako pierwszym. przyjmujemy właściwie za pierwszy południk paryski, oddalony od niego o 20°. Na różnych kartach geograficznych oznaczony jest więc przez 0° bądź południk Ferro, bądź południk idący przez Paryż, bądź też przez Greenwich, oddalony od Ferro o 17° 39' 50, 6" na wschód, a od paryskiego o 2° 20' 9.4" na zachód.

Jakkolwiek przechodzenie od jednego południka do innego nie przedstawia żadnej trudności, polega bowiem tylko na dodawaniu lub odejmowaniu, w ostatnich jednak czasach poruszono znów projekt ustanowienia pierwszego południka, wspólnego dla wszystkich narodów, a w szczególności obradowała nad tern konferencya międzynarodowa, zebrana w Waszyngtonie w r. 1884, która wyraziła życzenie, aby geografowie obrali za pierwszy południk—idący przez Greenwich. Uchwała ta wszakże nie znalazła uznania powszechnego, a zwłaszcza nieprzychylnie przyjętą została we Francji, gdzie odrzucenie zupełne południka paryskiego wzbudziło drażliwość narodową. Aby więc spór ton załagod-ić,, zaproponowano południk bardziej neutralny, któryby nie mógł budzić zawiści międzynarodowej, jak np, południk jerozolimski, albo południk idący przez cieśninę Beringa. Propozy-cye te wszakże nie mają źadnjch widoków urzeczywistnienia si ę.

Długość selenograficzna, t. j. długośćksię-życowa, oznacza dla punktu położonego na powierzchni księżyca zupełnie toż samo, co D. geograficzna dla punktu na powierzchni ziemi. Za pierw-Bzy południk księżyca przyjmuje Bię południk, który przy 1 i b r a c y i (ob.) średniej przechodzi przez środek widzialnej dla nas półkuli księżyca.

Długość śródziemna (geocentryczna), ob. Długość astronomiczna.

Długość śródsłoneczna (heliocentryczna), ob. Długość astronomiczna.

Długość życ.a roślin. O długości życia może być mowa tylko tam, gdzie osobnik roślinny jest zupełnie odgraniczony i wtedy, gdy umówimy się dokładnie, co mamy uważać za osobnik. U wielu roślin plechowych (np. grzybów pleśniowych) jedne części plechy zamierają, w miarę jak rozwijają się inne; jeśli tu więc całą plechę uważać zechcemy jako osobnik, to długość jej życia nie da się ściśle oznaczyć. Kwestyadługości źyoia u organizmów jednokomórkowych, dla których pojęcie osobnika nie tak łatwe jest do określenia, wywołała w literaturze biologicznej liczne roztrząsania, wiążące się, nietylko z najważniejszemi zagadnieniami fizyologii (jak np. o przyczynie śmierci), ale i z wielu kwestyami pra-ktycznemi (np. starzenie się odmian uszlachetnionych owoców), a których tu z tego powodu nie powinniśmy pomijać.

a) Długość życia roślin jednokomórkowych. Jeśli będziemy rozważali niektóre wodorosty jednokomórkowe w znaczeniu rozległem wyrazu, to jest takie, które składają się z wielu, ale zupełnie jednakowych, niezróźniczkowanych komórek (ob. Chlorophyllaceae), to napotkamy wielką trndność w oznaczeniu długości ich życia; nić np. skrętnicy, gdy się wydłuży wskutek dzielenia się składających ją komórek, może rozdzielić się na kilka, każda z tych znowuź i t. d. W tych warunkach oznaczenie chwili śmierci jest nader tru-dnem, bo niema przyczyny, dla której mielibyśmy uważać za śmierć osobnika zanik jednego z odcinków raczej niż drugiego, chyba, że się umówimy każdą odrywającą się gromadę komórek uważać za osobnik; cecha to atoli przypadkowa, mogąca być sztucznie wywołaną (up. przez przecięcie nicil, a nie uzasadniona ani fizyologicznie, ani morfologicznie. U okrzemek np. ('ob. Diatomaceae) widzimy połączenia komórek jednakowych (kolonie wstążkowe,, których spójnia stopniowo się rozluźnia tak, że komórki zostają połączone tylko kropelkami śluzu na róźkach ^kolonie zygzago-wate) iw końcu zupełnie się rozdzielają. Jeśli znowuź w takich wypadkach za osobnik uważać będziemy pojedynczą komórkę, wielość ich zaś za kolonię, to chcąc mówić o długości życia osobnika, zmuszeni będziemy zmodyfikować nasze pojęcia o śmierci w sposób daleko odbiegający od potocznych wyobrażeń. Pojedyńcza bowiem komórka w takich wypadkach zwykle nie zamiera, lecz dzieli się na dwie potomne; całe jej życie przelewa się do tych nowoutworzonych komórek, które są utworami na jej wzór i z jej materyału powstającemu Możemy więc tu za chwilę śmierci uważać ów moment dzielenia się, w którym dawny osobnik—komórka przestaje istnieć; ale w takim razie stajemy w sprzeczności z potocznemi wyobrażeniami o śmierci, z którą łączymy zwykle pojęcie trupa i utraty życia; tu nie mamy ani jednego, ani drugiego: zamiast ginącej komórki powstają dwa no-i żywe ciała. Ta sprzeczność z pojęciami potocznemi posunęła niektórych biologów do oryginalnego wniosku: jakoby organizmy jednokomórkowe były nieśmiertelne,—nie w tern znaczeniu, iżby nie mogły być zabite, ale że nie ulegają śmierci przez się. Weismaun, który wygłosił ten pogląd w szeregu rozprawek („Ueber die Ewigkeit des Lebens”, „Ueber die Dauer des Lebens“—Jena 1881; „Ueber Leben und Tod“, Jena 1884), sto-sując go zresztą do tworów jednokomórkowych królestwa zwierzęcego, twierdzi konsekwentnie, jakoby śmierć była wynikiem wielokomorkowości organizmów, a więc ich doskonalenia się. Pogląd ten napotkał oppozycyę wywołał rozliczne zarzuty, zwłaszcza ze strony Göttego. Gorliwym jego zwolennikiem, a po części samodzielnym głosicielem u nas, jest p. J. Nusbaum, który umieścił w tym przedmiocie szereg artykułów we „Wszechświecie“ i „Ateneum”. Nigdzie wszakże jawniej nie występuje bezzasadność takich wniosków, jak w zjawiskach życia roślin. Istotnie (wracając do przytoczonego przykładu ze skrętnicą), możemy twierdzić z równem prawem, że życie komórki macierzystej ustaje w chwili, gdy ona przemienia się na dwie komórki potomne. Życie tu przelewa się na nie, ale czyż nie przelewa się tak samo w organizmach wielokomórkowych z rodziców na potomność? A w takim razie i człowieka nie powinniśmy uważać za śmiertelnego, gdyż w zwykłych warunkach zostawia po sobie dzieci. Czy me słuszniej więc zjawisko trupa uważać za przypadkowe, nie koniecznie towarzyszące śmierci, za następstwo zróżniczkowania się w organizmie wielokomórkowym? Rozważanie długości życia w królestwie roślinnem doprowadza nas do tego wniosku.

b) Długość życia roślin raz owocujących. Wszystkie rośliny ze względu na długość ich życia, czyli trwałość, dzielą zwykle botanicy na trzy gromady: 1. Rocznemi nazywają takie, które, wysiane w jednym roku, giną po dojrzeniu; do takich należy większość ziół naszych pól. 2. Dwuletnie, będąc wysiane w jodnym roku, wydają kwiaty i nasiona dopiero w następnym; w pierwszym zaś zwykle rozwijają się tylko liście, które wytwarzają obfity materyał zapasowy, nagromadzający się w potężnie rozwiniętym korzeniu, aby na rok przyszły służyć za pożywienie energicznie rozrastającym się osiom kwiatowym. Tu należą rośliny, których korzeni używamy za pokarm, jak marchew, burak i t. p. 3. Rośliny trwałe żyją w ciągu szeregu lat, wydając nasiona corocznie, lub w pewnych odstępach czasu. Tu należą wszystkie drzewa, a z ziół tak zwane tr wałe, czyli byliny, których pędy, rozrastając się pod ziemią, zabezpieczone są od wysychania lub zamarznięcia, a w porze roku przyjaznej dla wegetacyi wypuszczają liście i kwiaty ponad ziemię. U jednych i drugich pędy (pnie lub korzeniaki) służą za skład materyałów zapasowych i przechowują pączki, w których skupiają się drzemiące siły żywotne organizmu. Do roślin trwałych zaliczają zwykle i takie, które jak Agave amencana L. (Agawa cz. aloes stuletni), lub Corypha umbraculifera L. (Palma wachlarzowa), rosną przez szereg lat, ale kwitną raz tylko, i wydawszy owoce, zamierają. — Podział tu] przytoczony dogodny jest z wielu względów; dla celów jednak naukowych, a zwłaszcza, gdy idzie o zagadnienia połączone z kwe-styą długości życia, racyonalniej będzie podzielić wszystkie rośliny na dwie gromady: 1) Takie, które wydają owoce raz w życiu i następnie zamierają (roczne, dwuletnie i niektóre z trwałych); 2) rośliny owocujące wielokrotnie (przeważna większość trwałych). Powróćmy teraz do naszych organizmów jednokomórkowych, a pozostawiając chwilowo na uboczu kwestyę osobnika lub kolonii, przyjrzyjmy się, co dzieje się nadal z temi komórkami, którym Weismann przyznał życie wieczne, t. j. nieśmiertelność. Skoro dzieleniesię powtórzyło się już wielokrotnie, wytwarzając wciąż podobne do macierzystej komórki, następuje zjawisko wprost przeciwne: zlanie się dwóch komórek w jedną, akt, który nazywamy reprodukcyą, czyli rozmnożeniem właści wem. Odbywa się ono według typów roż-maitych (por. Chlorophyllaceae—Rozmnażanie, Dia~ tomaceae—Rozmnażanie), a zawsze ostatecznym wynikiem jego jest wytworzenie t. zw. zarodnika sprzężonego, t. j. komórki, obdarzonej w wysokim stopniu zdolnością wytwarzania nowych drogą podziału,—zdolnością, która, jak się zdaje, zostaje wyczerpaną przez wielokrotne powtórzenie tego a-ktu. Zlanie się więc dwóch komórek w zarodnik sprzężony pociąga za sobą odnowienie kształtodaj-nej siły, zawartej w żywej komórce, a powszechność tego aktu w obu królestwach istot żyjących (wyjątek, jak dotąd, stanowią tylko t. zw. organizmy rozszczepkowe cz. sinorosty, ob.), zdaje się, świadczy niezbicie o tern jego przeznaczeniu. Otóż wszelkie analogie, jakie tylko logicznie dają się przeprowadzić, każą nam uważać ów moment, to jest zlanie się dwóch istot jednokomórkowych w jedną, za odpowiadający temu, co nazywamy śmiercią w organizmach wielokomórkowych. — Główną część nasienia roślin wyższych stanowi, jak wiadomo, zarodek (przyszłej rośliny), który jest gromadką komórek, powstających skutkiem dzielenia się jaja, t. j. zarodnika sprzężonego, utworzonego przez zlanie się dwóch komórek: pyłkowej i jajowej. Badania lat ostatnich wykazały zupełną jedność tego aktu w całem królestwie roślin i zatarły granicę, tak niedawno jeszcze oddzielającą rośliny kwiatowe od bezkwiatowych (por. Kwiat, Zapłodnienie), wykazując nieznaczne stopniowanie pomiędzy zapłodnieniem u jednych i drugich. -- Gdy roślina roczna lub dwuletnia, lub taka, jak agawa, zamiera, wydając nasiona, możemy powiedzieć z zupełną słusznością, że zamienia się ona wnasiona, odrzucając niepotrzebne części; nietylko bowiem wszystkie materyały, mające jakąkolwiek wartość pożywną dla rośliny, zostają przeniesione do nasion — pozostają prawie same tylko próżne błony komórek i substancye ekskrecyjne, które powstały jako uboczne produkta sprawy życiowej,—ale, co najważniejsza, zgromadza się w nich cała ta potęga życiowa, ta władza tworzenia nowych kształtów, która poprzednio stanowiła udział wszystkich żyjących komórek rośliny, a służyła ku wytworzeniu jej organów. Lecz oprócz tych istotnych części, które skupiają w sobie, w stanie drzemiącym, całe życie rośliny, zostaje zwiędła masa, pozbawiona życia, zachowująca zewnętrzne kształty niegdyś żywej rośliny— jej trup. Śmierć i trup są więc u roślin owocujących raz w życiu następstwem aktu zlania się komórek. Dla czegóż niema trupa u roślin jednokomórkowych? Bo tu akt zlania się obejmuje całą roślinę, która jest reprezentowana przez jedną tylko komórkę. Komórka ta wykonywa jednocześnie wszystkie czynności życiowe, a gdy przychodzi chwila zagłady, oddaje się całkowicie na u-tworzenie zarodnika sprzężonego, źródła życia dla nowych komórek. W roślinie wielokomórkowej czynności życiowe są rozłożone pomiędzy rozmaite komórki, które się do nich przystosowują: jedne, zawierające zieleń, mają na celu przyswajanie, inne ciągną wodę i cząstki pożywne z gruntu, trzecie przenoszą te ciała dalej, czwarte służą ku ochronie rośliny i t. d.; niektóre tylko zgromadzają w sobie zdolność twórczą i przenoszą ją przy pomocy nasion na nowe osobniki; wszystkie zaś inne komórki giną po oddaniu wszystkich wartościowych materyałów, które zawierały, do usług tych ogniw, łączących osobniki w nieprzerwany łańcuch życia. Trup więc jest wynikiem zróżniczkowania się komórek, wynikiem tego, że w roślinie wielokomórkowej nie wszystkie komórki biorą udział w utworzeniu zarodników sprzężonych.

0. Długość życia roślin trwałych. Przejdźmy teraz do roślin trwałycn, czyli poprawniej—wielokrotnie owocujących. Nie przekształca się tu cała roślina w nasiona, jak u jednokrotnie owocujących, ale zostaje przy życiu i trwa nadal jako osobnik; kiedy potomność, powstająca z zarodników sprzężonych, rozwija się samodzielnie i niezależnie. Jeśli weźmiemy pod uwagę którekolwiek z naszych drzew olbrzymich, dosięgających niekiedy kilku tysięcy lat wieku, jeśli wyobrazimy sobie, ile miliardów komórek wytworzyła ta jedna, powstająca przez zlanie się pyłkowej z jajową, z której powstał z początku zarodek nasienia, a później całe drzewo z konarami, gałęźm;, liśćmi, wciąż się odnawiającemi, z corocznie tryskającemi nowem życiem pączkami; przychodzimy do przekonania, że protoplazma tycb. komórek obdarzona była niezwykłą siłą kształto-■dajną, którą zapewne zawdzięcza wysokiej organi-zacyi, daleko posuniętemu zróżniczkowaniu się komórki rośliny, wydającej owe nasiona. Tu dopiero możemy mówić właściwie o długości życia roślinnego, bo tu dopiero osobnik (drzewo, bylina) wyzwolił się z konieczności, zamykającej jego życie w granicach pomiędzy dwoma aktami zapłodnienia {zlania się komórek). Nie tylko nie jest wieloko-mórkowość przyczyną śmierci, jak sądzi Weismann, ale przeciwnie, dając możność doprowadzenia, że tak powiemy, życiowości komórek do podobnie wysokiej koncentracyi, jest raczej porywem ku nieśmiertelności, przedłużeniem życia osobnika daleko po za pierwszy akt rozrodczy. Nieśmiertelności jednak nie o-siąga się nigdy. Dla czego? BO ta siła twórcza, komórka, powodująca coraz nowe dzielenie się i coraz nowe wcielanie materyi nieżywej w kształty organiczne, wyczerpuje się w końcu. Stąd pochodzi przedewszystkiem starość —t. j.taki stan organizmu, w którym z trudnością już wytwarza on nowe organa, potrzebne do odżywiania, naprawiania uszkodzeń zewnętrznych i t. d.—a po starości śmierć. Długość życia roślin trwałych zależy więc, jeśli wolno użyć takiej metafory, od siły rzutu, nadanej w tym kierunku zarodnikowi sprzężonemu, a siła ta bywa u rozmaitych roślin bardzo niejednakowa.

d) Długość życia niektórych drzew. Z pomiędzy drzew naszych lasów niektóre odznaczają się szczególną długowiecznością. Każdy wie o tern, że dąb, mający lat 150, uważa się za młody. Dąb stojący w zwarciu zaczyna kwitnąć dopiero w 60 roku, a żyje lat 400; pojedyńczo stojące mogą dosięgać 1 OUO lat i więcej. Buk żyje 400—600lat; grab 300—400 lat; brzoza 90—100 lat; olsza do 100 lat; osina 100 lat; sokora 100 lat; iwa 60 lat; wierzba biała 100 lat; wierzba krucha przeszło 60 lat; wierzba witwa 20—30 lat; wierzba laurolistna 50—60 lat; wiąz zwyczajny 500—600 lat; jesion poczyna kwitnąć w 30 — 40 roku i rośnie silnie do 80, a dochodzi do zupełnej dojrzałości w 150 lat; klon do 150 lat zachowuje pełnię sił, żyć może do 300; jawor zachowuje się zdrowy do lat 200, żyje przeszło 300; lipa żyje 200, 500—1 000 lat; kasztan gorzki przeszło 100 lat; czeremcha 60— 80 lat; jarzębina 100 —liO lat; głóg do 100 lat; grusza dzika do 200 lat. Z szyszkowych późnego wieku dosięga cis; olbrzymi cis, który rósł niegdyś na cmentarzu w Braburn, w hrabstwie Kent w Anglii, miał pień tak gruby, iż, według obliczeń, biorąc pod uwagę słaby przyrost tych drzew, żyć musiał około 3 000 lat. W miasteczku Ripfen, w hrabstwie Yorkshire, znajduje się dotąd cis, który może mieć lat 1 200; w pobliżu parowu, zw. Macocha, w Morawii, znajdują się cisy, którym przypisują po 2 000 lat wieku. Modrzew żyje przeszło 600 lat; sosna 200, 300—500 lat; świerk do 500 lat; jodła przeszło 300 lat. Niektóre pojedyńcze drzewa przekraczają daleko zaznaczone tu mniej więcej przeciętne granice wieku. Niedaleko Saintes, w departamencie Charente Inférieure we Francyi, znajduje się dąb (jeden z największych w Europie), który ma u podstawy 9 metrów średnicy; wiek jego obliczają na 1 800—2 000 lat. Kasztan na Etnie w Sycylii, zwany kasztanem stu koni, ma 52 metry w obwodzie i może liczyć 3 600—4000 lat istnienia. De Candolle wspomina o stole z orzecha włoskiego, który miał 8 metrów szerokości, a na którym cesarz Fryderyk III wyprawił ucztę w r. 1472; wiek drzewa według obliczeń wypada przeszło 900 lat. Jeszcze większe dziwy pod tym względem spotykamy w świecie zwrotnikowym. Drzewa jednoliścieniowe mają, jak wiadomo, bardzo powolny przyrost na grubość; biorąc pod uwagę sposób tego przyrostu, oraz olbrzymie rozmiary, jakich dosięgają niektóre z tych drzew, powinniśmy przyznać im wiek olbrzymi. N, p. smocze drzewa (Dracaena Draco), zdaje się, mogą dosięgać 10 000 lat; trudno sobie inaczej wytłómaczyć grubość takiego olbrzyma, jsk smocze drzewo z Orotawy (na wyspie Teneryfie), którego pnia nie mogło objąć 10 ludzi. Drzewo to zniszczone zostało przez huragan w 1867 r.; w r. 1402 podczas pierwszej wyprawy Béthencoyrta miało ono już taki sam wygląd i grubość, jak wtedy, gdy je oglądał Humboldt (w 1799 r.). Olbrzymi bywa wiek baobabów; Adanson powiada, że niektóre j zbadane przez niego okazy miały do 6 000 lat.

ej Długość życia odmian. Powyższe uzasadnienie długości życia i przyczyny śmierci opierało

Wł. M. K,

się na przypuszczeniu, że siła organo-twórcza (redukująca się ostatecznie do zdolności dzielenia się komórek), wyczerpuje się w miarę powtarzania aktu dzielenia «się i wymaga dla odnowienia się swego, innego aktu: zlania się komórek, czyli zapłodnienia. Istnieje wszakże wiele odmian sztucznych, w których akt zapłodnienia jest, bądź udaremniony przez zanik odpowiednich organów (np. róże i inne kwiaty pełne), bądź też pomijany przy sztucznej uprawie, dzięki łatwości, z jaką rośliny te rozmnażają się z sadzonek, odsadów, bulw i t. d. (np. winorośl, kartofle, banany, bataty i t. d.). Jeśli powyższe przypuszczenie jest słuszne, to należa-ło-by się spodziewać, że po upływie szeregu lat, odmiany takie, stanowiące niejako przedłużenie jednego osobnika (jak to zaznacza już Jessen: „Ueber die Lebensdauer der Gewächse* 1855. Verh. J. Leopol. Karol. Ak. XXV),—gdyż nie ma tu aktu zapłodnienia, od którego rozpoczyna się nowy osobnik,—że odmiany takie po upływie szeregu lat, mniej lub więcej długiego, muszą się wyczerpać. Jakoż, niezależnie od wszelkich poglądów teoretycznych, wśród pomologów wytworzyła się myśl o starzeniu się uszlachetnionych odmian owoców, które, będąc rozmnażane przy pomocy zrazików drogą szczepienia, znajdują się w tych samych warunkach, co i wyżej wymienione rośliny. Nieudawauie się i zniżanie wartości tych odmian (jako przykład przytoczymy sztetyny, bursztówkę czeską), przypisują niektórzy ich „starości*. Kwe-stya starzenia się odmian botanicznych nie jest wprawdzie rozstrzygnięta; a nawet bardzo poważne głosy i zarzuty występują przeciwko samemu pojęciu starzenia się. Do, takich należą Möbius i Zorn, po części De* la Bastie; u nas polemika w tym przedmiocie toczyła się pomiędzy pp. Hozerem i Ed. Jankowskim (w „Ogrodniku Polskim* 1891, 1892), z których ostatni jest przeciwnikiem starzenia się, zbijając ten pogląd poważnemi dowodami, jak np. przytoczeniem batatów, fig, bananów, które już od tysięcy lat rozmnażane są za pomocą sadzonek it. d.; wskazuje też, że z 50 odmian jabłek i 31 gruszek, opisanych przez Bauhina w r. 1598, do dziś dnia w tych samych okolicach spotyka się 17 odmian jabłek i 19 gruszek, które zatem przetrwały już 300 lat; że Van Mons oceniał wiek gruszek, hodowanych za jego czasów, na 200—300 lat, Knight —na 400; że wreszcie niektóre gatunki, którym przypisują wyczerpanie wskutek starości, jakkolwiek nie udają się na swoich pierwotnych stanowiskach, pomyślnie przecież rozwijają się na nowych. Samo wszakże spostrzeżenie to, niezależne od jakichkolwiek naprzód powziętych teoryj, zdaje się przemawiać za tern, że jest w niem cokolwiek prawdy; nie zdziwi zaś nas długotrwałość odmian, liczona na setki, a nawet tysiące lat, skoro wiemy, że ta siła twórcza, siła rozpędu, że tak powiemy, nadana przez zapłodnienie, może u niektórych drzew dochodzić do kilku, może nawet kilkunastu, tysięcy lat.

Długosiodło, wieś i folw., powiat ostrowski, posiada kościół drewniany pod wezwaniem Wniebowzięcia P. M. (erygował go r. 1481 Piotr Ścibor, biskup płocki), fundowany przez kapitułę pułtuską

w 1746 r., poświęcony przez Marcina Załuskiego, sufragana płockiego, w 1754 r.; rozszerzony, ozdobiony i odnowiony staraniem parafian w 1877 r. Parafia D., dek. ostrowski, (dawniej wyszkowski), liczy dusz 4 806; szkoła elementarna i urząd gminny. W 1827 r. było tu 30 domów i 222 m-ców; obecnie D. li,czy 63 domy i460 m-ców. Tu, w r. 1262, zaszła krwawa walka między hufcami Mazowsza a złączonemi oddziałami Litwinów, Jadźwingów i Rusinów, którzy spustoszyli całą ziemię Czerską pod przywództwem Mendoga i Swarna, Liczne mogiły długo świadczyły o męstwie Mazurów, którzy polegli co do jednego w tym krwawym boju.

DługOSZ Jan (* 1415—f 19 maja 1480), herbu Wieniawa, nominat arcybiskup lwowski, historyk. Przydomek „Długosz” rozpowszechniony był w Wiekach Średnich w Wielkopolsce, Małopolsce i na Rusi. Rodzina historyka, zagnieżdżona w ziemi wieluńskiej, używała herbu „Żubrza głowa* v. „Per-stin“, v. „Wieniawa*. W r. 1317 i 1320 występuje Mikołaj „dictusDlugoss”; z początkiem wieku XV Bar tło miej D. (f 1435), „magister capellae“ króla Władysława, w r. 1410 otrzymał probostwo

m

ffewgl

mmŁ

i Æ m\

ùmà¹^

Fig 205. Długosz Jan.

w Kłobucku, ziemi krakowskiej. Brat Bartłomieja, Jan (f 25 stycznia 1444), pisał się „de Nie-dzielsko*, wsi, położonej pod Wieluniem, którą, z drugą, dziedziczną, Łyskórnie, sprzedał. W bitwie na „Zielonem polu“ (Grunwald) pojmał Markwarda von Salzbach, kom tura brandeburskie-go, i rycerza Schumbergka, którzy niegdyś potwar-czemi słowy uwłaczali czci matki wielkiego księcia Witolda, Biruty. Za czyn taki otrzymał Jan D. burgrabstwo w zamku królewskim w Brzeźnicy, później zaś starostwo w Nowym - Korczynie. W pobliżu Brzeźnicy nabył wieś Kocin, później Popów, Przedmoście i Grabową; za przywilejem króla Władysława założył w roku 1440 Czarny Stok; są ślady, że miał Parzymiechy i Prusiecko. Ożeniony z córką sąsiada w Wieluńskiem, Beatą z Borowna (f 1429), po jej zaś śmierci z drugą, niewiadomego nazwiska, spłodził z niemi synów dwunastu. Najstarszy, Jan, chował się dobrze; dwaj po nim, niewiadomego imienia, pomarli wcześnie; z powodu tego następnym synom stary Długosz dał imię Jana. Nie pisali się oni „z Niedziel-

ska“, lecz, niektórzy przynajmniej—» z Grabowa“, skiego: 1 stycznia r. 1444 ostatnie 2 000 grzywien Pierworodny Jan (f 1456/7) zamordowany został wypłacał w Lipowcu pełnomocnikom Wacława Cie-przez zbójców we wsi własnej, Bambelinie. Drugi szyń3kiego. Że do nabycia księstwa biskupa na-Jan, historyk, pisał się za ojcem z „Niedzielska”, mawiał, obudził ku sobie nienawiść rodziny Ole-pod koniec życia z „Czarnocina“; używał przydom- śnickiego, zwłaszcza wojewody saudomierskie-ka „starszy“, dla odróżnienia się od brata młod- go, Jana Głowacza. W latach 1434 i 1435 o-szego tegoż imienia (f 1471), który, podobnie jak trzymał beneficya, zapewniające mu dostatnie u-on, został z czasem kanonikiem krakowskim. Inny trzymanie, i przyjął pierwsze święcenia kapłańskie. Jan v. „Janusz“ (f w dzień Bożego Ciała 1482), Stryj Bartłomiej ustąpił mu probostwa w Kłobuc-dziedzic na różnych wsiach, burgrabia grodu kra- ku; w roku 1436 D. został kanonikiem krakowskim, kowskiego, później podczaszy królewski, zamor- w cste-ry lata później wyświęcił się na księdza; dowany został przez Piotra z Dziaduszyc. Reszta wkrótce dano mu kantoryę i kustodyę w kollegia-Janów wybitniejszej roli nie odegrała. Jan „star- cie wiślickiej. W szkole Oleśnickiego stał się D. szy“ urodził się z matki Beaty w Brzeźnicy, był zwolennikiem rządów teokratycznych, przejął się drugim z kolei z synów dochowanych. Początko- ideami mistrza: walki z Turkami, rozciągnięcia we nauki pobierał w szkole parafialnej w Nowym wpływu polskiego na Ruś i Litwę, odzyskania u-Korczynie, w półroczu letniem r. 1428 zapisał się traconych ziem, mianowicie Szląska. Wyniósł w poczet uczniów uniwersytetu jagiellońskiego z pod wpływu jego niechęć do ruchu husyckiego w Krakowie. Zostawał początkowo pod dozorem i do dążeń separatystycznych panów litewskich, magistra, przeniósł się następnie wbrew woli oj- oraz do dynastyi jagiellońskiej. Długo w polityce cowskiej do „bursy bogatych“ (bursa divitum), czynnego udziału nie brał; pierwszy raz pod ko-w której uczniowie zamożniejsi mieli za opłatą u- nieć r. 1448 w sprawie purpury kardynalskiej wytrzymanie, dozór i pomoc naukową. Około lat słany został przez Oleśnickiego do Rzymu. Spra-trzech trwały jego studya; w siedmnastym roku wę załatwił pomyślnie, 1 października r. 1449 odżycia uniwersytet porzucił, nie wyniósłszy z niego był z bullą papieską, przyznającą biskupowi kape-żadnego stopnia naukowego. Przyczyniła się do lusz kardynalski, wjazd uroczysty do Krakowa, tego śmierć matki, powtórne ożenienie się ojca W cztery miesiące po powrocie z poselstwa, ze i uszczuplenie dochodów; nie pociągała zresztą mło- słynnym scholastykiem krakowskim, a kolegą w ka-dzieńca filozofia scholastyczna, panująca wtedy pitule, Janem Elgotem, w pierwszych dniach lute w Krakowie wszechwładnie. Zerwawszy ze stu- go r. 1450 udał się do Ziemi Świętej przez Wę dyami, wstąpił do kancelaryi Zbigniewa Oleśnic- gry, Wiener - Neustadt, Rzym i Wenecyę. Po po-kiego, w której rozpoczął pracę w charakterze no- wrocie do kraju rychło użyty został przez Ole-taryusza czyli pisarza, doszedł zaś do stanowiska śnickiego do nowej missyi dyplomatycznej, w spra-sekretarza przybocznego biskupa, przez co otwarł wie zawikłań węgierskich. Wyjechał z ochmi-sobie drogę do karyery. Nawet kursów filozofii strzem dworu królowej, Janem Zagórzańskim; stronie ukończył, wykształcenie przeto, według rozu- ny wojujące skłonił do rozejmu. Rósł w opinii mienia ówczesnego, miał małe; pomimo tego zwró- kardynała, lecz narażał się królowi Kazimierzowi cił na się uwagę Oleśnickiego. Odznaczał się Jagiellończykowi, który na samodzielną akcyę dy-skromnością, łagodnością usposobienia, prawością plomatyczną Oleśnickiego, jako przekraczającą charakteru, rzadką pracowitością i zmysłem pra- kompetenoyę osób prywatnych, patrzał z niechęcią, ktyczności; mało samoistny, poddał się bezwzglę- Ze śmiercią Oleśnickiego (f 1455), który miano -dnie wpływowi biskupa, który lubił przed sekre- wał D-a jednym z pięciu egzekutorów testamentu, tarzem swoim wygadywać się z zamiarów i celów, skończył się zawód sekretarza biskupiego, rozpoczę-pewny tajemnicy. Nie rozstawał się też z nim ła się zaś działalność członka kapituły krakowskiej. Oleśnicki; nawet w dalszych podróżach miał go Zdolnościami, pracowitością i prawością rozbroił przy sobie. Nie zdemoralizowany formułkami wie- D. niechęć króla; stał się zresztą z oppozycyonisty dzy scholastycznej, wrażliwy, w porządkowaniu my- stronnikiem tronu, pogodził się z polityką rządo-śli jasny, D. szybko przy boku biskupa zapoznał Bię wą. Powołany został przez króla na członka ko-z tokiem spraw publicznych; dzięki łatwości pisa- missyi, wyznaczonej do zgromadzenia środków na nia w języku łacińskim, zarówno w koresponden wojnę pruską i do układów z Zakonem; jednocze-cyi swego chlebodawcy, jak i w innych zajęciach u- śnie, w r. 1460, brał udział w negocyacyach dy-miał stać się pożytecznym, nawet niezbędnym. Po- plomatycznych z Jerzym z Podjebradu, jeździł siadał niezrównany talent administracyjny, szybko w tej sprawie do Bytomia z wojewodą kaliskim, oryentował się w sprawach ekonomicznych, dzięki Stanisławem Ostrorogiem, z podkomorzym krakow-czemu powierzony miał sobie naprzód dozór nad skim, Pieniążkiem, i innymi dwukrotnie. Służył dworem Oleśnickiego, następnie zarząd osobistego królowi, dopóki polityka jego nie dotknęła intere-i biskupiego jego majątku. W r. 1440 spisał in- sów kościoła. W sprawie obsadzenia osieroconej wentarz zabudowań, gruntów i dochodów dóbr bi- przez śmierć Strzempińskiego katedry krakow-skupich, który jednak zaginął; przykładał prawdo- skiej stanął D. przeciwko kandydatowi rządowemu, podobnie ręki do przechowywanego w archiwum a po stronie protegowanego przez kuryę rzymską kapitulnem krakowskiem „Liber privilegiorum“, Jakóba z Sienna. Za popieranie Sienińskiego doza wierającego zbiór przywilejów kościoła katedral- tknięty bauieyą, musiał szukać dla siebie beznogo; czynny był przy zakupnie księstwa Siewier- pieczeństwa w ucieczce. Schronił się wraz z Sie-

Kntykl Fovii Jl'u»tr. Zesx 122 T XTI

nińskim naprzód w Tęczynie, następnie na zamku melsztyńskim, gdzie przeszło rok przebywał. Starosta grodowy krakowski zagrabił mu z rozkazu królewskiego wszystkie, przywiązane do benefi-oyów, dobra; splądrowano mieszkanie jego w Krakowie, pozbawiono go dochodów z dziesięcin. Po otrzymaniu amnestyi i powrocie w początkach r. 1463 do Krakowa zbliżył się znowu do króla; ściślejszy nawet zabrał z dworem stosunek, niż dawniej. W roku 1464 wszedł do komissyi, wyznaczonej do układów z Zakonem; aż do końca wojny pruskiej używany był przez króla do różnych posług publicznych. W r. 1466 jeździł do Wrocławia dla wybadania zamiarów bawiącego tam legata papieskiego, który przybył w celu pośredniczenia pomiędzy Krzyżakami a Polską. Zasiadał w komissyi traktatowej, z uczuciem radości łączył swój głos do uroczystego Te Deum, które 19 października r. 1466 rozbrzmiało w kościele maryaokim w Toruniu z okazyi zawarcia pokoju. Niespełna w rok po układach toruńskich, we wrześniu r. 1467, powołał go król na ochmistrza i nauczyciela swych synów. Przebywał z wychowań-cami swymi w Krakowie, Tyńcu, Niepołomicach i Lublinie; zajęcia pedagogiczne przerywał od czasu do czasu posługami dyplomatycznemi. Ze Stanisławem Ostrorogiem i podskarbim koronnym, Janem z Dębna, jeździł w r. 1467 do Pragi i Wrocławia, w 1469 do Kezmarku dla rokowań z Węgrami, w 1471 towarzyszył młodemu Władysławowi Jagiellończykowi do Czech. Ofiarowali mu panowie czescy arcybiskupstwo praskie, propozy-oyi ich jednak D. nie przyjął. Po powrocie do kraju, w nagrodę za wychowanie osiadłego na trenie czeskim Władysława, otrzymał za wstawieniem się króla prebendę i miejsce w kapitule gnieźnieńskiej; omijała go jednak infuła, pomimo tego, iż w przeciągu lat ośmiu opróżniło się po kolei dziewięć stolio biskupich. W roku 1473 brał udział w zjazdach w Nissie i Opawie, mających na celu pogodzenie Władysława Jagiellończyka z Maciejem Korwinem; w 1478 pełnił ostatnią missyę dyplomatyczną, jeżdżąc na Węgry. Śród tylu posług publicznyoh, nie brakło mu czasu i chęci na budowę kościołów, fundacye klasztorne i t. p. Chociaż w roku 1449 probostwo w Kłobucku ustąpił bratu młodszemu, dochody z kanonii i prebend miał jeszcze znaczne. Rodzinie nie skąpił, nie użył jednak do-ohodów kościelnych wyłącznie dla niej. Zbudował kościół murowany we wsi Chotel, którą posiadał tytułem kustodyi wiślickiej; kupił w roku 1451 w Krakowie przy ulicy Kanoniczej kamienicę, którą przeznaczył na pomieszczenie trybunału konsystorskiego i archiwów; w Kłobucku ufundował zgromadzenie kanoników regularnych; w Odancho-wie, należącym do jego kanonii sandomierskiej, i w Szczepanowie, miejscu rodzinnem św. Stanisława, wzniósł wspaniałe świątynie; w Wiślicy wystawił dom dla wikary uszów; nabywszy Okaliuę i Gojczów, stworzył zawiązek fundacyi mansyonar-skiej w Sandomierzu; założył klasztor Paulinów na Skałoe. Otwartą też miał kieszeń dla uczącej się a ubogiej młodzieży. Bursa jerozolimska, którą

zakładał z fuadacyi Oleśnickiego, nasunęła mu prawdopodobnie myśl pomnożenia podobnych zakładów w Krakowie. Podniósł stare fundusze, zakupił dom przy ulicy Wiślnej iurządził „bursę ubogich artystów", t. j. uczniów wydziału filozoficznego (pauperum ar-tistarum), uporządkował bursę grochową (pisarum), własnym kosztem na ulicy Grodzkiej otworzył bursę kanonistów, przyczynił się do założenia bursy węgierskiej. Za wielkie prace, w kilka miesięcy po powrocie z ostatniej podróży dyplomatycznej na Węgry, otrzymał nominacyę na wakujące po śmierci Grzegorza z Sanoka arcybiskupstwo lwowskie. We wrześniu tegoż roku złożył prebendę krakowską, zrezygnował z dochodów w kapitule i oczekiwał potwierdzenia papieskiego, nie przerywając pracy z królewiczami. Przygotowany do opuszczenia Krakowa, pomyślał o bezpiecznem pomieszczeniu zbiorów naukowych: zebrany wła-snem staraniem kodeks aktów do sporów pomiędzy Zakonem a Polską złożył w skarbcu koronnym, drugi w skarbcu katedry krakowskiej. Lubo schorzały od lat kilku, stawał jeszcze 16 maja r. 1480 przed urzędem ofieyalnym biskupa; w trzy dni później umarł w Krakowie. Pochowany został, stosownie do życzenia swego, na Skałce. Nie posługami dyplomatycznemi, niezbyt zresztą wybi-tnemi, i nie czynami filantropijnemi zdobył sobie D. sławę wiekopomną; wypracował ją piórem, jako autor dzieł treści geograficznej, heraldycznej, a głównie historycznej. Do pracy autorskiej zachęcił go Zbigniew Oleśnicki. Spisując w r. 1440 inwentarz majątku biskupiego, znalazł D. sposobność rozpatrzenia się w dokumentach archiwum kate dralnego, w którem niewątpliwie zapoznał się dokładniej i z kroniką Wincentego Kadłubka. Obznajo-miony z pomnikami dziejowemi, zaprawiony na dworze biskupa do spraw politycznych, miał już do pracy nad historyą podstawę, którą wypadało mu tylko ugruntować i wzmocnić. Czując, że nie potrafi pisać po łacinie wytwornie, ćwiczył się we władaniu językiem przez obcowanie z humanistami, którzy przebywali na dworze biskupa; zapoznał się zresztą z ojczyzną nowego ruchu umysłowego, gdy w dwa, czy trzy lata po objęciu o-bowiązków przy Oleśnickim, w sprawie jakiejś prebendy krakowskiej odbył podróż do Florencyi, a stamtąd na sobór bazylejski. Podjęta w kilkanaście lat później w sprawie kapelusza kardynalskiego podróż do Rzymu, w którym przebywał przeszło pół roku, dała mu możność bliższego zetknięcia się z przedstawicielami humanizmu; w drodze do Ziemi Świętej zapoznał się w Wiener-Neustadt na dworze cesarskim z biskupem Eneaszem Sylwiuszem de Piccolomini, od którego po powrocie zabrał dla Oleśnickiego kodeks jego listów. W podróżach zbierał zabytki literatury klasycznej, zapoznał się dokładniej z dawnymi dziejopisami rzymskimi. Czytał chciwie dzieła autorów starożytnych, kształcił na nich konstrukcyę i styl łaciński, przyswajał sobie właściwy im sposób rozumowania; przekonań jednak swoich i średniowiecznego na świat poglądu nie; zmieniał. Zatrzymał się na rozdrożu pomiędzy światem średniowiecznym a duchem prądu „odrodzenia*. Głęboka religijność nie pozwoliła mu wkroczyć na poziom świata klasycznego, zagrażający pojęciom chrześciańskim Śród takich warunków i przygotowań nabierał zaufania w uzdolnienie swoje i siły do pracy dziej opisarskiej. Już w r. 1448, przed podróżami włoskiemi, oglądając w katedrze krakowskiej zatknięte nad grobem św. Stanisława chorągwie krzyżackie, zdobyte na Grunwaldzie, pod Koronowem i Nakłem, polecił je mistrzowi Stanisławowi Durinkowi na pergaminie odmalować, do wizerunków dołączył opis szczegółowy i złożył go w bibliotece uniwersytetu. Była to pierwsza jego próba opowiadania historycznego, znana p. t. „Banderia Pruthenorum“ (ob. Ban dery a). Z tegoż samego podobno czasu pochodzi praca treści heraldycznej p. t. „Insignia seu clenodia Kegni Po-loniae“, opis stu przeszło znaków herbowych szlachty polskiej wraz z herbami wszystkich ziem kió-lestwa i czterech kapituł katedralnych, również ozdobiony wizerunkami. Śród prac drobniejszych, zachęcany przez Oleśnickiego do pisania dziejów Polski, gromadząc z opowiadań biskupa notaty do historyi lat ostatnich, szukał odpowiedniego dla się wzoru. Dowiedziawszy się o dekadach Liwiusza, po wielu zabiegach zapoznał się z niemi i wziął je za modłę. Zajęcia zawodowe nie pozwalały mu przystąpić do dzieła; ostatecznie pchnęła go do rozpoczęcia pracy śmierć Oleśnickiego. W r. 1455 rozpoczął D. pisać razem dzieje dawne oraz współczesne, począwszy od r. 1410, w którym Oleśnicki po raz pierwszy wystąpił na widownię publiczną w bitwie grunwaldzkiej. Szybko rosły dwie księgi ostatnie, mieszczące historyę nowszą, do której posiadał notaty z opowiadań biskupa; po upływie lat trzech dociągnął opowiadanie do roku 1443, albo i dalej.

Plan dzieła miał jasny: nie dzielił wprawdzie przeszłości na okresy, lecz zamierzył ująć ją w ksiąg dwanaście, z których dwie ostatnie przeznaczył na czasy nowsze. W obrębie ksiąg, z którycn każda stanowi pewną całość zaokrągloną, przestrzegał układu rocznikarskiego; jedynie w pierwszej, dla braku wskazówek chronologicznych, od schematu annalistycznego odstąpił. Trzymał się układu Liwiusza, od którego jednak w niejednem zbaczał.

Na początku księgi pierwszej umieścił geografię Polski, co było myślą oryginalną, z żadnego nie-zapoźyczoną wzoru. Odstępował również od mistrza, wiążąc dzieje polskie z postronnemi, jak: z czeskiemi, węgierskiemi, ruskiemi, pruskiemi saskiemi i t. p., chociaż poprzestał na podaniu suchych jedynie w tym zakresie zapisek. Starał się o obfitość materyału: wyczerpał pomniki histo-ryografii polskiej średniowiecznej, kroniki, spory zasób roczników; przeglądał kodeksy rękopiśmienne, które zbieracze spisywali z amatorstwa; przetrząsał archiwa kościelne i prywatne. Nawet z kroniki klasztoru brunwilerskiego, wcale nierozpo wszechnionej, czerpał wiadomości do dziejów polskich wieku XI. Gdy podczas pobytu w Toruniu w r. 1464 spotkał się z kronikami krzyżackiemi, Wiganda i Jeroschina, nie znając języka niemieckiego, kazał je przetłómaczyć na łacinę. Z obficie nagromadzonego materyału układał prace przygotowawcze, w których skład wchodziły szczegóły, nie zawsze zużyte w wykładzie dziejów. Należą do nich ułożone według planu, obmyślanego z góry, katalogi biskupów różnych dyecezyj polskich. W ciągu kilku lat po roku 1468, w którym wykończył pierwszy z rzędu katalog wrocławski, poszły kolejno katalogi biskupów: włocławskioh (ok. r. 1470), poznańskich (1475), gnieźnieńskich (1476), płockioh (1478) i krakowskich. Jak pod względem planu dzieła, tak i w modelowaniu opowieści dziejowej pragnął D. wznieść się na wyżyny Liwiusza. U-kładał swe dzieło na to: „iżby królowie i książęta i ci wszyscy, którzy sprawami rze ozy pospolitej mają kierować, widząc wzory mężów najdzielniejszych, rylcem dziejowym skreślone, brali pochop do ich naśladowania, a umysły swoje i sprawy zwracali ku budującym przykładom cnót i dzieł ludzkich znakomitych“. Rozumiał, że historya, gromadząc zasoby doświadczeń przeszłości, powinna stać się dla ogółu tern, czem praktyka życia dla jednostki. Dla osiągnięcia tego, obok treści dziejowej, niezbędna jest jej prawda. Dbały o prawdę, niektóre podania bajeczne Kadłubka pominął, a zawiłości rozstrzygał, jak mógł. „Przy niezgodności pisarzy, których nierozwaga i opieszałość często mnie gorszyła, trzymałem się w podaniach i wątpliwościach tego, ku czemu pociągało myśl moją większe do prawdy podobieństwo, powaga pisarzy lub powszechniejsze mniemanie*. Mało sobie obiecywał pożytku z przedstawienia faktów nagich, niepowiązanych z sobą przyczynowo: stąd wypłynął pragmatyzm D-a, stanowiący najistotniejszą cechę jego techniki i metody dziej opisarskiej. Lakoniczne wzmianki źródłowe rozbija zwykle na części składowe, szuka pomiędzy niemi związku i w pragmatyczną następnie układa je całość, nie wykrzywiając szczegółów. W wyszukiwaniu przyczyn ucieka się najczęściej do przypuszczeń, które jednak ścisłości przedstawienia faktu nie szkodzą. W pragmatyzmie swoim wielokroć mijał się z prawdą historyczną, zarzutu mu jednak z tego, ze względu na czas, w którym pisał, czynić nie można. Przy ówczesnych środkach krytyki nie mógł się zdobyć na perspektywę historyczną, nie był w stanie dopatrzeć ewolucyi w życiu narodu; stosunki współczesne sobie w dobrej wierze w najodleglejszą przerzucał przeszłość. Sądził, że przyjęcie chrześciaństwa nie mogło odbyć się bez przyzwolenia panów i dostojników królestwa; obok Mieszka I taką samą znajdował radę koronną, jaką widział za Kazimierza Jagiellończyka. Miarę wieku swego stosował do wszystkich objawów życia dziejowego; nie zdawał sobie sprawy z właściwych dążności i celów osobistości historycznych, którym własny swój rachunek prawdopodobieństwa narzucał. Pragmatyzm taki zaczerpnął zarówno z usposobienia swego, kierunku własnyoh zdolności umysłowych, jak i z dekad Liwiusza. Na retorykę w wykładzie nie silił się, mów nie komponował: charakterystykę OBobistośoi i zdarzeń podaje w sposób opisowy. W konstrukoyi historycznej nie zdradza poczucia artyzmu i fantazyi; oho-

dzi mu w wykładzie głównie o jasność i sąd. Sąd ten, to jest historyozofia Długosza, inny jest przy traktowaniu dziejów dawniejszych, niż nowszych. W opinii o czasach dawnych idzie zwykle za zdaniem źródeł: za przewodem Gallusa Zbigniewa potępia; za przykładem Kadłubka znęca się nad Mieszkiem starym, a wielbi Kazimierza Sprawiedliwego; od Janka z Czarnkowa zapożycza barw czarnych do charakterystyki namiestników króla Ludwika. W zaraniu dziejów, w Polsce Lechów, widzi sielankę życia; okresom następnym narzuca stosuuki sobie współczesne. Przedstawia Polskę najpotężniejszą wtedy, kiedy w rzeczywistości nie istniała; w okresie pierwszych władzców chrześciańskich, t. j. w epoce dźwigania się i wzrostu państwa upatruje upadek jej. Dzieje pierwszych Piastów najzupełniej wykrzywił; nie wiedział o pasowaniu się ich z Niemcami, nie znał bowiem kroniki Thietma-ra. Pochopny do narzucania tła współczesnego zdarzeniom przeszłości, ile razy natrafił na szkopuł, którego nie umiał zwalczyć swym pragmatyzmem, uciekał się do „zrządzenia ślepych losów“, szukał nawet ratunku w astrologii. Komety są zwiastunami śmierci panujących, wybuchu wojen domowych i t. p. Zresztą system historyo-zoficzny D-a opiera się wogóle na przekonaniu, że zarówno cały bieg dziejów, jak wypadki szczegółowe, zawisły od Boga i świętych, zwłaszcza Stanisława, któremu przypisuje np. zwycięstwo Łokietka pod Płowcami. Właściwy sąd historyczny D-a, t. j. ocena zdarzeń z jasno określonego stanowiska politycznego, rozpoczyna się, ściśle biorąc, dopiero przy wykładzie dziejów nowszych, znanych historykowi z opowiadań Oleśniokiego. Tło, na któ-rem ustawia ludzi i wypadki nowsze, jest rzeczywiste i prawdziwe; oceDa polityczna zdarzeń tak wybitna, że miejscami przechodzi w tendencyjność.

się razem na posiedzeniach senatu, przekręcił; toż samo uczynił z postanowieniem kapituły krakowskiej, która w r. 1456 zdecydowała wydanie sreber kościelnych na potrzeby wojny pruskiej. Wbrew prawdzie napisał, że pierwszeństwo w senacie przyznane zostało kardynałowi i że kapituła gotową była raczej śmierć ponieść, niż wydać królowi naczynia święte. Zaślepiony zwolennik dążności teokratycznych Oleśnickiego, nie potrafił D. ocenić należycie stronnictw politycznych, zaznaczyć istniejących pomiędzy niemi różnic i przedstawić przebiegu walki, jaką toczyły. Daru charakterystyki osobistości historycznych nie miał. Sąd o Jagiellończykach przejął niewątpliwie bez zastrzeżeń od Oleśnickiego: całą dynastyę potępia, z wyjątkiem Władysława Warneńczyka, że zgodnie z programem biskupa krakowskiego rzucił się w odmęt wojen tureckich. Większą nierównie wartość ma w dziejach współczesnych D-a polityka zewnętrzna, którą lepiej rozumiał i dokładniej oceniał, niż sprawy wewnętrzne. Pisał o niej tendencyjnie również i stronnie, ale jednolicie i głębiej. Stale niechętny Kazimierzowi Jagiellończykowi, od r. 1463, od zakończenia sporu o biskupstwo krakowskie, w zarzutach, czynionych królowi, staje się powściągliwszym; wreszcie ton tak zmienia, że opowieść jego nabiera cech historyografii urzędowej. Zarzucane dawniej królowi „niedbalstwo i niedołęstwo* zniknęły; przeciwnie, przy każdej sposobności wyraża się D. z uznaniem o jego zabiegliwości i energii, zarówno w sprawach ważnych, jak drobnych. Sojusz Kazimierza z wyklętym królem czeskim, Jerzym, poczytywał D. ze swego stanowiska za zakałę i zgorszenie; o tyle się przecież potrafił hamować, że, zamiast wybuchów gniewu, do tej fazy polityki Jagiellończyka zastosował metodę milczenia. W tonie jednak urzędowym do końca nie wytrwał; w ostatnich latach sześciu daje folgę usposobieniu innemu. Znowu wyrzeka na niezaradność i słabość króla; położenie państwa, przed laty dziesięciu tak świetne, przedstawia najczarniej. Tak jaskrawą reakcyą kończy swe dzieło na roku 1480. Wady dzieła D-a wspólne są całemu dziejopisarstwu współczesnemu, wybitne zalety zapewniły autorowi w literaturze europejskiej stanowisko wyjątkowe. Pod względem obfitości nagromadzonego materyału przerósł D. współczesnych; metodą i zaletami kon-strukcyi przewyższył najgłośniejszych humanistów. W literaturze powszechnej wieku XV niemasz dzieła, któreby z dziejami D-a stanąć mogło na równil Na ostatnie lat dziesięć życia D-a przypada inne wielkie dzieło jego, p. t. „Liber beneficiorum“ dye-cezyi krakowskiej, rozpoczęte w r. 1470. Spisał w niem prawa i dochody kościoła katedralnego krakowskiego i jego pojedyńczyeh dostojeństw, prebend, altaryj, wikaryj, p3ałteryj, mansyonaryj i t. p. Stworzył w ten sposób jedyny w swoim rodzaju zupełny obraz statystyczny obszaru kraju, który podówczas stanowił dyecezyę krakowską.

Zresztą w sądzie o dziejach epoki współczesnej odbiła się ewolucya poglądów jego osobistych.

Całą epokę Oleśnickiego i początki dziejów współczesnych pisał w pierwszym okresie swego życia publicznego, kiedy był jeszcze żarliwym adeptem programu kardynała; w dalszym ciągu ujawnia zmianę przekonań, wynikłą ze zbliżenia się do dworu królewskiego. Wyznawał w przedmowie, że historyk ma „bardziej starać się o prawdę, aniżeli o piękne pozory*, że mu „przystoi prawdę nad wszystko przekładać“, zasadzie tej jednak nie zupełnie był wierny. Nie zasłaniał wprawdzie tendencyjnie faktów, nie przynoszących chwały ojczyźnie lub jego stronnictwu; w wielu przecież kwestyach drażliwych prawdy nagiej unikał.

W kwestyach tego rodzaju o odnośnych zdarzeniach milczał, przez co obraz dziejów współczesnych wykrzywiał i nadawał mu koloryt fałszywy; niekiedy fakta przekręcał. Metodzie przemilczania należy przypisać: słabą w dziele jego obecność oppozycyi, jaka się wówczas objawiała w masie szlacheckiej przeciwko duchowieństwu; nieistnienie husytyzmu i bladość polityki Jagiellończyka wobec Jerzego z Podjebradu podczas wojny religijnej w Czechach. Część pierwszą, obejmującą opis majątku kate-Uchwałę zjazdu piotrkowskiego z r. 1451, według dralnego, t. j. 36 kanonij, licznych zgromadzeń du-której kardynał i prymas nie mają nigdy spotykać chownych, związanych z katedrą, oraz zależnych

»*/

si

lrri~

SJ

fiwCflOTTBSj

•{¹ j| ; :

jii;

■}([

KM

HM

..‘fefrfeggF^Wsgi=

lÄ«|;

fcÄ!

ist

*r?_

iV-

,!

O,-    »

ii:

’.r

I¹!'

ii,

i®

Mi

i!|

>;;7#

SS

ii !

;|i;'

ITR

i li

irT

» ** ? i i"t JH

;V1» \iiti

|i

'ii';/.!¹

=afaa»

====i_^

liM

li

li

;li'.

3'

r,:i

II jj

!?,

:.r

ii!! i

R*|g

UW

Ilia liii

•li:' •

II!

i.

P “iri

Fig. 206. Dom, w którym umarł Długosz w Krakowie, przy ulicy Kanonicznej Nr 133

1 iii

i ¹ lii' iii ■

I I ! Si I i

S?v

Ifliifc

11IM

ii

iijli

wMHWJ

; /ii

vb_

ii

in

iffi

od niej jedenastu kościołów kollegiackich, wykończył zupełnie i własnoręcznie wpisał w księgę pergaminową. Częśó drugą, zawierającą obraz majątków klasztornych, i trzecią, poświęconą uposażeniu kościołów parafialnych, zostawił w brulionie. Dzieło to stało się podstawą całej administracyi majątku kościelnego; sejmy w czasach późniejszych nadały mu moc dowodu urzędowego. Pozostały wreszcie po D-u żywoty świętych: Stanisława i Kingi.—O rękopisach historyi polskiej D-a pisali: Janooki, Batowski, Muczkowski, Białecki i Al. Prztździecki. Autograf posiadała, według Radymińskiego, wszechnica jagiellońska. W r. 1632 królewicz Władysław kazał z rękopisu tego spo rządzić kopię ; podobnąż zrobiono dla Jakóba Sobieskiego, ojca Jana III, i dla kanclerza Jerzego Ossolińskiego, blad tak zwanego autografu zaginął; Czacki sądził, że go posiada. Z biblioteki poryckiej przeszedł do zbiorów puławskich. Rękopisy całości lub fragmentów znajdowały się lub znajdują w wielu bibliotekach krajowych i zagranicznych. Pierwszego wydania w druku dokonał Szczęsny Her burt p. t. „Historia Polonica Joanms Dlugossi seu Longini“, Dobromili, a. d. 1614; druga edycya pod takimże tytułem r. 1615. Wydanie I-e obejmowało ka ąg cztery, t. j. kończyło się z r. 1119; drugie zawarło ksiąg sześć i „Vita Dlugossi“. Kompletne wydanie kRiąg dwunastu ukazało się w r. 1711 w Lipsku; drugie, w r. 1769, ogłosił Mitzler de Kolof. Najnowsza edycya w ogólnym zbiorze dzieł, Btaraniem Przeździeckiego. Tłó-maczyli na język polski: Borneman w r. 1840 (urwał na r. 1096), Kownacki (w parafrazach? w r. 1821, 1823, 1831); całość przetłómaczył K. Me-cherzyński (Kraków 1867—1870). Autograf „Banderia Pruthenorum* znajduje się w archiwum kapituły katedralnej krakowskiej; drukiem ogłosił go po raz pierwszy Vossberg w Berlinie (1849), powtórnie Muczkowski w Krakowie (1851); wizerun ki podała niniejsza „Encyklopedya“ w t. VI. „Iu-signia seu clenodia“ wydał Muczkowski (Kraków 1851). Kodeks dokumentów do sporu Polski z Krzyżakami ogłosił w r. 1855—56 Działyński w zbio rze „Lites ac res gestae inter Polonos ordinemque Cruciferorum“. Z katalogów biskupów korzystali, wcielając je do dzieł swoich: Damalewicz kujawskich, Treter poznańskich, Łubieński płockich; wrocławskich wydał we Wrocławiu w r. 1847 Lipf; w przekładzie ks. Gackiego ogłosił wszystkie Przeź-dziecki. Żywot św. Stanisława wydał Haller w r. 1511, w skróceniu Benedykt z Poznania (1520), w całości Cezary (1606), po niemiecku Lubich (1594), w przekładzie polskim ks. Karczewski (1865) Żywot św. Kiugi spolszczył ks. Mojecki (1617). „Liber beneficiorum”, z przedmową ks. Łętowskie-go, wydał Al. Przeździecki w zbiorze ogólnym p. t. „J. D. senioris, canonici cracoviensis opera omnia“ (Kraków). Pisali o D-u: bezimienny (według Wiszniewskiego Marco Bonfilio) autor życiorysu, dołą czonego do historyi w wydaniu dobromilskiem i lipskiem; Łepkowski „Wiadomości tyczące się rodziny D. i jego samego” (Bibl. warsz. 1865, t.

II); Zeissberg „Dziejopisarstwo polskie wieków śre-dnich“, t. II; Caro »Johannes Longinus* (Jena

1863); Smolka w „Szkicach historycznych“ t. I (1882); Semkowicz „Krytyczny rozbiór dziejów polskich Jana D.“ (Kraków 1887); M. Bobrzyński i St. Smolka „Jan D., jego życie i stanowisko w piśmiennictwie* (Kraków 1893).—Portret olejny D-a posiada kapituła katedralna krakowska, kopię ma zakład Ossolińskich we Lwowie. W r. 1880 w dniach 18—21 maja odbył się w Krakowie zjazd historyczny imienia D-a. D. 15 maja r. 1880 rozesłana odezwa ogłosiła, że w Krakowie 19 maja odbędzie się przeniesienie popiołów Jana D-a z urny, w której się dotychczas pod kościołem św. Stanisława na Skałce przechowywały, do nowego sarkofagu w świeżo odrestaurowanej krypcie pod tąź świątynią. Doroczne posiedzenie akademii umiejętności wyznaczono w tym roku wyjątkowo

fĘ.- J

fi ..

:: f i)\

saÜftss

jnnnpramHi

man

.........................................

ms

t ig. 207. Tablica umieszczona na domu Długosza przy ulicy Kanonicznej, Nr 133 w Krakowie.

w wigilię dnia uroczystości, powołując na zjazd historyczny imienia D-a, pracowników na niwie dziejopisarstwa. W dniu oznaczonym sala w Sukiennicach, przystrojona w chorągwie cechów i uwieńczone popiersie D-a, napełniła się gośćmi. Po przemówieniach: Viee-protektora akademii, hr. Potockiego, i prezesa Dra Majera, odczytał Szujski rozprawę „O Długoszu, jako historyografie*. Po odczycie zakończył posiedzenie prof. Tarnowski odczytaniem okolicznościowego wiersza Odyńca. Prof. Heitzman przeznaczył 300 reńskich za rozprawę o D-u i jego dziełach. D. 19 maja dokonano podniesienia popiołów historyka; wieczorem grano w teatrze obraz historyczny Szujskiego p. t. „Długosz i Kalimach“. Najtrwalszy wystawił D-owi pomnik Aleksander Przeździecki wydaniem kompletnem dzieł jego,w- s-

"<l p

Długosz (Osmunda regalis), ob. Osmunda.

DługOSZka, ob. Macrosiclides.

DhlgOSZyje, ob. Girafa v. Żyrafa (Camelo-perdalis).

Długoszpon, ob. Parra.

Długouszka, ob. G a la g o.

Długowieczność. /. Granica długości życia ludzkiego. Uwaga ludzka zawsze zaprzątała się temi wypadkami, w których ktoś żył dłużej nad lat 100. Moglibyśmy w różnych okresach dziejowych znaleźć przykłady dojścia do tej bardzo sędziwej starości. Atoli te wypadki przedstawiają bardzo małą wartość dla nauki, gdyż zwykle względem nich nie rozporządza ona szczegółami, któreby fizyologii umożliwiły naukowe badanie warunków makrobio-tyzmu (nadmiernej długowieczności). Przede-wszystkiem dotychczas zanotowane wypadki stuletniego życia nie pozwalają na stosowanie metody statystycznej, która wymaga dokładności i ścisłości. Słowem, nie wiemy nic ani o warunkach fi-zyologicznych długiego życia, ani o częstości takich wydarzeń. Niektórzy, mianowicie flzyolog Flou-rens, na tej podstawie, że zdarzają się wypadki dożycia stu i więcej lat, usiłowali przedstawić taki wiek, jako normalną i przyrodzoną granicę życia ludzkiego, której urzeczywistnienie dla wszystkich powinno być zadaniem hygieny osobistej i społecznej. Flourens starał się dowieść, że u większości jestestw organicznych trwanie normalne życią równa się pięć razy wziętemu okresowi dojrzewauia. A po nieważ okres dojrzewania u człowieka kończy się około dwudziestego roku życia, przeto wnioskował on, że lat sto przedstawia okres życia ludzkiego, wyznaczony przez samą przyrodę. Lexis, wychodząc z nieco odmiennych założeń, wykazywał, że normalne trwanie życia wynosi lat 70—75, jeśli warunki, w których ktoś żyje, nie skrócą tego okresu. Tarchanow do powyższej definicyi wprowadził pierwiastek historyczny, t. j. zależność od miejsca i czasu. Jego zdaniem, kres życia, który możemy dzisiaj uważać za normalny, w innych, korzystniej -szych, warunkach, może uchodzić za nienormalny. Do tego dodać potrzeba, że okaże się on może jeszcze zależnym od stosunków rasowych. Dojrzewanie płciowe np. Murzynów następuje rychlej, niż blondynów północnej Europy. Możliwą jest więc rzeczą, że kres ostateczny życia jest różny u obu tych szczepów. Według badań d-ra Talko-Hryncewicza nad ludnością powiatu Zwinogrodzkiego, z pośród 166 633 osób rok 90-ty przekroczyło 233 mężczyzn i 148 kobiet. Wyżej lat stu dożyło po równej liczbie: 12 mężczyzn i 12 kobiet].

2. Śmiertelność różnych okresów wieku. Biorąc pewną gromadę osób, widzimy, że jej członkowie wymierają w różnych okresach życia: jeden schodzi ze świata jeszcze w niemowlęctwie, inny umiera w sile lat, ktoś trzeci opuszcza świat w wieku podeszłym.. Na pierwszy rzut oka zdawałoby się, iż rządzi tem zupełna przypadkowość. Atoli działanie przypadku znika, gdy weźmiemy bardzo wielkie liczby. Z całą pewnością możemy twierdzić, iż gdybyśmy obserwowali dwie gromady ludzkie, każda, przypuśćmy, po 50 000 osób, przebywających w tych Bamych warunkach, to śmiertelność pewnego okresu wieku byłaby procentowo równa w każdej z tych grup. Właśnie na tein zjawisku oparły swoje istnienie towarzystwa ubezpieczeń na życie. Rzecz cała polega na ułożeniu odpowiednich tablic, znanych w nauce statystycznej pod nazwą tablic śmiertelności. Dla ich ułożenia najprościej byłoby wziąć dostatecznie wielką gromadę dzieci równocześoie urodzonych i śledzić ją aż do zupełnego wymarcia. W tyra wypadku mielibyśmy zupełną pewność, że mamy do czynienia z grupą, do której nic nie przybyło, ani, prócz drogi śmierci, w żaden inny sposób nic z niej nie ubyło. Atoli ta metoda jest nadzwyczaj trudna i prawie niemożliwa do urzeczywistnienia. Okazuje się to chociażby z tego faktu, że tylko jeden statystyk, Herrmann, przeprowadził w Bawaryi tego rodzaju poszukiwania. Badacze zwykle mają do czynienia tylko z wiekiem osób umierających: biorą księgi zejścia i z nich wypisują wiek, w którym ktoś zmarł. Z liczb otrzymanych trzeba dopiero, drogą rozmaitych rozważań, w których istotę nie wdajemy się (patrz Śmiertelności tablice) i przy pomocy teoryi prawdopodobieństwa, wyprowadzić potrzebne wnioski i układać odpowiednie Schemata. Statystyka wprowadziła kilka terminów dla oznaczenia pojęć, które nasuwają się przy badaniu śmiertelności, ze względu na długość życia ludzkiego. Z pośród nich dwa zasługują zwłaszcza na wyróżnienie: 1) średnie trwanie życia; 2) trwanie życia spodziewane. Pierwsze z pośród nich, t. j. średnie trwanie życia, odnosi się do wielości osób już zmarłych, rozważanych w porządku ich zejścia; drugie zaś do pewnej wielości osób jeszcze żyjących, których porządek zejścia ustanowiony został rachunkiem prawdopodobieństwa. J. Majer, w „Zbiorze wiadomości do antropologii krajowej“, tom V, dowiódł, że ostatecznie oba pojęcia są z sobą identyczne.

3. Miara trwania życia. Za miarę trwania życia dla ludności pbwnej okolicy przyjmują średnie, spodziewane trwanie życia noworodków. Z badań np. J. Majera nad ludnością Krakowa, wypadło, że trwanie to wynosi lat 26.1, t. j. że gdybyśmy wzięli pewną gromadę dzieci równocześnie urodzonych, zsumowali lata ich źyoia i rozdzielili przez liczbę osób badanych, to okazałoby się, że w przecięciu, na każdego wypadłaby powyższa liczba lat życia. Niektórzy ze statystyków zaprotestowali jednak przeciwko braniu spodziewanego trwania życia noworodków za miarę długowieczności. Wskazują oni, że przypadki śmierci eą najliczniejsze w pierwszych pięciu latach życia, przytem bardzo różnią się w swojej liczebności nawet w poblizkich okolicach. Okazało się np., że w tem samem mieście, mianowicie w Montrealu (Kanada), w rodzinach francuskich do roku piątego życia umiera aż 65.23°/0 wszystkich noworodków, u Anglików zaś tylko 38.8%- Albo weźmy stosunki nam bliższe. Miara życia ludzkiego, obliczona na podstawie spodziewanego trwania życia noworodków, wyniosła:

dla Krakowa (J. Majer) .... lat

„ Krzeszowic (dr. Sciborowski). .    *

dla powiatu Zwinogrodzkiego (dr. Talko-Hryncewicz).    .    .

Takie znaczne różnice wynikły z rozmaitej śmiertelności dzieci do lat pięciu. Wśród mieszkańców powiatu Zwinogrodzkiego umierający w wieku do lat 6 stanowią ¹/₃ wszystkich zmarłych, w Krakowie V₅. w Krzeszowicach ¹/e. Wielu więc statystyków postanowiło za miarę długości życia brać spodziewane trwanie jego dla dzieci, które rozpoczynają rok szósty.

Poniżej przytoczone tabliczki podają spodziewane trwanie życia dla noworodków i dla dzieci rozpoczynających rok szósty :

.    .    18.7

Tablica III.

Spodziewana długość życia mężczyzn.

I.

II.

III

IV.

Tablica I.

Spodziewane trwanie życia noworodków:

lat

Lwów (przed r. 1852) Berlin 1865—1873

1835

Peszt 1874 Wiedeń 1823—1830 ,,    1865-1874

Moskwa 1865-1874 Petersburg 1866—1874 Kraków 1859 — 1868 „    1869

* przed 1847 Rzym 1871 — 1874 Paryż 1822—1826 «    1872—1874

20.00

20.06

27.89 20.78

23.90 25.60 25 82 25.86 26.15 29.00 30.00 27.58 31.00 32.95

Niemuy. Szwaj oarya    Anglia.    Francya.

wiek (1871-81) (1871—80)    (1871—80) (1877—81)

50.7    50.87 47.60 43.41 39.40

35.7    35.68

32.2    32.10 28.64 25.30 22.07

10

15

20

25

30

35

40

45

50

55

60

65

70

75

80

85

90

51.58

48.25 44.08 40.42 37.17

33.83 30.33 26.92

23.25 20.00 16.67

13.58

10.83

7.34

5.51

4.10

3.60

2.34

7.9

6.1

4.6

3.5

2.7

8.27

8.33

6.34

4.79

3.56

2.66

6.33

4.83

4.17

3.50

Tablica II.

Spodziewane trwanie życia dzieci, rozpoczynających rok szósty:

Petersburg

Moskwa

Berlin

Kraków 1859—1868

1869

36.90

42.66

43.64

44.00

49.00

44.11

45.41

47.18

49.30

Wiedeń Rzym Paryż Londyn

4. Długość życia w poszczególnych krajach. Jak wykazują powyżej pizytoczone dwie tablice, długość życia jest odmienną w oddzielnych krajach. Śmier telność zależy od mnóstwa czynników: zdrowotności klimatu, czystości wody, warunków zarobku, trybu wychowania potomstwa, okresu zawierania stosunków małżeńskich i t. d. Statystyka okazała, że nawet w tern samem mieście śmiertelność jest większą na wązkich a mniejszą na szerokich uli cach, oraz, że na tej samej ulicy jest odmienną dla strony wystawionej na działanie słońca, a pozostającej w cieniu. W każdym kraju, nawet w każdej innej okolicy stosunki te układają się inaczej i naturalnie oddziaływają odpowiednio na długość życia ludzkiego. Tablice niżej przytoczone przedstawiają nam istniejące w tej mierze różnice pomiędzy niektóremi krajami.

Tablica IV.

Spodziewana długość życia kobiet, wiek Niemcy. Szwajcarya.    Anglia.    Francya.

11.42

38.45

48.06

50.30

50.98

51.14 51.01

48.18

44.15

40.19 36.53 33.07 29.68 26.32 22.84 19.29 15.88 12.71

52.6

52.6

53.00 49.75 45.83 42.25 38.67

35.50 32.17

28.58 25.00 21.42 17.92

14.51

11.58

8.83

6.83 5.00 4.00 2.08

Tablice te wykazują nam fakt bardzo charakterystyczny, mianowicie, że spodziewana długość życia dla kobiety jest wszędzie większą niż dla mężczyzny, czyli, że organizm kobiecy odznacza się większą żywotnością i opornością na ujemne wpływy, niż męski (mniejsza o powody takiego zjawiska).

10

15

20

25

30

35

40

45

50

55

60

65

70

75

80

85

90

9.96

7.60

5,66

4,22

3.14

2.37

33.7

26.8

16,3

10.3

8.0

6.2

4.7

3.6

2.8

8.95

6.87

5.20

3.88

2.90

5. Badania swojskie. J. Majer dał u nas iuicya-tywę do studyów nad długością życia. Za jego przykładem poszło parę osób dobrej woli, tak, iż w obecnej chwili posiadamy kilka prac źródłowych, poświęconych temu przedmiotowi. Są to następujące prace: Dr. J. Majer „Trwanie życia w Krakowie na zasadzie wykazu zmarłych w latach 1859—1868" („Zbiór wiadomości do antropologii krajowej“ tom V.); Dr. J. Buszek .Porównanie trwania życia ludności chrześciańskiej i żydowskiej, zmarłej w Krakowie od r. 1859 do 1880" (ib., tom VI); Dr. A. Janiszewski .Trwanie życia w Glinianach, na zasadzie wykazów śmiertelności“ (ib., tom VII); Dr. W. Soi borowski „Trwanie życia w Krzeszowicach, na zasadzie wykazu zmarłych wciągu lat 1834—1883 (ib., tom VIII). Dr. Tal-ko-Hryncewicz: Trwanie życia ludzkiego w powiecie Zwinogrodzkim, na zasadzie wykazu zmarłych 1860—1885" (ib., tom XII).

Z badań tych korzystając, zwrócimy uwagę na częstość u nas śmierci w wieku bardzo sędziwym. W parafii Krzeszowickiej na 5 447 osób, zmarłych w okresie lat 1834—1883, przekroczyło rok dziewięćdziesiąty 3 mężczyzn i 6 kobiet, dożyli zaś lat stu z górą jeden mężczyzna i jedna kobieta. W Krakowie dla ludności chrześciańskiej (1859 — 1880) z ogółu zmarłych było:

jakeśmy to oglądali w tablicach III i IV. Poniżej przytoczona tablica V zestawia obie płcie w Glinianach i w Krakowie, i zarazem porównywa chrze-ścian i żydów:

Tablica V.

Średnie trwanie życia w Glinianach i w Krakowie.

w wieku.

10

15

20

25

30

35

40

45

Gliniany.

Kraków.

Chrześcian Żydzi, męż | kob. męż kob.

Chrześcian. męż. | kob.

Żydzi, męż. | kob.

20.1

30.4

29.8

35.0

37.0

39.2

35.2

32.1

29.1

25.7

22 5

19.6

16.6

w wieku lat 100

z pośród zmar- z pośród zmarłych 14 230 męź. łycb 13 560 kob.

50

55

60

13.7

12.4

9.8

23.5    17.6 32.0 25.7

17.6    17.1 14.4 15.4

12.6    14.4 9.9 11.9

18.0

27.7

29.7

19 4

20.9

27.6

35.0

36.4

29.7

30.0

32.2

37.4

38.8

34.9

35.5

35.9

38.3

39.7

37.8

37 9

36.3

37.5

34.2

30.5

27.9

25.5

22 3

19.7

17.2

14.6

12.0

9.6

38.6

36.6

32.8

28.7

25.0

23.9

21.3

18.7

16.6

14.6

13.1

11.2

40.0

40.3

40.0

38.1

34.3

31.0

28.4

26.1

24.3

21.0

41.2

36.0

32.5

33.2

30.3

27.0

23.8

20.8

17.6

14.9

12.1

40.4

37.1

35.0

32 1

29.6

27.1

245

22 0

18.8

16.4

13.6

101

102

r—i CO

65

70

8.2

7.9

6,3    5.3

05 CO

7.4

9.7

10.7

11.8

4.5

7.7

8.9

9.4

103

104

105

106

107

108

109

110

razem 6

dla żydów zaś:

3 371 mężczyzn

2 849 kobiet

w wieku lat 100

101

102

103

104

105

106

107

108

109

110

razem 3

Powyższe liczby wykazują, że procent starców stuletnich u żydów jest obfitszy, aniżeli u chrześcian, oraz, że kobiety o wiele częściej dożywają tak późnego wieku, niż mężczyźni.

Naturalnie, śmiertelność jest różną dla różnych okolic kraju, przytem spodziewane trwanie życia dla kobiety stale jest większe niż dla mężozyzny,

Encykl PfTTMf-    Z«**- 1P2, T. XTI.

h porównania chrześcian (Polaków) i starozakon-nych występuje na jaw, że dzieci żydowskie są słabsze i mniej mają żywotności, niżeli ohrześciań-skie, czy to skutkiem tego, że rodzice płodzą je w wieku o wiele wcześniejszym, niż chrześciańscy, czy też skutkiem gorszych warunków co do mieszkania, pielęgnowania i innych względów higienicznych. Za to ludność żydowska, oparłszy się do 16-go roku życia wszelkim zgubnym wpływom, czyhającym na życie, traci powyżej tego wieku mniej stosunkowo osób. Nawet od roku 11—20-go umierało więcej chrześcian niż żydów, chociaż każdy spodziewałby się odwrotnego stosunku; jest to bowiem wiek, w którym kobiety żydowskie więcej się niszczą przez wczesne i częste połogi. Jako ogólne prawidło dla wymierania ludności krakowskiej dr. Buszek postawił następujące uogólnienie: do 10-go roku życia wymiera więcej żydów, powyżej 10*go roku więcej chrześcian, i wieku powyżej lat 100 dosięga więcej żydów aniżeli chrześcian. jeszcze zwrócić uwagę na porównawczą śmiertelność obu płci. Dla ludności chrześciańskiej długość spodziewana życia kobiety jest (dla każdego wieku) większą, aniżeli dla mężczyzn. Natomiast u żydów krakowskich w okresie wieku od roku 10-go do 40-go, w Glinianach zaś od 10-go do 70, śmiertelność kobiet jest większą, Prawdopodobnie znajduje się to w związku z położeniem kobiety u żydów. Również różnice, spostrzeżone w śmiertelności żydów i chrześcian, wypływają w bardzo wiel-

Warto

70

L. K.

kiej mierze z warunków bytu; może coś należy zaliczyć na karb nerwowości, ale w dzisiejszym stanie nauki nie można określić roli wzajemnej jednego i drugiego czynnika.

6. Trwanie życia w zależności od rasy. Różnice fizyologiczne pomiędzy szczepami zaludniającemi glob ziemski są bardzo znaczne. Trzeba więc przypuścić, że gdybyśmy dwie odrębne rasy, np. Murzynów i Polaków, umieścili w tych samych waruu-kach kulturalnych, to, mimo wszystkiego, dla każdej grupy prawdopodobnie otrzymalibyśmy odmienne tablice śmiertelności. Kwestya jest jasna—teoretycznie, bo praktycznie nie posiadamy odpowiednich faktów, zebranych ze ścisłością choćby względnie naukową,

Dłuski Tomasz (* ok. 1712 — f ok. 1800), podkomorzy lubelski. Urodzony we wsi Długie pod Lublinem, kształcił się u jezuitów lubelskich, zarabiając na cbleb pomaganiem w nauce kolegom zamożniejszym. Wszedłszy do palestry trybunalskiej, zdolnościami i pracą zdobył sobie rozgłos i wzię-tość. Używany do prowadzenia interesów prawnych przez wojewodę ruskiego, księcia Augusta Czartoryskiego, i innych magnatów, wywiązywał się z zadania z korzyścią dla klientów i siebie. Najdzielniej okazał rutynę prawną w sprawie podziału ordynacyi ostrogskiej. Dorobił się też znacznego majątku: nabył w lubelskiem Gontarzew i Niedrzwicę Wielką, miał pałac w Warszawie. Już w r. 1757 był łowczym lubelskim; podczas walki stronnictw za Augusta III trzymał stronę Czartoryskich. Na sejmie konwokaoyjnym z r. 1764, jako poseł iiłflancki z korony, przemawiał za reformą sejmików i trybunałów; gdy pod laską księcia wojewody ruskiego stanęła konfederacya generalna, D. został jej sekretarzem. Na sejm elekcyjny posłował z województwa Lubelskiego. Protegowany przez Czartoryskich, został pod koniec roku 1764 podkomorzym lubelskim, starostą grodowym łukowskim i Zwolińskim, pełnił też przy nowym królu funkcyę sekretarza do spraw dyplomatycznych, co zawdzięczał głównie biegłości w języku łacińskim. Czynny na sejmie z r. 1766 i w delegacyi r, 1768, po bankructwie politycznem Czartoryskich na długo z widowni rozleglejszej ustąpił, zagrzebując się na wsi. Należał do zawiązanej w r. 1766 kompanii manufaktur wełnianych; w majątkach swoich oddawał się rolnictwu. W r. 1781 dostał Orła białego, ale nie otrzymał województwa Lubelskiego, na które przedstawiała go królowi Rada nieustająca; daremnie również czynił później zabiegi o pod-komorstwo koronne. Jako pierwszy urzędnik ziemski w województwie, przewodniczył szlachcie w r. 1781 podczas przejazdu Stanisława Augusta przez Lublin do Wiśniowca i w r. 1787 podczas podróży tegoż do Kaniowa. W r. 1790 obrany został posłem z lubelskiego. Dla wieku i powagi swojej przezwany dziekanem sejmu, należał do stronnictwa reformy; w kwietniu r. 1791 popierał równouprawnienie mieszczaństwa. Nie dotrwał jednak w tyra kierunku do końca. Na sejmikach poselskich w r. 1788 sam przemawiał za sukcessyą tronu, lecz w d. 3 maja r. 1791 przeciwko konstytucyi protestował i z kolegą Suffczyńskim wniósł manifest do grodu warszawskiego. „Ustawie 3 maja — pisał 27 października r. 1791 do króla — niech najwyższa godność powagę daje; niech ją największe pochwały okrywają; — zawsze ten kwiat majowy dochowa nasienia niezgody i rozdwojenia narodu; zawsze będzie trucizną ufności między W. K. Mo-ścią a narodem. A co najszkodliwsza: że będzie przewodnikiem obcej potencyi do odzyskania utraconej do nas influencyi, która do znaczenia w Europie tak jest jej potrzebna, a taż sama potencya jak jest mocną, jak nic nie menażującą i wyniośle mściwą, jaśniej to W. Kr. M. widzisz, niż ja pojmować umiem*... (Ręk. muzeum Czart, nr, 725). Ogłosił broszurę p. t. „Usprawiedliwienie się przed publicznością z manifestu przeciwko ustawie dnia 3 maja* (Bezm. ir. 4-o, K. nłb. 11), w której dowodził, że protestować musiał, skoro instrukcya województwa z r. 1790 nakazała mu obstawać za elekcyą. Odpowiadali mu bezimiennie dwukrotnie; pomimo tego „łysa, ale najlepsza głowa w obywatelstwie“ obstawała przy swojem. 21 lutego r. 1792, poi koniec już sejmiku lubelskiego, po wyborze deputatów i urzędników, zjawił się na nim siedmdziesięcioletni „dziekan*. Przybył ze wsi, namówiony przez dwóch urzędników województwa, i niebawem zabrał głos w sprawie wniesionego przez komisarza cywilno-wojskowego, Radzimińskiego, projektu podziękowania królowi za ustawę rządową, Cztery do przyjęcia wniosku znajdował przeszkody. Dziękować, zdaniem jego, za sam dzień 3 maja równałoby się upośledzeniu innych, dawniejszych czynów Stanisława Augusta; słuszniej-by przeto było wyrazić gratulacyę w terminach generalnych, nie wspominając o szczegółach. Ponieważ konstytucya na sejmiku czytana nie była i wielu obywateli nie ma o niej pojęcia, podziękowanie przeto w imieniu województwa byłoby niezgodne z prawdą. Województwo lubelskie, dziękując za konstytuoyę, znalazłoby się w sprzeczności z sobą, albowiem posłom swoim zaleciło w in-strukcyi nie dopuszczać sukcessyi. Konstytucya, zmieniona już w punktach niektórych, zmodyfikowaną zostanie i w materyi sukcesyi, która nie do infantki, lecz do elektora zastosowaną będzie; jakże przeto dziękować można za dzieło niedokładne, podlegające poprawkom? Gdy Stanisław Potocki przypomniał, że dzieło 3 maja pochwalił nawet papież, — D. odparł, że ojciec święty prawdopodobnie konstytucyi nie czytał. Uchwalił sejmik lubelski podziękowanie królowi, jak radził D., w terminach ogólnych, nie wspomniawszy o ustawie. Gdy „Gazeta narodowa i obca* mylnie doniosła o wyznaczeniu w Lublinie delegacyi dla dziękowania królowi, D. wystosował do redakcyi sprostowanie, którego jednak wydrukować nie chciano. Dotknął też podkomorzego Ksawery Raczyński, autor „Dy-aryusza sejmików województwa lubelskiego* (Lublin, 1792), na co wyszła odpowiedź p. t. „Kopia listu J. W. D. podkomorzego lubelskiego do W. Imć Pana Suchodolskiego, podczaszego tegoż województwa, ostatnich sejmików elekcyjnych marszałka, pisanego pod dniem 12 marca r. 1792* (Bz. m.

skiego“ Lublin 1792).

P. Ohm

ścianizmu“ (Przemyśl 1863).

Dmitrow, miasto powiatowe w gub. Moskiewskiej, odległe o 65 w. na północ od Moskwy, a 569 w. od Petersburga, nad rz. Jachromą. Założenie miasta przypisują wielkiemu księciu Jerzemu, synowi Mono macha, w 1154 r. Nestor wspomina o niem po raz pierwszy pod r. 1180, kiedy je spalił Swiatosław Wsiewołodowicz, ks. Czernihowski. Tegoż samego losu doznał D. od Batego w 1237, a od tatarskiego wodza Diudenia w 1293 r. — W 1303 r. odbył się tu zjazd książąt, zaś w latach 1363 i 1656 nawiedziła miasto straszliwa mo-

i r. 8-o, kart. nlb. 11). W r. 1794, dla starości, czynnym nie był. W Niedrzwicy Wielkiej wysta wił w r. 1797 kościół murowany. Miał trzech synów: Sebastyana (f 10 września 1807), starostę łukowskiego, który był w r. 1788 posłem z województwa lubelskiego; Kanutai Józefa, ożeaionego z Maryauną Kownacką, oficera gwardyi koronnej, w końcu ziemianina. (Pamiętniki Kajetana Koź miana. Poznań, 1858. Bartoszewicz w „EncOrg.”

t. VII. „Dyaryusz seymików województwa lubel

w. s.

Dłuski Michał (w.XIX) ks., doktor teologii, pra łat archidyakonatu wileńskiego, ogłosił drukiem: „Kazanie w dzień uroczystego obchodu imienin... Napoleona I, cesarza francuskiego etc., miane w kościele katedralnym wileńskim“ (Wilno 1812); „List rabina lizbońskiego do rabina brzeskiego, z dyalektu rabińsko-talmudzkiego wytłomaCzony" (t-że 1817).

Dłużewski Jan, herbu Pobóg, biskup gracyaao-politański, sufragan i proboszcz chełmski. Syn Krzysztofa i Anny Stawskiej, rozpoozął karyerę duchowną przy kapitule kamienieckiej, w której zasiadał najpierw jako kanonik, później jako kantor; w r. 16k>0 instalował się na kanonię poznańską. W r. 1699 był administratorem biskupstwa kamienieckiego, z łaski prymasa Radziejowskiego otrzymał w r. 1702 kustodyę gnieźnieńską; w 1704 został proboszczem kollegiaty łęczyckiej. Stronnik Leszczyńskiego, z innymi sufraganami asystował przy koronacyi jego w Warszawie. Mianowany przez króla Stanisława biskupem kamienieckim, w r. 1707 przy pomocy wojsk szwedzkich narzucił się kapitule na administratora archidyecezyi gnieźnieńskiej. Stany, zebrane w Lublinie, wystosowały do papieża protest przeciwko postępkowi D-go, skutkiem czego Stolica Apostolska wybór administratora, jako nieprawny, potępiła i kapitule uległość dla prawowitego arcybiskupa, Szem-beka, nakazała. Pomimo tego D. ze stanowiska ustąpić nie chciał, mianowany nawet został przez Leszczyńskiego arcybiskupem gnieźnieńskim. Po upadku Leszczyńskiego udał się do Rzymu, daremnie jednak około utrzymania się przy arcybi-skupstwie zabiegał. Z rozkazu papieża sądzony był w r. 1711 przez kapitułę generalną, która skazała go na przeproszenie Szembeka; w dwa lata później pozbawiony został i kugtodyi. Zdyskredytowany wobec Rzymu, króla i prymasa, usunął się na sufraganię chełmską—(Korytko wski „Prałaci i kanonicy kat. metrop. gnieźnieńskiej, t. I).* w s*

Dłużniewski Wiktor (* ok. 1820), rymotwórca i pedagog, występujący na polu literackiem od r. 1841, kiedy w „Nadwiślaninie“, wydawanym przez cyganeryę warszawską pierwszy swój wiersz p. t. „Dwa głosy“ pomieścił. W r. 1846 ogłosił zbiór swoich „Poezyj“. W wierszach tych, dość chropowatych i częstokroć z rytmem fałszywym i językiem zepsutym, znajdują się jednak przebłyski talentu, jak np. we wstępnym utworze: „Dwa głosy“. Zdaje się, że raczej refleksya niż polot fantazyi był mu właściwy, lecz prąd owoczesny w poezyi pchał go ku krainie fantastycznej i zmuszał do wydawania płodów poronionych, jak „Obraz fantastyczny: Wiara, Nadzieja i Miłość“. Znajduje się tu także melodramat w 3 aktach p. t. „Własta“ z podaniowych dziejów słowiańskich. Własta staje na czele kobiet celem odebrania władzy mężczyznom, lecz, zwyciężona miłością, wskutek powikłań przeróżnych, rzuca się na stos, na którym spoczął jej ukochany, dla zadośćuczynienia przysiędze i woli bogów. Rzecz to pełna widm, czarownic, aniołów, baletów czarodziejskich i t. d., a bardzo słabo rozwinięta. Są tu również naśladowania lub tłómacze-nia z Byrona (Parewell), Schillera (Poręczenie, Słowa zwodnicze), z Campbella (Ostatni człowiek), Herdera (Cyd pod Walencyą), Wernera (Prawda, Wiersz), Freiligratha (Jedwabny sznurek), Mont-gomerego (Świat przedpotopowy); niektóre z nich udatae. W r. 1847 wydał D. „Pierwsze zasady gramatyki niemieckiej, nowy wykład części mowy odmiennych w sposób najprzystępniejszy dla uczących się“. Następnie kolejno drukował: „Gawęda w podróży ze Lwowa do Tomaszowa“ z ryciną Żółkwi; „Paweł Łodzią Kubowicz i Scholastyk szewc, dwie gawędy“ (1857), „Zbiorek,, wierszy i wierszyków“ (1859), „Pogląd na dzieje ludzkie z dwunastu punktów w 3047a-letniej równoległości, czyli świat przedchrześciański i chrześci-ański wraz z kartą synchronistyczuą“ (1860), „Powtórny pogląd na dzieje ludzkie; przepołowienie 304¹/₂ na 152*/₄ letnie epoki czyli promienie równoległe względem siebie 12 epok przedchrześci-ańskich, oraz zjednoczenie promieni światła przed-cbrześciańskiego i odcyfrowanie tajemnic mitologi-czno-autonomicznych“ (1870).

Dłużniewski Marceli (* ok. 1830), publicysta, brat Wiktora, wydał następujące książki: „Żywi i umarli czyli ostateczne czasy“ (Lwów 1855), »Wyjawienie sposobu leczenia cholery bez wzywania lekarza, oraz sposobu uchronienia się przed nią... podług iustrukoyi d-ra Art. Lutze“ (t-źe t. r.; drugie wydanie „pomnożone nader korzystnemi środkami, ozerpanemi z ostatnich badań najsłynniejszych ho-meopatów francuskich i niemieckich, z dodaniem artykułu E. Marschand przez G. Pod Wysockiego“ —Lipsk 1857); „Weterynarya homeopatyczna podług weterynarzów homeopatycznych Günthern, Griema i Boehma, obok niektórych wyjaśnień i dodatków z własnej praktyki” (Lwów 1858); drugie wydanie „nowemi a niezbędnie potrzebnemi dodatkami i objaśnieniami uzupełnione i wzbogacone“ (t-źe

1864) ; „Dawna Polska ze stanowiska chrześoiańskie-go rozważana“ (1861, drugie wydanie, Kraków

1865) ; „Polska i federacya narodów wobec chrze-

P. Chm,

And. 8.

And. S.

Dr J. P.

Dmitryjew, miasto powiatowe w gub. Kurskiej, odległe od m. gubern. o wiorBt 136, od Moskwy 554, od Petersburga 1548, leży nad Swapą, stąd nazywa siętakźe Dmitroswapskiem, auprostego ludu Dmitrosławskiem. Było siołem, które w 1779 r. podniesiono do godności miasta powiatowego w Orłowskiem namiestnictwie,—w 179 7 uczyniono je nadetatowem, lecz już w 1802 r. ponownie stało się ono powiatowem. W 1792 r. liczyło 4 816 m-ców; posiada dwie cerkwie, progimnazyum, dwie szkół ki, kilka olejarni i młynów; — rzemiosła bez znaczenia, handel dość ożywiany. — Powiat Dmi-tryjewski zajmuje północno-zachodnią część gubernii na przestrzeni 2 789.3 w. kw. i w r. 1892 liczył 129 L69 m-ców, t. j. 48 na 1 w. kw. Środkowa część powiatu przedstawia płaszczyznę, wsoho dnia zaś i zachodnia są dość silnie sfałdowane wzgórzami. Grunt przeważnie czarnoziemny, gdzieniegdzie przemieszany z piaskiem lub glinką; — lotne piaski, na niewielkiej przestrzeni, znajdują się w północno-wschodniej części. Wszystkie wody uprowadza do Sejmu rzeka Swapa ze swe mi dopływami, — wzdłuż jej brzegów leżą tu i owdzie bagna. Dzięki wielkiej żyzności gleby rolnictwo znajduje się w stanie zadawalającym, znaczna część produktów rolniczych idzie na wywóz. Uprawa żyta i owsa stoi na pierwszem miejscu, następnie pszenicy i kartofli. Łąk i pastwisk mało—hodowla bydła nieznaczna. Przemysł rolniczy bardzo rozwi-

rowa zaraza. Iwan III osiedla w D-ie kupców weneckich w 1489 r. W epoce Samozwańców zaszła tu potyczka między wojskami polskiemi a oddziałem ks. Jana Kurakina. Niegdyś D. posiadał warownię. której ślady dotąd pozostały. Jest miastem powiatowem od 1781 r, Obecnie (1892) liczy 9 214 m-ców, posiada 8 cerkwi murowanych, między któremi odznacza się starożytnością sobor Uśpieóski; monaster Borysoglebski; około 900 domów, prawie wyłącznie drewnianych, stacyę pocztowo-telegraficzną, kasę oszczędności, szpital, trzy szkółki, garbarnię, młyD, kilka drobnych fabryk. Ludność trudni się także uprawą jarzyn; handel mało ożywiony.—Po wiat Dmitrowski zajmuje północno-wschodnią część gubernii na przestrzeni 2 974.6 w. kw., na której w 1892 r. mieszkało 147 382 ludzi, czyli 49.5 na 1 w. kw. Kraj przedstawia wyżynę lesistą, miejscami błotnistą, pochyloną w dwie strony: ku północy według kierunku rzek Jachromy i Dubny (systemat Wołgi) i ku południowi według kierunku rzek należących do sy-stematu Klaźmy (Oka). — Rolnictwo nie stanowi głównego zajęcia ludności i nie wystarcza na jej potrzeby; sieją główni© żyto ozime, owieB, nieco jęczmienia, sadzą także kartofle. Sadownictwo i ogrodnictwo, równie jak hodowla bydła, w zaniedbaniu. Natomiast ważne ma znaczenie przemysł, zarówno fabryczny, jak i rękodzielniczy, on też stanowi podwalinę bytu mieszkańców. Główne miejsce w przemyśle fabrycznym zajmują przędzalnie i tkalnie bawełny, oraz wyrób porcelany i fajansu; w 1892 r. wszystkich fabryk w powiecie było 96, zatrudniających 9 823 robotników i produkujących towarów za 4 835 000 rubli. Godnym jest także uwagi przemysł drobny, włościański, zwłaszcza wyroby z rogu i szewctwo. W obrębie powiatu leży słynna Ławra Troicko - Sergijewska, która ściąga corocznie setki tysięcy pątników i przyczynia się tern wielce do ożywienia ruchu handlowego.

Dmitrowsk, miasto powiatowe w gub. Orłowskiej, odległe od miasta gub. 88 w., od Moskwy 446 w., od Petersburga 1050 w., nad Nerussą

1    Obszczerycą; 6 970 m ców. Zawdzięcza początek swój Dymitrowi Kantemirowi, byłemu hospodarowi Mołdawii, który w 1711 r. otrzymał w darze od Piotra I 1 000 dymów, a śród nich była i miejscowość przez dzisiejszy D. zajęta. Tu Kantemir zbudował dwór i nazwał go od swego imienia.— W 1782 r. jest to już miasto powiatowe Orłowskiego namiestnictwa, w 1796 stało się nadetatowem, lecz w 1802 znowu do godności powiatowego podniesione. Posiada 4 cerkwie, do 800 domów, przeważnie drewnianych, trzy szkółki, szpital, stacyę pocztowo-telegraficzną, dwie olejarnie, kilka mią-dlarni lnu, mydlarnie. Rzemiosła w zastoju, handel mało ożywiony.— Powiat Dmitrowski leży w południowo-zachodniej ^ części gubernii, zajmuje

2    164.4 w. kw. i w r. 1892 liczył 105 395 m-ców, t. j. 48.7, na 1. w. kw. ^ Przedstawia najwynioślej szą część gubernii z mnóstwem pagórków i wąwozów;—rzeki należą do systematu Dniepru przez Desnę (Nerussa z Letczą, Łoknią i Obszczerycą) i Sejm (Swapa); — niewielka część na wschodzie wchodzi do systematu Oki przez Jerotę. Grunt składa się częścią z lekkich piasków, częścią z glinki, — czarnoziem występuje tu i owdzie wyspowo. Głó-wnem zajęciem ludności jest rolnictwo, z produkcyą, pozwalającą na wywóz nawet przy średnim urodzaju.—Uprawiają głównie żyto ozime, owies i kartofle, a następnie tatarkę i pszenicę ozimą; len i konopie stanowią także ważny artykuł produkcyi i wywozu. Łąki i pastwiska w zaniedbaniu, stąd hodowla zwierząt domowych mało rozwinięta. Sadownictwo i warzywnictwo bez znaczenia. — Przemysł ogranicza się fabrykami opartemi na produktach rolnictwa; jest tu kilka wielkich gorzelni, krocbmalarnia, kilkanaście olejarni, młyny, tartaki i t. p. Handel nieznaczny, lecz mająca budować się droga żelazna z Brjańska do Lgowa i przechodząca środkiem powiatu, przyczyni się zapewne do ożywienia ruchu handlowego.

Dmitrowskij Dymitry (* w Orle r. 1837 — f w Petersburgu w r, 1882), syn lekarza i sam lekarz. Nauki odbył w petersburskiej akademii medyko - chirurgicznej (1855 — 1860), poczem wstąpił do służby wojskowo - lekarskiej. W r. 1863 odbył doktoryzacyę, następnie w r- 1869 został ordynatorem starszym w Mikołajewskim szpitalu wojskowym w Petersburgu, gdzie mu powierzono oddział chorych na oczy. W tymże samym roku jeszcze wysłano go kosztem rządu za granicę, dla lepszego wykształcenia się w oftalmologii. W r. 1872 objął redakcyę pisma „Miedicinskij Wiestnik* i prowadził ją energicznie do śmierci, nie szczędząc przy-tem ani pracy, ani ofiar pieniężnych; artykuły, dotyczące oftalmologii, w piśmie swem ogłaszał.

And. S.,

nięty; prócz cukrowni, należącej do Zarządu Udziałów czyli Apanaży, są tn gorzelnie, dystylarnie, olejarnie, browary i t. p. Przemysł drobny również w stanie kwitnącym; zasługują na uwagę cieśle i stolarze.

Dimitryjew Jan, słynny bajkopis i mąż stanu rossyjski (* 1760 w majątku ojczystym Bogorodsko, w g. Symbirskiej — f 1837 r. w Moskwie,). W ósmym roku życia swojego oddany był na peusyę naprzód do Kazania a potem do Symbirska, gdzie otrzymał tylko początki języków francuskiego i niemieckiego. Po trzech leeiech wzięty do domu, miał się kształcić pod okiem rodaicielskiem; ale bunt Pugaczewa stał się powodem, że ojciec jego, razem z całą rodziną, musiał szukać schronienia w Moskwie. Tam D. spędził dwa lata i był świadkiem kaźni samozwańca, której opis z pozostałych po nim pamiętników („B3rjia^i> na moio ?kh3hł> “) Puszkin wziął później do swej Historyi buntu Pugaczewskiego.—Mając zaledwie lat czternaście, D. udał się do Petersburga, aby się tam zaciągnąć do Siemionowskiego pułku gwardyi; wkrótce potem zaczął pisać wiersze, ale te pierwsze próbki rymotwórstwa były tak nieudolne, że je autor sam zniszczył. Z czasem wszakże, dzięki stosunkom przyjacielskim z towarzyszem broni, Kozlatiewem, korzystając z jego wskazówek i zasobnej biblioteki, w której zapoznał się z literaturą zagraniozną, nie tylko nowożytną, ale także z grecką i rzymską w tłómaczeniu francuskiem, tak się wykształcił i tak swój wrodzony talent rozwinął, iż nowe jego wiersze ściągnęły nań u-wagę Dierżawina i Karamzina. Wszedłszy z Karam-ziaem w ścisłą zażyłość, w wydawanem przez niego czasopiśmie „Mockobcküi atypHaJiï>“ znalazł w r. 1791 gościnność dla pierwszych swych utworów, z których dość znacznej liczby były najlepiej przez krytykę i publiczność przyjęte: powiastka wierszowane. p. t. Modna żona, i piosenka Gołąbek. Później pisywał wiele do założonych również przez Karamzina czasopism „Araaa* h „Agohhäh“. W roku 1794, który był epoką największej D-a twórczości ukazały się też najlepsze jego utwory, jak powiastki: „Bo3^ymfiHH öaniHH* h „IIpiiqyÄHHn;*“, ody: Dc Wołgi i Jermak, oraz satyra „Uynofi tojikb”. W roku następnym wyszło pierwsze wydanie poe-zyj D-a p. t. „H moh de3,n,'fejiKH*; w 1796 ukazał się ułożony przez niego „KapM&HHbifi nhceHHHia. hjm codpame Jiyumimj cb'êtckhx'l h npocTOHa-po^Huxb irBcem»*, stanowiący zbiór piosnek zarówno jego własnych, jak i innych poetów.—W końcu tegoż roku D. wżiął dymissyę w randze półko wnika, lecz w krótce (1797) został znowu powołany do służby i zamianowany towarzyszem ministra w nowo ustanowionym departamencie apanaży, a wkrótce potem ober-prokuratorem trzeciego departamentu senatu.—W r. 1799 złożył ten obowiązek i osiadł w Moskwie. Tam skupił wkoło siebie wszystkich najcelniejszych pisarzy russkicb; dopomagał Karam-zinowi do założenia czasopisma „B^cthh cb Eßpo-iiei“ (1802), a w r. 1805 wydawszy pierwszy zbiór zupełny swoich utworów, na tern działalność literacką zakończył.—Za panowania Aleksandra I w r. 1806 został zamianowany senatorem, w 1810 ozłon-kiem rady państwa i ministrem sprawiedliwości; wszelakoź po upływie lat czterech uwolnił się od służby i już stale zamieszkał w Moskwie, gdzie je ■ dnak w r. 1816 musiał przyjąć obowiązek prezesa komissyi, ustanowionej do oszacowania i wynagrodzenia szkód, jakie mieszkańcy tego miasta za najścia Francuzów ponieśli.—D. był jednym z celniejszych przedstawicieli szkoły Karamzina i w poezyi rossyjskiej tyleż znaczy, co tamten w prozie. Nie był on pierwszorzędnym twórczym talentem, bajki swe i powiastki naśladował z Voltaire’a, Lafontai-ne’a i Fioriana, a całą w nich jego zasługę stanowiła lekka i świeża forma. Najwłaściwszym dla niego polem była satyra; nastrój satyryczny widzieć się daje w bardzo wielu jego utworaeh, ale najwybitniej nim się odznacza „Uyacoä tojikt.“, wymierzony przeciw niezdarnym odo-twórcom, bezmyślnym naśladowcom Dierżawina i Łomonosowa. Znaczenie historyczne satyry D-a w piśmiennictwie rossyjskiem jest bardzo wielkie: ona - to wyleczyła pismaków z namiętnego zamiłowania w odach i przyczyniła się do upadku pseudoklasyoyamu w poezyi lirycznej. Nie mniejszą wziętość miały też i drobne jego poezye, epigrammata, epitafy, podpisy pod portretami i romanze sentymentalne, tak przypadające do smaku jego czasów. Największą zasługą D-a jest to, że starając się w wierszach swoich o formę naturalną i lekką, potoczystą i wdzięczną, stał się reformatorem poetycznego języka rossyj-skiego.—Utwory D-a od r. 1795—1823 miały siedem wydań. W r. 1825 wyszedł niewielki tomik jego Apologów czterowierszowych, po większej części tłómaczonych z Maullevot’a. Nowa edycya bajek ukazała się w 1838, a potem 1866 w Petersburga. Pamiętniki („83rjin^T> na moio îkh3he.*) wydano w Moskwie r. 1866.—Porówn. artykuł Florido-wa w Słowniku encyklopedycznym rossyjskim. * Dmitryjew Orenburgskij Mikołaj Dmitry-jewicz, malarz rossyjski, rodzajowy i batalista, (* 1838 w Niżnim-Nowgorodzie), kształcił się w Akademii Petersburskiej pod kierunkiem Bruniego i za postęp w rysunkach i malarstwie otrzymał w niej cztery srebrne medale mał8 i jeden wielki, a w r. 1860 za obraz programowy „Igrzyska Olimpijskie“ medal złoty drugiego stopnia; wreszcie w r. 1868 za „Topielca“ został akademikiem. W 1869 r. w świcie w. księcia Mikołaja Mikołajewicza zwiedził Kaukaz, oraz gubernie Charkowską i Woroneską i upamiętnił tę wycieczkę w albumie, składającym się z 42 ryein. W r. 1871 wysłany kosztem rządu za granicę na trzy lata, spędził ten czas w Dusseldorfie, uzupełniająo swoje studya pod kierunkiem Vautiera i Krausa, a następnie osiadł w Paryżu, gdzie co rok wystawiał swe obrazy w salonie, rzadko je przesyłając do kraju. Otrzymawszy od rządu rossyjskiego zamówienie na całą seryę scen z wojny wschodniej 1877 —§1878 r., zarzucił malarstwo rodzajowe dla batalistycznego, a zamianowany przez Akademię profesorem, za „Bitwę na wzgórzach Sistowskich” i „Wjazd cesarza do Ploeszti*, w r. 1885 wrócił do Petersburga i stale tam zamieszkał. Do liczby celniejszych obrazów D-a należą, prócz wymienionych: „Dwie minuty

przystanku“ i „Pożar na wsi“. Odtworzone przez niego epizody z ostatniej wojny wschodniej zdobią wielką galeryę pompejańską w pałacu Zimowym. D. prócz tego rysował wiele do pism obrazkowych francuskich i rossyjskich, i znany jest jako znakomity illustrator Puszkina, Lermontowa, Niekrasowa i in.    *

Dmitryjew Kawkazkij Lew Jewgrafo-wicz, rysownik i rytownik rossyjski (* 1849 w Obwodzie Kubańskim); ukończywszy nauki gimna-zyalne w Stawropolu, r. 1869 wstąpił do akademii sztuk pięknych w Petersburgu do klasy rytowni-ctwa, gdzie w r. 1878, za rysunki piórem i miedzioryty, otrzymał tytuł artysty pierwszej klasy, a w 1882—akademika za portret Wielkiej Księżny Maryi Pawłówny. Kilka razy w celu artystycznym zwiedziwszy Kaukaz, latem r. 1887 odbył podróż po kraju Zakaspijskim i Azyi Środkowej, gdzie zebrał mnóstwo typów miejscowych, które później odtworzył w miedziorytach. Ryciny D-a, między któ-remi, oprócz reprodukcyi rysunków jego własnych albo innych artystów, znajdują się także portrety różnych znakomitości, wynoszą dziś 65. Obok tego D. w r. 1883 — 84 wydawał czasopismo illu-strowane „JlacTOUKa“, w którem reprudukował przeważnie rysunki artystów rossyjskich, a potem przez trzy lata kierował działem artystycznym tygodnika „BceMipnaa Mjunocxpau.in⁻'.    *

Dmochowski Franciszek Ksawery (* 2 grudnia 1762—f 20 czerwca 1808), rymotwórca i publicysta, rodem z Podlasia. Odbywszy nauki w Drohiczynie, w kollegium ks. pijarów, wstąpił do ich zakonu, mając lat 17. Po ukończeniu study ów został nauczycielem łaciny i polskiego w szkołach pijarskich w Radomiu, potem w Łomży, naostatek w Warszawie, gdzie uczył prawa, nauki moralnej i dziejów. Od r. 1784 występował jako tłómacz i autor, zarówno w prozie jak w wierszu. Ody ktoś z powodu dziełka ks. Michała Krajewskiego: „Podolanka“ wystąpił z „Listem paryżanki do po-dolanki“, D. wmieszał się do polemiki i napisał r. 1784 „List sandomierzanki do podolanki“, w którym, powątpiewając o korzyściach wychowania w stanie natury, wyśmiewa adresatkę za używanie niestosownych wyrażeń, za brak uczuć religijnych, za złe obBerwacye i t. p. W r. 1785 prze-tłómaczył z prozaicznego przekładu francuskiego Sąd Ostateczny Edwarda Younga. Ułożył i wydał 1787 r. w Warsz. rozprawę „O cnotach w towarzystwie najpotrzebniejszych i wadach im przeciwnych“ według wzorów francuskich. W następnym roku wydał przeróbkę „Sztuki rymotwórczej“ Boala, zastosowawszy ją do literatury polskiej. Utwór ten przez długie lata stanowił u nas rodzaj kodeksu poetyckiego w smaku pseudoklasycznym i miał, naturalnie, parę wydań. W r. 1789 ogłosił D. przekład dziełka pani de Genlis: „O religii jako jedynej zasadzie szczęśliwości ludzkiej“. Równocześnie zaczął występować jako publicysta, popierający sprawę reformy edukacyjnej i rządowej, należąc do grona ludzi, których około siebie skupił Hugo Kołłątaj. Przeciwko nieuctwu niektórych profesorów szkoły głównej krakowskiej wystąpił

przy spółdziałaniu Siarczyńskiego i Kopczyńskiego z ciętą satyrą, wydaną r. 1788 p. t. „Zakus nad zaciekami wszechnicy krakowskiej czyli uwagi nad niektóremi tej akademii dyssertacyami“. Dotknięty tu znany tłómacz różnych poetów i erudyt klasyczny, Jacek Przybylski, odciął się wierszem p. t. „Heautoumastix czyli bicz na siebie samego“, zapowiadając jeszcze jedenaście dalszych pieśni. D. go uprzedził, i podejmując niby wątek pieśni VII, napisał dowcipny „Urywek z bicza kręconego w Krakowie z okazyi Zakusu nad zaciekami wszechnicy krakowskiej“ (Warsz. 1789). Co do spraw politycznych był D. współpracownikiem Kołłątaja przy wydawnictwie „Listów anonima“; z okoliczności uchwalenia na sejmie armii stutysięcznej wystąpił z ładnym wierszem „Do stanów“; układał dla posłów głosy i mowy; w t. zw. „Kuźnicy Kołłątajowskiej“ zajął miejsce po zmarłym kanoniku Jezierskim. Kołłątaj wyjednał u pijarów uwolnienie D-go od obowiązków zakonnych, wyrobił mu intratne probostwo w Kole, za co D. podziękował mu w „Odzie do sprawiedliwości". R. 1791 ostatni raz przemawiał D. na popisie publicznym szkół pijarskich przy rozdawaniu nadeałanych przez króla medalów, a następnie oddał się pracy w „Kuźnicy“, kiedy malkontenci przeciwko ustawie 3 maja przygotowywali swój atak. Na jedną z broszur, niedołężną pod względem logiki i formy, odpowiedział D. „Do JJ. WW, panów Tadeusza Czackiego i Mikołaja Wolskiego*, czem wywołał protest Wolskiego i satyrę Trembeckiego „Sen czyli Sąd“. Gdy Kołłątaj wyjechał za granicę, D. podążył niebawem za nim i był mu pomocnym, wraz z Potockimi, w układzie książki, która stanowiła obronę działalności stronnictwa reformy. Za powrotem był redaktorem „Gazety rządowej“ oraz członkiem Rady Nieustającej. Następnie znowu przebywał lat kilka za granicą, w Niemczech, we Włoszech, a najwięcej w Paryżu. Do Warszawy ściągnął go Krasicki i powierzył mu zbiorowe wydanie dzieł swoich. Wówczas-to porzucił D. stan duchowny i ożenił się z Izabellą Mikorską, narażając się na wiele szykan. Należał do grona założycieli Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie i od r. 1801 zaczął wydawać miesięcznik, poświęcony nauce i literaturze, jedyne naówczas ognisko poważniejsze dla prac piśmienniczych p. t. „Nowy pamiętnik warszawski“. Wydawał go przez lat pięć. Egzemplarzy drukowano 1000. Redaktor i wydawca miał z niego tylko 5 000 zł. rocznie za redakcyę i drugie tyle dla dwu tłómaczów. Jeżeli to wydawnictwo nie przynosiło wielkich zysków, to wydanie dzieł Krasickiego w 10 tomach opłaciło się D u sowicie. Drukarnia księży pijarów, gdzie je odbijano, sprowadziła druk nowy. papier zakupiono w Berlinie, nad korektą, którą prowadził ks. Szymon Bielski, czuwano bardzo pilnie. Dwie trzecie nakładu wyprzedano w ciągu lat kilku, sprzedaż reszty ciągnęła się aż do roku 1821, kiedy pozostałe egzemplarze odstąpiono hurtem. Na wydawnictwie tern zyskał D. około 40 000 zł. Prócz tego D. wydał 4 tomy dzieł Karpińskiego, Satyry Boala w przeróbce ks. Gor-

czyczewskiego, Geografię fizyczną Jana Śniadeckiego, oraz własne tłómaczenie Iliady. Nad tłó-maczeniem tem pracował długo. Pierwszy tom, zawierający ksiąg 8, ogłosił jeszcze w r. 1791, jowska*. całość w 2 tomach wyszła w 1800, a drugie wydanie w 3 tomach roku 1804. Pierwszej edycyi drukowano 1 000, drugiej 1 500 egzemplarzy, wyprzedanych całkowicie w 1824, tak, że syn tłó-macza wydrukował trzecie wydanie w 1827 w 1 500 egzempl. Spółcześni poczytywali ten przekład za arcydzieło; Mickiewicz w głośnej przemowie do krytyków i recenzentów warszawskich ogromnie zniżył jego znaczenie, a za nim poszli inni krytycy, którzy lekceważąco o tej pracy się odzywali. Tymczasem faktem jest, że, pomimo licznych prób, dotychczas nie posiadamy lepszego estetycznego tłómaczeuia wielkiej epopei greckiej.

D. nie umiał tyle po grecku, ażeby mógł tłóma-czyć wprost z oryginału, to też posługiwał się w swej pracy dosłownym przekładem łacińskim oraz licznemi tłómaczeniami francuskiemi. Z powodu smaku pseudo - klasycznego zatarł prostotę i naiwność słowa homerycznego i przystosował je do wymagań swojego czasu; stąd wiersz dźwięczny i gładki, styl zabarwiony retorycznie, powtarzane epitety usunięte, wyrażenia znamienne zastąpione pospolitszemi, ale nieodskakującemi od spółczesnego sposobu mówienia. Mimo to, nawet dzisiaj przekład daje się czytać z przyjemnością i tylko zbyt zakochani w pedantyzmie filologicznym mogą odrzucić go z niechęcią. Prócz Iliady przełożył także D. niektóre pieśni Odysei, Nocy Younga, ułamki z Raju Utraconego Miltona, Listy Horacego. Pisał językiem poprawnym, jędrnym i potoczystym. Z oryginalnych pism prozą, wymienić należy wiadomość o życiu i pismach następujących mężów: Stanisława Konarskiego, Karola Wyrwicza, Teodora Wagi, Teodora Ostrowskiego, Ignacego Zaborowskiego, Mikołaja Wolskiego, Józefa Rogalińskiego, Grzegorza Piramowicza, Józefa Szymanowskiego, a dalej dwie mowy: *0 potrzebie i sposobie uczenia się łaciny* i „Na pochwałę Ignacego Krasickiego*. Gdy z początkiem r. 1807 powstało księstwo Warszawskie,

D. spodziewał się, że jako członek b. Rady Nieustającej, jako jeden z najcelniejszych wówczas literatów, osiągnie wpływ na rządy kraju. Zawiódł się pod tym względem. Stronnictwo, które wtedy stanęło u steru rządu, niechętne było Kołłąta-jowi i jego przyjaciołom i D go nie powołało do udziału. Wtedy wyjechał z Warszawy do nabytej przez się majętności, Świerz na Kujawach, i tam zajął się przekładem „Eneidy“ Wergiliusza; doprowadził ten przekład, słabszy znacznie od tłóma-czenia Iliady, do księgi dziewiątej włącznie. W maju 1808 r. przybył raz jeszcze do Warszawy, lecz po cierpkiej rozmowie z Józefem Wybickim, członkiem ówczesnego rządu, wyjechał i umarł nagle w drodze pod Błoniem. Przekład „Eneidy*, dopełniony przez ks. Jakubowskiego, wyszedł w Warszawie 1809 (drugie wydanie, z innem dopełnieniem, Fr. Kowalskiego i Fr. S. Dmochowskiego, r.

1830). Syn wydał r. 1826 w dwu tomach „Pi-

sma rozmaite... tłómacza Iliady*, gdzie się mieszczą przekłady i utwory oryginalne prozą, ale nie wszystkie.—Ob. Wł. Smoleński: „Kuźnica Kołłąta-

P. Chm.

Dmochowski Kazimierz, czwarty arcybiskup metropolita mohylewski, (* 1772—f 1851 r. w Petersburgu). Skończywszy studya teologiczne w se-minaryum krasławskiem w Ioflantacb, w r. 1803 otrzymał święcenie kapłańskie w Wilnie; następnie został kanonikiem kapituły wileńskiej; od r. 1821— 1823 był assesorem kollegium rzymsko-katolickiego w Petersburgu; w 1823 został dziekanem wileńskim. W 1840 r. przedstawiony na suffragana wileńskiego w Kurlandyi, w 1841 wyświęcony jako biskup Miletu (in partibus infidelium), w 1842 zamianowany prezesem kollegium rzymskó-katoli-ckiego w Petersburgu, wreszcie r. 1848, w skutek konkordatu, prekonizowany na arcybiskupa mohy-lewskiego, metropolitę wszech kościołów rzymskokatolickich w Cessarstwie Rossyjskim, ingres uroczysty do katedry mohylewskiej odbył d. 29 lipca 1849 r. Ponieważ był już w wieku bardzo sędziwym (liczył wtedy lat 77), przydano mu przeto koadjutora w osobie ks. Ignacego Hołowińskiego, wyświęconego przezeń na biskupa d. 10 grudnia 1848 r., i ten go we wszystkich sprawach administracyjnych zastępował. Czasy rządów arcybiskupa D-go w kościele rzymsko-katolickim były bardzo ważne; między innemi zrobiono wtedy nowy podział sześciu dyecezyj katolickich i ustanowiono newe biskupstwo chersońskie (późniejsze tyras-polskie).    *

Dmochowski Franciszek Salezy (* 14 marca 1801 —f 1871), nadzwyczaj ruchliwy i płodny tłómacz, autor i wydawca, niezbyt wielkiego talentu, ale wielkiej pracowitości i przedsiębiorczości, urodził się w Warszawie, z ojca, Franciszka Ksawerego, kształcił się u ks. pijarów, a potem w uniwersytecie warszawskim, bardzo młodo poświęcił się literaturze, od 1819 tłómacząc poetów głównie francuskich: Racine’a, Delille’a, Légouvégo, Demou-stier’a, Lamartine’a; te i inne przekłady weszły następnie do zbiorku w 2 tomach p. t. „Pisma wierszem“ (Warsz. 1827). W r. 1820 redagował wraz z Dominikiem Lisieckim „Tygodnik polski“, przezwany potem „Wandą*. W r. 1825 wydawał i redagował czasopismo p. t. „Biblioteka polska, pamiętnik umiejętnościom, historyi, literaturze i rzeczom krajowym poświęcony". Wychodziło ono przez 2 lata; a w 1-ym zaraz tomie pomieścił D. „Uwagi nad teraźniejszym stanem, duchem i dążnością poe-zyi polskiej", gdzie bardzo pochlebne zdanie wygłosił o poezyach Mickiewicza, za co tenże polecił przez Odyńca podziękować autorowi. Natomiast recenzya sonetów krymskich, napisana w tejże Bibliotece przez D-go, oburzyła naszego poetę i wywołała głównie ową sławną Przemowę „O krytykach i recenzentach warszawskich“, na którą D. napisał umiarkowaną

w tonie „Odpowiedź na pismo p. Mickiewicza.....

z uwagami krytycznemi i obraz dążności literatów polskich od panowania Stanisława Augusta aż do naszych czasów“ (1829; drugie wyd, 1830 z dołączeniem dwóch artykułów z Biblioteki polskiej wyjętych“). D. Die należał do zabitych klasyków, ale temperament jego spokojny i trzeźwość myśli nie lubiły obrazów zbyt śmiałych, uczuć zbyt egzaltowanych, polotu zbyt fantastycznego. Zamknąwszy „Bibliotekę polską”, rozpoczął redagowanie „Gazety korrespondenta warszawskiego" do r. 1829, oraz tanie wydawnictwo tłómaczeń, i wyszedł na niem świetnie. Na początek wydawnictwa wybrał 25 tomów powieści historycznych Walter Scotta, które miały wtedy powszechną wziętość. Poprzestając na bardzo szczupłem wynagrodzeniu za przekład (24 zł. od arkusza), obliczył, źe tom z 240 stronic średniej 12-ki, drukowany w 1 500 egz., kosztować go będzie po złotemu; ustanowił zatem cenę prenumeracyjną na zł. 2, a od niej procent komisowy dla księgarzy ikollektorów na 15. Była to wtedy cena bezprzykładna. Przedsiębiorca, razem tłómacz i właściciel drukarni, miał po rozprzedamy 900 egz. 400 zł. czystego zysku, a przy tern 600 egzemplarzy nic go już nie kosztujących, które następnie sprzedawszy za cenę zniżoną, otrzymał na każdym tomie 550 zł. zysku, co na 25 tomach (z dołączeniem owych 400) dało mu 23 720 zł. w przeciągu lat 12. Zachęcony powodzeniem i poczytując sobie za obowiązek literacki wydać także za zniżoną cenę dzieła znaczniejszych pisarzy naszych, ogłosił D. prenumeratę na utwory Zabłockiego i Kuiaźnina, których rękopisy uzyskał był z biblioteki ks. A. Czartoryskiego, i na „Żywoty sławnych polaków“ po cenie zł. 2 gr. 15 za tom, na pięknym papierze, drukiem ściślejszym niż powieści Walter Scotta. Lecz publiczność przenosiła powieści nad dzieła poważniejsze, tak, że JD. zaledwie koszta swoje ściągnąć zdołał. Oprócz tych wydań przedrukował D. Iliadę i Eneidę, wydał 9 tomików „Podróży“ i kilkanaście innych pomniejszych książek, za cenę tańszą o 30°/₀ od wydań głównych księgarzy warszawskich. R. 1830 przerwał tę wydawniczą działalność. Dopiero w 1834 rozpoczął jął), nanowo, tymrazem zwracając się głównie ku powieściopisarzom francuskim: Balzakowi, Ance-lot’owi, Ducange’owi i innym. W tym roku wydaje w 8 tomikach „Czytelnię najnowszych powieści rozmaitego rodzaju i przedmiotu"; w r. 1835 w 6 tomach „Gabinet powieści i romansów, zebrany z najnowszych i najcelniejszych autorów“, oraz w 3 tomach „Gabinet czytania, to jest zbiór powieści, romansów, tudzież artykułów, nauce i zabawie poświęconych". Równocześnie w tymże r. 1835, rywalizując z Gliioksbergiem, który założył był pierwsze w Warszawie pismo ilustrowane p. t. „Magazyn powszechny", zaczął D. wydawać tygodnik obrazkowy p. t. „Muzeum domowe", starając się pobić przeciwnika większą ilością artykułów oryginalnych, oraz przeglądem bieżącej literatury polskiej. Ale biedy owe powieści przynosiły mu czystego zysku zł. 116 gr. 20 za arkusz druku, „Muzeum domowe“, które wychodziło lat 5 i w ostatnich dwu latach (1838 i 1839) zamieniło się na pismo zeszytowe literackie, zaledwie opłaciło koszta druku i papieru. Dla poratowania interesów D. zaczął przy niem wydawać w 1838 i 1839 „Czytania przyjemne“, obejmujące razem 5 tomów, oraz „Podróż malowniczą po Europie" w 5 tomach. Wydawał także w tym czasie, mając już własną księgarnię, książki dla dzieci, jako to: „Nagroda dla pilnych i grzecznych dzieci" (1832), „Wieczory w domo-wem zaciszu“ (1834), „Obrazy obyczajów i wspomnienia podróży zebrane z najnowszych autorów i podróżników“ (1835), „Czytania pożyteczne i przyjemne", dzieło w trzech językach: polskim, francuskim i niemieckim dla użytku młodzieży wydane w 3 tomach (1837). Wielkiego zachowania wśród literatów D. nie miał; uważany był za mamuta w kwestyach estetycznych, a za groszoroba w wydawnictwach. Roku 1840, sprzedawszy księgarnię, wyjechał na wieś i gospodarował przez lat 16, żadnego prawie w literaturze nie biorąc udziału. Dopiero w r. 1856 powrócił do Warszawy, nabył upadający „Dziennik Warszawski": zmienił go na „Kronikę wiadomości krajowych i zagranicznych", tę wydawał do r. 1860, pisząc przy tem i ogłaszając broszury wszelkiego rodzaju, powieści i poazye. Oto ważniejsze z nich: „Nauczycielka, powieść z tegocze-snych obrazów spółczesnych“ (1857)) „Powieści, obrazy i zarysy oryginalne i naśladowane" (t. r.), „Wspomnienia od r. 1806 do 1830“ (1858), „Obecne kweBtye gospodarcze i przemysłowe“ (t. r.), „Przekleństwo matki* (t. r.), „Nowe drogi, opowiadanie i marzenia ziemianina“ (1859), „Opowiadania ojca, obejmujące historyą naturalną, geografią; historyą polską, starożytności, powieści i poezye „(t.r.), „Satyryczne powieści i gawędy, wiersze różne, przekłady i życiorysy“ (t. r.), „Sprawa graniczna, powieść z tegoczesnych zdarzeń“ (1860), „Znakomitości tegoczesne, zarysy zebrane z najnowszych źródeł: Napoleon 111, Wiktor Emanuel, Lord Pal-merston, Hr. Cavour, Lord Derby, Humboldt, Marszałek Mac-Mahon, Lamorieière, Filangieri“ (1860), „Dawne obyczaje i zwyczaje szlachty i ludu wiejskiego w Polsce i w ościennych prowincyach“ (t. r.), „Historyą powszechna, opowiedziana w skróceniu., podług Cantu“ (1860/1). W r. 1861, wraz z Z. Zaborowskim, wydawał „o wiat literatury, historyi, nauk ekonomicznych, podróży i powieści" (wyszło wszystkiego 4 zeszyty). Następnie, wobec wprowadzanej reorganizacyi wychowania publicznego w Królestwie Polskiem, zaczął ogłaszać książki treści pedagogicznej, jako to: „Uwagi nad edukacyą publiczną przez dawnego ucznia szkół wojewódzkich i uniwers. warsz." (1861), „Krótki zbiór historyi polskiej, opowiedzianej podług najnowszych źródeł historycznych" (1862, nowe wyd. 1878), „Krótki zbiór historyi Starego i Nowego Testamentu, książka polecona do użytku szkół elementarnych“ (1864, nowsze wyd. 1879), „Nauka prozy, poezyi, oraz zarys piśmiennictwa polskiego" (1864, wyd. 2-e 1865). Przytem w ogólności ogłaszał rozprawy, lub opowiadania popularne, jako to: „Wiejskie pogadanki niedzielne“ (1862), „Wykład nauki czytania, pisania i rachunków dla użytku nauczających w ochronach i szkółkach wiejskich, z dołączeniem powiastek i przysłów polskich, oraz 15 tablic liter i wyrazów“ (t. r. staraniem red. „Bibl. Warsz.”), „Gospodarstwo domowe włościan polskich“ (1863), „Opowiadania starego nauczyciela“ (t. r.), „Nauka go-

spodarstwa wiejskiego na małych udziałach gruntu dla użytku włościan'* (1867), »Meksyk opisany pod względem geograficznym, statystycznym i historycznym od najdawniejszych czasów aż do śmierci cesarza Maksymiliana“ (t. r.), „Poczciwość i praca czyli historya biednej sieroty“ (1869). Prócz str. XIV, 221). tego wydał dzieła Ludwika Osińskiego (1868), pisywał sporo artykułów do różnych czasopism, a mianowicie do „Przeglądu Europejskiego", którego redakcyę po wyjeździe Kraszewskiego za granicę objął na siebie. Wszystkie ta jednak zajęcia literackie nie mogły zapewnić utrzymania: musiał się tedy D. na starość chwycić nauczycielstwa w gi-mnazyach. Talentu pedagogicznego nie posiadał, wykład lubił przeplatać anegdotkami, porządku nie mógł upilnować, stąd ciągłe hałasy w klasie, wybuchy gniewu dobrodusznego skądinąd i wesołego starca, odwoływanie się do inspektora i t, d. Częstokroć w VII klasie mała grupa pilniejszych lub ciekawszych uczniów otaczała D-go przy katedrze, słuchając jego wspomnień młodzieńczych, a reszta

Dmochowski Franciszek Wiktor jest autorem książki, którą Andrzej Edward Koźmian wydał na jego korzyść p. t. „Pisma... byłego wachmistrza w wojskach pięciu różnych mocarstw, dziś majstra krawieckiego w Przemyślu“ (Lwów 1843,

P. Chm.

Dmochowski Henryk, rzeźbiarz polBki (* w Wilnie d. 14 października 1810 r.—f pod Wilnem 1863 r.). Studyował w uniwersytecie wileńskim prawo pod Aleksandrem Mickiewiczem i Wa-leryanem Pietkiewiczem i został doktorem obojga praw. W r. 1846 uczył się rzeźby w Paryżu, następnie przez Londyn udał się do Ameryki i osiadł w Filadelfii i tam sławę rzeźbiarską sobie zjednał. Jedną z najcelniejszych prac D-go jest popiersie Puławskiego na pomniku jego w Savanuah i nagrobek żony D-go z dwojgiem dzieci na cmentarzu w Filadelfii—postacie naturalnej wielkości z białego mar muru. W kapitolu waszyngtońskim znajdują się popiersia wielu znakomitości amerykańskich, wykonane ręką D-go, któremi się artysta w Ameryce wsławił,

■v..\

«Jffr •    V

Wm> ■’■■■ mi

m & ^

i «i

r. 1840“.

W. G

Figi 208. Dmochowski Franciszek Salezy.

robiła, co się jej podobało. Pod sam koniec życia zajął się D. gorliwie zbieraniem rękopisów i wykładów uniwersyteckich Brodzińskiego, którego był wielbicielem, drukował też niektóre, przez siebie odnalezione w notatach uczniów, rozprawki w „Kło sach“ i „Bibliotece Warszawskiej”, napisał i wydrukował r. 1870 w tejże „Bibliotece“ zarys „O życiu i pismach K. Brodzińskiego“ (w osobnem odbiciu data 1871, str. 44); nakoniec, zebrawszy notaty studentów, o ile się dało, przesłał rękopis Kraszewskiemu, który zużytkował ten materyał w 8-to-mowem wydaniu pism K. Brodzińskiego, ogłoszo-nem w Poznaniu. Wśród żywej ciągle krzątaniny zmarł D. w Warszawie. Zob. życiorysy D-go: przez Wójcickiego w „Kłosach” tom III i XIII i przez W. Grochowskiego w „Tygodniku ilustrow.“ r. 1871. Prócz tego art. samego D-go w „Przegl. Europejskim“ t. III, str. 692 — 705: „O wydawnictwie warszawskiem od początku bieżącego stulecia do

F Chm

Fig 209. Dmochowski Henryk.

znany tam pod imieniem Henri D. Saunders. Około r. 1860 H, D. powrócił do Europy i czas jakiś zabawiwszy w Poznaniu, gdzie wyrzeźbił popiersie Tytusa Działyńskiego, przybył wreszcie do miasta rodzinnego. Tam z pod dłófca jego wyszedł pomnik Barbary Radziwiłłówny oraz popiersie Syrokomli. D. był synowcem Kazimierza D-go, arcybiskupa Mohylewskiego.

Dmochowski N., malarz wileński, krajobrazista. Wystawiał swe prace w Warszawie około r. 1858; odznaczały się one szczególnie naiwnym poglądem na przyrodę. Jego drzewa w słońcu były pełne prawdy. W „Albumie Wileńskim“ Wilczyńskiego są widoki podług rysunków D-go około r. 1850. w< G-

Dmochowski Władysław, malarz polski i nauczyciel rysunków w Instytucie głuchoniemych około roku 1875, następnie w gimnazyum Częstochow-skiem. Rysował do pism illustrowanych i „Albumu widoków Częstochowy“, wydanego przez D. Langego w r 1876 w Częstochowie. W Tow. zachęty sztuk

w. o.

A. Pol

i Lowanium (1840—1).

Za.

pięknych w Warszawie wystawił w r. 1868 .Szczwa-ną“ akwarellę, „Dorożkarza“ akwarellę, „Sanki“, „Staoyę pocztową“, „Czumaka“; w r. 1872 .Konie u płotu“.

D. mol (włos. re minore, franc rè mineur), wyraź, muz., będące nazwą tej tonący i minorowej, która ma za podstawę ton D.; oznacza się jednym bemolem. Akord D. mol=d—f—a.

Dmowski JózefAloizy (w. XIX), doktor teologii, urodził się na Podlasiu, we wsi Hreczkach; za granicę wyjechał w r. 1817 i po przejściu różnych losów został profesorem filozofii w kollegium rzym-skiem. Ogłosił drukiem trzytomowe dzieło w duchu scbolastycznym p. t. „Institutiones philosophi-cae“ (Rzym 1840); drugie wydanie wyszło w Uden

P. Chm,

D- M- S-, skróć. Diis manibus sacrum.

Dmuchawka. Przyrząd, służący do podsycania płomienia strumieniem powietrza, który zarazem podnosi temperaturę, kieruje płomień w żądaną stronę i nadaje mu pewne określone własności. W najprostszej postaci D. jest cienką rurką metalową, zagiętą w jednym końcu pod kątem prostym i posiadającą wylot bardzo mały. Drugi jej koniec jest nieco rozszerzony i podczas użycia umieszcza się w ustach, któremi dmuchamy. Ulepszenia polegają na tern, że koniec, mający znajdować się w płomieniu, wyrabia się z platyny, koniec przeznaczony do trzymania w ustach ma na sadkę rogową, kościaną lub ebonitową, a w miejscu zgięcia znajduje się bębenek, który działa jako zbiornik powietrza, regulujący jego wypływ i zarazem służy do zatrzymania wilgoci. Wprawa łatwo doprowadzić może do tego, że strumień powietrza dostatecznie silny wytwarzamy za pomocą ruchów mięśni policzkowych, nabierając od czasu do czasu powietrza do jamy gębowej przez nos, co nie przeszkadza bynajmniej zwykłemu normalnemu oddychaniu. Nabywszy podobnej wprawy, można używać D-i kwadransami całemi bez przerwy i nie uczuwać przytem najmniejszego zmęczenia. Jako źródło płomienia bywa używana zwyczajna świeca, lampka olejna, albo palnik Bunsena, do którego jednak powietrze od dołu nie powinno dopływać. Jeżeli wylot D-i umieścimy w zewnętrznej, mało świecącej, części płomienia, lub nawet cokolwiek po za nią, i dmuchać będziemy umiarkowanie, wte dy utworzony w kierunku dmuchania stożek płomienia będzie krótki, tępy, świecący w całej długości i niewiele gorętszy od płomienia zwykłego. Ponieważ zawiera on w sobie niespalone cząstki węgla, czego dowodzi jego świecenie, może więc w pewnych razach wywierać działanie odtleniające i w tym celu bywa używany, niezbyt zaś wysoka jego temperatura nie pozwala go zastosować do topienia ciał trudnotopliwycb. Jeżeli, przeciwnie, koniec D-i wsuniemy do wewnętrznej części płomienia, tej mianowicie, która świeci najsilniej, i będziemy dmuchali z większem natężeniem, aniżeli w razie poprzednim, otrzymamy stożek wydłużony, ostry, nieświecący i temperaturę w nim, skutkiem zupełnego spalenia, bardzo wysoką. W stożku takim, zwłaszcza w części jego blizkiej końca, znajduje się tlen wolny w nadmiarze wdmuchiwany do płomienia: stąd działanie utleniające. W wysokiej zaś temperaturze tego drugiego stożka topi się i ulataia wiele ciał niezmiennych w zwykłym płomieniu, ani w stożku świecącym. Pierwszy z opisanych stożków nazywamy odtleniającym albo redukcyjnym, drugi—utleniającym. D. znana była od czasów bardzo dawnych i używana zarówno w pracowniach dawniejszyoh chemików, jak i w warsztatach rzemieślniczych w celu stapiania i ulatniania ciał trudno zmiennych w płomieniu zwyczajnym, a także do różnych robót ze szkłem, do lutowania metali i t. p. W osiemnastym jednak wieku przez znakomitych chemików szwedzkich Swaba, Cron-stedta, a szczególniej Bergmana została zastosowana do celów analitycznych, a przedewszystkiem, do określania jakości metali zawartyoh w minerałach. Gahn, a następnie wielki jego uczeń, Berze-lius, doprowadzili metody użycia D-i do takiego stopnia wielostronności i doskonałości, na jakim je dzisiaj widzimy. Najszczegółowiej zebrane wskazówki do rozbioru chemicznego za pomocą D-i znajdujemy w Plattnera .Probirkunst mit dem Löth-rore“ (1835), gdzie, na zasadzie własnych i Hark-horta usiłowań, autor próbuje nawet zastosować D-ę do analizy ilościowej. Książka ta, wydawana następnie kilka razy przez Richtera, była przez czas długi prawdziwym elementarzem wiedzy chemiczno-mineralogicznej. Zresztą literatura analizy dmuchawkowej jest dość bogata: począwszy od Berze-liusa aż do dni naszych, pisali o niej najrozmaitsi chemicy, podając coraz to nowe udoskonalenia i uproszczenia. Ostatnim zapewne wyrazem postępu w tym kierunku jest Bunsena „Flammen-reaotionen“ (1880), gdzie już użycie samej D-i jest bardzo ograniczone w porównaniu z mnóstwem innych, łatwych do wykonania i prostyoh doświadczeń, dokonywanych z rozmaitemi rodzajami ma-teryi w płomieniu zwykłego palnika gazowego, a które tylko początek swój mają w doświadczeniach, wykonywanych dawniej przy pomocy D-i, i na równi z niemi prowadzą do szybkiego zdeterminowania ciał badanych. — D-ą Buna en a nazywają w pracowniach chemicznych palnik gazowy, w którym gaz oświetlający dostaje się do rurki przez boczny jej otwór, gdy wzdłuż osi przechodzi druga rurka, węższa, połączona z miechem, dającym jednostajny strumień powietrza. —D. tleno-w od o ma jest urządzona w sposób podobny do powyżej opisanej, z tą różnicą, że do rurki zewnętrznej przypływa wodór, a do wewnętrznej tlen. Płomień tej ostatniej jest najsilniejszem chemi-cznem źródłem ciepła.

Dmuszewski Ludwik Adam (* 1777 — 1847), aktor i autor dramatyczny, urodził się w Sokółce (gub. Grodzieńskiej), początkowe nauki pobierał w szkole bazylianów w Żyro wicach, a dalsze n pijarów w Warzawie. Pracował czas jakiś w kan-celaryi rady najwyższej, potem, zapoznawszy się z W. Bogusławskim, został aktorem i wystąpił po raz pierwszy na scenie 15 czerwca 1800. Do r. 1826 grywał role pierwszych kochanków w kome-dyach i tenorowe w operach. W r. 1811 zwiedził

POROHY DNIEPRU

POROH NIENASYTECKI

/irtorst.

J 00    . SlW S^i

r' tfAers/m.

JFMrmyMsvb

m*

wv

/famienA^rk^Êl }/ Siary /Su

^ U7.Cta.jnle,

W fiûfi. Pl/PAC/C/

fiûfiCfi.r/ar/%$#-/ ci.

ß $fr «S- J"

Jf ,• JP

f'W

mf

wm

m

/ fS

iwac-

"ym I

T&cBMita.

«b

Sioio JTôtos/i e

fififi. Sć/fiS fi/

WZOCfiMSfi/.

S/uZory |

JTCiosJie §(

ÄW#

4Jffc^

nfîl h-J § n

"    Hic scie-wZoc*.

%-v

Scofio Z?z worz c ec Ace. Wn

WffÆWOmC

«§J

yfrgfo

•a xX' :

«P

si7e. À s cej e-u/Xcc.

/br a//c JSx/ortx. 7/a /Zn-SÀcc

’Jj j

p

j-1,

B 'B

/a

fàjMgôl

^zzys/ron/ou

‘?/y/£/wy/-fc/a

ßg

fiofi. y/fiMAsyrscM/

JJoyjÀ

J7a.sc iewfii

;-,Il

owe

^ Si a riaro fi Z a

&”m

•errfia

ill

«I

JJccr/ccrow/ec

fl

fit?/?, wć/y/yJM

'POR. 8(JI)Z/ŁOWS/{/.

"b

zftcyus Zyn o w/

i |    nflfâ    .'va

M -JM %%,

; [iirjÆ :p> V^- Mff. ï

T\“ • •?. p

’ TV II #-ta

j4Jrocmz) w/ocS%k

^1, V

Pûfi. a/s z w/    im

(fli

j^rywoizzcz/cc Jwfo Jiaÿcjz ZcoZm fiûfi. w/z/yy

yfnc/re/e-wXcz.

I V

,r %

\T

m:

m\ \ \ m \

v,

À7c CzficCS

jRztr io7 cc z Àoc z

jtteJrsâTtdrowsÀ.

laP. mrfzmg- 4 \r 'b„i .* Wm

fc-^Sc .

k \    seiend«,

mil

11

là

s;

Ififi./ffiZWfi. i

L

4SSS2|if

/r

•;si

III

të

/i

•b?

ÎKvs

i^\

i.

■o

A# n .Se r/xfynsAl

fc

pnAfr

öA

Vl

yf« 77. JCró/ersAi

v>*

y / ^ ^«e>.    y^'* ^    j/ieyc.

) Lzz&*sf?°L'V->-'r—

(i^j (

i*

-óu

~-xi

V <v

d»

yKÎ

jA

-ci*

"V

'V'

5-=>

DORZECZE DNIEPRU.

'ss

-**

f-s-

Slcalcc 2 50mo-rst iu C-atua

7so *.

—1_

aw

a?i

" A—:. * ^ jÆÊMT

^ÉÉSfcT.

Z--,

I ''

■,V'

P. Chm.

główne teatry europejskie, następnie, wyręczając sędziwego Bogusławskiego, zarządzał sceną polską, dopóki steru jej nie ujął Osiński. Zamierzając opuścić teatr, nabył za 1 000 dukatów od Kicińskiego „Kuryera Warszawskiego* i zręczną redakcyą, sprytną reklamą, zjednał dla niego znaczną liczbę prenumeratorów, wdrożył do czytania nawet takie warstwy, które dotychczas wcale z dzienników nie korzystały. D. napisał około 150 sztuk, przedstawianych zazwyczaj z powodzeniem. Tłómaczył z obcych języków, naśladował wiele; umiał atoli i oryginalnie tworzyć, wyzyskując okoliczności miejscowe. Najdawniejsze jego sztuki, parokrotnie przedrukowywane, były: „Aktorowie na polach Elizejskich“ (1802); potem poszły: „Oblężenie Odeusy, drama wojskowa w 4 aktach z bistoryi duńskiej“ (1804), „Siedm razy jeden, komedyo-opera w I akcie* (1805), „Pospolite ruszenie“ (1807), „Okopy na Pradze“ (t. r.), „Gaduła nad gadułami* (1809),

-ï

MB

lwi««

:mm

Fig. 210. Dmuszewski Ludwik Adam.!

„Dworek na gościńcu* (t. r.), „Wezbranie Wisły“ (wierszem 1813), „Oblężenie Warszawy“ (przerobione z franc. Jana Boirie 1815), „Nadgroda, opera w 2 aktach, z powodu pożądanego przybycia Najjaśniejszego Aleksandra I” (1816), „Pięć sióstr, a jedna* (1820) i t. p. Wybrane przez siebie sztuki wydał D. razem p. t. „Dzieła dramatyczne* w 10 tomach, z których 4 pierwsze drukowane były we Wrocławiu u W. B. Korna r. 1821, a dalsze w Warszawie u N. Glücksberga r. 1822—3. W tomie drugim mieści się między innemi trzyaktowy dramat wierszem p. t. „Barbara Zapolska,“ przerobiony z utworu Royer i Creuze’a p. t. „La Revanche”, dramat, który D-u największy zyskał rozgłos. Po tern zbiorowem wydaniu ogłosił D. jeszcze osobno: „Cecylia Piaseczyńska, opera w 2 aktach w czasie szczęśliwej koronacyi Najjaśniejszego Mikołaja I“ (1829), „Ochrona ubogich dziatek, komedyo-opera w 1 akcie wierszem* (1841, drugie wyd. 1854). Tłómaczył utwory dramaty-ków francuskich i niemieckich, jako to: Artois (Handel), Jouy (Westalka), Kotzebue (Łaska), Scribe (Robert) i t. d. Razem z Aloizym Żółkowskim wydał r. 1808 „Dykcyonarzyk teatralny z dodatkiem pieśni z najnowszych oper, dawanych na teatrze warszawskim*. Jako redaktor „Kuryera Warszawskiego“ należał D. do najpopularniejszych postaci w Warszawie; znany był dobrze ubogim, których był dobroczyńcą. Nie pozował on na wielkiego dziennikarza, był sobie prostym, dobrodusznym no-winiarzem, czyniąc zadość skromnym wymaganiom ówczesnych Warszawian średniej klasy.

Dna, cb. A r t r y t y z m.

Dniepr, jedna z największych i najważniejszych rzek w Europie, należąca do zlewiska Morza Czarnego. 1). Nazwa. Z greckich pisarzów najpierw-szy Herodot nazywa ją Borysthenes, następni jego ziomkowie tej samej używają nazwy, lecz poczynając od VI w. wchodzi w użycie nazwa Dana-pris (u Jornandesa, Konstantego Porfirogenety i Ammiana Marcelina, a Danapros i Danaprus u innych pisarzy). — Turcy zowią D. U su i O hu, Tatarzy Eksi. Nie ulega wątpliwości, że pierwiastek Dn, istniejący w słowie D. jest tym samym i to samo ma znaczenie, co w wyrazach: Dunaj, Don, Dniestr, Dina (Düna, Dźwina), końcówka pr należy widocznie do innego tematu; z kombinacyi obu tych pierwiastków powstała nazwa D a n a p r i s, zmieniona z czasem na D. — Dawni etymologowie, zawodowi i przygodni, rozmaicie objaśniali pochodzenie nazw powy ższych.!„B orystenes“ według j edny ch znaczył tyle, coboreos sténos, t. j. z greckiego „północne przejście“, niby, że od Pontu D-em przechodzi się na północ; według innych %borów ściana¹¹, niby, że wielkie bory opierają się o brzegi rzeki, jak o ścianę. W nazwie zaś „D a -napris“ widzieli jedni połączenie wyrazu sanskryc-kiego dun=rzeka, z aryjskim aper=kozieł; drudzy tenże sam wyraz dun z frygijskim paris = potok bystry; inni wreszcie wyprowadzali to słowo bardzo łatwym sposobem od polskich słów: dno i prę, niby, ie rzeka z powodu bystrego prądu na porohach dnem prze. — Autor artykułu, zamieszczonego w fejletonie Prawit. Wiestn. nr 23 i 24 z d. 10 i 11 lutego 1893 r. nazwę D. wyprowadza z języka Osetynów, w którym don oznacza wodę wogóle (nazwy rzek kaukazkich: Ar-don, Urs-don, Dagur-don), zaś p’rh (h ledwie słyszalne) znaczy tyle, co piana, bryzganie; a więc Donp’rh o-zuacza rzekę piany, rzekę pryskającą. — Tenże autor dochodzi do wniosku, że Danapris i Bo-rystenes oznaczają jedno i to samo i z jednego pochodzą pierwiastku; rozumuje zaś tym sposobem: litery b i p, oraz d i t częstokroć zamieniają się nawzajem, a więc spółgłoski b r t n w wyrazie bo-rysten mogą brzmieć prdn, które jeśli wypełnić samogłoskami, otrzymamy borteniperdon; w tym ostatnim wyrazie, przesunąwszy jedną połowę na miejRce drugiej, otrzymamy don per czyli D. — 2) Źródła i bieg D-u. D. bierze początek w gub. Smoleńskiej, powiecie Bielskim, pod 55° 52' sz. pn. Wypływa on z niewielkiego jeziora Mszar, pod wsią Zabołotje. Aż do miasta Dorohobuża ogólny kierunek jego biegu jest południowy, dolina zrazu dosyć szeroka, brzegi dosyć wyniosłe, o łagodnych zboczacb, dno gliniaste; potem rzeka wrzyna się w grunt coraz głębiej, brzegi stają się coraz wyż-szemÜBpadzhtszemi, dno przeważnie piaszczyste, miejscami kamieniste; pęd szybki. Od Dorohobuża D. zwraca się ku zachodowi i na Smoleńsk, płynie tak do Orszy śród okolicy pagórkowatej, niekiedy bardzo malowniczej. Na całej tej przestrzeni jest już spławnym, a przy wyższym stanie wód—i żeglownym; dolina jego, z początku szeroka i otwarta, zwęża się następnie; szerokość średnia dochodzi do 45 sążni (pod Smoleńskiem 65 s.); głębokość zmienna, lecz wogóle nurt nie schodzi poniżej 8, a czasem dosięga 20 stóp. Zawadą żeglugi są tu wystające gdzieniegdzie skały i ogromne, zalegające dno, głazy, tworzące pierwsze katarakty, które są niejako miniaturą słynnych porohów w dalszym biegu rzeki. Od Orszy aż do Kijowa i do uścia Desny D. powraca znowu do pierwotnego swego, t. j, południowego, kierunku, i płynie na Kopyś, Szkłów, Mohy-lów gub., Stary Bychów, Rochaczew, Rzeczycę i Łojów; dolina jego od Orszy do Mohylowa jest wą-zką, przyczem brzeg prawy—stromy i lesisty, lewy zaś—płaski i łąkowy. W dalszym ciągu dolina rozszerza się stopniowo, lecz brzeg prawy stale jest wyższym (z wyjątkiem okolic, w których wpadają do D-u Berezyna, Prypeć i Teterów), lewy natomiast, jako nizinny, zalewany jest na dalekie przestrzenie podczas przyboru wody, i dlatego błotnisty; wielkie bory, częścią iglaste, częścią liściaste, zajmują tu i owdzie znaczne obszary; grunt piaszczysty lub gliniasty, a śród gliny dyluwialnej spotyka się ogromne głazy narzutowe. Szerokość rzeki w tej części jej biegu waha się od 50 do 150 sążni, a po złączeniu się z Prypecią dosięga nawet 200 sążni, głębokość zaś, z wyjątkiem mielizn, wynosi od 14 do 40 stóp (nurt), średnio około 20 stóp. Poniżej uścia Desny rozsiadł się na wyniosłem wzgórzu stary Kijów, i odtąd oba brzegi Dniepru, który aż do Jekaterynosławia płynie w kierunku południowo - wschodnim, wieńczą się mniejszemi lub większemi pagórkami; na nich-to, w bliższej lub dalszej odległości od koryta rzeki, rozsiadły się miasta i osady, zabezpieczone wynioślejszem położeniem od wylewów, jak Gradyźsk, Kremieńczuk, Krju-kow, Werchniednieprowsk i t. p. Tu i owdzie granitowe skały przypierają aż do samych brzegów, gdzieniegdzie ciągną się wzdłuż nich smugi piasków lub gaje owocowe. Dolina rzeki ma tu przeszło milę szerokości, a w niej Dniepr wije się wężykowato, wyrzucając na prawo i na lewo mniejsze odnogi, zwane gir łam i; masy oczeretów, drobnych jezior lnb wydm piaszczystych ciągną się bez przerwy. Okolica, którą D. na tej przestrzeni rozcina, jest czarnoziemną i coraz bardziej staje się stepową; lasy spotykają się coraz rzadziej i coraz mniejsze; wzgórza dosięgają niekiedy znacznego wzniesienia, jak np. około Studzienic, Kaniowa i Kijowa, gdzie szczyt góry Pieczarskiej sterczy przeszło 600 stóp ponad średniem zwierciadłem rzeki. Na prawym brzegu, poniżej miasteczka Moszny, gdzie wzgórza oddalają się od koryta rzeki, ciągną się bagna Irdyńskie. Jest wielce prawdopodobnem, że pod Moszną D. rozdzielał się na 2 ramiona, z których jedno było dzisiejszym korytem, drugie zaś biegło głównem zagłębieniem wspomnianego bagna i tworzyło tym sposobem obszerną wyspę, na której leżą dziś powiatowe miasta Czerkasy i Czebryń. Przypuszczenie takie znajduje potwierdzenie w fakcie, że w bagnie Irdyńskiem znajdowano kotwice, dna statków, oraz przedmioty, należące do żeglugi. Między Kijowem a Kremieńczukiem dno rzeki jest piaszczyste i usiane mnóstwem mielizn, które ustawicznie się zmieniają; zaś poniżej Kremieńczuka głazy granitowe coraz gęściej zalegają dno i zwiastują, że D. zbliża się do swych porohów; obie te właściwości stanowią wielką dla żeglugi, przy niz-kim stanie wody, mitręgę. Mielizny takie zajmują całą szerokość rzeki i niekiedy, jak np. w 1836 r., bywają tak znaczne, że w wielu miejscach można było D. przejść w bród; co się zaś tyczy zawad granitowych, te zajmują mniejszą lub większą część koryta i noszą zwykle nazwę zapo-rów. „Im to, mówi W. Nałkowski („Sł. geogr.“) zawdzięczał Kremieńczuk, podobnie jak Szafhuza, swoje handlowe znaczenie, tutaj bowiem poczęści kończy Bię żegluga; towary, idące w dół rzeki, przeła-dowywują się i przewożą lądem w dół porohów; podobnież płody, idące z południa na północ, zwożą się lądem do Kremieńczuka, aby tu je naładować na statki i wysłać w górę rzeki". Od Jeka-terynosławia aż do Aleksandrowska D. po raz trzeci przyjmuje południowy kierunek biegu i wchodzi w pas porohów. Ze względu na charakter rzeki jest to właściwie jej bieg górny, cechujący się szybkim pędem, nagłym spadkiem i silną z tego powodu erozyą, której skutki byłyby o wiele donioślejsze, gdyby koryto składało się, nie z granitu, lecz z materyału miększego. Przyczyna porohów leży w szerokim pasie granitowych wyniosłości, które w dorzeczu Dniestru odrywają się od podnóża Karpat, przekraczają Boh i Dniepr i giną nad m. Azow-skiem. Zawady, wynikające stąd dla żeglugi, są dwojakie: albo są to wspomniane już zapory, jeśli skały wypełniają na szerokość tylko część koryta, albo też porohy, jeśli rzeka na całej szerokości zawalona jest głazami lub ma dno skaliste. Lecz i w tym ostatnim wypadku żegluga nie zawsze bywa zatamowaną, gdyż w każdym niemal porohu znajduje się jakieś zagłębienie, pędem wody spowodowane i flisakom dobrze znajome; w tern zagłębieniu woda przy nizkim stanie ma do 6, a przy wysokim do 15 st. głębokości. Właściwe porohy, zajmujące całą szerokość rzeki, ciągną się na długość od 100 do 400 sążni, woda przewala się po skałach z wielkim pędem, szumiąc i pieniąc się; poczem rzeka uspakaja się na przestrzeni kilku wiorst, by z nowym spotkać się porohem. Wszystkich porohów jest 10, zapór 8, razem 18 na przestrzeni 70 wiorst. Porohy, idąc z północy na południe, są następujące: 1). K u d a k; u Rossyan Starokajdacki, złożony z 4 ch tarasów, czyli ław, na długości 150 sążni, przy spadku 6 stóp; o 2¹/₂ wiorsty poniżej zapora Wołszyna, a o 1 w. dalej Jacka, 2). Sur-ski przy uściu Mokrej Sury, złożony z dwóch ław na długości 50 sążni, przy spadku 3¹/,, stóp, 3). Ł o-chański o % w. niżej od poprzedniego, ma 3 ła-

RWa

'Il

üÉi rm

SW

li

■il ifi

SfBjfÿ MSK

mÈÈÊ mi¹ : !

il

il

•T 'T'7!r'"r'    ,i: w

*    Mi

if

i.:'

mm

lin

■h

WÀ

£_f\

:: »1®

ï.J

ii

■;

fit fili wfî

V 5

g; ;f

P ?s

Jfe- , y a •

& HlËr;

k;:

Fl

fl'

ii¹-¹!

Æli

il

:::t

ï(;.

il

f'ilil¹ fi

Ä WF

la”®;

■■

&;

■t'V

■ i

iś ’ : v m

,v

a

fe

À'

v.

. üi

ILS

iffl

ï-%1

l*

ifj

'i

Sffit ■:• ■ J

iipti

It'i

MM

f»l

S8&J

mmk

»mBWL:

!Ê0Ê0j

śm

fi®

bp

*•

' vi

;•/

*1:1

J ii

I 1

Vf

::

rV>j

’ffl.

•V m

J» -i

il

..

ï£

à

| ••

!■

■i

-y

: I Jy

riî

;.f

Jlfl

HR

Fig. 211. Poroh Dnieprzański N ienasyt i e c. Podług rysunku Feliksa Brzozowskiego.

i' ä

’éMM

MtÊt

rx[

•h- «-i

söM"

IL f?. ê

wy na długości 70 sążni, przy spadku 5²/₈ stóp; nieco dalej zapory Strzelcza i Krywa - boha-tyrska, razem z porohem na długości 200 sążni przy 9 stopach spadku. 1). Dzwoniec vel Zwanie c, o 5 w. od poprzedniego, składa się z 4-ch ław na przestrzeni 125 s., przy spadku 4®/₄ stóp; o 2 wiorsty niżej zapora Tołczyńska. 5). Tja-hiński, Tehniński, niekiedy Kniahiński, uważany także za zaporę, na 185 s. długości 4 stopy spadku. 6). Nienasytecki, Nejasytecki, najniebezpieczniejszy ze wszystkich, składa się z 12 ław, ciągnących się na przestrzeni 500 sążni, przy spadku przeszło 10 stóp; flisacy zowią ten poroh Dziadem; o 6 wiorst niżej zapora Woronowa, a o 1 w. dalej Krzywa. 7). Wołnik, od wolna = fala, odległy o 9 w. od poprzedniego, ze spadkiem 5y₂ stóp na 150 sążniach; bardzo niebezpieczny, przez sterników nazywany Wnukiem. 8). Budziłowski, o 5 w. od poprzedniego, ze spadkiem 4⁵/e st. na 100 sążniaoh, składa się z dwóch ław; o dwie wiorsty niżej zapora Tawołźańska. 9). Liszny, o 7 wiorst od poprzedniego, ma dwie ławy, spadek 3ya stopy na 150 sążniach. 10). Wil-ny, t. j. wijący się (mylnie Wolny), albo ha-djuczy, składa się z 6 ław na długości 350 s. przy spadku 5²/₃ stóp; na jego prawym brzegu przesmyk zwany Wilczem gardłem. Ogólny spadek wszystkich porohów i zapór wyno3i 155 stóp na długości 35 000 sążni, t. j. 3ys stóp na każde 100 sążni; prędkość biegu wody w porohach i zaporach dochodzi od 100 do 150 sąż. na minutę, między porohami od 2 do 25 sążni; głębokość w porohach przy nizkim stanie wody wynosi do 6 stóp, przy wysokim do 15-u, zaś między porohami od 15 do 25 stóp, awWilczem gardle nawet 95 stóp; szerokość największa powyżej porohu Nienasyteckie-go dochodzi do 860 sążni, zaś najmniejsza, poniżej Wilnego, dosięga zaledwie 75 sążni: tu pionowe niemal i wyniosłe skały ściskają z obu stron koryto Dniepru, który za to na całej swej szerokości jest tu bardzo głęboki. Od Aleksandrowska aż do uścia Dniepr przepływa ostatni swój dział w kierunku południowo - zachodnim. Jest to w całem znaczeniu tego wyrazu dolny bieg rzeki, nacechowany powolnym prądem, dzieleniem się koryta na liczne ra miona, tworzeniem wysp i mielizn, zapiaszczaniem łożyska. Tu, za porohami, rozpoczyna się Zapo-roże, niegdyś główna ostoja kozackiej siczy, usadowionej na wyspach i na przyległych wybrzeżach. Wyspy te są stałe i wogóle rozległe; z nich ważniejsze: Ch orty ca, największa z wysp dnieprzań-skich, skalista i skalistemi otoczona brzegami, leży najbliżej porohów i niedaleko głównej przeprawy przez Dniepr; stał na niej zamek kniazia Dymitra Wiśniowieckiego, który strzegł Polski przeciw Tatarom; później była pierwszem stanowiskiem kozaków Zaporoskich. To makówka, wyniosła, gęstym borem pokryta, z kopulastem wnętrzem, na którem stała czatownia kozaków. Na niej krył się Chmielnicki i na niej zebrały się w r. 1648 pierwsze kupy zbuntowanego kozactwa. Najgęściej rozsypały się wyspy przy uściu Końskiej wody, łączącej się z Dnieprem kilku ramionami i oblewającej dokoła nasypy piasku i zielone smugi, które niegdyś tworzyły jądro Si czy. Tuleży Wielki Ostrów, zwany Wielkim Ługiem („Kozak, syn matki Siczy i ojca Wielkiego Ługa“), Towań, gdzie była najdogodniejsza z pięciu przepraw tatarskich na dolnym Dnieprze, Czartomelik, wprost uścia rzeczki t. n. i pośród mnóstwa drobnych wysepek, oraz labiryntu ramion dnieprowych; z tego-to powodu u-ważała się za dość bezpieczną dla znających tę miejscowość kozaków, którzy przechowywali tu swoją kasę wojskową i zdobyte łupy. Dolina Dniepru w tej ostatniej ozęści jego biegu rozmaitą posiada szerokość. Od Aleksandrowska i Chortycy aż do uścia Buzułuku dolina ta dosięga miejscami 40 w. szerokości, wypełnionej całkowicie wyspami i ramionami Dniepru, którego główne koryto trzyma się blizko prawego brzegu. Od uścia Buzułuku aż do Borysławia dolina zwęża się do 6 wiorst, oba jej wyniosłe brzegi zbliżają się ku sobie, rzeka jednak nie przestaje dzielić się na ramiona i tworzyć wyspy; następnie jednak lewy brzeg zniża się nagle i przechodzi w rozległą stępo wo piaszczystą równinę; prawy zaś, wynioślejszy, towarzyszy D-owi do CUersonu, poniżej którego rzeka wpada dziesięcioma uściami do limanu; z uść tych tylko* sześć podatnych jest do żeglugi; główny nurt w nich ma do 35 sążni szerokości, a do 18 stóp głębokości. Z osadów, nanoszonych przez D., powstają w limanie mielizny, wielce dla żeglugi szkodliwe. Liman D-u, połączony z limanem Bohu, oddziela się od morza dwiema piaszczystemi i wydłuźonemi kosami: Oczakowską i Kinburnską. W starożytności nosił nazwę Porta Ro, Tatarzy go nazywają Uzu-Li-mani. Jego długość wynosi 57 wiorst, największa szerokość wprost limanu Bohu—16 w., średnia głębokość niewielka: woda prawie słodka z lekkim słonawym odcieniem w smaku, jednakże przy wietrze zachodnim, pędzącym wodę z morza, smak jej przechodzi w słono - gorzki. — 3). Długość D., dorzecze, dopływy, stan wód. Dniepr i pod względem swej długości, i pod względem obszaru dorzecza zajmuje w Europie trzecie miejsce po Wołdze i Dunaju. Od źródeł aż do uścia w limanie długość jego, według głównego nurtu i przy uwzględnieniu zakrętów, wynosi 2 012 wiorst, a obszar dorzecza 460150 w. □. Wymiary te, przeniesione do Europy zachodniej, równałyby się co do długości przestrzeni między Madrytem a Gdańskiem, a co do obszaru dorzecza—powierzchni całej niemal Fraucyi. Odległość powietrzna źródeł od uścia wynosi 990 w., zatem rozwój koryta w stosunku do tej odległości ma się jak 2 : 1; stosunek taki istnieje i przy Wiśle,—przyczem obie te rzeki w skrętach swych tworzą potężne linie spiralne, zakreślone na wielką skalę, nie zaś drobnostkowe a ciągłe serpentyny, jakie widzimy u Cisy lub Dniestru. D. korytem swem bezpośrednio, jeśli nie przecina to dotyka 9gubernij, mianowicie: Smoleńskiej, Mohylowskiej, Mińskiej, Czer-nihowskiej, Kijowskiej, Połtawskiej, Jekaterynosław-skiej, Chersońskiej i Tauryckiej, wody zaś jego, prócz powyższych, spływają nadto z części guber-nij: Wołyńskiej, Grodzieńskiej,Kałuskiej, Orłowskiej, Kurskiej i Charkowskiej. Dopływy D-u są liczne i znaczne; największe z nich, jak zwykle u wielkich rzek, przypadają na bieg środkowy, przyczem dorzecze prawe wielkością dopływów i obfitością w nich wody ma znaczną przewagę nad lewem. Między dopływami prawemi najważaiejsze są: zierdź, Nie-moszczona, Sola (wpada poniżej Krjukowa), Wopiec (powyżej Dorohobuża), Wop’ (poniżej Korownik, spła wny), Chmost, Bereźna, Orszyca (pod Orszą), ho-chwa (powyżej St. Bychowa, żeglowna), Toszczan-ka (poniżej N. Bychowa), Druć (pod Rohaczewem, spławna), Dobośna (poniżej Żłobina, spławna), Berezyna (pod Horwalem, żeglowna), Wiedrycz (powyżej Rzeczycy), Brahinka, wpadająca jednem ramieniem do D-u, drugiem do Prypeci; Pryped, najzasobniejszy w wodę ze wszystkich dopływów Dniepru (żeglowna), Teterów (spławny), Irpeń (pod wsią Borki), Krasna (pod Trypolem), Roś (poniżej Kaniowa, spławna), Olszanka (między Kauiowem a Czerkasami), Taśmina (pod Kryłowem), Cybulnik (uście tuż przy Taśminie), Mokra Sura (poniżej Starego Ku-daku), Tomakówka (wprost wyspy Tomakówki na Zaporoźu), Czartomelik lub Czartomłyk (uście wprost grupy wysp dnieprzańskich t. im.), Buzułuk, albo Bezawłuk, Ingulec (powyżej Chersonu, częśoią spławny). Z dopływów lewych: Wiaźma (pod wsią Uście, spławna), Ośma (powyżej Dorobobuża), Uża (poniżej Dorohobuża,), Ustrom, Okra, Soź (uście wprost Łojowa, spławna), Desna, największy z lewy oh dopływów (uście wprost Kijowa, żeglowna), Trubieź (poniżej Trechtymirowa), Supoj, który nie zawsze dosięga D-u, Zołotonosza, Suła (pod Dąbrową Ozehryńską), Kahamłyk (pod Kremieńczukiem), Psioł (poniżej Kremieńczuka, niekiedy spławny), Worskła (poniżej Perewołocznej, niekiedy spławna), Oreł vel Orela (powyżej Werohniednieprowska), Samara (poniżej Jekaterynosławia, spławna), Woł-nianka, Końska Woda (Na Zaporoźu, łącząca się z D-em kilku ramionami). Najbardziej na zachód wysuniętym punktem w dorzeczu D-u są źródła Prypeci, najbardziej na wschód—źródła Sejmu, dopływu Desny; oba te punkta oddalone są od koryta rzeki głównej o 450 w.; tym sposobem dorzecze całe rozciąga się ze wschodu na zachód na 900 wiorst, która to odległość jest prawie równa rozciągłości północno-południowej, oznaczonej już wyżej na 990 w. Kierunek biegu rzeki z północy na południe ma ważne znaczenie pod względem ekonomiki hydrograficznej. Wyższa, północna część D-u, oddalona jest przeszło o 9 stopni geogr. od niższej, południowej; tamta jest nadto lesistą, wilgotną i położoną w strefie dość znacznych opadów atmosferycznych, tak letnich, jak zimowych; ta, przeciwnie; leży w krainie stepowej, bezleśnej, cieplejszej i suchszej. Skoro na wiosnę tają śniegi i puszczają lody, rzeka zazwyczaj jest już wtedy w dolnej czę ści wolną i na przyjęcie większego zapasu wód gotową; nadto spływanie wód następuje zwykle nie odrazu w całem dorzeczu, lecz stopniowo, i to najprzód w cieplejszej południowej części, potem w środkowej, wreszcie w północnej. Z takich warunków wypływa przede w szystkiem ten ważny fakt, że D. prawie nie zna nagłych i gwałtownych przyborów oraz wylewów, a następnie, że przybory te, jako powolniejsze, trwają dłużej i, średnio biorąc, nie podnoszą źwierciadła wody wyżej, aniżeli 12 stóp ponad zero (Wisła niekiedy 20 st. i więcej). Z tern wszystkiem podczas wiosennego przyboru rzeka rozlewa się na dalekie przestrzenie, zatapiając nadbrzeżne łąki i pastwistka, a niekiedy, choć rzadko, pola orne i osady. W miejscowościach, gdzie z obu stron brzegi są nizkie, jak np. w okolicach uścia Berezyny, Desny, Prypeci, Teterowa — szerokość D-u podczas wylewu dosięga 6, a nawet 8 wiorst; z dopływów zaś jego tenże sam charakter (tylko w jeszcze wyższym stopniu) zatapiania nadbrzeżnych miejscowości posiada Prypeć. Ale świadomi takiego stanu rzeczy mieszkańcy zakładają swe siedziby na suchszych, wyższych miejscach, do których woda nie dosięgnie, i tam też posiadają swe sady, ogrody i pola orne.—Znaczenie D-u handlowe, strategiczne i historyczne. Jakkolwiek obecnie drogi żelazne odciągają handel od rzek źeglowych, to jednak D. nie stracił dotąd handlowego swego znaczenia, które, wyznać to należy, było dawniej o wiele większem. Rzeka ta przy południkowym kierunku biegu łączy wzajemnie okolice o nader różnym charakterze: północne, obfitujące w bory i produkty przemysłu leśnego; środkowe—rolnicze, czarnoziemne; wreszcie południowe—bezleśne, stepowe, bogate w sól, pastwiska, zwierzęta domowe i porty. Tym sposobem wymiana płodów odbywa się za pośrednictwem rzeki bardzo łatwo; zboże środkowej części idzie w obie strony; materyał drzewny spławia się z północy na bezleśne południe, gdzie Cherson i Mikołajów stały się wiel-kiemi ogniskami handlu drzewem; naodwrót południe śle na północ sól i towary zamorskie. Przy-tem D. dopływami swemi zbliża się do sąsiednich systematów rzecznych: Desną i Sejmem sięga do serca Wielkorossyi, do systematu Donu i Oki; Berezyną i górnym swym biegiem—do Dźwiny, Pry-pecią do Niemna i Wisły. Okoliczność ta ułatwiła połączenie kanałowe D-u z Dźwiną przez kanał Berezyński i Ułłę, z Niemnem przez kanał Ogińskiego i Szozarę, z Wisłą przez Kanał Królewski (Dnieprzańsko-Buski) i Bug-Muchawiec. Wskutek tego, jeśli sam D. załatwia stosunki handlowe północy z południem, to dopływy jego i połączenia kanałowe pośredniczą w wymianie produktów wschodu i zachodu. Dla przewozu towarów D-em używane są następujące rodzaje statków: bajdaki, ładujące do 6 000 cnt., półbajdaki do 3 000 cnt., barki do 12 000 cnt., barki lubeckie—5 000 cnt., barki białoruskie do 4 000 cnt., barki brjańskie —od 1 200 do 2 400 cnt., barlinki—tyleż, wreszcie tratwy. Flisaków dostarczają głównie prowincye białoruskie, a statki budują się w Homlu, Lubczu, Wietce, Brjańsku i w ogóle w guberniach: Mińskiej, Mohylewskiej i Czernihowskiej. Najodpowiedniejszą porą dla żeglugi jest wiosna i pierwsza połowa lata, kiedy przy wysokim stanie wody mielizny znikają pod nią; z czasu tego skwapliwie korzystają kupcy i przedsiębiorcy przewozowi, mogąc bez przeładowywania dostawiać towary do miejsca przeznaczenia; w innych porach roku przeładowywanie na mieliznach jest konieczne i ujemnie odbija się na ruchu handlowym. Statki, idące przez porohy do Nikopola i Chersonu, budowane są muiej trwale i nie wracają w górę rzeki, lecz na miejscu sprzedają się na opał; natomiast statki tęższe, należycie budowane, dochodzą tylko do Kremień-czuka i wracają nazad. Żegluga parowa na Dnieprze zaprowadzoną zoBtała po raz pierwszy w 1835 r.; była to spółka przedsiębiorców, która otrzymała dziesięcioletni przywilej i zajmowała się pierwotnie przewozem kamieni i materyałów budowlanych dla twierdzy Kijowskiej i drogi bitej z Browarów. Później i osoby prywatne wypuszczały statki parowe, kursujące głównie między Mohylewem i Jekatery-nosławiem; szczególnie zakłady Brjańskie ożywiły żeglugę handlową na Desnie i Dnieprze od Brjań-ska do Kremieńczuka. Obecnie parowce, tak towarowe, jak i pasażerskie, są bardzo liczne; najbardziej zaś ożywioną jest żegluga między Kijowem a Jekaterynosławiem, oraz w dolnym biegu między Borysławiem a uściem.—Rybołówstwo tylko w dolnym biegu rzeki ma niejakie znaczenie, dając utrzymanie wielu rodzinom i pozwalając nawet wywozić część złowionych ryb za granicę i do gubernij północnych; przedewszystkiem zasługuje tu na uwagę liman D-u, gdzie poławiają się jesio try, sterlety, bieługi, leszcze, sandacze, szczupaki, sumy i t. p. Kawior świeży, kinburnski i oczakow-ski, idzie do Odessy. W ogóle D. po Wołdze jest najbardziej handlowym traktem Rossyi, pomimo przeszkód, jakie żegluga znajduje w licznych a nader zmiennych mieliznach, oraz w prądowinach i porohach. Te ostatnie starano się wprawdzie nieco złagodzić przez rozsadzanie groźniejszych skał i bicie kanałów po lewej stronie rzeki, lecz roboty te nie są wystarczające; żegluga przez porohy odbywa się zatem po dawnemu głównem korytem, czyli t. zw. kozacką drogą, i to tylko przy wyższym stanie wody. Przed porohami, w osadach Kamionce i Kudaku, statki i tratwy zatrzymują się dla zabrania sterników, znających dobrze wszystkie niebezpieczne miejsca na porohach, oraz dla dorobienia specyalnych sterów; tu także część ładunków z większych statków zdejmuje się i przewozi lądem. Pomimo zadziwiającej zręczności sterników, statki często ulegały rozbiciu, co dla nadbrzeżnych mieszkańców, wyławiających pływające towary, stanowiło znaczne źródło dochodu (Strandgut); obecnie jednak proceder ten surowo jest wzbroniony. — Pod względem wojennym i strategicznym D. odgrywał zawsze ważną rolę w dziejach tych okolic. W historyi wzajemnych stosunków Polski ze wschodem miał on znaczenie rzeki granicznej między Polską z jednej, a Rossyą i Tatarami z drugiej strony, a jakkolwiek granica ta była chwiejna i nie stanowiła dość silnej zapory, to jednak o znaczeniu jej świadczą liczne pobojowiska nad brzegami Dniepru lub w jego pobliżu, jak np. Do-rohobuź, Orsza, Szkłów, Bychów, Mohylew. Szczególnie ważną jest t. zw. Brama Moskiewska, t. j. wolny od większych rzek przesmyk między górną Dźwiną a górnym Dnieprem, i prowadzący z zachodu do Moskwy. Tędy w epoce samozwańców szli Polacy do stolicy Rossyi, tędy posuwały się pułki

Napoleona w 1812 r., tędy też wojska rossyjskie przechodziły na zachód. Na całej tej drodze od Wisły do Niemna jedna jest tylko większa przeszkoda dla posuwającego w tę lub ową stronę wodza, mianowicie Berezyna, to też nad jej brzegami stał się pogrom wojsk Napoleońskich. Rossya, oceniając należycie znaczenie tej rzeki, zabezpieczyła się silną twierdzą Bobrujskiem przeciw kroczącemu z zachodu nieprzyjacielowi, i tym sposobem bezbronną przedtem i otwartą Bramę Moskiewską zamknęła. Niemniej silną twierdzą jest Kijów, broniący dostępu do środka Rossyi od południo-wschodu. Innym ważnym punktem Dniepru była okolica porohów, zwłaszcza tam, gdzie żegluga u-stawała, to jest przy porohu Kudackim. Podczas kształtowania się stosunków na Siczy (i następnie), Kudak, leżący na prawym brzegu D-u, był twierdzą, wzniesioną przez Polaków, mającą na celu trzymać Kozaków na wodzy i przeszkadzać ich napływowi na Zaporoże. Przy uściu D-u Turcy u-czynili to samo, usadowiwszy się w warownym Oczakowie. Kozacy zatem na wyspach dnieprzań-skich znaleźli się w nader niewygodnem położeniu między dwiema twierdzami, krępującemi ich bujną naturę i tamującemi swobodę ruchów; radzili sobie jednak w potrzebie. Zuchwali, odważni i przezorni, płynęli na lekkich łodziach do u-ścia D-u, chroniąc się w oczeretach przed bacz-nem okiem Turków, a gdy spostrzegli, że wyjścia bronią im rzucone w poprzek limanu łańcuchy, rozrywali je puszczonemi z góry rzeki kłodami drzew, i omyliwszy czujność straży, puszczali się na morze Czarne, łupiąc po drodze i świecąc nieraz łunami pożarów Carogrodu i Synopy. Lecz powrót na Zaporoże nie był łatwym, bo Turcy, dowiedziawszy się o bytności Kozaków na morzu, strzegli pilnie wejścia do D-u. Wówczas Kozacy obierali inną drogę powrotu: wpływali z łupami przez cieśninę Kerczeńską na m. Azowskie, rzeką Miusem lub Kalmiusem dążyli w górę, dopóki to było możebne, następnie przenosili swe łodzie i zdobycz lądem do Samary, wreszcie rzeką tą dosięgali D-u by porohami dostać się na Zaporo-źe. Otóż twierdza polska w Kudaku była dla nioh wielce niedogodną, bo im broniła powrotu, to też burzyli ją nieraz, a Polacy odbudowywali ją na nowo. Nakoniec wspomnieć należy o brodzie przy Tawani. Była to z wielu przyczyn najdogodniejsza przeprawa na dolnym Dnieprze, leżała bowiem najbliżej przesmyku Perekopskiego, którędy wiódł najkrótszy trakt do Krymu, a nadto w punkcie tym D. tworzy jedną tylko wyspę, zatem dwa tylko ramiona były do przebycia. Za czasów Witolda była tu komora celna dla karawan, idących do Kijowa, a następnie tędy szedł zwykły trakt Tatarów w ich napadach na Polskę. Polacy wznieśli tu obronny zamek Tawań, później Turcy twierdzę Kizykermen (dziś m. Berysław). Historycznie biorąc, D. od najdawniejszych czasów był drogą, po której kroczył na północ handel Grecyi, wraz z jej kulturą. Kupcy greccy mieli w okolicach uścia D-u swoją kolonię Olbię; z niej udawali się rzeką i jej dopływami do systematów Wisły, Niemna

Pierwiast-

And. 8.

And. S.

i Dźwiny, a następnie na wybrzeża Bałtyku po bursztyn, który wymieniali na sól, tkaniny i inne towary. W okolicach Kremieńczuka, t. j. tam, gdzie żegluga zaczyna doznawać przeszkód, gdzie zatem trzeba było uciekać się do komunikacyi lądowej, leżało greckie miasto Metropolis, czy Mile-topolis. Do tego-to miasta, dla obejścia porohów, prowadziła droga lądowa od Chortycy, o czem świadczą wykopywane w tych okolicach monety greckie oraz inne zabytki starożytności. Taż sama droga służyła i później kupcom, którzy, według Porfirogenety, towary swe u początku porohów przeładowywali na wozy i przewozili prawym brzegiem rzeki; tu czatowały łupieskie hordy Pieczeniegów lub Połowców, z któremi częstokroć krwawe staczać musiano walki. Niekiedy kupcy ci odważali się na podróż łodziami przez porohy, a gdy ta szczęśliwie wypadła, składali modły i ofiary dziękczynne, co po dziś dzień czynią także dzisiejsi sternicy. D. służył i dla skandynawskich Waregów za drogę komunikacyjną, a książęta warego - russcy puszczali się nieraz jego nurtem do Carogrodu, skąd wracali obciążeni zdobyczą. „Dniepr pośredniczył w stosunkach Greków z Rusią, która od nich otrzymała początkowe promyki oświaty wraz z religią greckiego o-brządku i stał się geograficzną przyczyną dziejowego dążenia Rusi ku południowi kowem ogniskiem tych, wywołanych przez D., stosunków, był Kijów, ów drugi Carogród, leżący w środku dorzecza D-u, poniżej uścia jego największych dopływów, gdzie krzyżowały się drogi z północy na południe i ze wschodu na zachód. Bogactwa Kijowa musiały być ogromne, kiedy Bolesław Chrobry ozłocił niemi Polskę, a Śmiały zniewieściał ze swą rycerską drużyną śród rozkoszy tej nowej Kapuy. Później ognisko to przeniosło się ku uściom D-u, do czarnomorskich portów, a na bramie Chersonu był wcale wymowny napis: „Droga do Konstantynopola". Po zajęciu wybrzeży m. Czarnego przez Tatarów D. utracił znaczenie drogi wojenno - handlowej na południe.“ (Wacław Nałkowski). Bogactwa przyrodzone środkowego i górnego dorzecza zostały przez to odcięte od naturalnej drogi i miejsca zbytu na południu, a sama rzeka, zostająca w częściowem i chwiejnem posiadaniu Kozaków, Tatarów, Ros-syan, Polaków, będąca przytem teatrem częstych bitew na jej brzegach, miała tylko lokalne znaoze-nie. Większa część produktów z dorzecza D-u szła wówczas, nie do m. Czarnego, gdzie rozsiadły się wrogie kulturze żywioły, lecz na Bałtyk — Wisłą, Niemnem i Dźwiną. Stosunki te zmieniły się wówczas dopiero, gdy Rossya, w ustawicznem swem dążeniu do mórz, pokonała i Tatarów, i Kozaków, a tern samem otwarła porty m. Czarnego i całe dorzecze D-u w jednych skupiła ręku. Wacław Nałkowski, porównywając D. z Renem, tak mówi: „Każda z tych rzek w odpowiedniej sobie części Europy jest drugą co do wielkości — D. po Wołdze, Ren po Dunaju. Obie, dzięki swemu kierunkowi i znakomitej długości, proporcyonalnej do wschodniej i zachodniej części pnia Europy, łączą

Kncykl. pOW*z- Illustr. Z«SX 138 T XTI-

północ z południem, a przy pomocy sztucznych połączeń przerzynają w poprzek lądowy pień Europy i zbliżają północno-europejskie morza do południowo - europejskioh. Obie płyną z krain lesistych (Polesie, Schwarzwald), do bezleśnych (U-kraina, Hollandya). Obie w średnim biegu przepływają kotliny, będące śladami dawnych jezior (Kotlina Poleska i Kotlina Wyższego Renu), a następnie, po przyjęciu swyoh największych dopływów (Desna, Men), torują sobie drogę przez wyżyny (Ukrainy, Niższego Renu), śród malowniczych skał, tworząc katarakty lub prądy i tutaj przyjmują pomniejsze równoległe dopływy, przerzynające się w głębokich dolinach ku rzece głównej. Te części biegu obu rzek, przedstawiające pewne niedogodności dla żeglugi, były opanowywane przez zbójeckie bandy w celu łupienia przepływających statków (Pieczeniegi, Połowcy, Burgrafowie). Obie rzeki łączą się na uściach ze znacznemi dopływami, stanowiącemi niejako oddzielne systematy rzeczne (Boh, Maas). Obie mają ogromne handlowe i wojenne znaczenie. Obie są znane jako rzeki graniczne między spółzawodni-czącemi państwami, a zatem jako przedmioty sporów — tak politycznych, które nieraz obficie rumieniły ich fale krwią wojowników, jak i sporów naukowych, co do jedności lub różnicy w przyrodzie obu ich brzegów. Obie nareszcie owiane są urokiem historycznej lub legendowej poezyi. Dla tych wszystkich analogij D., ów „wielki kniaź wód“, zasługuje na miano „wschodniego czyli sarmackiego Renu“.—Porównaj: „Słownik geograficzny“, „reo-rpafcuuecKiu CjiOBapn“ Siemionowa; Tatomira „Geografia fizyczna Polski“; W. Pol „Hydrografia Pol Bki“; Pawliszczew „O progach Dnieprowych“ w Bibliotece Warsz. 1847 r.; Tereszczenko „Ouepnu Ho BopocciäcKaro Kpaa“; Afanasjew-Czuźbiński „Onep-kh ^Hhnpa“; Hołowaczew „O pocnucTKh 3>apBa-mepa /(H'hnpoBCKHX'b nopoiwb“ i t. p.

Dnieprowska linia, był to szereg niewielkich fortów, ciągnący się od Dniepru do uścia rzeki Ber-dy w m. Azowskiem, mniej więcej według dzisiejszej granicy między gub. Taurycką i Jekatervno-sławską. Forty te, wzniesione zostały w r. 177-dla obrony rossyjskich wsi pogranicznych przeciwko Tatarom krymskim i miały dodatni wpływ na osadnictwo i zaludnienie tych stepowych okolic.— (,reorpa<MuecKiä ChiOBapb“ Siemionowa). Dnieprowski liman, ob. Dniepr. Dnieprowski powiat, ob. Aleszki. Dnieprowskie porohy, ob. Dniepr. Dnieprowsko-buski kanał, ob. Królewski kanał.

Dniestr, rzeka południowo-wschodniej Europy, należąca do zlewiska m. Czarnego. W nazwie jej początkowe głoski dn, należą do tegoż samego pierwiastku, który widzimy w rzekach Don, Dniepr, Dunaj, Dźwina, (Düna); pierwiastek ten oznacza wogóle wodę. U starożytnych Ty ras (stąd mi-lezyjska kolonia T y r a s, dzisiejszy Akierraan, oraz obecne miasto Tyraspol); u Ammiana Marcellina D a-naster, u Turków Turla, u dzisiejszych Greków Danastris i Dynastris, u Rumunów Ni-

81

struł. Źródła D-u leżą w Galicyi, Da północno-wschodnich stokach Karpat Lesistych. W powiecie Turczańskim (Turka), powyżej wsi Wołcze, a poniżej górsk;ego szczytu Rozłucz (933 m.) wypływa D. jako niewielki strumień, który, wzmocniony mnóstwem drobnych strug, kieruje się zrazu ku północo-zachodowi, lecz od wsi Łomny skręca na północ i północo zachód, płynąc tak na Staremia-sto i Sambor aż do Czajko wic. W tej części swego biegu, poczynając od źródeł, D. ma charakter rzeki górskiej; jego dolina, otoczona wyniosłemi i stromemi górami, jest kręta, kamienista i przez erozyę podarta, koryto zaś niepewne i zmienne. Dolina ta rozszerza się jednak zwolna, i poniżej Staregomiasta D. wylewa się na obszerniejszą równinę, gdzie, z powodu małego spadku oraz podmokłego, namulistego gruntu, wije się bez stałego kierunku i często dzieli się na ramiona, tworzące liczne wyspy. Jedną z takich jest wyspa pod Sam borem, przeszło 2 mile długa, a do 7 km. szeroka; przyczem lewe ramię D-u łączy się, nie z nim samym, lecz z dążącym od zachodu Strwiążem, któ ry i w dalszym biegu otrzymuje również zasiłek od rzeki głównej przez odrywającą się od niej Dnie-strzyczkę. Strwiąź jest pierwszym ważniejszym dopływem D-u, prowadzącym mu dość znaczny za pas wody, ale też okolica połączenia się obu tych rzek powyżej Czajkowic staje się zarazem począ kiem wielkich i niezdrowych bagnisk, ciągnących się aż po Niżniów i zajmujących przestrzeń 180 000 morgów austr. Największe bagna rozłożyły się w widłach Strwiąźa i D-u, oraz poniżej aż do uścia Bystrzycy Tyśmieuickiej. Pojedyńcze działy tych podmokłych i dla krajowej produkcyi bezużytecznych obszarów noszą nazwy: Bagnisko pod Chłopczycami, Wielkie błoto, między Czajkowicami a Bilinką Wielką, Rud cza—między Podolcami a Wołoszczą, Czonowiny, w widłach Bystrzycy i Dniestru. Zamiar osuszenia tych bagien istniał od lat bardzo dawnych, lecz urzeczywistniać go poczęto dopiero w pierwszych dziesiątkach obecnego stulecia, przez ułożenie planu regulacyi D-u w latach 1810—1819. W) konano mapę, złożoną ze stu sekcyj kosztem przeszło 100.000 fl., lecz prócz skanalizowania i uregulowania D-u od Hordyni do uścia Strwiąźa niczego więcej dotąd nie zdziałano. Od Czajkowic rzeka zwraca się ku połudoio-wschodo wi, kierunek ten zachowując aż do Okopów i uścia Zbrucza na granicy z gubernią Podolską. W tej części swego biegu rzeka przyjmuje z obu stron naj -ważniejsze swe dopływy, mijając miasta i osady: Kołodruby, Rozwadów, Zalesie, Holeszów, Żórawno, Martynów, Halicz, Jezupol, Maryampol, Uście Zielone, Niżniów, Koropiec, Uścieczko, Zaleszczyki, Gró dek, Uście Biskupie i Dźwinogród. Od Zeźawy do Onutu tworzy D. granicę Galicyi i Bukowiny, a od Onutu do uścia Zbrucza—granicę Galicyi i Bessara-bii.—Cały ten dział można rozdzielić na dwie części: wyższy i niższy. W pierwszym rzeka płynie dość szeroką doliną, wzgórza trzymają się zdała od jej brzegów, a niekiedy, jak np. przy uściu Stryja, okolica przedstawia obszerną równinę; łożysko tu uiegłębokie, a brzegi gdzieniegdzie tylko dochodzą 5 m. wzniesienia ponad normalny stan wody; stąd też w razie przyborów, zazwyczaj nagłych, wylewy zatapiają dolinę, dotkliwe zrządzają szkody i zaba-gniają przyległą okolicę. Stan taki trwa aż do Ni-żniowa. Tu zmienia się postać rzeczy: D. uchodzi w głęboką i wązką, o wysokich, niekiedy stromych zboczach, dolinę, którą sam sobie pracowicie wyżłobił w skalistym gruncie. Rozpoczyna się więc pasmo jarów, owych kanionów erozyjnych, w których prym trzyma rzeka główna, a wtórują jej lewe dopływy, zbiegające do niej z płaskowzgórza Podolskiego w prostych, prostopadłych i równoległych względem siebie wąwozach. Płaszczyzna wyżyny jest niemi pooraną i pociętą na czworokąty, z których każdy ze swej strony żłobi się także wąwozami, lecz już płytszemi, węźszemi i krótszemi. Taki wyłom D-u ciągnie się aż do Dubosar, a nawet i dalej jeszcze, tylko już nie w tak zdecydowanej i energicznej formie. »Wyłom ten“ mówi Wincenty Pol (Obrazy z życia i natury) »należy do najpiękniejszych okolic Europy i odsłania takie mnóstwo coraz świeższych i nowych widoków i tak niespodzianie na zakrętach rzeki, że tylko żałować tego przychodzi, iż nikt o tem nie pisze, źe nikt tego nie zwiedza, nie podziwia, nie rozsławia... Wszystko tu zbiegło się na podniesienie piękności widoków natury: bujna i arcy-rozmaita roślinność, pyszny widok rzeki, odkryte skały, wielka urodzajność ziemi, grody, dwory i zamki nad brzegami zawieszone, źródłowe wody, spadające w potokach szumnych po zboczach i skalistych ściankach wyłomu do zacisznego jaru, a na-dewszystko koloryt tych skalistych formacyj i roślinności rozmaite tworzy co chwila krajobrazy, nowym uderzające urokiem, wielkością i tak nie-powszedniem zebraniem różnorodnych wrażeń, iż, płynąc dniestrowym tym wyłomem, zaledwo na-starczyć można widokom, które co chwila inaczej porywają duszę“. Płaszczyna wyżyny nuży jedno-stajnością pól i stepów, lecz kraj wnet się ożywia za zbliżeniem się do jarów, gdzie, prócz ruchliwej plastyki gruntu, uderza oko inny świat roślinny i gdzie wody stałą utrzymują wilgoć, a mgły poranne i wieczorne są nieodstępnym towarzyszem wyłomu, nawet śród pogodnych dni letnich. Wstąpiwszy w granice gubermi Podolskiej przy uściu Zbrucza, D. zwraca się nakrótko ku wschodowi, a następnie powraca do poprzedniego, t. j. południowo-wschodniego kierunku, oddziela gub. Podolską i Cher-sońską od Bessarabii, z płaszczyzn wyżynowych zstępuje coraz bardziej w niziny i w kraj stepowy, jar jego staje się coraz płytszym, zbocza coraz niź-szemi; wąwóz rozszerza się stopniowo, wyniosłe brzegi znikają, wreszcie rzeka wylewa się na obszerną równinę i do własnego wpada limanu. W tej części swego biegu mija rzeka liczne miasta i osady, zazwyczaj bezpiecznie na suchszych i stalszych miejscach wzniesione, jako to: Chocim, Żwaniec, Kitaj-gród, Studzienicę, Uszycę, Kalus, Ladawę, Mohy-lów, Ataki, Jarugę, Jarapol, Soroki, Cekinówkę, Kamionkę, Raszków, Rybnicę, Rezeni, Dubosary, Gry-goryopol, Bendery, Tyraspol, poniżej którego wchodzi w kraj bagnisty, wreszcie Majaki, poniżej któ-

rych ma swe uéoie. Cechę charakterystyczną tej Dopływy D-u są znaozae i liczne tylko na wyź -części D-u, jak również i poprzedniej, od Niżniowa szym jego biegu, poniżej bowiem rzeka wciska się poczynając, stanowią liczne zakręty, jakie rzeka blizko między sąsiednie systematy Bohu i Prutu, tworzy podczas wyłomowego swego biegu. Nie są które ograniczają przestrzeń jej zlewu; szczególnie to zakręty na wielką skalę, jakie widzimy przy odznacza się pod tym względem Prut, zasłaniający Wołdze, Dunaju lub Wiśle, ale raczej drobne, a nie- Dniestrowi część gór Karpackich i uprowadzający ustanne skręty, serpentyny, które na ogólną zmia- z sobą znaczną część wód za pomocą licznych nę zasadniczego kierunku wpływu nie mają. Po- swych dopływów. Z lewej strony wpadają do Dnie-dobny stosunek zachodzi np. w Niemnie (Birsztań stru: Strwiąź pod Czajkowicami, Wereszyca, w dolska Buchta), lecz tu istnieje on na daleko większej nym biegu uporządkowana między Monastercem a przestrzeni i ujemnie oddziaływa na żeglugę, prze Powerchowem, Szczerek pod Uściem, Boberka vel dłuźając ją bez pożytku. Dzięki tym zakrętom D., Ług pod Bortnikami, Swierż powyżej Martynowa, upłynąwszy mil kilka lub kilkanaście, zbliża się zno- Gniła Lipa poniżej Halicza, Złota Lipa powyżej wu do tego samego miejsca, by znów to samo da- Niżniowa, Koropiec pod Koropcem, Strypa poniżej lej powtórzyć. Tak np. z Horoszowej na Uście Bi- Hubina, Dźuryn pod Uścieczkiem, Seret v. Sered, skupie do Olchowca (Galicja) droga Dniestrem wy- poniżej Gródka, Niklawa v. Niczlawa pod Uściem nosi 10 000 sążni wiedeńskich, gdy tymczasem odle- ' Biskupiem, Zbrucz, tworzący granicę Galicyi z Ros-

•m*

'Kî

föf'‘

mm Äi: ÜS8

■ , •    V    ' ■ •

■ÏI

Ssija

:r'~

'■=1=^7%

Fig. 212. Widok doliny Dniestru. Podług rysunku Jana Greima.

głość powietrzna między Horoszową a Olchowcem czyni zaledwie 1 500 sążni; podobnie też z Dubosar do Gry góry opola liczą w prostej linii 13 wiorst, Dniestrem zaś płynąc, nadkłada się dwa razy tyle, gdyż droga nurtem dochodzi do 40 wiorst. Ogólna długość D-u, licząc wszystkie jego zakręty, wynosi blizko 1 400 km. (ściśle 1 388); że zaś powietrzna odległość źródeł do uścia ma 680 km., przeto rozwój koryta do długości linii prostej zostaje w stosunku 2:1. Z ogólnego biegu przypada na Gali-cyę 608, a na Rossyę 780 km. Obszar dorzecza obliczają na 71 240 km. □, z czego na Galicję 32 400, a na Bukowinę 320 km. □. W porównaniu z innemi tej wielkości rzekami, a zwłaszcza w stosunku do długości, obszar ten jest za mały, gdyż Wisła np., której długość wynosi zaledwie 1140 km., ma dorzecze wynoszące 195 000 km. □, zatem stosunkowo przeszło trzy razy od D-u większe*.

syą pod Okopami, Żwańczyk pod ^wańcem, Smotrycz pod Uściem, Muksza nieco niżej, Studzienica pod Studzienicą, Uszka albo Uszyca pod Uszycą, Kalus v. KaluBik pod Kalusem, Żwan pod Biernaszówką, Ladąwa po Ladawą, Niemija w pobliżu Mohylowa, Derla pod Mohylowem, Murafa v. Morachwa pod wsią Białą, Rusawa poi Jampolem, Jahorlik Mokry powyżej Dubosar i Kuczurhan między Tyraspo-lem a Majakami. Z prawych dopływów najważniejsze są: Bystrzyca z Tyśmienicą wprost Kołodru-bów, Kłodnica v. Niezachówka powyżej Mikołajowa, Stryj pod Zalesiem, Świca poniżej Żórawna, Łomnica powyżej Halicza, Łukiew v. Łukwica pod Haliczem, Bystrzyca Nadworniańska pod Jezupolem. Jest to ostatni potok karpacki; odtąd rozpoczyna się szereg krótkich i nieznacznych strug stepowych aż do m. Dubosar, w pobliżu których wpada znaczny strumień Reut. Dalej płyną jeszcze: Ikiel, Byk

i Botna.—Z pomiędzy wszystkich dopływów Dniestru największe ma dorzecze Seret, największą zaś ilość wody prowadzą prawe karpackie strumienie, (śród nich pierwsze miejsce należy się Stryjowi), —lecz strumienie te wraz z wodą niosą głównej rzece wiele niepotrzebnych dodatków w postaci żwiru, mułu, piasku, kłód drzewnych i wszelkiego rodzaju gruzu, który zanieczyszcza koryto i u-trudnia i tak już uciążliwą żeglugę. — Spadek Du jest wogóle znaczny; źródła jego leżą na wysokości 900 m., co średnio wynosi 1 m. spadku na \xj2 km. biegu. Pominąwszy górską część rzeki, gdzie prąi jest nader wartki, zwierciadło D-u wzniesione jest pod Samborem 300 m., przy uściu Stryja 238 m , przy uściu Koropca 183 m., pod Gródkiem 136 m., przy uściu Zbrucza na granicy rossyjskiej 107 m. — Średnia szybkość prądu wynosi 1 234 sążnie na godzinę, albo 2.4 stóp na sekundę, przyczem szybkość ta zmienia się w stosunku do spadku o-raz do mniejszej lub większej ilości wody.—Szerokość D-u w jego środkowym i dolnym biegu wynosi średnio 80 do 100 sążni; wszakże w niektórych miejscach łożysko rzeki, w miarę towarzyszących okoliczności, znacznie rozszerza się lub zwęża. Pod Jampolem, w tak zwanej „Bramie", koryto ma tylko 24 sążnie szerokości, przy samem uściu 70 sążni, między uściem Jahorlika a Dubosarami do 120 sM pod bojowcami 150 s. W czasie przyboru wody rzeka na nizinach występuje z brzegów i zalewa znaczne przestrzenie; jak np. w okolicach Czajkowic, gdzie niekiedy D. przybiera pozór znacznego jeziora, albo poniżej Tyraspola, gdzie znów na wiosnę po śnieżnych zimach bagniste zazwyczaj wybrzeża pokrywają się na znacznych pi zestrzeniach wodą, zlewającą się z wodami D-u; wówczas tu i owdzie szerokość rzeki dochodzi do 800 i więcej sążni. Głębokość jest bardzo rozmaita i niestała; pod Żwańcem przy małej wodzie 3¹/₂ st., przy wielkiej 17 si, średnio 5 st.; nurt w dalszych, niższych, częściach wynosi średnio od 9 do 12 st., pcd Benderami 16 st., pod Dubosarami 7 do 10, pod Tyraspolem 10 st.—Liman DnieBtrzański (jezioro Owidyusza) jest zatoką m. Czarnego, w której krańcu północno-wschodnim leży uście D-u. Zatoka ta, szeroka na północy, zwęża się na południu; jej długość wynosi 40 w., a największa szerokość 11 w., powierzchnia blizko 6 mil □. Uście D-u znajduje się pośrodku długiego półwyspu, wrzynającego się w zatokę i będącego utworem rzeki, z naniesionych przez nią stałych części. Od morza oddziela się liman dwiema piaszczystemi, ku sobie z przeciwległych końców lądowych dążącemi, kosami, między któremi leży również piaszczysta wyspa Tym sposobem liman łączy się z morzem za pomocą dwóch cieśnin, zwanych girłami: Oczakow-skiej i Carogrodzkiej; ta ostatnia, jako głębsza, służy za przejście statkom. Liman wogóle jest płytki, gdyż średnia głębokość jego nie wynosi więcej nad 6 do 7 stóp, zaś najgłębsze miejsca dochodzą zaledwie 13 stóp; dno iłowate, a bliżej morza piaszczyste i nierówne, stąd i nurt w li manie kręty, wymagający wielkiej czujności sterników. Ryb obfitość wielka; prócz mnóstwa drobnych gatunków łowią tu: podleszcze, sumy, sandacze, sterlety, bieługi, jesiotry oraz wiele ryb morskich; cała niemal produkcya rybołówstwa znajduje łatwy zbyt w Odessie. Przybór wody na D trze bywa kilka razy do roku; najważniejszy z Dich jest wiosenny podczas tajania śniegów w Galicyjskiem i Podolskiem dorzeczu; D. odgrywa tu wówczas rolę głównego kanału odwadniającego, lecz nie jest w stanie odprowadzić dość szybko mas8y wód, pędzących natarczywie ze wszystkich stron, a zwłaszcza z Karpat, i dla tego też wody te nagromadzają się, zalewają doliny i dopiero po tygodniach, a gdzieniegdzie i po miesiącach, ustępują. Przybory na św. Jan, na św. Jakób i na św. Michał są zazwyczaj mniej znaczne i nie corocznie się wydarzają. Podczas lat suchych latem i jesienią D. nie miewa zwykle Przyborów, a stan wody w nim nie zawsze nawet na spław pozwala. Stąd też i czas trwania żeglugi, zależnej od wysokości wody ponad zero, nie jest równomierny; w latach suchych ogranicza się do paru miesięcy wiosennych, w latach zaś wilgotnych żegluga odbywać się może latem i jesienią. Średnio rocznie D. zostaje pod lodem 3 miesiące; zamarzanie następuje w końcu listopada, puszczanie lodów w końcu lutego lub na początku marca. Krę znosi woda naprzód w stronie południowej, poniżej porohów Jampolskich, potem w środkowym biegu, gdzie na jarach dość wcześnie lód się łamie, wreszcie na wyłomie górskim, gdzie kra pędzi z wielką gwałtownością i ogromne robi zatory.—Znaczenie D-u jest przedewszy&tkiem handlowe. Na równi z Dunajem, choć od niego daleko mniej ważny, zbliża on wschód Europy z jej środkiem, i gdyby na całej przestrzeni swojej był nieprzerwanie żeglowny, byłyby losy nad-dniestrzańskich okolic, tak w starożytności, jak i w Średnich Wiekach, inny wzięły kierunek. Opisy D-u znajdują się u Herodota, Strabona, Edri-siego i wielu innych pisarzów. Widać z nich, że w odległych wiekach posuwały się wzdłuż D-u osady greckie, jeszcze za czasów świetności Aten. Na ten wodny gościniec przypadał szlak handlowy i cywilizacyjny w czasach Scytów i Daków. Później, gdy państwo bizantyjskie wzmocniło się na wschodzie, a Ruś przyjęła od niego wiarę i cywi lizacyę, D-em spławiała ona do Konstantynopola i na wyspy Archipelagu swe płody i produkty. Długosz, Kromer i Bielski wspominają, że cesarz bizantyjski, Emanuel II, i patryarcha carogrodzki przysłali do Jagiełły posłów z prośbą o zasilenie państwa zbożem (1415). Jagiełło prośbie nie odmówił i wysłał zboże Dniestrem do Chadźybej-skiej przystani, która wówczas należała do Polski. Według Sarnickiego tą samą drogą zaopatrywały się w zboże niektóre wyspy archipelagu greckiego. Po upadku Konstantynopola utrzymywali na tej drodze stosunki handlowe Ormianie, którzy dotarli aż do Pokucia i tu częściowo osiedli. W dalszym ciągu Polska usiłowała utrzymywać żeglugę na D e. Dowodzą tego traktaty z Portą, zawarte w 1486 roku, o wolność spławu

A->d. S.

Do, jest włoską nazwą tonu C., wprowadzoną do teoryi śpiewu przez I. B. Bononciniego („Musi-co pratico“ 1673), jako wygodniejsza do wymawiania w solfedżyach, aniżeli pierwotna nazwa ut,— dziś używana jedynie w muzyce instrumental-

A. Pol.

i bezpieczeństwo handlu na tej rzece, następnie pokój, zawarty w 1621 r. przez Mikołaja Firleja z sułtanem Bajazetem, ponowiony w 1676 przez traktat w Żórawnie, a zastrzeżony w 1699 roku przez pokój Karłowicki. Za Zygmunta Augusta Commendoni, legat papieski, radził królowi i stanom, aby zbudować śpichlerze nad D ein w celu spławiania zboża na morze Czarne. Później Beau-plan i Defilles zajmowali się pomiarami D u, po-dająć nawet projekt połączenia go kanałem z Bugiem, zaś baron Linken, już za rządów austryac kich, wnosił o przekopanie kanału do Wiszni i Sanu. Z podobnym projektem wystąpił w 1815 r. niejaki Braunmüller i poddał go pod rozwagę zgromadzonym wtedy na kongresie w Wiedniu monarchom („Der wichtigste Kanal in Europa durch eine Vereinigung dus Schwarzen Meeres mit der Ost - und Nordsee vermittelst der Weichsel und des Dniesters“). Wszystko to przekonywa, że od najdawniejszych czasów zwracano uwagę na wielkie znaczenie tej rzeki, a zwracano dla tego, że przy wielu dodatnich stronach posiadała ona liczne niedostatki, których usunięcia żądano. Do liczby tych, którzy zajmowali się sprawą D u i podnosili całą ważność tej rzeki, należą: Tadeusz Czacki, kupiec lwowski Bauer, Antoni Mysłowski (broszury: ,0 żegludze Dniestrowej“, .Uwagi nad handlem zbożowym z Galicyi do Odessy“). Pierwsze próby regulacyi D-u ściągają się do r. 1788 i 1789, gdy rząd austryacki polecił Casparemu oczyszczenie koryta od Kołodrub do Okopów dla umożliwienia dowozu potrzeb wojennych i żywności wojsku, stojącemu wówczas pod Chocimem. Towarzystwo gospodarcze lwowskie przedstawiło Namiestnictwu Krajowemu w 1858 r. memoryał o ważności D-u dla Galicyi wraz z projektem żeglugi parowej, skutkiem czego wytworzony został komitet i ten poruczył podpułkownikowi Bielińskiemu dokonanie wyprawy dla rozpoznania warunków spławności rzeki. Z jego sprawozdania okazuje się, że D. .jest naturalnie usposobiony do przyjęcia żeglugi parowej“, ale potrzebuje „uregulowania koryta i usunięcia przeszkód"; wówczas żegluga odbywać się może od lodu do lodu, inaczej bowiem „w stanie, w jakim jest teraz D., żegluga parowa mogłaby funkcyonować tylko w czasie średnich i większych wód, tak, aby wo-doskazy wskazywały wysokość wody przynajmniej 1 do l¹/» stopy wyżej nad zero“. Do liczby przeszkód Bieliński zalicza: a) kłody i pnie z drzew, które na podmulonych rosły brzegach, a po poderwaniu brzegów zapadły się w łożysko rzeki i namułem przykryte zostały; 6) kamienie w wodzie lub ponad wodą sterczące; c) grobelki podwodne; d) brody i mielizny; e) garby naniesione odsyparni żwiru; f) rynie i wchodzące w rzekę języki szutrowe. Nie do przeszkód, ale raczej do niewygód należałoby także zaliczyć nużące i mi-trężące spław zakręty rzeczne, jak również brak dobrze urządzonych przystani i magazynów oraz brak dogodnego biczownika dla ciągnienia statków końmi. Dorzecze D-u leży w krainie bogatej, obfitującej w drzewo (na północy), zboże, ku

kurydzę, wino (na południu) i tytoń; przez odpowiednie przeto uporządkowanie stosunków spławu i żeglugi rozwój przemysłu i handlu tych okolic otrzymałby nowy bodziec i przyczyniłby się do podniesienia bogactwa krajowego. Wprawdzie rząd rossyjski dokonał częściowego îozsadzenia porohów pod Jampolem, wprawdzie tu i owdzie podjęto niejakie prace około oczyszczania koryta, a przy u-ściu przekopano kanał (Surowcowa), dla obejścia mielizn, wszakże są to wszystko bardzo niewystarczające i sporadycznie stosowane środki, gdy tymczasem rzeka wymaga stałego, konsekwentnego i na całej przestrzeni przeprowadzić się mającego „uregulowania koryta i usunięcia przeszkód“. Obecnie spław przy większych wodach rozpoczyna się od Sambora i uścia Strwiąźa; statki mniejsze mogą chodzić od Rozwadowa, a nawet od Kołodrub, bardziej stała żegluga trwa od Niźniowa; przy małej jednak wodzie ruch handlowy na całej niemal rzece ustaje lub doświadcza wielkiego opóźnienia. D. w niższym biegu był niegdyś rzeką graniczną między Polską i Turcyą, to też na jego brzegach i w jego dorzeczu wiele się krwi rycerskiej przelało (Zbaraż, Trembowla, Żórawno, Zborów, Podhajce, Bursztyn, Jazłowiec, Husiatyn, Okopy, Chocim, Kamieniec, Żwaniec, Jampol i w. i.). Najważniejszemi punktami były tu dwie twierdze; na prawym brzegu turecki Chocim i na lewym, w głębi doliny Smotrycza, polski Kamieniec; że zaś z powodu głębokości doliny przeprawa przez rzekę była wogóle trudną, a najdogodniejsze ku temu celowi miejsce leżało pod Żwańcem, czyli w pobliżu Chocimia i Kamieńca, przeto cała ta okolica była świadkiem wielu wydarzeń wojennych.— Porównaj: .Słownik geograficzny“ i podane tam źródła; prócz tego .Hydrographie“ Stu-ckenberga; Afanasjewa - Czużbińskiego „IIotSAKa no iojkhhmt» pkaaMi. Poccinu; Possart .Statistik des russischen Reiches“; Schnitzler „l’Empire des Tsars“; Dunikowski: .Das Podolische Dniester-Ge-biet, w Petermanua .Mittheilungen“ 1881 roku. i t. p.

nej.

Doab, Du ab, z perskiego do = dwa i ab = woda, tyle, co Mezopotamia, czyli międzyrzecze, t. j. kraj zawarty między dwiema wielkiemi rzekami. Takim jest np. D. między Bugiem i Wisłą, między Cisą i Dunajem, między Eufratem i Tygrysem lub między Urugwajem i Paraną. Nazwa D. występuje przedewszystkiem na półwyspie Indostanskim, gdzie nią oznaczają przestrzeń zamkniętą mięizy Gangesem a jego dopływem Dżumną, przeciętą przez kanały Gangesu i D-u; podobnie też w Indostańskim Pendżabie czyli Pię-ciorzeczu kraj zawarty między Rawi i Setledżem zowie się Bari-D, między Czenabem i Dżela-mem—Dżecz D., zaś między Dźelamem i Indusem Sindsagar-D.    Anl s*

And S.

lek. pols“ str. 89.

1504.

Doan, dolina w Arabii południowej, w dzielnicy Hadramaut, urodzajna, dobrze zaludniona, z licz-nemi gałęziami pobocznemi; w różnych miejscach różne nosi nazwiska (Wadi Minua, W. Hadżaryn, W. Kasr); zwiedził ją po raz pierwszy Adolf v. Wrede w 1843 r. Jedno ze źródeł siarczanych, bijących w dolinie, poczytują mieszkańcy za wejście do piekieł; obok źródła starodawny grobowiec.

Doba, ob. Cza s.

Dobberan, ob. Doberan.

Dobberschütz, ob. Dobrzyca.

Dobbert Edward, pisarz i estetyk niemiecki (* 1839 w Petersburgu); kształcił się w niwersy-tetach niemieckich, a potem osiadł w Petersburgu, gdzie oddawał się studyom literackim i pedagogicznym. W roku 1873 został profesorem akademii sztuk pięknych w Berlinie. Główniejsze jego prace są następujące: „Die Darstellung des Abendmahls durch die byzant. Kunst“ (Lipsk 1872); „Über den Styl Niccolo Pisano’s und dessen Ursprung* (Monachium 1873); „Vorträge über Chr. D. Rauch* (Berlin 1877); „Das Wiederaufleben des griech. Kunst-geistes“ (t-że 1877); „Beiträge zur Gesch. d. ital. Kunst gegen Ansgang des Mittelalters“ (Lipsk 1878); „Zur Entstehungsgeschichte des Crucifixes“ (Berlin 1880); „Der Triumph im Campo Santo zu Pisa“ (Stuttgart 1881); „Zur Geschichte der Elfenbeinskulptur“ (t-że 1885); „Duccio’s Bild die Geburt Christi in der K. Gemälde-Galerie zu Berlin“ (Berlin 1885); „Das Abendmahl Christi in der bild. Kunst bis gegen der Schluss des XIV Jahrb.“ (t-że 1890); nadto jeszcze życiorysy: Giotta, Pisana, Orcagni, Fie solego, Schadowa i in.    *

Z Dobczyc Jan (f w Krakowie w r. 1507), lekarz polski, syn właściciela huty szklanej w Trze-me3zny, stąd też nazywanym bywa Joannes Vi-treatoris de Trzemeszna (Janocki mylnie mianuje go Antonim Radunszycem). Nauce oddawał się w Krakowie i tam w latach 1471 i 1474 stopnie filozoficzne uzyskał, później wykładał sam w rzeczonym uniwersytecie. W r. 1481 wstąpił do zakonu Bernardynów. Wydał wykład o dopomaganiu pamięci za pomocą obrazowości, p. n. „Opusculum de arte memorativa longe utilissimum, in quo studiosus lector tam artificialibus praeceptis, quam naturalibus medicinalibusque documentis me-moriam suam adeo fovere discet, ut quaecun-que vel audita, vel lecta illi commendaverit tan-quam in cella penaria diutissime conservaturus sit. Impressum Cracoviae sub anno Dominicae incarna-tionis 1504 w 4-ce. K. ni. 20 i 44 drzeworyty iw tekście. — Por. S. Kośmińskiego „Słown.

Dr J.P.

Dobczyce, miasteczko w Galicyi zachodniej, powiecie Wielickim, 301 m. nad p, m., na prawym brzegu Raby, przez którą wiedzie most; leży częścią na wzgórzu, częścią u jego podnóża, w malowniczej okolicy, zajmuje wraz z gruntami miej-skiemi 10.7 km. □ powierzchni; w r. 1890, łącznie z przedmieściami i nomenklaturami: Zabłocie, Zbój, Górskie, .^Podgórze, Stawisko, Węgielnica i Dział od Krzyworzeki, było tu 524 domów i 3 329 m-ców; w tej liczbie: 1 600 męźcz., 1 729 kob.; 3 033 katolików, 2 unitów, 294 żydów. D. są siedliskiem sądu powiatowego, parafii rzymskokatolickiej, dekanatu, obejmującego 10 parafij, u-rzędu pocztowo - telegraficznego, notaryatu; posiada nadto szkołę ludową. Parafia założona w r. 1225, a pierwszy kościół wybudował równocześnie Iwo Odrowąż, bisk. krak. Obecny pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela wymurowany został w bie-żącem stuleciu i poświęcony w 1854 roku. Drugi kościół, wzniesiony przez Lubomirskiego pod koniec XVI - go wieku, z powodu zniszczenia zamknięto w 1790 r. Z dawnego zamku na wzgórzu szczątki tylko pozostały. D. należą do rzędu bardzo dawnych osad polskich. Kazimierz W. nadał je prawem niemieckiem w 1362 r.; obywatele tutejsi, wybrani przez starostę na ławników, zasiadali wraz z reprezentantami kilkunastu innych miast, w Sądzie Teutońskim w Krakowie i rozsądzali sprawy od niższych instancyj przychodzące. Przebywał tu lat wiele Długosz, a także Kazimierz, drugi syn Kazimierza Jagiellończyka, z rozkazu ojca. Król Olbracht wszelkie prawa i nadania potwierdza mieszkańcom w 1494 r. Tu urodził się Andrzej Gałka, gramatyk, proboszcz u św. Floryana w Krakowie i zwolennik Wiklefa, oraz Jan z D., bernardyn, autor dzieła: „Opusculum de arte memorativa“, wydanego w Krakowie w r.

And. S.

Dobczyckie starostwo w województwie Krakow-skiem, powiecie Szczyrzyckim. Było w posiadaniu Andrzeja Moszczyńskiego, wojewody inowrocławskiego, i żouy jego, Elżbiety z Przebendowskich, za przywilejem z d. 13 czerwca r. 1746. Należały do niego: miasto Dobczyce i wsie: Wiszuiowa, Jerzmanowa, Poznacbowice Górne, Kobielnik, Węglówka, Węgierka, Rzeka, Komatka, Burletka, Brzozowa, Targoszyn, Winiary, Rudniki i Skrzynka,— z prow. 21618 zł. p. 13 gr., z czego kwarta wynosiła 5 404 zł. p. 18 gr. Zajęte przez rząd austryacki 3 wrze-śnią 1786 r., sprzedane zostało w czterech sekcyach. Poznachowice nabył w r. 1817 Kałuski; Winiary i Rudniki—baron Lipowski; Wiszniowę, Jerzmanowę, Kobielnik i Węglówkę Krzysztofowicz, następnie Amon; Dobczyce, Skrzynkę, Kownatkę i Targoszyn —Turnau.

s Dobczyna Gałka Andrzej, ob. Gałka Andrzej.

Dobell Sydney (* 1824 w Cranbrook—f 1875 w Londynie), poeta angielski, syn zamożnego wi-niarza w Gloucestershire, kształcił się zupełnie prywatnie. W r. 1856 wydał pod pseudonimem Sydney a Jeudys pierwszy swój poemat dramatyczny „The Roman*, który śmiałością pomysłu i licznemi pięknościami zwrócił na autora uwagę świata literackiego. Następnie ogłosił drukiem poemat dramatyczny „Balder* (1853); cykl sonetów „Sonnets on the war* (1855) i drobnych poe-zyj „England in time of war“ (1856), obydwa zbiory natchnione wypadkami wojny krymskiej, i wreszcie „England’s day“ (1871). Ogólny nastrój jego poezyj jest filozoficzny, miejscami ciemny, przypominający nieco Shelleya.

Döbeln, przemysłowe miasto w królestwie Sa- dokończono tu układów o przymierze Danii i Brańskiem, hetmaństwie Lipskiem, nad Muldą Freiber- denburga przeciw Szwedom. D. jest miastem od ską, 169 m. nad p. m., na skrzyżowaniu się dróg r. 1879, tutejsze zaś kąpiele morskie w Heiligen-żelaznych Lipsk - Miśnia i Chemnitz - Riese, w ma- damm, najstarsze w Niemczech, założone zostały lowniczem położeniu; 13 865 m-ców (1890). Jest w 1793 r.    And. s.

siedliskiem władz powiatowych, posiada piękny Kąpiele w Heiligendamtn mają grunt piaszczy-i starożytny kościół św. Mikołaja, ratusz, ruiny sty, falę dośó silną i założone są wzdłuż brzegu dawnego zamku i klasztoru, gimnazyum realne, morskiego, obok tamy na parę mil długiej, 10 stóp szkołę rolniczą, handlową, Btacyę meteorologiczną, wysokiej, a 50 do 200 kroków szerokiej. Doberan folwark doświadczalny i t. p. Pod wzg’çdem prze- posiada nadto trzy zdroje mineralne: siarkowy, sło-mysłowym jest to jedno z ważniejszych miast Sa- ny i żelazisty, których używają dla poparcia za-ksonii, gdyż dostarcza na kilkudziesięciu fabrykach: mierzonego tu leczenia. Do środków leczniczyoh sukna, skóry, drutu, obuwia, beczek, tytoniu, wy- pomocniczych należą ciepłe kąpiele z wody mor-robów blacharskich i tokarskich, sikawek, powo- skiej, kąpiele igliwiowe, parowe, gabinet pneuma-zów, cukru, odlewów żelaznych, wyrobów metalo- tyczny, instytut gimnastyczny i zakład kefirowy, wych i pasamoniczych etc. Nie bez znaczenia jest Zabudowania kąpielowe, hotele i wille urządzone

mc

IUI;

ski).

Fig. 213. Dobenek (herb).

Dr A. P.

Zn.

też i handel, żwłaszcza zbożem i miejscowemi wyrobami ; wspierają go dwie giełdy i kilka instytu-cyj kredytowych. D. jest osadą bardzo dawną, słowiańskiego pochodzenia, i nazywał się pierwotnie Dobie lin; w szeregu wieków ulegał wielokrotnie klęskom pożarów; w 1430 r. złupili go hu-syci; książę Henryk pruski rozbił tu Austryaków w 1762 r. W pobliżu miejsce lecznicze Stau-pitzbad z kąpielami igliwiowemi.    And. s.

Dobenek, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem kapelusz kardynalski, czerwony, z takiemiż sznurami, chwastami i węzłami; w koronie szlach. nad hełmem takiż kapelusz z czarną kitą w pośrodku i u góry. Herb ten pochodzi z Prus i pieczętują się nim Dobenekowie, z których jedna gałąź r. 1837 o-trzymała w Bawaryi tytuł ba-ronowski (Niesiecki, Borkow- E

W. K. Z. . —

Dobenek Jan, ob. Co- 3 c h 1 a e u s.    [f

Doberan, słów. Dóbr z a- Y ny, miasto w Wielkiem Księstwie Meklenbursko-Szweryń-skiem, przy drodze żelaznej z Wismaru do Rostocka, z odnogą do Heiligendamm, gdzie są kąpiele morskie (ob. niżej), 4 km. od m. Bałtyckiego. Leży na krawędzi doliny, ze wszech stron otoczonej wzgórzami, posiada pałac wielkoksiążęcy, starożytny kościół gotycki, pełen pamiątek i pomników, dawny zamek, park angielski z posągami książąt i zbiorem wykopalisk; jest tu nadto gimnazyum, szkoła miejska, sąd powiatowy i około 4 500 m-ców. D. jest osadą słowiańskich Obotrytów. Przybysław II założył tu pierwszy kościół oraz klasztor Cystersów w 1171 r., który zbuntowani Słowianie zburzyli, a zakonników wymordowali. Syn Przy by-sława, Henryk, wystawił jednak klasztor ponownie i osadził go mnichami z Amelungsbornu w Brun-świku; klasztor ten zniesiono w 1552 r. Podczas wojny 30-letniej miasto wiele ucierpiało od cesarskich i od Szwedów. D. 15 września 1675 roku z całą wygodą i komfortem; zjazd coroczny do 3 000 osób, pobyt nie bardzo drogi. Sezon od czerwca do października.

Döbereiner Jan Wolfgang (* 15 grudnia 1780—f 24 marca 1849). Z zawodu aptekarz, wzo rem jednak wielu ówczesnych aptekarzy wykształcił się w chemii o tyle, że w 1810 r. uniwersytet jenajski ofiarował mu katedrę chemii, którą też zajmował do końca życia. Zasłużył się nauoe w różnych kierunkach. Uczestniczył w ożywionej pracy ówczesnych koryfeuszów chemii nad teoryą związków organicznych, zajmując się z kolei budową kwasu szczawiowego, stosunkiem kwasu octowego do alkoholu, badaniem związków nowo odkrytych. Wespół z Voglern odkrył i zbadał bezwodnik kwasu siarczanego. Wyzyskał własność gąbki platynowej zagęszczania gazów i obmyślił przyrząd do zapalania, na tej zasadzie oparty, zwany krzesiwem wodornem (ob.) lub gazopiryonem. Rzucił pomysł klassyfikacyi pierwiastków, a przynajmniej pewnej ich liczby (porówn. art. Chemia). W technologii chemicznej ważne znaczenie miały studya D-a nad metodą pośpiesznej fabrykacyi octu. Ogłosił drukiem: „Elementa d. pharmaceutischenChemie“, 1819, »Anfangsgründe der Chemie u. Stoechiometrie“, 1826, „Grundriss d. allgem. Chemie*, 1828, i wiele rzeczy pomniejszych.

Dobieszewska ze Śmigielskich Józefa (* 15 paźdz. 1820), powieściopisarka i publicystka, urodzona w Warszawie, po odebraniu początkowego wykształcenia w domu, oddaną została 1833 r. do instytutu wychowania panien przy ulicy Miodowej, utworzonego z pensyi Zuzanny Wilczyńskiej i szkoły guwernantek. Pierwszy jej utwór powieściowy pomieścił Kraszewski w Athenaeum r. 1848 p. t. „Ośm obrazków w jednej ramie“. W 1850 r. tamże ukazała się fantazya p. t. »Marzenia“, pisana z zapałem, choć bez artyzmu; treść jej dość zajmująca: Człowiek chory nerwowo, obdarzony jakby podwójnym wzrokiem, przenika wyobraźnią ludzi i rzeczy; budząc się nad ranem, ma widzenia pełne plastyczności. Najprzód ukazuje mu się panorama dziejowa, której wynikiem jest, że dla postępu i udoskonalenia zrobiono dotychczas mało; potem kobieta, która wychowała szlachetnie 5 młodzieńców, ale kobiety im odpowiedniej znaleźć nie mogła, pragnie zawiązać stowarzyszenie oszczędno-

P. Chm.

Dobieszewski Zygmunt (* w Staniewie [pow. Ihumeński] d. 7 maja r. 1836), lekarz spółczesny. Nauk lekarskich słuchał w warszawskiej akademii me-dyko-chirurgicznej (1857—1862), następnie pracował w szpitalu św. Rocha pod przewodnictwem profes. Kryszki (ob.). W r. 1864 wysłany został kosztem rządu za granicę dla wydoskonalenia się w neuropatologii, z wycieczki tej naukowej powrócił w połowie r. 1865. W r. 1868 otrzymał nomi-nacyę na lekarza naczelnego, otworzonego wów-

ści, by dopomagać włościanom, kształcić dzieci zdolne i t. p.; następnie kobieta młoda, protestująca przeciwko małżeństwom konwencyonalnym, jadąca do Paryża dla wyższego wykształcenia, spotykająca szyderczego artystę i bolejąca nad tern, że znaleźć nie mogła wyższego, szlachetnego mężczyzny. W r. 1854 wyszła w Petersburgu dwutomowa jej powieść p. t. „Sukcesya i praca“, a w 1858 w Warszawie: »Nie ten zbiera, co sieje“, pisana żywo, niekiedy dowcipnie, a z tego względu ciekawa, że w niej bodaj po raz pierwszy u nas przeprowadziła autorka myśl pracy samodzielnej kobiet ze sfery inteligentnej. Anna, udręczona wyzyskującą ją opieką krewnych, ucieka do Warszawy, zakłada fabrykę sztucznych kwiatów, nad którą wywiesza swój herb; powodzi się jej bardzo rychło; kupuje zatem wioskę, kształci dziatwę wiejską; jedna z najzdolniejszych jej uczennic okrada ją i ucieka z jej bratem, potem jednak poprawia się, zaczyna pisywać, przyczem znajdujemy opis autorskich niepowodzeń kobiet. Sens moralny opowiadania streszcza się w tych zdaniach, że przeobrażenia społeczne dokonywają się zwolna, że jednostka, chcąca skruszyć stary porządek jednem uderzeniem, pada, ale, że należy się jej uznanie. Podobne myśli przewodniczyły autorce w jej wydawnictwach dla dzieci i młodzieży. W roku 1856 — 57 wydała zeszytami sześć tomików p. t. „Zabawy przyjemne i pożyteczne, czyli zbiór po wieści, poezyj, komedyj i podróży dla młodego wieku“. Zaakcentowała w nich potrzebę pracy wła snej, jako środka polepszenia bytu, zalecała samodzielność w myślach i dążeniach. Rodziny zubożałe ratują się tu za pośrednictwem tego rodzaju zajęć, które według dawniejszych uprzedzeń ubliżały szlachcicowi. Oto syn szlachecki oddaje się pracy młynarskiej (powiastka samej redaktorki p. t. »Nie tak dawniej bywało“); oto kobieta wbrew przesądom pracuje w handlu, zdobywa sobie niezależność i względne szczęście, kiedy jej siostra, przywykłszy do pańskiego życia, marnuje młodość na nieokreślonem stanowisku u krewnych i za-późno zaczyna się przekonywać, że »stokroć lepiej być czasem w sprzeczności z zasadami, jakie upowszechniła pewna koterya ludzkiego społeczeństwa, niż stłumiać w piersi swojej te święte porywy i przekonania, które sam Bóg dał nieskażonym sercom“ (powiastka tej-źe p. t. „Nie uchodzi“). Obok tego nadania belletrystyce dążności ważnej społecznie, będącej odbiciem podobnej tendencyi w powieści dla dorosłych ("»Krewni“ Korzeniowskiego), znajdujemy w piśmie tern energiczne potępienie życia bezmyślnego i bezużytecznego, a przeciwnie wystawienie każdej pracy uczciwej (przemysłowej, rękodzielniczej) jako rzeczy, z której chlubić się można; znajdujemy zachętę, ażeby dla poznania rzeczy, posługiwano się przedewszystkiem własnemi zmysłami i rozumem, na drugim planie pozostawiając wiadomości książkowe. Skutkiem takich poglądów nauka poważniej pojęta ma już przystęp do »Zabaw", jak to widać z artykułów historycznych Juliana Bartoszewicza o Czarnieckim i Żółkiewskim, z bardzo obszernego, a obfitego

w szczegóły zarysu gubernii płockiej i warszawskiej, przez samą redaktorkę na podstawie prac specyalnych dokonanego, p. n. »Wędrówka po kraju“, a wreszcie z dość licznych, w każdym tomie znajdujących się, rozprawek treści przyrodniczej, z wiadomości dotyozących przemysłu i wynalazków. W końcu dodać należy, że wznowiono tu, zaprowo-dzony przez Hofmanową w „Nowych Rozrywkach“, zwyczaj dawania wzorów do robótek kobiecych i każdy tomik w odpowiednią rycinę zaopatrzono. W r. 1861 wydała D. w 5 zeszytach' formatu ćwiartkowego, nową seryę p. n. »Zabawy umysłowe dla młodego wieku“, dzieło zbiorowe z drze worytami. Znajdujemy tu dość liczne prace samej redaktorki, jako to biograficzne: o Krasickim, Wacławie Rzewuskim, Maryi Ludwice, Jadwidze, Janie Pawle Woroniczu; etnograficzne: „Kilka słów o Serbii“, obszerną „Wycieczkę z Krakowa do Karpat“. W tym czasie pozostawała D. w ścisłych stosunkach przyjaźni z Aleksandrą, Borkowską (ob.), która była jedną ze spółpracowniczek „Zabaw*. Z nią razem ogłosiła dość zajmująco pisane „Obrazki z życia świętobliwych Polaków i Polek“ (Warsz.

1859); drugą seryę tego dzieła p, t. „Obrazki z życia bogobojnych P. i P.“ napisała już sama (Warsz. 1861). W r. 1861, znowu wraz z Borkowską, założyła dwutygodnik illustrowany p. t. »Kółko domowe“, obfitujący w artykuły historyczne i przyrodnicze, z dodatkiem mód. Miało ono powodzenie i wywołało spółzawodnictwo. Przestało wychodzić z końcem r. 1867; nabyte przez S. Lewentala prze-mienioue zostało na „Tygodnik romansów i powieści“. W r. 1865 D. poślubiła doktora medycyny Zygmunta Dobieszewskiego i z nim wyjechała r. 1870 na stałe mieszkanie do Galicyi. W r. 1871, na wezwanie sekcyi lwowskiej Tow. pedagogicznego galicyjskiego, miała w sali ratuszowej we Lwowie 5 odczytów p. t. „Wychowanie kobiet wobec dzisiejszych dążeń społecznych“ (wyszły z druku tamże t. r. str. 173). Pisywała jeszcze następnie przez lat parę korespondencye do »Gazety Polskiej“, a zwłaszcza do świeżo w r. 1872 założonej „Niwy*, i narobiła niemi dużo wrzawy w prasie owoczesnej; po raz to pierwszy podobno o autonomicznej Galicyi dowiedziano się z tych listów rzeczy niebardzo budujących, a ciętością pióra autorki jaskrawo oświetlonych. Od lat mniej więcej 20-u czynnego udziału w piśmiennictwie już nie bierze. Zasługuje na uwagę, jako jedna z pierwszych pionierek zawodowej pracy kobiet, władająca stylem jędrnym i żywym, skłonna do uniesień i przesady, ale szczerze, jasno i śmiało głosząca swe przekonania.

czeniami.

za napój dla koni i bydła.

P. Chm

Dr A. P

czsa Szpitala na Pradze. W r. 1870 Wydział krajowy galicyjski powołał go na inspektora szpitali powszechnych i zakładów dla położnic i obłąkanych; urząd ten sprawował do października r. 1872. W r. 1871 wszechnica Jagiellońska przyznała mu godność doktorską. W r. 1873 pełaił służbę jako lekarz górniczy w Dąbrowie (Galicya); od r. 1874 jest lekarzem zdrojowym w Marienbadzie. Piśmiennictwo lekarskie wzbogacił licznemi pracami większych lub mniejszych rozmiarów i bardzo różnej

vH

Fig. 214. Dobieszewski Zygmunt.

treści; spis ich do końca r. 1884 znajduje się w 8. Kośmińskiego »Słowniku lek. pols.“ (str. 89, 90 i 594), po czasie tym już rzadko brał się do pióra. Założył nadto, i od lipca r. 1866 wydawać rozpoczął tygodnik p. n. „Klinika“, który w czasie późniejszym na „Medycynę“ przemianowany został i przeszedł pod inną redakcyę. W czasie urzędowania swego we Lwowie wydawał miesięcznik p. n. »Służba zdrowia publicznego“. Oba te wydawnictwa zasilał pracami oryginalnemi i tłóma-

Dr J. P.

Bobiński Krzysztof, wydał: „Teatr żałobnego aktu na pogrzebie Maryanny Warszyckiej, mie-cznikowej koronnej“. Był łowczym gostyńskim; w 1696 r. posłował z województwa brzesko-kujawskiego na sejm elekcyjny, gdzie podpisał suffragia za Augustem II; także i 1699 r. posłował i podpisał pacta conventa. Postąpił potem na cześniko stwo gostyńskie. Zostawił w rękopiśmie: „Notaty historyczne z czasów Augusta II“, które dotąd nie zostały odkryte. Wiszniewski sądzi, że są stracone.

Bobiński Stanisław (w. XVIII), burgrabia krakowski, deputat na trybunał koronny i major ka-waleryi, napisał wiersz ascetyczny p. n. „Świt wier-szów na święto N. Panny Maryi“ (Kraków 1725), przypisawszy go prymasowi Potockiemu.

Bobiński Krzysztof, herbu Rola, biskup serreń-ski w w. XVIII. Był naprzód kanonikiem gnieźnieńskim; obrany deputatem trybunału w r. 1729, został z urzędu jego wiceprezydentem. Po śmierci Dominika Siennieńskiego w r. 1743 wyświęcony

Kucyk'. Powsz Ii lustr. Zesz 128 T XTI

na biskupa serre ń3kiego (Serrhai w Macedonii), w 1741 obrany przez kapitułę prezydentem trybunału i drugi raz w 1748—49; w 1749 był proboszczem piotrkowskim, następnie proboszczem kaliskim i dziekanem łowickim, a wreszcie w 1753 r. opatem hebdowskim. Umarł d. 21 lipca 1769, pochowany w kollegiaoie Łowickiej, gdzie ma nagrobek. Był to mąż bardzo pobożny, dbały o cześć Bożą i sprawy kościelne, całe życie oddawał się dobroczynności, a jak napis na nagrobku opiewa: »przestał dopiero wtedy dobrze czynić, kiedy żyć przestał“.    *

Bobiór — jest to cała ilość stopniowo słabnącego ekstraktu słodowego, którą się zyskuje po otrzymaniu właściwej brzeczki, przy zacierze browarnym. Dla ostatecznego wysłodzenia zatartego słodu nalewa się nań dwa do trzech razy wody (do 60° R. ciepłej. Każdorazowe takie nalanie wody zwie się nalewem, a wszystkie nalewy razem wzięte po wysłodzeniu i przeflltrowaniu, zwą się dobiorem. War więc piwa składa sięzpier-wotnej brzeczki i dobioru. Przy naszym systemie opodatkowania akcyzą, zmuszającym nas do gęstych zacierów, stosunek ilościowy brzeczki do dobioru odnosi się jak 1:3, co jest dla fabrykacyi piwa bardzo niekorzystne. W Niemczech, Austryi, a także w Anglii, piwowarzy, niekrępowani przepisami o akcyzie, osiągają stosunek 1 : 1 i dla tego piwo w tych krajach może być i jest też lepsze od naszego. — Wysłodzenie słodu nigdy nie bywa zupełne. Woda, znajdująca się w odpadkach słodowych, t. z w. słodzinach, zawiera jeszcze do 2°/₀ ekstraktu i zwie się cienkuszem. Dawniej z cienkusiu robiono po za browarem t. zw. piwo szlacheckie. Obecnie cienkusz służy, co najwyżej,

R. M.

Bobkiewicz Julian (* 1842), publicysta religijny, rodem z powiatu Trockiego, skończył gimna-zyum w Wilnie, a następnie seminaryum duchowne tamże. W r. 1868 otrzymał w akademii duchownej w Petersburgu stopień magistra św. teologii; od lat wielu mieszka w Ty flisie, nie zajmując żadnej posady. Pisywał artykuły do »Przeglądu katolickiego“, jest stałym korespondentem »Kraju“. Osobno ogłosił rozprawkę treści filozoficznej p. t. „Troistość w naturze czyli nowy sy-stemat filozofii, oparty na dogmacie o Trójcy Przenajświętszej, w krótkich zarysach wyłożony“ (Warszawa 1878, str. 71).

Doblbad, Dobbelbad, Tobelbad, osada lecznicza w Austryi, w księstwie Styryjskiem, nieopodal Hradca, 330 m. n. p. m.; od 600 lat znane cieplice obojętne, o temperaturze 23° R. W zakładzie kąpielowym, prócz oddzielnych gabinetów, znajdują się zbiorniki do wspólnych kąpieli; nadto kąpiele igliwiowe oraz serwatczane i kuracya winogronowa. Zjazd chorych nie liczny, pobyt nie drogi. Sezon od maja do października.

Doblena, po łotewsku D oh bele, po niemiecku Do bien, miasteczko w powiecie Dobleńskim (mi-tawskim), gubernii Kurlandzkiej, o mil 4 od Mi-tawy, ku stronie zachodniej, przy drodze prowadzącej do Połągi. Mieścina ta roztacza się na pra-wym brzegu rzeki Bersy, w położeniu malowui-czem, przyozdobionem wspaniałą ruiną starodawnego dobleńskiego zamku, otoczonego zewsząd resztkami wałów i fos, a okrążonego przepysznemi zaroślami. Nazwę tej miejscowości spotykamy już w dzielczym dokumencie, dokonanym w roku 1254 pomiędzy pierwszym arcybiskupem ryskim, Albertem II, a ówczesnym hermistrzem krzyżacko - inflanckiego Zakonu. Sam zaś zamek, w dokumentach łacińskich nazywany Dubelone, dopiero 80 lat później, w roku 1334, został założony przez hermistrza Eberharda Monheima, ale nie r. 1263 i nie przez hermistrza Bnrharda Hornhusena, jak błędnie za przestarzałym Arndtem powtarzają niektóre encyklopedye i Słownik geograficzny Siemiouowa. Burhard Hörnhusen już w r. 1260 był poległ w bitwie pod Durbą przeciw Mendogowi, wielkiemu księciu litewskiemu. Zresztą w roku 1263 stał jeszcze na temże miejscu dawny gród pogański Semgalów, dopiero w r. 1289 przez inflanckich krzyżaków zniesiony. Resztki warownego zamku, jaki tu w lat 45 później zbudował Zakon krzyżacko - inflancki, osadzając w nim osobnego komtura, dowodzą dotąd, jak niezdobytą na owe czasy była ta warownia, o której opanowanie tyle-kroć kusiły się daremnie liczne zastępy potężnych w owym czasie Litwinów. To też historya zamku dobleńskiego i jego obrońców w ciągu długich dwóch wieków nic nam nie przedstawia ciekawego, oprócz zawsze szczęśliwego odparcia nieprzyjaciół, aż nakoniec, w nowszą przechodzi fazę, wraz z ostatnim tegoż zamku komturem. Był nim głośny w dziejach inflanckich Thiesse von den Recke, posiadający w Westfalii odwieczną posiadłość dziedziczną Uentrop (freier Herr zu Uentrop in West-phalen). Jako możny współzawodnik Gotarda Ket-tlera, co równocześnie z nim dobijał się o zaszczytny urząd hermistrza Zakonu inflanckiego, wymógł Recke na Gotardzie w dniu 10-tym kwietnia 1560 r. w Dyamencie obietnicę, że ten, gdy otrzyma od Zygmunta Augusta wszystkie ziemie zakonne na prawie lenno-wieczystem, wyrobi mu prawa dziedziczne na zamki: dobleński, neuenbur-ski, auceński i inne, które należały niegdyś do kom-turyi dobleńskiej. Ponieważ zaś, jak wiadomo, nie wszystkie ziemie byłego Zakonu inflanckiego, ale tylko sama Kurlandya przez Zygmunta Augusta Kettlerowi wieczyście nadaną została, nie czuł się więc on obowiązanym do ustępowania ostatniemu komturowi dobleńskiemu, ani warownego zamku Dobleny, ani też należnych doń dóbr i zamków. Hardy wszakże komtur, ufając sile obronnego zamku, ani myślał o poddaniu się władzy Gotarda Kettlera, aż nakoniec, w dniu 27 sierpnia roku 1566, gdy się do swych posiadłości westfalskich wybierał, nieopodal wsi Kruszkaln ujęty został w niewolę, pomimo, że był opatrzony w tak zwany salvus conductus, imieniem króla Zygmunta Augusta wydany. Gotard osadził go w więzieniu, naprzód w Mitawie, a następnie w warownym zamku Hofcum Berge. Ugodę z Kettlerem, w tym Hofcum-bergu w roku 1575 zawartą, odwołał uroczyście Recke, jako wmuszoną, i dopiero 18 lutego 1576 roku przy salo do trwałej zgody pod warunkiem, że książę kurlandzki ustąpi mu dóbr neuenbur-skioh, które wraz z zamkiem tegoż imienia pozostają dotąd w dziedzicznej posiadłości starodawnego rodu von der Recke. Przy tern dumny ten komtur zdołał sobie wyrobić takie stanowisko, że jedynie od króla polskiego, a nie od księcia Kur-landyi, miał być zależnym. Za to nietylko on, ale i ród jego niejednokrotnie dawali dowody wierności Rzeczypospolitej, że przytoczę młodego Ma-tyasza von der Recke, który niezatartemi głoskami zapisał swe imię na jednej z najpiękniejszych kart dziejów polskich, bo pod Kirchholmem. W bitwie tej niespełna 30-letni Matyasz Recke już był Karola IX pochwycił za ramię; lecz Henryk Wreede, poświęcając się za swego pana, stanął pomiędzy nim a walecznym Kurlandczykiem. Otrzymał wprawdzie Wreede cios śmiertelny, ale król szwedzki wydostał Bię szczęśliwie z niebezpieczeństwa. Atoli miecz jego i kapelusz ze sznurem kosztownym, istne spolia opima, pozostały w ręku kurlandzkiego szlachcica. Gotard Kettler, ustąpiwszy komturowi Reckowi zamku i dóbr neuenbur-skich, otrzymał za to prawa do zamku dobleńskie-go z przyległościami. W ten więc sposób przeszła Doblena ostatecznie do książąt kurlandzkich, którzy na miejscu dawnych komturów osadzili tam tak zwanych hauptmanów, a ci, skutkiem ustawy przez komisarzy Rzeczypospolitej w r. 1617 wydanej, otrzymali zwierzchnictwo nad całym powiatem dobleńskim. Trzy lata później król szwedzki, Gustaw Adolf, po zajęciu Mitawy i Bowska, zawładnął także dobleńską, wówczas słabo bronioną, warownią. Odtąd przechodziła ona kilkakrotnie to do Polaków, to do Szwedów, a jakkolwiek nie mało ucierpiała w czasie wojny północnej, wszelako tylko skutkiem zaniedbania i dobrowolnego opuszczenia stała się ruiną. W latach 1642—1649 służyła Doblena za rezydencyę Elżbiecie Magdalenie księżnie Kuriandzkiej (córce Ernesta Ludwika, księcia pomorsko - szczecińskiego a wdowie po Fryderyku Kettlerze). Po śmierci księżny Elżbiety Magdaleny (f 1649 r.), zamieszkiwali D-ę już tylko t. zw. hauptmani, zarządzający rozległym powiatem dobleńskim. Ostatnim hauptmanem był Krzysztof Jerzy Offenberg, zmarły w r. 1730. Na przeciw ruin tego zamku leży nowożytna villa Todtleben, w roku 1855 wzniesiona, a obecnie należąca do bratowej bohatera sewastopolskiego, późniejszego generał-guber-natora wileńskiego, F. E. Todtlebena. Opodal roztacza się schludne miasteczko D., około 1000 mieszkańców liczące. Posiada szpital w r. 1711 przez Krzysztofa Jerzego Offenberga założony, aptekę, kilka sklepów i austeryj, tudzież dwa kościoły protestanckie, z których jeden jest obsługiwany przez znakomitego lingwistę, dra Augusta Bielensteina, wieloletniego prezesa łotewsko-litera-ckiego Towarzystwa bałtyckiego, członka petersburskiej Akademii umiejętności i wielu innych Towarzystw naukowych, zarówno krajowych jak zagranicznych.—Źródła: Constantin Graf v. d. Recke Volmerstein »Geschichte der Herren von der

O. M.

J. F. O.

And. S.

Recke“ (Wrocław 1878 r.. w4-ce, 420 stronic); G. Manteuffel artykuł „Doblena“ w „Słowniku geograficznym“ (tom II, Warszawa 1881 r.); G. Manteuffel »Neuenburg w Kurlandyi“ („Przegląd powszechny“ tom III, Kraków 1884 r., stron. 218 i dalsze); E. i A. Seraphim „Aus Kurlands herzoglicher Zeit“ (Mitawa 1892 roku, 248 stron w 8-ce).

Doblhof lub Dobblhoff - Dier, stary ród tyrolski, w r. 1754 do stanu pańskiego (Herrenstand) zaliczony. Znaczniejsi członkowie jego są: 1) Anto ni Starszy (* 1733 w Wiedniu —f 1810 r.). Pierwotnie referent, następnie prezes komissyi nadwornej do instytucyj dobroczynnych, zasłużony na polu filan-tropijnem i przemysłowem, popierał gorliwie jed-wabnictwo i huty żelazne.—2) Antoni młodszy, wnuk poprzedniego (* 1800 r. w Wiedniu—f 1872), r. 1848 minister handlu za czasów Pillersdorfa, następnie spraw wewnętrznych i oświaty. Wychowany w zasadach uczciwych, człowiek sprawiedliwy i wolnomyślny, bronił Słowian przeciwko madiary-zacyi. W dniach październikowych podał się do dy-missyi. W r. 1849 był posłem w Hadze. W październiku t. r. zrzekł się pomienionego urzędu, u-sunąwszy się do życia prywatnego w zaciszu domo-wem. Odtąd stale zamieszkał w dobrach rodzinnych w pobliżu Baden pod Wiedniem. Spółobywatele jednak, ceniąc jego charakter prawy, obrali go posłem do rady państwa w Wiener Neustadt. W r. 1861 zaliczony w poczet członków izby panów. Napisał „Ueber die Drainage“ (Lipsk 1851).

Döbling, przedmieście w północnej stronie Wiednia, między Nussdorfem a Wiedniem, na prawym brzegu kanału Dunaju (Wiener-Donau-Kanal); składa się z dwóch części: wyższej i niższej (Ober D., Unter D.), obie malowniczo położone u stóp Kalen-berga, w miejscu, gdzie w 1683 r. wznosiły się o-blężnicze szańce tureckie; mnóstwo tu pięknych willi i ogrodów.

Dobner Job Feliks, zwany zwykle swem imieniem zakonnem Gelasius aSanctaCa-tharina (* 1719 r. w Pradze—f 1790 t-źe), najznakomitszy historyk czeski przeszłego wieku, ojciec krytyki historycznej czeskiej, mąż tak uczony, iż epokę jego słusznie nazwano Dobnerowską. Kształcił się naprzód u jezuitów, później u pijarów, i w r. 1737 wstąpił do ich zakonu. Ukończywszy nowicyat, studyował teologię w Hornie w Niższej Austryi, później humaniora w gimnazyum pijarskiem w Wiedniu, gdzie słuchał też wykładów prawa, po czem kolejno uczył retoryki i poetyki w Mikułowie, Kromierzyźu i Sianem. W r. 1752 wyjednał sobie pozwolenie na założenie szkoły pijarskiej w Pradze o czterech klasach czeskich i czterech niemieckich. Mając sobie powierzone urządzenie tego zakładu z tytułem jego prefekta, zanim urzę-downie szkołę otwarto, zbierał dzieci w zakupionym przez siebie domu i sam je uczył czytania, pisania i ary tmety ki.—W tym też czasie wszystkie chwile wolne od pracy pedagogicznej poświęcał studyom nad dziejami czeskiemi, a zarazem zaczął układać „Slovnik ucencu v Öechach cinnych“ i „Slovnik historicko-geograficky*. Rychło wszakże przekonał się o trudności tego zadania, biblioteki bowiem były niedostępne dla Diego, a archiwa zamknięte. Wtedy się zwrócił do biskupa, Wacława Antoniego Vokouna, z prośbą, aby mu pozwolił korzystać z biblioteki kapitulnej. Światły ów mąż, wielki miłośnik bistoryi ojczystej, chętnie spełnił jego żądanie, lecz poradził mu przytem, ażeby raczej opracował krytycznie a źródłowo dzieje czeskie. D. usłuchał i bezzwłocznie, z całą gorliwością sobie właściwą, zajął się tym przedmiotem. Pierwszą jego pracą krytyczną było studyum „Ob das Leben der heil. Ludmiła und des heil. Wenzels, das Balbin in seiner Epitome herausgegeben, ein achtes Werk des Benediktiners Kristanus, eines Sohnes Boleslavs, sei“; lecz nie ukazała się w druku wskutek śmierci Vokouna (f 1757). W tymże czasie krzątano się około wydania kroniki Hajka w tłómaczeniu łacińskiem, dokonanem przez Wiktoryna asancta Cruce, na co dał pieniądze Franciszek z Duby. D., któremu prowincyał polecił był ów przekład przejrzeć i poprawić, wykazał, źe Wiktoryn nie tylko nie sprostował tych błędów, jakie się do kroniki Hajka zakradły, lecz owszem usiłował ich bronić, co po wydaniu dzieła ściągnęłoby na zakon niesławę; prowincyał przeto włożył na niego obowiązek, aby przekład opatrzył krytycznemi notami. Tym sposobem powstała najsławniejsza praca D a, wprzód jeszcze nim położył zasługę wiekopomną przez ostateczne oczyszczenie historyi czeskiej od wymysłów i baśni, jakich podówczas z każdem nowem dziełem przybywało coraz to więcej; pracą tą były „Venceslai Hayek a Liboczan Annales Boemorum e boh. latine redditi et notis illustrativ i t. d. (część I r. 1761, II 1763, III 1765). Noty krytyczne, dodane przez D-a do tych roczników, śoiągnęły na niego mnóstwo kry tyk namiętnych, przeciw którym się broniąc, wiele czasu musiał zmarnować; lecz najwybitniejsi mężowie o-wej doby otaczali go zasłużonem uznaniem, a nawet cesarzowa Marya Teresa r. 1772 darowała mu wiele dzieł bardzo cennych i wyznaczyła trzysta reńskich pensyi rocznej. Obok zajęć swych naukowych z niemniejszą żarliwością służył D. interesom zakonu, między innemi zaś rządził nowem kollegium w Przykopie, które doprowadził do kwitnącego stanu. Za liczne swe zasługi zamianowany w 1775 konsultorem prowincyi, w r. 1778 uwolnił się od zarządu szkołami, chcąc resztę swego życia wyłącznie studyom dziejów po-święc ć; jakoż ogłosił cały szereg prac bardzo cennych, w łacińskim i w niemieckim języku, roztrząsających krytycznie a źródłowo różne kwestye historyczne, bądź sporne, bądź wątpliwe, przez co dzieje czeskie oczyścił od niedorzecznych bajek, zainteresował niemi zarówno swojskich, jak i obcych uczonych, uczynił je przedmiotem badań poważnych i rozbudził nadzwyczajny ruch naukowy.—Treściwy życiorys D-a ogłosił Dubrowsky r. 1795 w „Abhandl. der böhtn. Gesellsch.“, w których D. od r. 1775 do 1778 umieścił 12 rozpraw; drugi, wyszedł z pod pióra Wilh. Hanischa p. t.

I „G. Dobners Leben, gelehrtes Wirken“ (1854);

And. S.

węiy i obrazy“ (t. II).

Dobownik, roślina, ob. Trades cantia.

Dobra, przedtem miasteczko, dziś osada w gu-bernii Kaliskiej, powiecie Tureckim, przy drodze bitej Turek - Sieradz, na prawym brzegu niewielkiej strugi Teleszyuy, która jest lewym dopływem Warty; jest siedliskiem gminy t. im , obejmującej samą tylko osadę. W d. 1 stycznia było tu 3 649 m-ców; w tej liczbie 1813 męż , 1 836 kobiet; 3 580 ludności stałej, 69 niestałej (7 tudzoziem.); prawo-

And. S.

trzeci napisał G. A. Żak „P. G. D., otec ceskóho dejezpytu* (1891).— „Ott. slow. naucay“. * Doboka, do roku 1876 komitat węgierski w Siedmiogrodzie ze stolicą Szek; od tego zaś czasu, po włączeniu doń komitatu Solnockiego i niektórych gmin przyległych, przemianowany został na komitat Szolnok-Doboka (ob.))

Dobosz, z węgierskiego, żołnierz bijący w bęben. Dziś piechota już tylko D-ów posiada; za dawnych czasów cała niemal jazda europejska, a więc i polska jazda, używała tak nazwanych żelów, czyli małych kotłów, w które bili dobosi, jadący na czele chorągwi lub hufca. W nowszych czasach jazda zarzuciła kotły, a więc i D-ów; wyjątek stanowią jeszcze w niektórych wojskach europejskich pułki kiryssyerskie, które, dawną przechowując trądy cyę, używają przy uroczystych wystąpieniach kotłów; biją w nie dobosi, konno jadący na czele pułkowej kapeli. Ponieważ dobosi orężnego w bitwie nie biorą udziału, a jednak dla dawania potrzebnych znaków w ogniu, narówni z właściwymi żołnierzami znajdować się muszą, dla zmniejszenia więc prawdopodobnego niebezpieczeństwa, równie jak dla nie-odciągania silnych i rosłych ludzi od właściwej służby orężnej, przeznaczają niektóre wojska najmniejszych tylko ludzi, a nawet niedorostków na doboszów. Obyczaj ten wojsk Napoleońskich przeszedł był i do wojska księstwa Warszawskiego, gdzie nieraz niewyrosłych dzieciuchów na doboszy obracano. — Wł. B. w „Encykl. S. Orgelbr.“

Dobosz Aleksy, sławny zbój karpacki, syn wieśniaka z Peczeaiżyna (który otrzymał stąd nazwisko, że służył w wojsku za dobosza), dowodził bandą opryszków od r. 1739 do 1745 i wsławił się w podaniach i pieśniach huculskich: pokazują dotąd nazwane od niego kamie jie, studnie, góry i polany. Widownią napadów jego były okolice Miku-liczyna, a siedliskiem Czarna-Hora. Znaną jest napaść bandy D a na dwór Jędrzeja Karpińskiego, ojca poely, w r. 1741. Nieraz usiłowano ująć zbója, ale przebiegłością potrafił on zawsze uniknąć rąk sprawiedliwości; padł wreszcie ofiarą zazdrości Stefana Dźw nki, w którego pięknej żonie się kochał; Dźwinka zastrzelił go 23 sierpnia 1745 we wsi Ko-smaczu; podanie głosi, że kula była srebrna i że Dź winko wa podstępnie dowiedziała się od D-a, że taką tylko zabity być może; legenda głosi, że pochowano go na szczycie Czarnej-Hory. S. Witwicki „w Hucułach“ powiada, ze D. był hersztem „à la Rinal-dini“, że nie był krwi chciwym, lecz napadał tylko na znanych z okrucieństwa panów. Porównaj tam od str. 126, oraz artykuł Wójcickiego w „Eucyklopedyi S. Orgelbranda“ i tegoż „Stare ga-

J. K.

sławn. 0.1°/o> katolików 44.6%, protestantów 1.9%, 53.4% żydów. D. wraz z gruntami zajmuje przestrzeń 4.4 wiorst □, posiada stacyę pocztową, a-ptekę, szkółkę elementarną, bożnicę, kilka wiatraków; ludność trudni się głównie rolnictwem i dro-bnemi rzemiosłami. Tutejszy kościół katolicki, niewiadomej erekcyi, ulegał częstym pożarom; obecny ukończony został w 1808 r. Oprócz kościoła istnieje w D-ej modrzewiowa kaplica św. Barbary, założona w XV w. przez Katarzynę Grabską, a przebudowana przez Eufrozynę Mączyńską. D. założona została, jako miasto na prawie niemieckiem, w 1583 r., na gruntach wsi Zamysłowa.

Dobra, dawna moneta złota portugalska, bita od r. 1722 do 1835, pierwotnie wartości 12 800 rejsów, następnie podniesiona do 16 000 rejsów; były też bite monety złote wartości połowy dobry, zwane peęas lub joaos, t. j. jankami, oraz ¹/4 dobry i ¹/₈ dobry, zwane e so ud os, % escudos= V₁₆ dobry, oraz cruzado velho in ouro, t. j. dawne cruzado złote=y₈₂ dobry. Według tejże stopy bito takąż monetę w Brazylii; dobra brazylijska, pierwotnie wartości 12 800 rejsów, podniesioną została do 32 000 rejsów; mej a dobra t. j. % dobry albo j o a o była wartości najpierw 6 400, a następnie 16 000 rejsów.

Dobra gospodarcze stanowią jedao z na-obszerniejszych pojęć nauki ekonomii, obejmuje o-na bowiem wszystko to, co pośrednio albo bezpośrednio przydatne jest do zaspokojenia potrzeb ludzkich. Nieograniczoną jest zatem liczba owych dóbr ekonomicznych, zwiększa się ona bowiem wciąż w miarę tego, im więcej potrzeb u ludzi się okazuje i żąda zaspokojenia. Do pojęcia dóbr zatem należy: wszelka rzecz materyalna jak: rola, łąka. domy, narzędzia, fabrykaty i t. p., jak również duchowe dobra, jak: przysługi ludzkie, osobista zdolność lub wykształcenie, z pomocą których jeden człowiek drugiemu pożytecznym być może, a wreszcie t. zw. dibra społeczne, do obrotów służące, a na prawach i zwyczajach oparte (jak monopole, przywileje, patenty, przynależność do pewnego państwa, korporacyi lub firmy t t. p. Istnieją wreszcie dobra niepodzielae; do tych należą mianowicie t. zw., przywłaszczyć się nie dające, dobra przyrodzone, jak: światło, ciepło słoneczne, powietrze, woda (nie na pustyni) i t. p , jakoteź wszelkie wartości p zez postanowienia ludzkie z obrotów publicznych wycofane, jak: dobra ziemskie państwo • we i klasztorne, biblioteki publiczne i t. p. Między dobrami ^odróżniają też D. przedmiotowe, dające się ująć, i niektórzy ekonomiści te tylko proponowali uznawać za dobra ekonomiczne; dalej zaś stanowczo rozróżnić się daje D. posiadające wartość użytkową od dóbr zdatnych do zamiany, posiadających zatem wartość zanrenną. Wartość użytkowa, zawsze względna, nie może stanowić takiej miary, jak wartość zamienna Na wartość zamienną wartość użytkowa często nie wywiera żadnego wpływu, a często bardzo mały tylk/. Żadnej wartości zamiennej nie posiadają wszelkie D., nie dające się wymieniać, to jest przywłaszczyć się nie dające, podczas gdy wartość użytkowa tych ostatnich

D-r J. B-r

jest ogromna, jak np. ciepła słonecznego. Natomiast wartość zamienna dosięga często bardzo wysokich granic w rzeczach, małą, tylko wartość użytkową posiadających, jak np. drogie kamienie. Na wartość zamienną wpływa najbardziej trudność lub łatwość produkcyi. Ta ostatnia podnieść się może dla pewnego rodzaju dóbr, jak skoro ten rodzaj uzyskuje wyższą wartość użytkową, ale natychmiast zniża się też ilość danego rodzaju dóbr, tak np. podnosi się wartość zamienna zboża w razie nieurodzaju, zniża się zaś przy nadzwyczaj dobrym zbiorze. Dzielono D. dalej na środki: użytkowe, produkcyjne i zarobkowe; pierwsze służące bezpośrednio ku użyciu, drngie dające się przy produkcyi dóbr zużytkować, trzecie wreszcie, jak pieniądz, pośredniczące w zarobkowaniu dóbr już istniejących. Również podzielić można D. na: niezbędne, u-przyj emniające i zbytkowe. Inne rodzaje podziału Dr ekonomicznych również są dopuszczalne, ale ważniejszego znaczenia nie mają,

I- Dobra w prawie cywilnem. Pod D-ami w znaczeniu prawnera pojmujemy zwykle wszystkie rzeczy, które mogą przynieść swym posiadaczom pewną korzyść materyalną. Ogół wszystkich tych rzeczy, należących do pewnej osoby, stanowi jej majątek. Prawo rzymskie dzieliło rozmaicie D., czyli rzeczy, bona, res. Podług niego dzieliły się one najprzód na rzeczy zmysłowe, res corporales, i u* mysłowe, incorporales. Pod pierwszemi rozumiano rzeczy, podpadające pod nasze zmysły, quae tangi possunt, pod drugiemi takie, o których mamy tylko pojęcie w naszym umyśle, quae tangi non possunt sed in jure tantum consi-stunt. Wskutek tego wszystkie prawa, przysługujące ludziom, są rzeczami umysłowemi. Ze względu na osoby, do których rzeczy należały, dzieliły się na: res nullius, które w danej chwili były bez właściciela, nie wchodziły w skład niczyjego majątku; res communes omnium hominum, rzeczy, których przeznaczeniem było służyć do użytku wszystkich ludzi; res divini juris, sacrae, san-ctae et religiosae, rzeczy przeznaczone do u-żytku religijnego, skutkiem czego, dopóki miały ten charakter, nie mogły wejść w Bkład majątku osób prywatnych. Przeciwnemi im były res humani juris, rzeczy, mogące być własnością ludzi wogó-le. Te ostatnie dzieliły się na publicae res, to jest takie, które miały przeznaczenie służyć do u-żytku publicznego; res singulorum, z których pożytek mogły ciągnąć pojedyncze, prywatne osoby; i res universitatis, należące do pewnych korporacyj. Na tern także opierał się podział na rzeczy, należące do naszego majątku, res, quae in nostro patrimonio sunt, i na rzeczy, nie-należące do niego, res, quae extra nostrum patrimonium habentur. Był także podział na rzeczy res in commercio i res extra commercium. Pod pierwszemi rozumiano rzeczy, które mogły zmieniać właściciela, na mocy pewnego aktu cywilnego, pod drugiemi zaś takie, które zdolności tej były pozbawione. Res in commercio ze swej strony dzieliły się na res mancipiires nec man cip i. Do pierwszych należały tylko niektóre rzeczy, mianowicie posiadłości ziemskie w Italii, in Italico solo, pewne służebności, przysługujące takimźe gruntom, servitutes praediorum rusticorum,i zwierzęta robocze i pociągowe. Rzeczy takie różniły się od res nec mancipi tern, że przechodzenie ich z rąk do rąk podlegało niektórym ograniczeniom, od których wolne były o-statnie. Ze względu na pewne flzyozne lub prawne właściwości, rzeczy dzieliły się na nieruchomości, immobiles res, i ruchomości, mobiles res; na rzeczy, które można zważyć, zliczyć lub zmierzyć, quae pondéré, numéro vel meneur a consistunt, i których nie można zważyć, zliczyć lub zmierzyć, quae non pondéré, numéro vel mensura consistunt. Do pierwszych należały także pieniądze, służące, jako środek zamienny, do oznaczenia wartości wszelkich rzeczy, lub praw, wchodzących w skład majątku. Z tegoż samego względu rzeczy dzieliły się na takie, które zużywają się przez użycie, quae usu co nsum un-tur vel minuuntur, i które nie zużywają się przy użyciu, quae usu non consumuntur, nec minuuntur. Podział ten dóbr, wyrobiony wprawie rzymsbiem, wywarł wpływ na prawodawstwo cywilne w średnich wiekach, które go przyjęło prawie bez zmiany. Prócz tego wszakże prawodawstwo średniowieczne pod wpływem feodalizmu wytworzyło pojęcie o niektórych innych dobrach, np. franc-alleu, własności ailodyalnej, to jest niezależnej od nikogo; biens en fiefs, w posiadaniu za-leźnem od woli kogo innego, zwierzchnika feodal-nego, seigneur, w którem posiadacz był obowiązany do pewnych powinności względem swego zwierzchnika, i inne t. p. Nie wdając się w szczegółowy rozbiór tej kwestyi, dość nam powiedzieć, że podział rzymski został pod wielu względami zmieniony przez prawodawstwo francuskie w Kodeksie Nopoleona, który, jak wiadomo, zyskał n nas moc obowiązującą na zasadzie art. 69 Konstyt. Ks. Warszawskiego i dekretu z 27 stycznia 1808 r. Podług tego prawodawstwa, majątek, D., mogą być nieruchome i ruchome. Nieruchomością jest każda rzecz, której nie można bez uszkodzenia przenieść z jednego miejsca na drugie. Nieruchomości są trojakie, mianowicie: z natury, z przeznaczenia i z rzeczy, do której się odnoszą. Do nieruchomości z natury należy ziemia i budynki, na niej wzniesione i tak przytwierdzone, że bez uszkodzenia nie mogą być odłączone; młyny wietrzne i wodne, przymocowane na palach, lub składające części innego budynku; zbiory na pniu i owoce na drzewach; w lasach urządzonych cięcia roczne tracą charakter nieruchomości, kiedy drzewo ścięte zostało, w lasach zaś nieurządzonych drzewo uważa się zawsze za nieruchomość z natury. Nieruchomościami z przeznaczenia mogą się stać ruchomości z natury, to jest takie, które mogą być przeniesione z miejzca bez nadwerężenia lub zmiany ich istoty, wtedy, kiedy połączone z nią zostały, chooiaż nie fizycznie, ale w taki sposób, że stanowią z nią jednolitą nierozdzielną całość. Do takich należą zwierzęta, przeznaczone do uprawy gruntu, narzędzia rolnicze, ule z pszczołami, ryby w Btawach, narzędzia potrzebne w kuźniach i wogóle w fabrykach, słoma, nawozy i t. p. Do nieruchomości ze względu na pzedmiot, do którego się odnoszą, należy prawo u-żytkowania z rzeczy nieruchomych, służebność gruntowa, i skargi, mające na celu odzyskanie nieruchomości. Ruchomościami są rzeczy, które bez uszkodzenia mogą być przeniesione z jednego miejsca na drugie, mcgą zaś być dwojakie, mianowicie: albo z samej natury, albo z rozporządzenia prawa. Ruchomościami z natury zą wszystkie rzeczy, które albo mogą same właśną siłą przenosić się z jednego miejsca na drugie, np. zwierzęta, albo taż mogą być przeniesione w skutek siły obcej, np. woli człowieka. Do ruchomości z rozporządzenia prawa należą zobowiązania i powództwa, mające za przedmiot wierzytelności pieniężne, albo rzeczy ruchome; akcye towarzystw finansowych, handlowych i przemysłowych; wieczyste lub dożywotnie renty państwowe lub prywatne i użytkowanie z majątku ruchomego. Ważniejsze różnice między majątkiem nieruchomym i ruchomym polegają na tern, że dla majątków nieruchomych urządzona jest hipoteka, której niema dla majątków ruchomych, że dla prze-daźy majątku nieruchomego ustanowione są odmienne przepisy, niż dla majątku ruchomego; że takaż różnica ustanowiona została dla egzekucyi z jednego lub drugiego majątku, i że powództwa o jeden lub drugi majątek ulegają kompetencyi innego sądu, zresztą szczegółowe przepisy określają bliżej różnice między jednemi i drugiemi majątkami. Podług kodeksu rzeczy dzielą Bię też na zmysłowe i umysłowe, na zamienne i niezamien-ne. Zamiennemi są te, które, podług woli stron, mogą być zastąpione przez równoważniki tychże rzeczy, tejże wartości; niezamiennemi są takie, które były przez strony przy zawieraniu umowy u-względnione indywidualnie, w skutek czego nie mogą być, np. przy jej wykonaniu, zastąpione przez inne. Rzeczy dzielą się też na zużywające się i niezużywające się przez użycie. Dobra, majątki, rzeczy, ze względu na stosunek do posiadających je osób, dzielą się na cztery rodzaje, mianowicie: należące do osób prywatnych, to jest osób fizycznych, lub do osób prawnych, jak do gmin, do różnych instytucyj i do państwa. Osoby prywatne mogą rozrządzać według swej woli swoim majątkiem, podlegając tylko pod tym względem ograniczeniom, ustanowionym przez prawo, np. w czasie pozostawania w małoletności, kobiety w czasie małżeństwa i t. p. Wszystkie majątki, należące do osób prawnych, mogą być zarządzane i zbywane tylko w sposób, przez oddzielne przepisy postanowiony. Majątki państwa dzielą się na dwie kategorye: majątki publiczne (biens du domaine public) i majątki rządowe czyli Bkarbowe (biens du domaine de l’etat). Do pierwszej należą takie, które przeznaczone są stale do użytku publicznego, w skutek czego, mając na celu interes i porządek ogólny całego społeczeństwa, nie mogą być zbywane lub stać się własnością prywatną na mocy np. przedawnienia. Do nich należą drogi, gościńce, ulice przez pańBtwo utrzymywane, rzeki żeglowne i spławne, brzegi morza, pjrty, zatoki, przystanie i w ogóle wszystkie części kraju, nie stanowiące własności prywatnej. Tak samo bramy, mu-ry, foBy, wały miejsc warownych i twierdz stanowią własność publiczną. Do majątków czyli dóbr rządowych, skarbowych, należą wszystkie majątki państwa, posiadane przez nie w charakterze osoby prywatnej, w skutek czego D. te mogą się stać własuością osoby prywatnej, na mocy umowy albo nawet przedawnienia. Do takich dóbr czyli majątków należą majątki bezdziedziczne i wakujące, dobra, lasy, kopalnie lub inne majątki, nabyte przez rząd, dla ciągnięcia z nich zysków lub osiągnięcia pewnych celów, np. urządzenie w nich szkół rolniczych, ogrodniczych i t. p. Niektóre majątki, należące do pierwszej kategoryi, mogą przejść do drugiej, wskutek czego stają się zdolnemi do nabycia ich przez osoby prywatne, na mocy umowy lub przedawnienia. Tak np. for-tyfikacye, grunta, okopy miejsc, które przestały być warownemi, mogą się stać własnością prywatną. Zastanowimy się poszczególe nad niektóremi z powyżej wymienionych kategoryj dóbr. W Ros-syi dobra, majątki („Cbo^t. 3aK0H0BT>“ T. X, część 1, art, 383—416), dzielą się na nieruchome i ruchome podług ogólnej zasady. Dobra nieruchome prócz tego dzielą się na podziel ne i niepodzielne. Do pierwszych należą takie, które mogą być podzielone w naturze w ten sposób, że każda ich część może stanowić oddzielną własność, do drugich takie, które w ten sposób podzielić się nie dadzą. Do majątków niepodzielnych należą, na mocy samego prawa: 1) fabryki; zakłady przemysłowe, sklepy, 2) należące do włościan skarbowych, mieszkających na własnych gruntach, udziały ziemi nie przewyższające ośmiu dziesięcin, 3) dzierżawy, 4) kopalnie złota na gruntach skarbowych i należących do Gabinetu Jego Cesarskiej Mości. 5) majoraty w Zachodnich guberniach, 6) udziały gruntów, nadawane w skutek Najwyższego Ukazu niezamożnej szlachcie, dla osiedlenia się na nich. Prócz tego majątki po-dzielne mogą być na żądanie właściciel», jeżeli istnieją specyalne przyczyny, uznane przez Najwyższy Ukaz za niepodzielne. W takim razie nazywają się zapowiednemi (art. 467 — 484). Majątki nieruchome dzielą się także na rodowe i nabyte (ÓJiaronpieópiTeHHfcifl). Do majątków nabytych zaliczają: 1) wydane za wysługę lub też wskutek łaski Monarszej, 2) nabyte za pomocą kupna, darowizny lub innego aktu od drugiego rodu,

3) nabyte przez ojca od syna, który dostał je od matki, 1) majątek, chociażby rodowy, który jednak przez właściciela był przedany osobie z innego rodu, a następnie odkupiony, 5) majątek, nabyty od krewnego, który posiadał go jako nabyty, 6) majątek, który dostał się w charakterze legitymy, prawnej części, jednemu małżonkowi po śmierci drugiego, 7) wreszcie majątek nabyty własną pracą i przemysłem. Wszystkie majątki ruchome i kapitały uważają się także za nabyte. Do majątków rodowych należą: 1) wszystkie majątki nieruchome, które pewna osoba otrzymała drogą prawnego spadkob:ania, 2) majątki, które chociaż

przez pierwotnego właścicieli nabyte zostały na mocy testamentu, ą następnie dostały się drogą spadku do jego krewnych, będących jego prawnymi spadkobiercami, 3) majątki, które nabyte zostały za pomocą kupna od krewnych, do których doszły drogą spadkobrania w tymże rodzie i 4) wszystkie budynki, wzniesione przez właściciela w miastach lub wsiach, na gruntach, które doszły do niego drogą spadku. Między rodowym i nabytym majątkiem nie istnieje prawie żadna różnica za życia właściciela. I jednym i drugim może on rozporządzać za pomocą przedaży lub innych zobowiązań cywilnych. Wyjątek od tego polega na tern, że nabytym majątkiem właściciel może rozrządzać i za pomocą darowizny, na korzyść krewnych i obcych, względem zaś rodowego majątku nie może rozrządzać w taki sposób z pominięciem najbliższych krewnych, którzy mieli prawo do spadkobrania mocą prawa. Główna jednak różnica między jednym i drugim polega na tern, że nabytym majątkiem właściciel może rozrządzać w testamencie, według swego uznania, na korzyść krewnych lub obcych, gdy tymczasem rodowy majątek może przejść drogą spadku tylko do prawnych spadkobierców i w stosunku przez prawo oznaczonym. Prócz tego majątki ruchome dzielą na ulegające zużyciu przez użycie, i nie podlegające temu. Ze względu na osobę posiadacza majątki dzielą się na: 1) rządowe, 2) apanażowe (y^bJibHHa), 3) pałacowe, 4) instytutowe, 5) korporacyjne (oómecTBemnjfl) i 6) prywatne. Do rządowych należą, oprócz dóbr i lasów rządowych, nie zajęte grunty, brzegi morskie, rzeki spławne z ich brzegami, wielkie drogi, fabryki rządowe, podatki i wszelkie pobory, stanowiące dochód skarbu, spadki bezdziedziczne, zdobycz morska. Do apanażowych majątków należą dobra, przeznaczone na utrzymanie członków rodziny Cesarskiej. Jedne z nich pozostają w zarządzie Departamentu apanażów, inne mogą być wydzielone członkom rodziny Cesarskiej na szcze- I własność wogóle 4 316 310 hektarów, z których gólnych prawach. Do pałacowych majątków pod lasami było 2 058 707 hekt., przestrzeni nie należą takie, które zostały przeznaczone na utrzy- zalesionej 2 257 603 hekt. Z ostatniej przestrzeni marne pałaców cesarskich. Niektóre z nich jak 1 620 503 hekt. przynosiło pewien dochód, reszta np. Carskie sioło, Peterhof, nazywają się cesar- pozostawała bez pożytku. Własność ta przedsta-skiemi, należą zawsze do panującego cesarza i nie wiała wogóle wartość około dwóch miliardó w fran-mogą być zbywane w jakikolwiek spo3Ób ani dzie- ków. W Niemczech od wojny 30-Jetniej pań-lone. Inne, jak Oranienbaum, Strjelna, Gatczyna, stwo coraz więcej brało w swoją opiekę gminę, chociaż należą do pałacowych, stanowią osobistą pozbawiając ją powoli wszelkiej samodzielności własność osób rodziny Cesarskiej i mogą być dzie- w zarządzie spraw gminnych, a także własności lone na części. Do instytutowych majątków gminnej. Rezultatem tego były bawarska „Städte należą: majątki cerkwi, klasztorów, domów arcy- und Marktinstruktion“ z 1748 r. i inne prawa, któ-biskupich, majątki zakładów dobroczynnych, insty- re oddawały zarząd własności gminnej urzędni-tucyj naukowych lub uczonych. Do majątków kom przez państwo naznaczonym. Zwrot w tym korporacyjnych należą: majątki zgromadzeń kierunku zainaugurowało prawo z 19 listopada r. szlacheckich i ziemskich inBtytucyj, należące do 1808, zapadłe z inicyatywy barona Steina w Pru-miast, nabyte przez towarzystwo włościan i t. d. sacb, które, wskrzeszając samorząd miejski, oddało Wreszcie do majątków prywatnych należą zarząd tychże dóbr organom samorządu miejsco-nietylko majątki osób prywatnych, ale i towa- wego. W tym kierunku rozwijało się następ-rzystw handlowych i masy upadłości (Pobiedono- nie prawodawstwo niemieckie, które w prawach, scew „Kypcï. FpaacßaHCicaro npaßa“ 1873, t. I, określających zarząd miejski lub wiejski wogóle, str. 20 — 104). Prócz tego russkie prawo dzieli zawierało także przepisy, odnoszące się do zarzą-jeszcze dobra na będące obecnie w naszem posia- du własności gminnej. W Anglii według prawa

daniu i na dobra znajdujące 8ię jeszcze w posia-daniu innych osób, tytułem naszej wierzytelności (HajmuHBia m ^ojiroBhia). Dj pierwszych należą nietylko wszystkie rzeczy, znajdujące się jui w na-szem posiadaniu bezspornetn i spornem, ale i procesy do nich się odnoszące. Do drugich należą wierzytelności i wszystko, co mamy do odbioru na mocy zobowiązań, weksli i t. p., a także i akcye sądowe, które na podstawie ich możemy wytoczyć. II. Dobra gminne. Gminy, tak miejskie, jak i wiejskie, na Zachodzie Europy, posiadały pewną własność, którą same zarządzały. Kiedy jednak w XVII i XVIII w. samorząd gmin upadł, utraciły one wogóle prawo zarządzania swoją własnością, We Francy i gminy utrącały powoli własność gminną skutkiem przywłaszczeń panów feo-dalnych. Dla tego już ordonansa Henryka III z 1567 r. zabraniała komukolwiekbądź przywłaszczać sobie grunta puste lub pastwiska gmin. Toż samo powtórzył dekret z 13—20 kwietnia 1791 r., dekret zaś z 28 sierpnia (14 września) 1795 roku dozwolił nawet gminom odzyskiwać porządkiem sądowym własność swą, której nieprawnie zostały pozbawione. Ponieważ jednak prawodawstwo rewolucyjne nieprzychylnie wogóle patrzało na własność osób prawnych, przeto dekret z 14 sierpnia 1792 r. nakazał podział wszelkiej własności gminnej, z wyjątkiem lasów, między mieszkańców gminy. Wkrótce jednak nastąpił zwrot w innym kierunku. Prawa z 21 prairial’a r. IV i 9 ventôse’a r. XII, chociaż zatwierdziły podziały już dokonane, postanowiły, że gminy mają wejść w posiadanie wszystkich gruntów jeszcze nie podzielonych. Prawo z 28 kwietnia 1816 r. nakazało zarządowi dóbr narodowych zwrócić gminom tę własność, którą im poprzednio zajął. Prawa o zarządzie municypalnym z 18 lipca 1837 r., 24 lipca 1867 roku i 5 kwietnia 1884 r. ustanowiły przepisy o-gólne co do nabywania, zarządzania i pozbycia się własności gminnej. W 1877 r. gminy miały na

z 18 sierpnia 1882 r. każda municypalność może posiadać 5 akrów (2 hekt.) gruntu na zbudowanie na nich ratusza i innych budynków potrzebnych dla miasta. Parafie posiadają własność nieruchomą, zarządzaną przez dozór kościelny, church-wardens. Po wsiach są także grunta, commons, będące w używaniu wszystkich mieszkańców wsi. We Włoszech zarząd własności gminnej należy, na mocy prawa z 20 marca 1865 roku, do rady gminnej.—W Rossy i, na mocy prawa z 16/28 czerwca 1870 r. i 11 czerwca 1892 r. o zarządzie miejskim, rada miejska (ropo^CKan ÆyMa), stanowi względem zarządu własnością miejską. Zarząd miasta (ynpaBa) wykonywa jej postanowienia. W gminach wiejskich, w tych guberniach, w których istnieje wspólność posiadania, wszystkie grunta uważane są za wspólną własność wszystkich członków gminy. Mir, to jest zebranie wszystkich naczelników rodzin, pod przewodnictwem starosty, decyduje o zarządzie własnością gminną. Ono też dopełnia peryodycznego podziału między członkami gminy gruntów do niej należących, w wypadkach przez prawo dozwolonych. W królestwie Pol skie m po wsiach, jakkolwiek wiele gruntów pozostawało we wspólaem użytkowaniu włościan, własności gminnej we właściwem tego słowa znaczeniu nie było, gdyż wszystkie grunta uważane były za własność dziedzica. Dopiero reforma włościańska z 1864 r. stworzyła własność gminną. Podług Ukazu z 19 lutego (2 marca) 1864 r., oprócz gruntów, które przeszły na własność indywidualną, osobistą, włościan, przeszły na własność całej gromady prawo polowania na gruntach włościańskich, tudzież rybołówstwa w wo dach, do takich gruntów przylegających (art. 16). W tenże sposób stało się własnością całej gromady prawo propinacyi na gruntach włościańskich (art. 17). Prócz tego oddzielne gromady wiejskie mogły także mieć na wspólną własność z dziedzicami pastwiska, których spośób podziału przepisany był 29 grudnia 1876 r. Zdanie Rady Państwa z 30 maja 1894 r. ustanowiło przepisy względem obowiązkowego podziału gruntów, stanowiących wspólną własność gmin wiejskich, miast i osad. Rozdział taki może nastąpić kiedy ²/₃ gospodarzy na to się zgodzi. Gminy wiejskie mogą także posiadać i inną własność, np. szkoły, szpitale itp, Rozrządzanie majątkiem gminnym należy do zebrania gminnego; wójt zaś gminy winien wykonywać jego uchwały, tudzież czuwać nad nietykalnością własności gminnej. Zebrania gromadzkie w oddzielnych wsiach mają prawo decydować względem gruntów, znajdujących się we wspólnem użytkowaniu włościan pewnej wsi (art. 104). W miastach własnością miejską, do której mogą należeć grunta, budynki, rozporządzają magistraty, bez współudziału mieszkańców. Jeżeli jednak miasta posiadają na własność lasy, powinny być u-tworzone, na mocy rozporządzenia b. komissyi spraw wewnętrznych z 22 grudnia (3 stycznia) 1861/2 i 7/19 maja 1862 r., komitety leśne, złożone z o-bywateli miejskich, wybieranych w sposób ustanowiony dla wyboru ławników, które niemi powinny

zarządzać.—Ul. Dobra instytutowe. Już w starożytności były instytucye, stowarzyszenia, osoby prawne, które dla dopięcia swoiuh celów potrzebowały środków pieniężu.ych i dla tego dążyły do zabezpieczenia sobie przedewszystkiem majątku nieruchomego, przynoszącego pewny dochód. Do takich instytucyj należały zakłady i instytucye dobroczynne, inBtytucye naukowe i różne inne, przedewszystkiem zaś kościół. Kościół na zachodzie Europy już w początku Średnich Wieków po upadku państwa Rzymskiego posiadał znakomity majątek, gdyż cesarze rzymscy, w szczodrobliwości swej i w żarliwości dla nowej wiary, oddawali mu majątki przeznaczone dla kultu pogańskiego i należące do świątyń pogańskich. Następnie majątek ten, czy to przez darowizny panujących, czy dzięki ofiarności osób prywatnych, coraz bardziej się powiększał, wskutek czego kościół doszedł do posiadania ogromnych dóbr. W Anglii po zdobyciu jej przez Normanów w 1066 roku cały kraj był podzielony na 60 215 rycerskich posiadłości lennych, z których 20 015 dostało duchowieństwo. We Francyi przed rewolucyą z r. 1789 dochód kościoła z jego majątku szacowano na 180 — 200 milionów liwrów, co przedstawiało procent od kapitału 4 miliardów liwrów. Podobne stosunki istniały i w innych krajach, ponieważ zaś majątki te duchowieństwo nabywało przeważnie na mocy testamentów, sporządzanych na łożu śmierci, przeto i własność tę nazywano propriété de la main-morte, Besitz der todten Hand. Zresztą dochód ten był tak nierównomiernie rozdzielony, że byli duchowni, mający 678 000 liwrów rocznego dochodu, inni zaś zaledwie mieli czem uchronić się od śmierci głodowej, ograniczeni do 350 liwrów na rok. Podobnie inne stowarzyszenia lub instytucye, np. zakłady dobroczynne: jak szpitale, naukowe: jak uniwersytety i t. p., starały się majątek swój lokować w dobrach nieruchomych i powiększać go za pomocą darowizn, zapisów testamentowych lub nabycia. Stan taki nie przedstawiał niedogodności, ani nie groził zgu-bnemi następstwami z początku. Owszem, był on źródłem ekonomicznego postępu, gdyż wszystkie te instytucye, posiadając znaczne na owe czasy kapitały i mając podostatkiem ludzi fachowo u-zdolnionych, mogły lepiej zarządzać swemi majątkami, aniżeli osoby prywatne, wskutek czego mogły wywierać wpływ pożyteczny na rolnictwo i gospodarstwo narodowe. Pod tym względem szczególniej w Średnich Wiekach odznaczał się kościół. Z rozwojem jednak stosunków społecznych, korzystne te skutki zniknęły, a naodwrót ukazały się inne, zgubne następstwa nagromadzenia własności nieruchomej w rękach osób prawnych wo-góle. Zgubne te następstwa mogłyby się stać jeszcze groźniejszemi dla społeczeństwa, wskutek zasady niezbywalności takiej własności, którą stowarzyszenia te, zwłaszcza kościół, starały się przeprowadzić. W Bamej rzeczy, gdyby nie było tamy temu ciągłemu powiększaniu własności kor-poracyi, stowarzyszeń, z postępem czasu cała własność ziemska kraju mogłaby się znaleźć w ich

posiadaniu, cała własność ziemska byłaby wyłączona z obrotu ekonomicznego, a osoby prywatne byłyby zupełnie pozbawione możności nabycia własności nieruchomej. Te ekonomiczne przyczyny zmuszały władzę państwową do przedsięwzięcia środków w celu zapobieżenia grożącym niebezpieczeństwom; jednym z takich środków było naprzód wymaganie, aby instytucye takie nabywały własność tylko na mocy pozwolenia władzy państwowej, a następnie, gdzie środek ten okazał się bezskutecznym, zabezpieczającym tylko na przyszłość, gdzie zgubne następstwa takiego stanu rzeczy już się pokazały, odjęcie takim instytucyom własności nieruchomej za wynagrodzeniem. Do przyczyn ekonomicznych, przemawiających przeciw własności nieruchomej kościoła lub innych podobnych instytucyj, w następstwie przyczyniło się wiele pobudek politycznych a nawet religijnych. Wskutek tego w państwach, które przyjęły reformacyę kościelną, jednocześnie z nią nastąpiła sekularyzacya majątków kościelnych, Tak np. w Anglii Henryk VIII w 1586 i 1539 r. zniósł 3 219 klasztorów, z dochodem 161 000 f. st., przedstawiającym więcej aniżeli dwa miliony f. st. na dzisiejszą walutę. Nieznaczna część zabranych im majątków posłużyła na wyposażenie świeckiego duchowieństwa, reszty zaś król użył na własną korzyść lub rozdarował swoim dworzanom. Podobnie w północnych Niemczech, w państwach Skandynawskich, sekularyzacya majątku klasztorów nastąpiła skutkiem reformacyi. W Austryi Józef II zniósł kilkaset klasztorów i skonfiskował ich majątki, oraz zmniejszył dochody biskupów, zwłaszcza na Węgrzech, o połowę. We PraDcyi, pod wpływem idei rewolucyjnych, dekret z d. 2 listopada 1789 r. postanowił, że wszystkie D. kościelne są oddane do dyspozycyi narodu, mis à la disponibilité de la nation, Następnie została przedstawiona i przeprowadzona przedaż tych dóbr osobom prywatnym. Kodeks Napoleona postanowił też w art. 910, że własność taką kościół, a także wszystkie inne instytucye dobroczynne lub zakłady użyteczności publicznej, mogą nabywać tylko z zatwierdzenia rządu. We Włoszech jeszcze w 1865 r. było 2 382 klasztorów z 28 991 zakonników lub zakonnic. Wszystkie te klasztory były zniesione na mocy prawa z 1866 r., majątek zaś ich został skonfiskowany. Tak samo wszelkie opactwa lub beneficya, nie połączone z wykonywaniem obowiązków parafialnych, ulegały konfiskacie. Majątki te użyte zostały po większej części na cele oświaty narodowej. W Polsce już w r. 1635 wydana została konstytucya, stanowiąca, że od tego czasu D. ziemskie od stanu rycerskiego do duchownego, ani darowizną, ani przedażą, nie mogą przechodzić, pod karą nieważności takiej tran-zabcyi. Zakonnicy, przed uczynieniem ślubów zakonnych, winni byli D. swoje ziemskie przedać, a sumami stąd otrzymanemi mogli już dowolnie rozporządzać. Nowe fundacye podług powyższej kousty-tucyi mogły być czynione z tym warunk’em, aby fundator w sądzie ziemskim, sporządzając akt odpowiedni, przysiągł w słowach: „Sub fide, honore et conscientia Deum testor, że tę funda-cyę czynię denovaradice z dóbr moich wła-

Encyklop Po-wsz Ilustr Zesz. 'Î3 T XVL snych, żadnych pieniędzy za nią nie wziąwszy, ani z żadnej zmowy, ale tylko z pobożności i dobrowolnej hojności swojej, nie czyniąc nic in fraudem teraźniejszej konstytucyi i prawa pospolitego“. Konstytucya ta stanowiła też, że wszelkie wyder-kaufy mogą być przez dziedziców od stanu duchownego zawsze wykupione. Konstytucya 1669 r. poszła pod tym względem jeszcze dalej, zakazując zupełnie zapisywać D. dziedziczne na nowe fundacye bez pozwolenia stanów rzeczpospolitej, pod nieważnością podobnych zapisów, tak w Koronie, jak i w. ks. Litewskiem. Zakazy te były ponawiane jeszcze konstytucyami z 1726 i 1768 r. Kon-stytucya z 1768 r. zabroniła czynić nie tylko nowe fundacye bez zezwolenia sejmu, ale nawet wszelkie zapisów i legaty, a to pod karą nieważności. Sejm z 1776 r, zabronił nawet rękodajnych legatów dla stanu duchownego po sporządzonym testamencie, oraz zatamował przechodzenie nie tylko szlacheckich, ale i miejskich dóbr do stanu duchownego. Wskutek tego nabycie dóbr ziemskich prz^z duchowieństwo mogło nastąpić tylko na mocy pozwolenia sejmu. Sejm z 1775 r., mając na względzie zasługi księży pijarów, pozwolił zgromadzeniu ich w Koronie nabyć dobra ziemskie za 800 000 złp., a na Litwie za 500 000 złp. Wreszcie już na dwa lata przedtem był zniesiony zakon jezuitów, skutkiem bulli Dominus ac Redemptor z 21 lipca 1773 roku, majątki zaś jezuickie użyte na cele oświaty narodowej. Prawo z 1789 r, postanowiło zająć na rzecz skarbu D. będące własnością biskupów. Dochód z tych majątków, ocenionych na 7l/₉ milionów złotych, wynosił w 1783 r. 1 268 281, a w 1793 r. 1 536 584 złote. W początkach XIX w. były także zniesione niektóre klasztory. Postanowienie Namiestnika z 26 czerwca 1819 r. utworzyło fundusz ogólno-religijny, przeznaczając na niego dobra i fundusze suprymowanych w r. 1818 zgromadzeń duchownych. Dobra te postanowiono traktować na równi z dobrami rządowemi, a dochód z nich miał być obrócony na powiększenie środków utrzymania duchowieństwa. Wprzód zaś dekret z 6/18 marca 1817 r. polecił dokonać opisu ówczesnego stanu majątków duchowieństwa w dobrach, gruntach, dziesięcinach i kapitałach. W każdym razie wszelkie darowizny lub zapisy, na rzecz kościoła i duchowieństwa czynione, o tyle tylko miały mieć skutek, o ile, stosownie do art. 910 kod, cyw., przez Najwyższą władzę zatwierdzone zostały. W 1864 r. zaszła radykalna pod względem dóbr duchownych zmiana, polegająca na tern, że majątki duchowne przeszły na rzecz skarbu, a w zamian za to rząd zobowiązał się do płacenia stałej pensyi duchowieństwu. Najprzód postanowione to zoBtało względem majątków klasztornych przez Ukaz z 27 paźd. (8 li-stop.) 1864 r. („Dzień. Praw.“ T. LXI1, str. 407), a następnie względem majątków duchowieństwa świeckiego przez Ukaz z 14 (26) grudnia 1865 r. („Dzień. Pr.* T. LXIII, str. 369). Skutkiem tego dobra te otrzymały różne przeznaczenie. Jedne, jak np. niektóre zabudowania poklasztorne lub poduchowne, zostały oddane do nżytku rozmaitym władzom, ze wskazaniem celu, na jaki je przezna-

83

czono. Najwyższy Rozkaz z 2 marca 1867 r. (Post. Kom. Urządz. T. XIII, str. 104) dozwolił użyć su-prymowanych majątków poduchownych lub pokla-sztornych na utworzenie nowych majoratów, lub powiększenie już istniejących. Uchwała Komitetu do spraw królest. Polskiego z 3 kwiet. 1868 r. (Post. Kom. Urz. T. IX, 395) poleciła majątki takie obracać na obdarowanie włościan bezrolnych. Postanowienie Komitetu urządzającego z 14 (26) grud. 1866 r. (Post. K. U. T. VIII, 405) poleciło majątki po duchowieństwie suprymowanem w latach 1818 i 19 r. i należące do funduszu ogólno-religijnego, obrócić na u-tworzenie z nich majoratów lub zasiłki majoratom istniejącym. Postanowienie tegoż Komitetu z 13 (25) kwiet. 1865 r. (P. K. U. T. VI, 264)) poleciło, aby grunta poduchowne i poklasztorne, nie mające więcej nad 90 morgów, oddane były do dyspozycyi ko-missyj włościańskich, w celu nadania z nich gruntów bezrolnym włościanom, a Ukaz z 21 sierpnia (2 września) 1866 r. nakazał zastosować ten środek w większych rozmiarach. Wreszcie inne nieruchomości, które pozostały do rozporządzenia rządu, zostały sprzedane podług przepisów z 3 (15) grudnia 1865 r. Co się tyczy nabycia nanowo majątków przez duchowieństwo, Uchwała Komitetu do spraw król. Pols, z 19 czerwca 1871 postanowiła, że wszelkie przedstawienia o zatwierdzenie darowizn na rzecz duchowieństwa rzymsko-katolickiego powinny być czynione przez rządy gubernialne do ministe-rym spraw wewnętrznych, do którego należy decy-zya, po porozumientu się z ministeryum skarbu. Co do dóbr, należących do zakładów i instytucyj dobroczynnych, wyżej powołane przepisy z 19 czer. 1871 r. (art. 25) ustanowiły, że Rady Dobroczynności publicznej mogą przystąpić do sprzedaży pomniejszych majątków nieruchomych, własność zakładów tych stanowiących, a nawet do zupełnego pozbycia się takich majątków. Decyzya zaś, co do przyjęcia darowizn na rzecz zakładów dobroczyn-nychnaleźy ,według powyż. uchwały Kom., do rad gu-bernialnych dobroczynności publicznej. Wyjątek od tego stanowią darowizny warunkowe, to jest takie, które wkładają na instytucye dobroczynne jakie-kolw iek obowiązki lub ograniczenia. Takie darowizny mogą być przyjęte przez zakłady dobroczynne tylko z decyzyi ministra spraw wewnętrznych. Wszelkie fundusze, przekazywane wogóle na rzecz kościołów, zaliczają się do specyalnych funduszów ministeryum spraw wewnętrznych i winny być użyte stosownie do swego przeznaczenia. Jeżeliby do nich należały majątki nieruchome, majątki takie winny być sprzedane i kapitał stąd otrzymany zaliczony do powyższych funduszów. Wogóle uchlała z 19 czerwca 1871 r. stanowi, że dećyzye, co do przyjęcia darowizn na rzecz instytucyj, zakładów dobroczynnych, duchowieństwa, kościołów, zakładów naukowych, miast i t. p. należą do władzy, pod którą zakłady te podpadają, to jest do właściwego ministeryum, stosownie do porządku ustanowionego w Cesarstwie. Przyjęcie takich darowizn na rzecz instytucyj, zależnych od zarządów gminnych, należy do zebrania gminnego, którego uchwały winny być potwierdzone przez właściwego gubernatora, stosownie do Uchwały Komitetu do spraw Królestwa Polskiego z dnia 15 grudnia 1874 roku. IV- Dobra rządowe (państwowe, skarbowe, doma-nium, domaenium). Każde państwo, od chwili swego powstania, posiadało na podstawie rozmaitych tytułów znaozne dobra nieruchome. Wynikało to z natury rzeczy, gdyż w pierwotnych czasach, kiedy stosunki ekonomiczne były jeszcze niewyrobione, kiedy pieniędzy było mało, dochód z dóbr nieruchomych stanowił jedno z ważniejszych źródeł dochodów państwa, z którego czerpało ono środki na pokrycie swoich wydatków. Dla tego państwo zmuszone było starać się o takie dobra i zarządzać niemi odpowiednio w celu powiększenia swoich dochodów. Dobra takie spotykamy już w Grecyi i w Rzymie. W Rzymie za czasów królewskich należał do nich ager publicus. Później, kiedy podboje rozszerzyły granice państw a Rzymskiego w Italii, w podbitych krajach ¹/₃, l/₂, a nawet ³/i gruntów, odbierano właścicielom i przyłączano do ager publicus. Część tych gruntów rząd rozdawał między rzymskich obywateli na własność, pozostałą zaś cenzorzy oddawali w dzierżawę, z której dochód przez długie wieki stanowił główne źródło dochodów państwa. Zresztą i ta część była później przeznaczona na urządzenie ko-lonij. Kiedy znów Rzym zaczął podbijać inne kraje, za własność państwa przyznawał nie tylko dobra zwyciężonych królów, ale i wszelką inną uprawną ziemię, którą dotychczasowym właścicielom w najlepszym razie pozostawiał tytułem dzierżawy. Praktyka rzymska była przejęta przez narody barbarzyńskie, które osiedliły się na ruinach Państwa Rzymskiego. Z tego powodu w Średnich Wiekach królowie lub inni naczelnicy tych narodów posiadali niezmierne dobra ziemskie; w zamian za to jednak obowiązani byli z dochodów z nich ponosić wydatki państwowe. W orednich Wiekach jednak zaczęło się także pozbywanie się przez państwo dóbr nieruchomych. Różne na to złożyły się okoliczności. Z jednej strony królowie wskutek swej szczodrobliwości rozdawali dobra ziemskie nie tylko zasłużonym, ale i swoim dworzanom, ulubieńcom, i szczodrobliwość tę posunęli do marnotrawstwa i rozrzutności. Z drugiej strony kłopoty finansowe, potrzeba zebrania środków pieniężnych na wojnę, zmuszały do przedaży tychże dóbr, zwłaszcza wtedy, kiedy stany odmawiały uchwalenia potrzebnych na to podatków lub udzielały ich w nieodpowiedniej kwocie. Wreszcie zmienione stosunki ekonomiczne wogóle, coraz większa przewaga gospodarstwa pieniężnego nad naturalnem, doprowadzała także do tego, że państwo przystępowało do przedaży takich dóbr. Były nadto i rozmaite okoliczności polityczne, prowadzące do tegoż rezultatu. W Anglii ta przedaż i rozdawnictwo dóbr państwowych zaczęły się już za Ryszarda I, wskutek czego już za Karola II państwo nie posiadało prawie wcale dóbr rządowych. We Francyi, pomimo to, że prawa z 1318 i 1539 roku, tudzież ordonansa z Moulins przyznały dobra państwowe za niezbywalne, były one przedawane lub rozdawane do tego stopnia, że za Henryka IV państwo nie miało z nich prawie żadnych dochodów. W czasie wielkiej rewolucyi miała miejsce na ogromną skalę przedaż dóbr państwowych, a także skonfiskowanych szlachcie i duchowieństwu. Od 1789 do 1830 roku sprzedano ich za 4 631 000 000 franków. W Austryi od połowy zeszłego wieku sprzedawano dobra rządowe Od 1800 do 1870 r. sprzedano 883 472 liekt. takich dóbr, za 54 796 911 flor., a od 1800 -1877 roku, 300 371 hekt. dóbr, należących do funduszu religijnego, za 28 244 504 fi. W Hiszpanii przedano dóbr rządowych do 1811 r. za 920 miliouów rea-lów, a kościelnych do 1855 r. za 17 851 000 rea-Iów. W Prusach obszar dóbr rządowych zmniejszył się o połowę w porównaniu z przeszłym wiekiem. W bieżącem stuleciu przedano takich dóbr do 1820 r. za 20 milionów talarów, od 1820 —

1866    r. wogóJe za 211 milionów marek, a od

1867    — 1889 r. za 53 miliony marek. Do tego dołączyły się także darowizny i dotacye różnym generałom, które przyczyniły się do zmniejszenia znakomitego dóbr rządowych. W takim stanie rzeczy przedstawia się kwestya, czy nie byłoby korzystniejszem dla państwa pozbycie się zupełnie takich dóbr za pomocą przedaży i ciągnięcie dochodów z otrzymanego stąd kapitału. Stronnicy takiego rozstrzygnięcia tej kwestyi na poparcie go przytaczają, że państwo wogóle nie jest szczególnym administratorem pod względem przemysłowym, wskutek czego własność dóbr przynosi mu daleko mniej dochodu, aniżeli osobom prywatnym. Pochodzi to stąd, że urzędnicy administrujący dobrami rządowemi nie są osobiście zainteresowani w dobrym ich zarządzie. Administracya rządowa więcej też kosztuje aniżeli prywatna. Państwo, przedająo swoje dobra, osiąga stąd rozmaite korzyści: naprzód—mając czysty dochód z otrzymanego kapitału, następnie, wskutek oszczędności na administracyi, która w tym wypadku okaże się niepotrzebną, a wreszcie i wskutek tego, że z własności takiej, jeżeli przejdzie ona do osób prywatnych, opłacane będą rozmaite podatki, powiększające dochód państwa wogóle. Prócz tego przytaczają na korzyść takiego rozstrzygnięcia tej kwestyi i wzgląd socyalno - polityczny, polegający na tem, iż jeżeli w kraju brak jest drobnej własności ziemskiej, która jest koniecznie potrzebna dla rozwoju zdrowych stosunków społecznych, to społeczeństwo cierpi wskutek tego, np. z powodu nadmiaru ludności, potrzeby kolonizacyi i t. d. Brak ten i zgubne stąd następstwa państwo może usunąć za pomocą rozparcelowania swych dóbr, urządzenia posiadłości rentowych i t. p. Przeciw temu można przytoczyć, że państwo w dobrach swoich może mieć pewne źródło dochodów (chociaż może się i ono okazać zawodnem, np. wskutek nieurodzaju) i że jeżeli zaprowadzi lepszą adminibtracyę, dochód z tych dóbr może bardzo znacznie powiększyć. Tak np. w Anglii dochód z dóbr rządowych w 1797 roku wynosił tylko 717 f. st., a w 1890 r. doszedł do 430 000 f st. We Francyi, za wyłączeniem lasów, dochód ten w 1857 r. stanówił 450 000 fr., a w 1874 r. 938 377 fr. W Prusach dochodu było w 1849 r. 4 541418 marek, a w 1890 r. 14 021 740 marek, czyli, że powiększył się on o 280%-(, Handwörterbuch der Staatswissenschaften“ T. II Domänen, str. 977 i inne). Bądź co bądź, choćbyśmy uznali za korzystniejsze dla państwa pozbycie się dóbr rządowych, zwłaszcza tam, gdzie jest to potrzebne ze wzglądów socyalno-politycznych i gdzie może być uskutecznione w dogodnych warunkach, i od tej zasady należałoby zrobić pewne wyjątki. Pierwszy może mieć miejsce co do lasów, których administracya jest prostsza i nie tak kosztowna, jak innych dóbr ziemskich, oraz przedstawiających pewne właściwości, z powodu których byłoby pożądanem, ażeby niemi zajmowało się nietylko państwo, lecz i osoby prywatne. Drugi wyjątek mogą stanowić wzorowe fermy przy szkołach rolnictwa, potrzebne wogóle dla rozwoju tej gałęzi przemysłu. Dla Rossyi dobra rządowe przedstawiają szczególną ważność, z powodu, że w Rossyi europejskiej (bez Król. Polsk. i Pinlandyi), zajmują one ogromne przestrzenie, mianowicie 1522 milionów dziesięcin, które w 1892 r. przyniosły dochodu 140 160 445 rub. („Statesmans yearbook“ 1892, str. 872). Dobrami temi zarządza ministe-ryum dóbr państwa, które wskutek Zdania Rady Państwa z 21 marca 1894 r. zostało przekształcone na mini8teryum rolnictwa i dóbr pańśtwa. W każdym razie oddawna praktykuje się pozbycie dóbr państwa głównie dwojakim sposobem: albo pizez darowizny, albo przez przedaż. Darowizny tytułem nagrody zasłużonym wojskowym lub cywilnym urzędnikom stanowiły do ostatnich czasów główny środek, za pomocą którego państwo pozbywało się swej własności nieruchomej. Środek ten, chociaż został znacznie ograniczony w wewnętrznych guberniach Cesarstwa, ma jednak obszerne zastosowanie w Syberyi, gdzie, według przepisów z d. 31 marca 1860 roku, urzędnicy, przybywający na służbę, mogą otrzymywać tytnłem nagrody grunta puste w ilości od 250 — 2 000 dziesięcin. Przedaż właściwą zaczęto stosować w o-statnich czasach, zwłaszcza w zachodnich guberniach, przy czem pod tak korzystnemi dla nabywców warunkami, że można ją uważać za szczególny rodzaj nagrody. Uchwała komitetu ministrów z 14 lipca 1868 r. nadała urzędnikom wszystkich władz, tudzież dymissyonowanym urzędnikom, których dobre sprawowanie się i moralność była poświadczona przez władze gubernialne, prawo nabywania przeznaczonych na to gruntów rządowych w ilości30—150 dziesięcin. Ziemie te pozostają początkowo w dzierża-wnem posiadaniu nabywców przez lat 12, poczem mogą przejść na ich własność za summę, któraby wypadła ze skapitalizowania czynszu dzierżawnego w stosunku 5°/° i z rozkładem wypłaty na 31 lat. Najwyższy rozkaz 13 czerwca 1867 r. zatwieidził przepisy co do przedaży dóbr rządowych w Zachodniej Syberyi; takiż rozkaz z 26 lipca 1868 r. zatwierdził podobne przepisy dla Wschodniej Syberyi, a 9 grudnia 1867 r. dla kraju Zakaukaskiego. W r. 1890 było dochodu z samej sprzedaży dóbr rządowych 910 000 rubli sr. Prócz tego w celu przyjścia z pomocą małorolnym lub bezrolnym włościanom wewnętrznych gubernij, Uchwała Kom. Min. z d. 9 listopada 1884 r. dozwoliła oddawać towarzystwom, złożonym z włościan, grunta rządowe w dzierżawę, nawet bez licytacyi. Insłrukcya ministra rolnictwa i dóbr państwa z d. 4 maja 1895 r. wskazała szczegółowe co do tego przepisy. Uchwała Kom. Min. z d. 16 czerwca 1889 r. postanowiła zastosować powyższe przepisy do Sybe-ryi, a Zdanie Rady państwa z 13 lipca 1889 roku zatwierdziło przepisy względem przesiedlania się włościan i mieszczan na grunta skarbowe. W Królestwie PolskiemD. rządowe przechodziły i przechodzą na własność osób prywatnych na mocy darowizny, przedaży i przez oddanie w wieczystą dzierżawę. Darowizny miały miejsce od początku bieżącego stulecia. Tak np. na mocy dekretu z d. 7 grudnia 1809 r. była uczyniona darowizna księciu Józefowi Poniatowskiemu z dóbr narodowych od Austryi odebranych, wartości półtora miliona złotych. W 1807 r. były darowane różne D. niektórym francuskim generałom, D. te wszakże powróciły do skarbu królestwa na mocy Najwyższego Rozkazu z 2 maja 1813 r. Postanowienie z 24 czerwca (4 lipca) 1820 r. nadało księstwo Łowickie w. księciu Konstantemu. Po 1831 r. D. rządowe przechodziły tytułem darowizny na wojskowych i cywilnych urzędników rossyjskich wyznania prawosławnego, sposobem majoratów, podług przepisów wskazanych w Ukazie z 4 (16) października 1835 r. Właściwa przedaź mogła mieć miejsce, stosownie do dekretu z 19 (31) sierpnia 1828 r., albo z wolnej ręki, albo przez licytaeyę, według przepisów w temźe postanowieniu wskazanych. Według rozporządzenia z dnia 1 (13) lipca 1871 roku przedaź dóbr zostających pod zarządem skarbu może się odbyć tylko przez publiczną licytacyę, D. takie podzielone są na dwie kategorye. Do pierwszej należą niewielkie przestrzenie, leżące w szachownicy z gruntami właścicieli prywatnych, tudzież znajdujące się w miastach i osadach place i ogrody, Do drugiej należą oddzielne folwarki i grunta, leżące w ciągłych przestrzeniach. Pierwsze grunta mogą być nabywane przez wszystkich rossyjskich poddanych, drugie tyiko przez osoby russkiego pochodzenia, wyznania prawosławnego lub protestanckiego, które były lub są w służbie rządowej, wojskowej albo cywilnej. Przepisy te oznaczyły sposób szacowania wzmiankowanych dóbr, tudzież porządek odbycia licytacyi. Wieczyste dzierżawy istniały dawnemi czasy i w XIX wieku. Dekret z d. 31 stycznia 1810 r. dozwolił ministrowi skarbu wypuszczać każdą mniejszą posiadłość w dobrach rządowych w t. zw. Erbpacht, czyli wieczystą dzierżawę. Później jeszcze były wydawane przepisy, określające szczegółowo, jakie D. mogły być w ten sposób wypuszczone, tudzież prawa i obowiązki wieczystych dzierżawców. Zamiana wieczystej dzierżawy na bezwarunkową własność była dozwolona przez Najwyższy Rozkaz z dnia 20 stycznia (2 lutego) 1830 roku za pomocą spłaty należnego z nich kanonu. Jakkolwiek zaś wykonanie tego prawa było chwilo wo wstrzymane przez postanowienie Rady administracyjnej z dnia 10 (22) listopada 1844 r., następnie jednak je przywrócono uchwałą komitetu do spraw Król. Polsk. z 14 lutego 1869 r., która jednocześnie z tem zatwierdziła przepisy względem zamiany kanonu na summę wykupną. Przepisy te zostały w części zmienione przez zdanie Rady Państwa z 18 lipca 1892 r. W każdym razie wykup wieczystej dzierżawy placów, znajdujących się w Warszawie i na prsedmieściu Pradze, został wstrzymany Uchwałą Kom, Min. z 8 września 1887 r. Dodać należy, iż Uchwała tegoż Komitetu z 9 listopada 1890 r. poleciła zastosować do gubernij król. Polskiego przepisy z 9 listopada 1884 r., obowiązujące w Cesarstwie, o oddawaniu w czasową dzierżawę gruntów rządowych towarzystwom włościańskim, nawet bez licytacyi i bez obowiązku złożenia kau-cyi. — V- Dobra majorackie, fideikomissy. Pod majoratem aloo fideikomissem rozumiemy taką insty-tucyę prawną, na mocy której pewien majątek nie dzieli się między spadkobiercami, ale przechodzi do jednego z nich, z obowiązkiem przekazania go w całości wskazanemu przez prawo lub zwyczaj spadkobiercy. Stąd widać, iż instytucya ta pozostaje w najściślejszym związku z prawem dziedziczenia wogóle, a w szczególności z prawem rozporządzania swoją własnością na przypadek śmierci za pomocą testamentu. Instytucya ta właściwą jest przeważnie arystokracyi, gdyż celem jej jest przede-wszystkiem zabezpieczenie świetności rodu, splen-doris familiae, chociaż zdarza się także i między włościanami. Właściciel majoratu jest w istoc’e rzeczy tylko użytkownikiem, gdyż nie może go aui sprzedać, ani obciążyć długami, ani podzielić, ani rozrządzić nim na mocy testamentu, Pod pewnym względem urządzenie tego rodzaju nie jest pozbawione korzyści, gdyż wskutek niego może istnieć w państwie klasa ludzi niezależnych, mogących poświęcić się życiu publicznemu. Nie ulega też wą-pliwości, iż Anglia swoje swobody polityczne, któ-remi się obecnie chlubi, zawdzięcza w znacznej części takiej mstytucyi. Urządzenie to jednak pociąga za sobą wiele zgubnych następstw, które, o ile się zdaje, przeważają korzyści, z nich pochodzące. Następstwa te okazują się pod trojakim względem, mianowicie: społecznym, rodzinnym, a nawet osobistym, względem osoby, na której korzyść zostało ustanowione. Pod pierwszym względem grozi urządzenie to wszystkiemi złemi następstwami, wypływającemi z istnienia w kraju samej tylko wielkiej posiadłości ziemskiej. Wskutek tego znaczna część ludności może spotkać nieprzezwyciężone przeszkody do nabycia ziemi na własność, stan zaś taki w społeczeństwach, których stosunki ekonomiczne doszły do wysokiego stopnia rozwoju, może być bardzo niekorzystnym. Tak np., w Anglii wskutek tego połowa kraju należy do 150 osób, ale za to ludność rolnicza, która w XVIII w. stanowiła częśćogółuludności, obecnie stanowi tylko część 7₂₇-ą. Niema też żadnej pewności, żeby większe uzdolnienie przekazywane było dziedzicznie w rodzinach, korzystających z tego przywileju. Niemcy zauważyli nawet, że, w epoce wielkich czynów wskrzeszenia Cesarstwa Niemieckiego, nie odznaczył się ani jeden człowiek, korzystający z fideikomissu.

Niema więc słusznej przyczyny popierać powiększenie się liczby takich rodzin, tem bardziej, że już same względy ekonomiczne przyczyniają się do kon-centracyi wielkich majątków. Poźądanem też byłoby dla rolnictwa, żeby własność ziemska nie zmieniała tak często właściciela, gdyż bez ciągłości sy-stematu gospodarstwa nie można myśleć o postępie w rolnictwie. Dla rolnictwa jednak będzie lepiej, jeżeli własność ziemska dostanie się w zdolniejsze ręce, zamiast pozostawać w ręku nieudolnego, lub bez odpowiednich środków pieniężnych, człowieka. Pod drugim względem możua przytoczyć, że niesprawiedliwem jest upośledzenie pozostałych członków rodziny na korzyść jednego u-przywilejowanego, obejmującego cały spadek. Pozostałe rodzeństwo zmuszone jest poprzestać na u-dziale spadkowym w ruchomościach, albo na nieznacznych spłatach pieniężnych, albo nawet na u-trzymaniu w naturze. Wogóle zaś członkowie rodzin nieuprzywilejowanych mogą wskutek tego zna leźć się w nader przykrem położeniu finansowem. Pod ostatnim względem, chociaż zdawałoby się, iż osoba, korzystająca z majoratu, ma same tylko korzyści, w istocie rzeczy i ona nie jest wolna od znacznych niedogodności swego uprzywilejowanego stanowiska. Pochodzi to stąd, iż z powodu niezbywalności majątku z trudnością tylko może znaleźć kredyt. Jeżeli zaś potrsebuje funduszów na spłatę młodszego rodzeństwa, na polepszenie gospodarstwa lub inne cele, często może się znaleźć w smu-tnem położeniu, z którego mogłaby wyjść bądź przez zaciągnięcie pożyczki na majątek, bądź przez sprze daź pewnej jego części. W ten sposób mogłaby zaprowadzić ulepszone gospodarstwo i powiększyć swe dochody, możności tej jednak jest pozbawioną, nie mając kredytu. Prawodawstwa pozytywne rozmaicie zapatrują się na tę instytucyę. Prawodawstwo francuskie stanowczo jest przeciwne fideikomissom, wymagając, aby spadek w nieruchomościach i ruchomościach był podzielony w równych częściach między spadkobiercami, zabraniając stanowczo wszelkich substytucyj (art. 896 Kod. Nap.). Według prawodawstwa angielskiego, jeżeli spadkobierca zmarł beztestamentowo, majątek jego nieruchomy przechodzi niepodzielnie do starszego syna. W Niemczech w ogóle każdy, mogący rozrządzać swoim majątkiem, może ustanowić fideikomis, tak przez umowę między żyjącymi, jak przez testament. Fideikomis może być ustanowiony nie tylko przez osobę szlacheckiego, ale i mieszczańskiego pochodzenia. Według prawa pruskiego i bawarskiego można ustanowić fideikomisB tylko na nieruchomościach i kapitałach. Prawo pruskie wymaga, aby nieruchomość przynosiła przynajmniej 1 500 marek dochodu, a kapitał wynosił najmniej 30 000 marek. Inne prawa niemieckie ograniczeń takich nie wystawiają, a nawet dopuszczają ustanowienie fideiko-missu na innych przedmiotach, np. zbiorach sztuki, bibliotekach, klejnotach i t. p. Prawodawstwo niemieckie nie wymagało też wogóle upoważnienia wła dzy na utworzenie fideikomissu; dopiero w nowszych czasach wymagane jest pozwolenie panującego. W Prusach pozwolenie to jest potrzebne co do fideikomis8Ów, przynoszących przynajmniej 30 000 marek dochodu. Dla mniejszych fideikomissów wystarcza ogłoszenie sądowe. W siedmiu wschodnich prowincyach Prus w .1886 r. było 548 fideikomissów, liczących 1 975 posiadłości i 1 408 860 hektarów obszaru. W Austryi do utworzenia fideikomissu, na mocy prawa z 13 czerwca 1868 r., wymagane jest zezwolenie reprezentacyi narodowej. W każdym razie fideikomissów w Austryi (Cislitawii) było 292 z 800 posiadłościami i 1 140 193 hekt. obszaru (Gierke i Conrad w „Handwörterbuch der Staatswissenschaften“ T. III, str. 413, Fideikomisse).—W Rossyi tak zwane „zapowiedne“ majątki mogą być tworzone albo przez Najwyższy Ukaz, nadający pewne majątki tytułem darowizny, albo wskutek woli właściciela, jeżeli na to otrzymał on Najwyższe zezwolenie. Te ostatnie majątki mogą być ustanowione tylko przez osoby pochodzenia szlacheckiego (art. 467 — 493 Zb. Pr. T. X, ca. I). Do tego rodzaju majątków należą także majoraty, urządzane w Guberniach Zachodnich podług szczególnych przepisów (art. 494—512 Zb. Pr. T. I, cz. I). W Kr. Polskiem takiemi majątkami fideikomissowemi są ordynacye: hr. Zamoyskich i margrabiów Wielopolskich, pochodzące z dawniejszych czasów, tudzież ordynacye hr. Krasińskich, na mocy Ukazów z 5 (17) lipca 1844 i 7 (19) lutego 1855 r., oraz książąt Warszawskich, hr. Paskiewicz-Erywańskich, wydana na mocy Ukazu z dn. 21 grudnia (2) stycznia 1849/50 roku. Dla wszystkich tych ordynacyj ustanowione zostały oddzielne przepisy dziedziczenia, według których wogóle starszy syn otrzymuje całość majątku. Majoraty właściwe zostały określone przez Ukaz z 4 (16) października 1835 r. Podług tego majoraty przechodzą na dzieci prawe grecko - rossyjskiego wyznania, z pierwszeństwem płci męskiej przed żeńską, mianowicie na najstarszego w rodzeństwie, i w żadnym wypadku nie podlegają podziałowi. W braku zstępnych majoraty przechodzą do krewnych linii bocznej, a w braku tych ostatnich powinny powrócić do skarbu. Posiadacze majoratów obowiązani byli podług przepisów z 1835 r. oczyn-szować włościan w przeciągu sześciu lat od otrzymania darowizny, kiedy zaś, wskutek Ukazu ź 1864 r., włościanie tych dóbr zostali uwłaszczeni, posiadacze ich otrzymali za to odpowiednie wynagrodzenie, stosownie do Najwyższego Rozkazu z 13 (25) lipca 1865 r. Nadanie ogólnej nazwy majoratowi i wniesienie go pod tą nazwą do hipoteki, pomimo to, iż mógł się on składać z oddzielnych dóbr, zostało dozwolone przez postanowienie Kom. Urząd*, z 11 (23) kwietnia 1869 r. Zdanie Rady Państwa z 9 czerwca 1887 r. postanowiło, że wszystkie summy pieniężne, przypadające posiadaczom majoratów w gub. Król. Polskiego i Zachodnich, z tytułu wynagrodzenia za grunta przeszłe na rzecz włościan, lub z tytułu przymusowej przedaży na rzecz użyteczności publicznej lasó v lub gruntów, winny być składane do Banku Państwa w papierach procentowych państwowych, aby stanowić mogły nietykalny kapitał, należący do majoratu. Posiadacz majoratu ma prawo pobierać z niego

A. O.

tylko procenty. Postanowienie Rady adm. z 11(23) lutego 1836 r. przepisało, aby w dobrach dona-cyjnych, majoratach, na każde 100 morgów ziemi wydzielone było 20 morgów lasu. Postanowienie Kom. Urządz. z 7(19) lutego 1867 r. powiększyło obszar lasów do ¹/₃ obszaru gruntów.— V. Dobra wakujące, bona vacantia. Według początkowego prawa rzymskiego spadek, do którego nikt się nie zgłosił, uważany był za rzecz niczyją, res nullius, którą każdy mógł objąó w posiadanie. Dopiero za Augusta lex Jul ja et Papia Poppaea, postanowiła, że taki spadek, bona vacantia, należy do państwa. Podług kodeksu francuskiego, obowiązującego u nas, pod spadkiem wakującym pojmujemy spadek, do którego nikt się nie zgłosił po upływie terminów do sporządzenia inwentarza i namysłu, do którego niema znanych spadkobierców, albo którego znani spadkobiercy zrzekli się w formie przez prawo przepisanej ('art. 811). Spadek taki może stać się bezdziedzicznym, a wtedy w braku spadkobierców winien przypaść państwu (art. 768). W celu zabezpieczenia spadku wakującego dla spadkobierców, lub, w razie braku ich, dla państwa, winny być przedsięwzięte pewne środki, które polegają głó wnie na mianowaniu kuratora spadku wakującego. Obowiązkiem tego kuratora jest sporządzić spis inwentarza spadku, poszukiwać praw spadkowych i wykonywać je, odpowiadać na powództwa, przeciwko spadkowi wytoczone, zarządzać dochodami spadku, pod warunkiem zdania z nich rachunku komu z prawa wypadnie (art. 813).

Dobra w daw. Polsce. Chcąc wytłómaczyć podział ich genetycznie, trzebaby sięgnąć aż do czasów pierwotnego zawłaszczania ziemi przez Słowian po ukończeniu wędrówek. Zaprowadziłoby to nas do subtelnych teoryj i sporów, jakie się wytaczały w pierwszej połowie bieżącego wieku w literaturze rossyjskiej pomiędzy obrońcami urządzeń rodowych a gminy: Sołowjewem a Pogodinem, Lesz-kowem i in., do Lele wołowskiej teoryi gminowładz-twa słowiańskiego, ostro potępionej przez M. Bo-brzyńskiego, do badań Piekosińskiego, do dyskussyi stoczonej przez tegoż Bobrzyńskiego ze St. Smolką i Piekosińskim w 1881 r. (t. XVI Rozpraw Ak. Urn. w Krakowie wydz. hist, filoz,) i t. d Zaznaczymy tylko jedenf wniosek z dociekań Tad. Wojciechowskiego w dziele jego p. t. „Chrobaeya“ (Kraków 1873, str. 307 — 335), że mylnem jest zdanie prawoznawców, jakoby narody słowiańskie nie miały u siebie własności indywidualnej aż do końca X-go wieku, bo istniały już w III, a może i w Il-m wieku ery naszej, osady „chłopskie“ z nazwa mi od gór, lasów i pól np. Góra, Chełm, Skała, Jabłonna, Jawornik, Polanka, od V zaś osady „szlacheckie“ z nazwami patronymicznemi, jak np. Zę-bocindwór Zęboty, Czechówdwór Czecha, Krze-sławice majętność Krzesława, Częstochowa = wieś Częstocha i t. p. Pierwsze władały zapewne ziemią w spólnocie gromadzkiej, na podobieństwo istniejącej do dziś dnia w Rossyi gminy (obszczyny) włościańskiej; drugie stanowią typ własności osobistej lub rodowej, która się rozwija pod wpływem stosunków z zachodnimi sąsiadami, Niemcami. Gdy Piastowie, pokonawszy panów plemiennych i zagarnąwszy plemienne opola, założyli państwo polskie, groźna ich władza monarsza zawierała w swem pojęciu prawo rozrządzania wszelkiemi dobrami, tak pierwszej, jak drugiej kątegoryi. Cały kraj był niby jedną królewszczyzną, o tyle przynajmniej, że monarcha nakładał na wszystkich poddanych swoich daniny, podatki, posługi i brzemię służby wojskowej. Pierwszy przykład wyzwolenia się z pod ciężarów tego prawa „polskiego“ dało duchowieństwo, domagając się nietykalności I. Dóbr kościelnych czyli duchownych. Gdy Grzegorz VII Hildebrand wytoczył cesarzowi wielki spór o inwestyturę, w Polsce biskup krakowski wchodzi w zatarg z królem Bolesławem II śmiałym, a jednym, bodaj nawet pierwszym powodem niesnasek była sprawa o wieś szlachecką, Piotrowin, nabytą przez biskupa i wcieloną do majątku kapituły bez przyzwolenia krewnych właściciela, którzy zanieśli skargę i uzyskali od króla wyrok, przywracający rodowi posiadłość. Ten wyrok atoli utracił swą wartość prawniczą wśród wstrząśnienia, jakie spowodował gwałt, Da osobie biskupa spełniony przez króla. W sto lat potem, w 1180 r. na synodzie łęczyckim D. biskupie zostały wyposażone przez monarchę ulgami i wyjątkowemi swobodami w obec urzędników monarszych przez akt nie tylko ogłoszony ludowi, ale i posłany na zatwierdzenie do papieża. Zapatrując się na Innocentego III, Henryk Kietlicz, arcybiskup gnieźnieński 1199 — 1219, zaczął się domagać już zupełnego wyzwolenia tak docbowień8twa, jak i wszystkich jego majątków z pod władzy książąt świeckich (Romanowski „Otia Cornicensia“ Poznań 1861). Aż do połowy XII w. nie posiadamy ani jednego w źródłach przykładu uwolnienia dóbr kościelnych tudzież poddanych kościoła od ciężarów na rzecz państwa. Stwierdza to Wł. Abraham w dziele: „Organizacya kościoła w Polsce do poł. w. XII“ (Lwów 1890, str. 203). A majątek kościoła polskiego był już znaczny: w skład jego wchodziły, odziedziczone zapewne po kulcie pogańskim, włości nieruchome, prócz skarbów znoszonych do świątyń, podatków i dziesięcin, płaconych przez całą ludność na rzecz bóstwa (Abraham, 238); potem przybywały częste nadania dóbr z całą ich ludnością niewolną, ze służebnikami i rzemieślnikami, od książąt chrześciańskich i od panów możnych; wreszcie posypały się zapisy testamentowe, czynione gwoli odpuszczenia grzechów, lub stokrotnej nagrody w niebiosach, co uważano za dobry interes handlowy (tanquam prudentes negociatores mercari volentes in terra, quod in Coelo possi-deant). Najpodatniejszym do ustępstw okazał się książę Władysław Odonicz, ponieważ przywilejem, wydanym w 1235 r., uwolnił dobra biskupstwa poznańskiego od podatków, danin, posług osobistych końmi i wozami, jakie przedtem na rzecz monarchy uiszczano. Chociaż świeccy panowie oburzyli się na takie ustępstwo i wypędzili za to Władysława, jednakże nie dał się powstrzymać prąd wieku, w którym kościół posiadł najsilniejszą władzę nad duszami, niosąc ludom pierwiastki cywilizacyi i wielkie ideały, zagrzewając je do porywów szlachetnych w wyprawach krzyżowych. Więc i powyższy przywilej został nie tylko potwierdzony, ale i rozszerzony przez Przemysława 1 w 1252 r. do wszystkich majątków kościoła poznańskiego—obecnyóh i w przyszłości należeć mających. Kanonizacya św. Stanisława w 1253 r. była tryumfaluem zamknięciem sporu, wytoczonego przez biskupa monarsze. Odtąd synody stają się najwyższą w kraju władzą dla rządu kościelnego; ustawy ich z lat 1267, 1309, 1326 coraz dobitniej przysądzają dostojnikom duchownym nieograniczone panowanie w dobrach biskupich, kościelnych, klasztornych. W całem prawodawstwie Kazimierza W-s o niema mowy o duchowieństwie; jest jeden tylko artykuł („Vol. Leg.“ fol. 5» De clericis bona haereditaria habentibus etc."; w wydaniu Hubego Statutów (1881) na str. 37 art. CVI), zastrzegający prawa obrony krajowej w dobrach dziedzicznych szlacheckich, które się znajdowały w posiadaniu księży; tacy księża powinni byli chodzić na wyprawy wojenne z królem, albo odstąpić te dobra krewnym świeckiego Btanu (laiois fra-tribus). Stąd łatwo domyślimy się, że wszystkie inne dobra, należące, nie do księdza-szlachcica osobiście, lecz do instytucyj kościelnych, nie ponosiły już wtedy służby wojskowej. A dawniej praktykowano i w Polsce zasadę feudalizmu zachodniego, że z każdego łanu ziemi powinien wyrastać wojownik dla króla; jeśli duchowny posiadacz majątku zwalniał się od walki orężnej, to przecież musiał wysłać odpowiednią do obszaru ilość ludzi zbrojnych; nie jeden zaś, godząc prawo kanoniczne z ustawami rycerstwa, walczył na ostre w boju, jak Aleksander, biskup płocki, którego mistrz Wincenty (Kadłubek) wysławia jako »wielkiego w bitwach“, zarazem »zbrojnego i pobożnego, pasterza i żołnierza" (lib. III c. 8). Więc z tryumfów duchowieństwa nad władzą świecką wynikło uszczuplenie potęgi monarszej i siły obronnej kraju, tern większe, że od padła, nie tylko służba wojskowa w naturze, ale i możność zastąpienia jej najemnikiem, ponieważ dobra duchowne nie płaciły podatków, a więc nie dostarczały funduszów na zaciąg żołnierza. W o-kresie Jagiellońskim cieszy się uznaniem powszech-nem, lubo niechętnem, zasada, że »duchowni od wszelkich ciężarów, prac i poborów, Królowi i Rzeczypospolitej należących, są uwolnieni". Bezwzglę dnie zasada taka nie dała się utrzymać wśród nieszczęść i trudnych walk, jakie na królestwo spadały. Biskupi, złożywszy oddzielną naradę na sejmie, albo zjeżdżając się na synod, uchwalali pewny podatek z dóbr duchownych, lecz nadawali mu nazwę zasiłku miłosiernego (subsidium charitativum). Od służby zaś wojskowej, od udziału w pospolitem ruszeniu, usuwali się wytrwale nawet w najcięższych czasach, np. w r. 1667, uznając ten obowiązek tylko dla dóbr »duchownych fundacyi ziemskiej szlacheckiej, pospolitemu ruszeniu podległych“. Wyjednywali też sobie u sejmów konstytuoye o zwolnieniu dóbr duchownych »od wszelakich ciężarów żołnierskich, stacyj, chlebów, przypisnego, stanowisk, noclegów, podwód, (np. »Vol. Leg.“ IV fol. 1007 i V. fol. 52). Ale wojsko, jak tylko zawiązywało konfederacyę, najpierw rzucało się na Chleby duchowne i wysyłało chorągwie do dóbr księżych. Nieraz też w izbie poselskiej dawały się słyszeć wyrzuty i gniewy na duchownych panów, bo też największą oszczęlność na wydatki publiczne okazywali tacy, którzy najgorzej pełnili obowiązki duchownego powołania swojego, jak np. Mikołaj Prażmowski, arcybiskup gnieźnieński i prymas korony polskiej, który, zostawszy poprzednio biskupem łuckim, nie wyświęcał się przez cztery lata, potem w gnieźnieńskiej archikatedrze nie był ani razu; trudnił Bię wyłącznie posługami i konszachtami politycznemi z wielką dla kraju szkodą, a w 1673 r., wśród największych nieszczęść, po utracie Kamieńca, po zawarciu haniebnego buczackiego traktatu z sułtanem tureckim, zajeżdżał na sejm z orszakiem, w 43 karetach wiezionym. Nie dziw, że episkopat katolicki w Polsce posiadał o-bronne zamki i wspaniałe pałace, jak np. w Łowiczu, Skierniewicach, Kielcach, że najmniej uposażeni księża nie znali takiej biedy, jak szlachta zagonowa, lecz mogli się liczyć do klasy zamożniejszych, kilkunastodymowych posesyonatów. Nie jest wszakże wiarogodnem obliczenie, ułożone podobno za czasów Zygmunta Augusta, przepisywane w licznych Miscellaneach, a powtórzone jeszcze w 1654 r. przez wojewodę krakowskiego (Ms. Ossolińsk. nr 189 str. 689), że król »ze wszystkiemi starostwy swemi i z stanem rycerskim, to jest, ze wszystką szlachtą“ ma wsi 90 000, poddanych królewskich i szlacheckich 910 000, a duchownych wsi być miało 308 550 z 2 776 950 poddanymi. Chociaż we wszystkich krajach Zachodniej Europy posiadłości kościoła przed reformacyą zajmowały więcej niż połowę uprawnych gruntów; tak wielkiej wszakże różnicy, jaką widzimy w powyższem obliczeniu, przypuścić niepodobna, ponieważ nie stwierdza Bię jedynym dokładnym obrachunkiem, jaki był dokonany pod koniec XVIII w., podczas sejmu czteroletniego, przez deputacyę koekwacyjną. Szczegółowa tablica, znajdująca się w księdze »Militaria 1791 i 1792“ (wydrukowana w „Wew. Dziejach Polski“ przez T. Korzona w t. III przy str. 232), wykazuje dymów duchownych 153 551 na całą Rzeczpospolitą, (w tern na Litwie 49 771) w granicach, uszczuplonych pierwszym rozbiorem, po zniesieniu zakonu jezuitów i zajęciu ich dóbr na rzecz Edukacyi Narodowe j W stosunku do ogółu dymów 1446 391 wypada na posiadłość duchowną nieco mniej niż l/₉, a jakkolwiek rozległemi mogły być dobra jezuickie, przecież nie mogły zmienić tego stosunku na potrójny, czyli zwiększyć go przeszło 27 razy! Liczba poddanych nie znajduje się w omawianej tabeli, więc może być tylko w przybliżeniu oznaczoną na 921 000 głów. Nie mówimy tu o majątku ruchomym, o dochodach w produktach i groszu, t. j. o dziesięcinach, małdratach, mesznem, prowizyi od kapitałów, o wyderkafach i jura stolae; zaznaczymy tylko, że pod względem ekonomicznym duchowieństwo użytkowało z nadanych mu dóbr lepiej, z mniejszą dla kraju szkodą, a z większym pożytkiem, niż szlachta;. utrzymywało bowiem szkoły, wzniosło mnóstwo gmachów murowanych, w których znalazło się miej-sce dla biur, kas, archiwów rządowych; wreszcie nie obciążało swych poddanych opłatami, daninami i robociznami w tak wielkiej mierze, jak dziedzice świeccy, a zatem dola włościan była na „księży-znach“ znośniejszą, niż w dobrach ziemskich szlacheckich. W tym stanie rzeczy zostawały aż do r. 1789, kiedy sejm czteroletni, obmyślając fundusze na utworzenie armii stutysięcznej, koastytucyą z d. 27 lipoa uchwalił zajęcie dóbr biskupstwa krakowskiego na fundusz wojskowy, po wydzieleniu części, przynoszącej 100 000 zł. p. rocznego dochodu, na uposażenie biskupa. Nadto po śmierci każdego innego biskupa dobra dyeeezyalne mają podobnie przechodzić pod zarząd Komissyi Skarbowej, która wypłacać będzie następcom ich po 100 000 zł. p., prymasowi 200 000, biskupom unickim po 50 000, a metropolicie uaickiemu 100 000. Koustytucya ta wykonaną została tylko na trzech biskupstwach: 1) krakowskiem, które w granicach, uszczuplonych pierwszym rozbiorem, posiadało 44 klucze i dało skarbowi czystego dochodu z dóbr 574 861 zł. p., oprócz 45 000 zł. p. pobranych ze sprzedaży wyrobów żelaznych, oprócz amunicyi, broni i narzędzi, wyrabianych dla wojska w kuźniach samsonowskich i suchedniowskich 2) łuckiem, którego dochód obliczony został na 100 604 zł. p., a więc nie prze wyższał prawie pensyi biskupiej i 3) chełmskiem, które naraziło skarb na dopłatę biskupowi 52 000 zł. p. rocznie, ponieważ czyniło dochodu tylko 48 324 zł. p. Inne biskupstwa nie zawakowały przed wybuchem wojny, która położyła kres reformom tego sejmu. Konfederacja Targowicka nakazała zwrót zajętych dóbr biskupowi krakowskiemu, lecz wypadki przeszkodziły wykonaniu tego reakcyjnego zarządzenia. II. Dobra dziedziczne czyli ziemskie zaczęły się wytwarzać w okresie Piastowskim najpierw, zapewne, z urządzeń wojskowych Bolesława Chrobrego, a później z nadań i przywilejów, udzielanych panora i rycerzom. Niektórzy otrzymywali władzę nad pewnemi włościami na prawie ks>ążęcem (jure ducali), t. j. mogli ściągać od kmieci wszystkie daniny i posługi, jakie przedtem były na rzecz monarchy uiszczane, co większa — mogli ich sądzić i karać, chociażby na gardle. Byli to magnaci. Ale i przy prawie ry-cerskiem kmiecie i niewolnicy, potomkowie jeńców ró-źnoplemiennych, stawali się poddanymi wojowników, pogrążali się z czasem w coraz ściślejszą zależność ekonomiczną, tylko nie tracili jeszcze prawa do rozprawiania się ze swym dziedzicem w sądzie monarszym. W prawodawstwie Kazimierza W-go nikt już nie posiada przywilejów książących, ale zależność kmieci od panów jest ustalona i określona jasno; porządek spadkobrania dóbr dziedzicznych i przynależność ich do rodu wyraźnie zastrzega się; służba wojenna i organizacya pospolitego ruszenia o-pisana dokładnie; stan rycerski składa się z trzech kategoryj wojowników: z rycerzy szlachetnego rodu, czyli szlachty rodowitej, z uszlachconych pla-bejuszów ex carta belli, czyli scartabellów=:świer-czałków) i z sołtysów. Ta ostatnia kategorya powstała w okresie podziałów po najazdach tatarskich XIII w., kiedy książęta Piastowie dla zaludnienia pustkowi wydawali przywileje lokacyj ie kolraizato-rom z przywilejem sądownictwa nai zwerbowaiy-mi kolonistami i ż obowiązkiem osobistej służby wojskowej. Z czasem wszakże sołectwa, czyli wsie pr zez sołtysówzałożone, zostały Bkupione przez szlachtę (8 000 było skupionych już za czasów Zygmunta Augusta) i wtedy wsiąknęły do masy dóbr dziedzicznych szlacheckich. Ludwik Węgierski za przyznanie nas:ępstwa jednej z córek swoich zwolnił przywilejem Koszyckim 1374 wszystkie dobra szlacheckie od wszelkich danin i podatków, z wyjątkiem łanowego, w ilości, raz na zawsze stale określonej normą 2 eh groszy z łanu. Było to początkiem swobód, które szlachta rozszerzała i pomnażała skutecznie pod Jagiellonami, a które przez unię i nadania Zygmunta Augusta udzielone zostały Litwie, urządzonej pierwotnie na sposób feudalny. Zachowały się wprawdzie „lenna“ czyli „feuda“ na Rusi, Podolu, Podlasiu, w województwach Smoleńskiem i Czarnihowskiem aż do drugiej połowy XVII w., lecz ostatecznie porównane zostały z dziedzicznemi (Vol. Leg. II f. 1230, IV f. 100, 898 etc.). Po śmierci ostatniego Jagiellona, gdy na sejmie kon-wokaeyjnym d. 7 styczoia 1573 r. zawiązała się konfederacya Rad Koronnych, duchownych i świeckich, t. j. senatu ze stanem ryć îrskim, ku utrzymać iu między sobą pokoju, sprawiedliwości, porządku i obrony Rzeczypospolitej, do tego aktu wpisany został artykuł 4-ty, który pozwolił „każdemu panu poddanego swego nieposłusznego tam in spiritualités quam in saecularibus podług rozumienia swego skarać“ (Vol. Leg. II f. 842). Te wyrazy wydały ciało i życie chłopa na łaskę pana, usunęły jurysdykcyę sądów państwowych i ustaliły natomiast jurysdykcyę dominialną, przyznając dziedzicowi nieograniczoną i najwyższą władzę sądową nad poddanymi swymi. Więc dobra dziedziczne stały się udzielnemi państwami, których zależność od Rzeczypospolitej utrzymywały tylko: 2 - groszowy podatek z łanu i obowiązek dziedzica stawienia się na pospolite ruszenie, gdy król wyda potrójne wici i sam wyruszy w pole osobą swoją. Uchwalała wprawdzie szlachta na sejmach podwójny, poczwórny, czasem 12 do 24 razy powiększony podatek łanowy czyli podymny, lecz cały ten ciężar spadał na poddanych (już od 1433 r. Vol. Leg. I fol. 91). Postradać dobra dziedziczne mógł szlachcic jedynie przez niestawienie się na pospolite ruszenie, jeśli się nie usprawiedliwił przeszkodą, zaświadczoną przez swego kasztelana lub wojewodę. Ponieważ od połowy XV w. z podatków i poborów było utrzymywane wojsko zaciężue, czyli żołnierz polskiego i cudzoziemskiego zaciągu; więc pospolite ruszenie, summum praesidium ac robur piersi szlacheckich, wychodziło w pole tylko w razach nadzwyczajnej potrzeby, i to zwykle z zagrożonych najazdem nieprzyjacielskim województw. Odbywało się, co rok mniej więcej, w każdym powiecie „oka-zowanie“, czyli przegląd owej milicyi szlacheckiej pod względem ekwipażu i uzbrojenia (pierwsze w r. 1545, najpóźniejsze ze znanych nam było wyznaczone na 5 stycznia 1763 r.); ale była to wcale bezpieczna i przyjemna parada. Więc zbyt wy-

Uchwalała wprawdzie szlachta podatki,

soką zapłatą za taką służbę rycerską było wydzielenie połowy terrytoryum państwowego na wyłączny użytek szlachty i oddanie połowy pracowitego ludu w niewolę, zwłaszcza od czasu Jana Kazimierza, kiedy pospolite ruszenie spełniło ostatnie swe czyny orężne pod Beresteczkiem 1651 i w walce ze Szwedami 1656—1659. A jednak i w XVIII w. dobra dziedziczne były nietykalną dla rządu Rzpltej spiżarnią prywatną,—niedostępną dla sądów, urzędów, prawodawców, nawet dla werbowników wojskowych krainą. Nawet sejm czteroletni, przystępując do tworzenia armii stutysięcznej, nakazał uchwałą z d. 9 stycznia 1789 „zaczęcie rekrutu* przez werbunek z dóbr królewskich i duchownych, „excepto dziedzicznych*. Dopiero wskutek rozpraw listopadowych i po utworzeniu Komissyj Cy-wilno-wojskowych rekrutowanie rozciągnięto na dobra dziedziczne w stosunku 1 rekruta na 100 dymów, gdy królewskie i duchowne dostarczyć miały po 1 z 50-ciu dymów. Tenże sejm zniósł nietykalność podatkową dóbr dziedzicznych, nakładając na nie podatek ziemiański uchwałą z d. 26 marca 1789 (oblatowaną 6 kwietnia) pod nazwą „ofiara wieczysta stanu rycerskiego obojga narodów na wojsko*. Miał on być obliczany w ilości 10% od dochodów stałych i pewnych w dobrach szlacheckich, a 20% w dobrach duchownych. Przy uchwaleniu podatku protunkowego podymnego zamieszczono w konstytucyi niebywałe dotąd zastrzeżenie, „że ten podatek na dwory, nie na rolników jest nałożony*. Tym sposobem dobra dziedziczne, które przez tak długi okres czasu zostawały pod „martwą ręką“, wracały do organizmu państwowego. A liczyły one w r. 1791 w granicach, uszczuplonych pierwszym rozbiorem, około 3 400 000 głów poddanych włościan, przy ogólnej liczbie ludności 8 790 000 głów płci obojej. Potem w r. 17o4 u-ohwały województwa krakowskiego i na nich wzorowane wszystbit uniwersały Rady Tymczasowej etc. pociągały do podatkowania, rekrutowania i pospolitego ruszenia całą ludność, nie czyniąc żadnych wyjątków dla dóbr szlacheckich.—III. Dobra królewskie czyli Królewszczyzny—-to reszta ziemi w Koronie i W. Księstwie Litewskiem, jaka po została przy monarsze po obdarowaniu kościoła i Btanu rycerskiego; przedewszystkiem grody obronne, fortece z przyległemi wsiami, których robocizny i daniny były przeznaczone na utrzymanie murów i załogi, a potem wsie obsadzone służbą, rzemieślnikami i dannikami dworu, puszcze do łowów monarszych (np. Niepołomska, Kozienicka, Białowieska), łąki do wypasania stad monarszych i t p. Z czasem ludność wszystkich „miast królewskich* wyzwoliła się z pod urzędników królewskich i posiadła samorząd na mocy prawa magdeburskiego, lecz stojące po - za murami miejskiemi zamki były zawsze krolowszczyzną i siedliskiem urzędu grodzkiego. Zagospodarowanie i wyzyskiwanie dóbr tych odbywało się albo przez administratorów (ad fidèles manus), albo przez dzierżawców królewskich; gdy zaś król znalazł się w potrzebie zaoiągania pożyczek, to oddawał wierzycielowi wioski lub klucze na pewną ilość lat, np. 20 „na wydzierżawienie*

Enoykl Poww lUuttr Zan. W, X. X'Vl-

(ad extenuationem), t. j. dopóki intrata nie pokryje pożyczonej summy z procentami: były to dobra zastawne. Wreszcie z łaski pańskiej rozdawane były „gołe dożywocia“ (Pawiński: „Skarbowość w Polsce i jej dzieje za Stefana Batorego* Warszawa 188J). Doźywotuikami, zastawnikami i dzierżawcami zawsze bywała szlachta, i dobrze wychodziła na wszelkiej tranzakcyi z dworem. Ale źle wychodził król: dochody jego zmniejszały się, a długi rosły. Bo na skarbie królewskim ciążyły nie tylko wydatki dworu i pompy monarszej, ale i utrzymanie gwardyi, czyli chorągwi nadwornych, i obrona granic, i wiele wydatków państwowych. Powołując się na przywilej koszycki, szlachta twierdziła, że wszelkie koszta wojen z królewskiego skarbu płacone byé winny, nawet 5 grzywien na kopię rycerstwu pospolitego ruszenia, jak tylko przekroczy granicę i wprowadzonem zostanie do obcego kraju. Rzeczywistość przekonała atoli, że Jagiełło i Kazimierz Jagiellończyk nie podołali wydatkom wojen z Krzyżakami i byli zmuszeni odwoływać się do ofiarności narodu. Stąd wywiązało się, jak wiadomo, sejmikowanie i sejmy walne.

zawsze jednorazowe, nie wieczyste, ale kazała sobie płacić za nie przywilejami i nowemi coraz swobodami czyli ustępstwami z władzy monarszej. Dobrotliwość i hojność Jagiellonów niemało przyczyniała się do zubożenia korony. Nawet w W. Księstwie Lit., gdzie posiadali władzę nieograniczoną, panowie, kniaziowie i szlachta przywłaszczali sobie grunta lub włośoi zamkowe i zsyłanym od hospodara lustratorom odmawiali okazania nadawczych listów, pokrywając nadużycie swoje wykrętami (przykłady w Rewizyi zamków ziemi wołyńskiej 1545, wyd. przez Aleks. Jabłonowskiego 1877, str. 4, 22, 65 itd.). W rozproszeniu królewszczyzn przez darowizny, dożywocia, zastawy i tanio płatne arendy upamiętnił się szczególnie Aleksander przez czas krótkiego swego panowania. Stąd przeważnie wywiązała się sprawa egzekucyi czyli reformy państwowej, podnoszona na sejmach od r. 1537, a załatwiona na pamiętnym sejmie egzekucyjnym 1562. Tu postanowiono, że wszyscy posiadacze królewszczyzn i wszelkich dochodów państwowych złożą do sprawdzenia i osądzenia przywileje swoje, a Zygmunt August oświadczył, że „z łaski swojej królewskiej, a z miłości przeciwko (=ku) Rzeczypospolitej, o-fiaruje na obronę przyboczną granic czwartą część czyli kwartę (ob.), dochodów z całej masy dóbr do stołu królewskiego należących. Z pozostałych trzech części król obiecywał jeszcze poprawę zamków koronnych i opatrzenie ich ku obronie („Vol. Leg.“ II, s. 616, 617). Odtąd więo posiadacze królewszczyzn, t. j. starostowie, dzierżawcy i za-stawnicy musieli co rok, pod groźbą pozwu sądowego, wysyłać ową kwartę do Rawy, gdzie w baszcie zamkowej mieścił się skarb „rawski“, używany wyłącznie na utrzymanie zacięźnego żołnierza. Tym sposobem powstało wojsko, nieliczne, ale stałe i wybornie do służby wojennej wdrożone, zwane kwaroianem. Wszystkie królewszczy-84

zny zostały zlustrowane w latach 1564 i 1565, a następnie po śmierci każdego posesora, przed wręczeniem listu nadawczego następnemu poseso-rowi, dworzanin skarbu Rzeczypospolitej wykonywał ponowną lustracyę i spisywał dokładny inwentarz z zaznaczeniem wsi, zagród, gruntów, robocizny, danin i wszelkich dochodów. Ale za Zygmunta III, zapewne na jego żądanie, zapadła w r.l 690 uchwała sejmowa („Vol. Leg.“ II, str. 1334), o podziale królewszczyzn na dwie części nierówne: mniejsza, t. zw. Ekonomie czyli Dobra Stołowe miały być wolne od kwarty, zabezpieczone na zawsze od wszelkich obciążeń pensyami, dożywociem i .arendami lekkiemi“, aby mogły dostarczać »pewnych a niewątpliwych dochodów.... na wychowanie stanowi Naszemu Pańskiemu przystojne“; Większa zaś, t. j. Starostwa grodowe i Dzierżą wy, miały być rozdawane szlachcie jako „chleb zasłużonych“ (panis bene merentium), z oddaniem na użytek posesora trzech czwartych, a raczej całej reszty dochodu, jaka pozostanie po opłaceniu kwarty. Starosta grodowy obowiązany był jeszcze utrzymywać sąd grodzki i podstaroście-go, tudzież utrzymywać zamek w stanie należytej obronności. Ekonomie przeszły pod zarząd podskarbiego nadwornego; w r. 1590 zaliczono do tej kategorvi dóbr w Koronie: Wielkie Rządy (krakowskie), Zupy Krakowskie (Wieliczkę i Bochnię),

mia Mohylewską. Wynagradzając tak znaczny u-bytek intrat, sejm kazał wypłacać ze skarbu Rzeczypospolitej Koronnego po 3*/₂ miliona złp. gotowizną. Po wyłączeniu dóbr stołowych pozostała masa królewszczyzn, t. j. starostwa grodowe i dzierżawy były rozdawane panom senatorom i szlachcie w posiadanie dożywotnie, a częstokroć i pośmiertne wdowom przez przywileje juris com-municativi. Na królewszczyznach głównie urosły rody możnowładcze, nie szczędząc zabiegów i intryg do gromadzenia możliwie największej ich ilości. Tak, w r. 1771 Jerzy Mniszech posiadał 17 nomenklatur, z których kwarta wynosiła 127 589 złp. rocznie, ród Lubomirskich 15 nomenklatur ze 134 454 złp. kwarty, ród Potockich 25 no men-klatur o 149 318 złp. kwarty, Radziwiłł Karol miast 16, wsi 583, wójtostw 25 w królew szczy-znach, a żaden z tych posesorów nie był art „chleba zasłużonych“. Jaszcze w XVII w ten „chleb” dostawał się zwykle żołnierzom i wodzom takim, jak Zamoyski, Żółkiewski, Czarniecki, i był obracany częstokroć na posługi wojenne, już przez wznoszenie fortyfikacyj ku obronie granic i szlaków, już to przez wyprowadzanie chorągwi własnego zaciągu w pole; ale w XVIII w. gdy szlachta zamieniła szablę na lemiesz, ź bogatych królewszczyzn wytworzyło się olbrzymie źródlisko wszelkich intryg, łakomstwa, samolubstwa, pychy, a nareszcie zdrad. Wśród anarchii z czasów saskich starostowie zaledwo raczyli utrzymywać sąd grodzki, nie troszcząc się o żadne inne obowiązki, nawet o îemontowanie zamków, które rozpadały się w gruzy. Kwarta „stara i nowa“ w połączeniu z kwadruplą przyniosła w Koronie do skarbu rawskitgo zaledwo 263 540 złp.; z takiego przychodu wynika, że całkowita intrata tylu wsi i miasteczek nie przenosiła 1 miliona zł., co jeBt oczywistym fałszem, albo raczej namacalnem następstwem zaniedbywania lustracyj przez długie lata i niedokładności poboru. Wszak rejestr samych nazw tworzy sporą książkę Duńczewskiego (Traktat o starostwach., w Warszawie... 1758) i bezimiennego „Płata Woyska y chleb Zasłużonych... do druku podane Roku 1771", a kilkadziesiąt dla przykładu wybranych pozycyj już dają wyższą sumę. Gdy nareszcie społeczeństwo zbudziło się z letargu i uczuło potrzebę reform, królewszczyzny, jako fundusz narodowy, nastręczały się reformatorom do kombinacyj finansowych, do zasilenia zrujnowanego skarbu Rzeczypospolitej, ale posesorowie ich bronili się od wywłaszczenia całą siłą swych wpływów moźnowładczych. Czartoryscy na sejmie konwokacyjnym 1764 zażądali tylko „kwarty sprawiedliwej“ i Drzeprowadzili konstytucyę („Vol. Leg.“ VII str. 37, 40), o wykonaniu nowej lustra-cyi przez wydelegowanych 77-u posesyonatów, co też wykouanem zostało w 1765 r. o tyle, o ile się dało przy nieuporządkowanej jeszcze admini-8tracyi i zaburzeniach politycznych; przyniosło jednak skarbowi potrojenie dochodu z tego źródła. Sejm rozbiorowy czyli delegacyjny w lutym 1775 roku nakazał zamianę starostw i dzierżaw na

Żupy Olkuskie, Żupy Ruskie (Dolinę, Kałusz, Sambor), starostwo Samborskie a Oziminą i z Mede-nicami, starostwo Sandomierskie, Rogoźno, Ozczew (Dirschau), Malborg; nadto zaliczone są do ekonomii dochody pieniężne, jak cła koronne, ruskie, funtcoł gdański, elbląski, ryski, mennica i podwodne pieniądze czyli późniejsza poczta. Z litewskich wówczas wspominano tylko o Grodnie i Brześciu. Najobfitszy jednakże ze znanych nam „Sum-maryusz intraty rocznej do stołu królewskiego należącej w Koronie i WXL“, był podany Janowi III na koronacyi (Ms. Bibi. Uniw. Warsz. 1⁵/₄, str.

328). Oprócz wymienionych powyżej, znajdujemy tu jeszcze ekonomię Nowodworską (w Prusach), a w w. ks. Litewskiem ekonomie: Orylską, Ko-bryńską, Szawelską, Brzeską, Biało wiejską (Białowieża), Grodzieńską, Mohylewską, folwark Ła-bno, leśnictwa: Sokółkę, Nowodworskie i Perstuń-skie. Oiół intraty, doliczając cła, pocztę gdańską, rajseogeldy, prowent saletry z Prus, funtka-mer gdański, wynosi przeszło 1 300 000 zł., gdyż suma ta nie obejmuje intraty z dwóch ekonomij:

Grodzieńskiej i Białowieskiej. W rachunkach skarbu królewskiego za Stanisława Augusta z lat 1765 — 1767, a więc przed pierwszym rozbiorem, znajdujemy jeszcze ekonomie Niepołomicką i Ko-zienicką, klucze Kijowiecki i Mielczycki, starostwo Krzeczewskie oraz pewne zmiany w dochodach z Gdańska i Prus, a na pieniądze wartość całego przychodu szacowaną była na 6 603 086 złp.

(ks. nr. 88 w Arch. Gł.). Po pierwszym rozbiorze odpadły do Austryi: Wieliczka, Bochnia, ekonomia Samborska wraz z żupami swojemi, Wielkorządy,

Niepołomna; do Prus: ekonomie Malborska i Rogozińska oraz klucz Tczewski; do Russyi: ekono- ,emfiteuzy (»Vol. Leg.“ VIII, str. 138 i nast.)

T. K.

And. S.

w ten sposób, źe „po śmierci każdego uprzywilejowanego tera« possesora* miała się odbywać w komissyach skarbowych obojga narodów licytacya per plus offerentiam, a najwięcej dający otrzymywał królewszczyznę „na czynsz pewny i bezpieczny dla Rzeczypospolitej na 50 lat“. Naturalnie, trzeba było pozyskać od króla zrzeczenie się odwiecznego prawa rozdawnictwa: Stanisław August zrzekł się tego prawa i starostwa przestały już być nagrodą zasług. Czynsz emfiteutycany zaczął wpływać do skarbu i w dwuleciu 1786 — 1788 r. doszedł do 244 164 złp. Ale długo by trzeba czekać na wymarcie wszystkich posesorów, ich wdów i expektantôw. Wobec pilnych potrzeb sejm czteroletni naprzód nakazał nową lustracyę w 1789 r.; następnie nałożył po 3, S¹/^ a nawet i po 4 kwarty stosownie do rozmaitych warunków pose-syi, nareszcie d. 24 kwietnia 1792 r. uchwalił prawo p. t. „Urząd aenie wieczyste królewszczyzn“, mocą którego każda królewszczyzna miała być zlustrowaną, geometrycznie rozmierzoną, najdogodniej pod względem gospodarczym podzieloną i sprzedaną z licytacyi na takich warunkach, źe nabywca miał zapłacić ys szacunku w gotowiźnie, resztę zaś zahypotekować na dobrach swoich dziedzicznych i od kapitału płacić 5°/₀ rocznie do skarbu. Według obliczeń ks. Ossowskiego ilość dymów w królewszczyznach ówczesnej Polski, t. j. w granicach pierwszego rozbioru, dochodziła do 150 000, a wartość ich do 300 000 000 złp. Wykonanie tego prawa wymagało przynajmniej kilku lat czasu, a ponieważ trzeba było funduszów natychmiast na wojnę: więc sejm przed odroczeniem się, uchwałą z d. 10 marca 1792 r., nakazał zaciągnąć 30-milionową pożyczkę zagraniczną i za-hypotekował ją na funduszu ze sprzedaży starostw utworzj ć się mająoym. Szybko nadbiegające gwałtowne wypadki przeszkodziły urzeczywistnieniu i tej uchwały. Zapisy na pożyczkę 1792 r. w Hollandyi zostały przerwane; w r. 1794 Barss nie mógł dostać nawet 1 miliona franków: kró-lewszczyzny przeszły zatem w posiadanie trzech mocarstw rozbiorczych, nie obciążone żadnym długiem publicznym.

Dobracki Maciej, pisarz polityczny i gramatyk polski, rodem z Sandomierskiego, był pisarzem wieluńskim i ostrzeszowskim; zniszczony przez wojnę szwedzką, przeniósł się około r. 1659 do Wrocławia, gdzie był nauczycielem języka polskiego i zajmował się praktyką adwokacką; tutaj też do nazwiska swego D. dodał niemieckie Gutthäter, łącznie obydwoma się podpisując. W r. 1673 dostał od króla Michała tytuł sekretarza królewskiego; był pisarzem sądowym w Brodnicy, w województwie Chełmińskim, gdzie zmarł 1681. Ogłosił dzieła następujące: „Wydworny polityk, podawając sposób, jako we wszelakich rozmowach z zacnemi osobami wydwornych zażywać offertów i t. d.u (w małej 8-ce ark. 20, Oleśnica 1664, Elbląg 1672); książka ta, napisana po polsku i po niemiecku, w 3-ch częściach, zawiera wzory listów, różnych pism i rozmowy polsko - niemieokie. „Vorbott der polnischen Sprachkunst — Goniec Gramatyki polskiej przez

M-a G-ra D-go wyprawiony* (Drukował w Oleśnicy Jan Zayffert R. P. 1668 w 12-ce str. 190). Zwięzły ten podręcznik do nauki języka polskiego, zawierający, oprócz wiadomości wstępnych, wykład deklinacji i konjugacji, jest w części streszczeniem obszerniejszej Gramatyki polskiej i jakby do niej przygotowaniem, o czym też autor oznajmia w przemówieniu „do czytelnika“ na odwrocie karty tytułowej temi słowy: „Wyprawiająo na widok wyniosłego świata tego Gramatykę polską, zdało mi się ocbotczego przed nią wysłać Gońca, aby jej jako najprostszą torował drogę“... Drugie to, obszerniejsze dzieło, łąoznie z „Gońcem“ wydane, nosi nagłówek „Polnische Deutsch erklärte Sprachkunst i t. d.“, po którym następują dwie przedmowy: jedna do braci Ebertzów i druga, obszerna, do czytelnika (stron 20), a po nich znowu tytuł w dwuch językach; „Polnische Teutsch erklärte Sprachkunst — Gramatyka polska, niemieckim językiem wyrażona"; obejmuje ona cztery części: ortografję (wraz z głosownią), prozodję, naukę odmian i składnię. Po krótkim wykładzie dwu pierwszych części autor szczegółowo i starannie opraoował część 3 - cią „słowa wykładającą" czyli etymologję (str. 32—378) i 4-tą „słowa złączającą” czyli składnię języka polskiego (str. 379—580). Materjał językowy zebrany tu jest skrzętnie i przedstawiony ze znajomością rzeczy. W części 3 ej mamy dokładny obraz form, któremi język polski rozporządzał w wieku XVII-ym. Część 4-ta obejmuje w pewnym porządku zjawiska i prawidła składniowe, poparte liczne-mi przykładami z pisarzów w. XVI i XVII-go, takich, jak: Jan Kochanowski, Maksymiljan Fredro, Samuel Twardowski, Grzegorz Knapski, Kazim. Jan Wojsnarowioz i inni Prócz tego D. jest autorem dzieł: „Kancelarja polityczna“ (Gdańsk 1665 w 8-ce, Elbląg 1672), „Spiżarnia duszna” (Oleśnica 1671; przedruk w Brzegu 1680, w 24-ce); „Polnische Hofmanier im oonversiren“ (Gdańsk 16y0, w 8-ce).A-K-

Dobrakowski Wojciech Fabian (początek w. XVIII), bakałarz nauk wyzwolonych i filozofii, żył z mieszczanami i pisał na ich cześć wiersze: „Strój lutnie Apollina przy solennych aktu weselnego applauzach Jerzego Heynricha kupca lubelskiego i Anny, Henryka Kluga, kupca krak. córy“ (Kraków 1701),

Dobrany, ob. Dobrzany.

Dobrążna, Dąbroozna, niewielka rzeka w W. Ks. Poznańskiem, ma źródła w lasach między Pogorzelą a Krobią, płynie ku południo-zachodowi na Pempowo, w pobliżu którego przecina ją droga żelazna Leszno-Krotoszyn, mija dalej Gostkowo, Rostępniewo, Miejską Górkę (Görchen), wchodzi następnie w granice regencyi Wrocławskiej, gdzie wkrótce potem wpada z prawój strony do Orli, a z nią razem do Barycza i Odry; długa 38 km.

Dobre, niegdyś miasto w ziemi Liwskiej, obecnie wieś w gubernii Warszawskiej, powiecie Ra-dzymińskim, o 1V₂ mdi na północo-wschód od Stanisławowa. Zygmunt I, uznając zasługi Jana Do-brzyneckiego, podstolego Zakroczymskiego, nadał mu w 1530 r. przywilej na założenie m. Dobre w majątku jego Ossowno, mieszozan obdarzył pra-

And. S.

ich znosić. Nie damyć się, dopóki wojny trwać będą i mieczów nam stanie“. Posłowie awarscy, wielce odpowiedzią D-y wzburzeni, hardem i pyszał-kowatem swojem zachowaniem się wywołali bójkę, w której pokonani zostali. Wtedy chagan, widząc męstwo Słowian, zostawił ich w pokoju.—Menan-der, editio Bonn. 406. Jireczek „Gesch. d. Bulgaren“.

And. S.

And. S.

wem magdeburskiem, uwolnił ich na lat 12 od wszystkich podatków, prócz czopowego i ustanowił targi tygodniowe oraz 3 jarmarki do roku.—D. było następnie w posiadaniu książąt Massalskich, później Symeona Szydłowskiego, kaszt. Żarnowskiego.—Kościół tutejszy parafialny erygowany jest również w 1530 przez wspomnianego Dobrzyneckiego. Dnia 5 lutego 1831 r. zaszła pod Dobrem krwawa potyczka między oddziałem wojsk rossyjskich pod dowództwem barona Rosena a oddziałem Skrzyneckiego, który w porządku cofnął się ku Warszawie.

Dobree Paweł (* 1782 w Guernsey —f 1825 w Cambridge), filolog angielski. Był naprzód fel-lowem przy Trinity College w Cambridge, od r. zaś 1823 profesorem. Wydał Arystofanesa „Plu-tos“ z notami Porsona (Londyn 1820) i Porsona Focyusza (2 tomy, Cambr. 1822; Lipsk 1823). Z jego papierów pośmiertnych wyszły „Adversa-ria critica* (2 tomy, Cambr. 1831—37; nowe wyd. Berlin 1874—75) i „Lexicon rhetoricum“ (Cambr. 1834; nowe wyd. Halla 1844).

Dobre uczynki, ob. Uczynki.

Dobrej Nadziei Przylądek, ang. CapeofGood Hope, niem. Cap der guten Hoffnung, port. Cabo da Boa Esperanęa, hollend. Kaap van Goede Hoop, przylądek na południowo-zachodnim cyplu Afryki, uważany przez czas długi za najbardziej południowy kraniec tej części świata. Kończy on od południa wązki, stromy i górzysty półwysep, zamykający z zachodu odnogę Fałszywą (False Bai); na jego szczycie, wzniesionym około 300 m. ponad p. m., stoi dziś latarnia morska; położenie przylądka: 34° 23' sz. pd. i 18° 40' dł. wd. Gr. Odkrył go w 1486 r. Bartłomiej Diaz, podróżujący wraz z infantem Janem, i dał mu pierwotnie nazwę Cabo Tormentoso; t. j. burzliwy, a to z powodu, że od zatoki św. Heleny aż do tego punktu nieustanne burze towarzyszyły statkom i wielkiem zagrażały im niebezpieczeństwem. Atoli król Jan II, mając na uwadze, że południowy dotąd kierunek brzegów Afryki, zwrócił się tu ku wschodowi, że zatem odkrycie drogi morskiej do Indyj Wschodnich stało się moźliwem i obudziło pewne, a jak się okazało, słuszne co do tego nadzieje, zmienił nadane przylądkowi przez Diaza miano i nazwał go Pr z. D. N. Wszakże nazwa Tor mentoso przez długi jeszcze czas używaną była w żegludze. W dwa lata później Vasco de Gama odkrył istotnie drogę do Indyj, a przylądek stał się ważną przystanią dla statków. W r. 1651 założona w tych miejscach osada otrzymała nazwę od przylądka, a następnie i cały południowy cypel A-fryki, który dziś w skróceniu nazywa się Kap landem, albo Krajem Przylądkowym. And’ s-

Dobrenta (Dauréntios, Dauritas), u Słowian dackich w VI wieku mąż chrobry i nieustraszony. Gdy chagan Awarów wyprawił doń posłów z żądaniem, aby ou i przedniejsi z narodu zwierzchność jego uznali i podatek płacili, D. i starsi ludu taką odpowiedź dali posłom: „Któżby ze wszystkich ludzi, ogrzewanych promieniem słońca, był o tyle zuchwałym, coby zwierzchności naszej śmiał nie uznać? Nawykliśmy panować nad innymi, a nie jarzmo

j f. o.

Döbrentey Gabor (Gabryel) (* 1786 roku w Nagy Szölös—f 1851 w Peszcie), pisarz i poeta węgierski. Po ukończeniu nauk w kraju i za granicą (w Wittenbergu i Lipsku) spędził czas jakiś w Siedmiogrodzie i tu, dla ożywienia literatury ojczystej, wydawał „Erdólyi muzeum“ (1814— 18). W r. 1820 OBiadł w Peszcie, był jednym z założycieli węgierskiej akademii i został jej sekretarzem. W r. 1834, na zlecenie akademii zaczął gromadzić dawne zabytki języka węgierskiego i wydał je w 4-ch tomach (Peszt 1838 — 46). Wielkie też położył zasługi jako pierwszy (wspólnie z Fayem) dyrektor teatru narodowego, wystawiając dramaty Szekspira i Schillera. Jego poe-zye są to pieśni, ody, epigramaty, elegie i t. p. Niektóre z nich, jak np. „Huszar - daloku (Pieśni huzarskie, 1826), cieszyły się Bwoim czasie popularnością.

Dobrjanka, osada w gub. Czernihowskiej powiecie Horodniańskim, na samej granicy z gub. Mohylewską, założona w XVII w. przez roskolników, zbiegłych z Rossyi i osiadłych tu w nieprzebytych lasach.—Podczas wojny szwedzkiej w 1709 r. mieszkańcy na własną rękę ścigali Szwedów, za co Piotr 1 udzielił im przebaczenia i nadał ziemię, na której budować się poczęli. Za Katarzyny II osada weszła w skład gub. Czernihowskiej.—Mieszkańcy, w liczbie 9 568 (1892), trudnią się głównie rzemiosłami i handlem, słyną także jako sztukatorzy i kamieniarze i wychodzą w tym charakterze na zarobek do odległych nawet gu-bernij.—Jest tu stacya pocztowo-telegraficzna, trzy szkółki początkowe, garbarnia, mydlarnia, dwie cerkwie, około 1000 domów, prawie wyłącznie drewnianych.

Dobrjańsk, osada fabryczna w gubernii i powiecie Permskim, na północ od Permu, w pobliżu lewego brzegu Kamy, założona w 1752 przez hr. Strogonowa; posiada dwie garbarnie, oraz wielkie zakłady żelazne, do hr. Strogonowa należące i wy rabiające do 2. mil. pudów żelaza rocznie. W zeszłym wieku były tu także zakłady do przetapiania miedzi z okolicznych kopalni, lecz zamknięto je w r. 1785 po wyczerpaniu rudy.

Dobrjanskij Antoni, pisarz halieko-ruski, autor monografii historycznych, które ogłaszał w czasopiśmie: „Winoktt (1846), w kalendarzu „Pere-myszlanyn“ (1850—1856), w „Albumie“ (1860) i w „Hałyczanynie“ (1863): o chrzcie Rusi, o miastach Przemyślu i Samborze i in. Drobne utwory jego ukazywały się w „Nedili“ i „Lastiwee“. D. oprócz tego napisał gramatykę starosławiańską; „Biblijni powisti staraho i nowobo zawita“; „Buk-war ruskij“ i „Objasnenije św. liturhyji“. Był on jednym z pisarzy, którzy w szóstym dziesiątku w. b.

walczyli najgoręcej o piśmienność języka ludowego w wiedeńskiem czasopiśmie „Wistnyk", w „Ote-czestwennym Sborniku“ i w „Sionie“, a w r. 1848 brał udział w założeniu halicko-ruskiej Macierzy. Urodzony w Mołoezkowicach, w dyecezyi Przemyskiej, studya teologiczne odbył w Wiedniu i został księdzem uniackim; później otrzymał godność kanonika i wybrany był na posła do sejmu krajowego.    *

gatunku. Usuńmy te bodźce: nastąpi zamieranie (o popędach drugorzędnych, jak sen, ruch, spoczynek, nie wspominamy). Owóź, kiedy potrzeby te są w normalnem rozwinięciu, czyli kiedy organizm dąży do zachowania bytu, wszystkie warunki temu sprzyjające są dlań dobrem, wszystkie wrogie złem, — w rozmaitem ustopniowaniu i rozmaitemi też blizkoznacznikami nazywane.

Zwierzę nie zna innych potrzeb prócz organicznych; dziecko, człowiek w stanie dzikości, bliz-kiemi są tego stanu zwierzęcia; stąd też w organizmach tych panują uczucia wyłącznie egoistyczne, jedyne, jakie znosi cel zachowania bytu jednostki i gatunku. Ale w świecie ludzkim człowiek dojrzewa intellektualnie, postępuje, uspołecznia się, a razem z tern wikłają się w nim potrzeby, mnożą i rozwijają uczucia. W stanie wyższego uspołecznienia dostrzegamy cztery tych uczuć formy: egoistyczne, ego-altruistyczne, altruistyczne i estetyczne. Ile uczuć, tyle potrzeb; grają one w sercu człowieka kwartet, w którym raz ten, drugi raz inny instrument przemaga. Jest to orkiestra życia rozwiniętego społecznie; ile do duszy ludzkiej weszło nowych pierwiastków potrzeby, tyle nowych powstało pożądań, celów; tern trudniej o utrzymanie harmonii w tej skomplikowanej orkiestrze. Razem z tem skomplikowało się pojęcie dobra, a człowiek, tylu rozmaitemi bodźcami, które już niejako przeszły w instynkt* wrodzone, podżegany, zapytuje się siebie: jaki jest jego cel? Pytanie, które nigdy nie postało w jego głowie, kiedy się oddawał instynktom prostym. Ze wzrostem i uszlachetnieniem się idei, to instynktowe zachowanie bytu już go nietylko interesuje w doczesności, ale przedstawia mu się sub specie aeternitatis, a od takich form jego myślenia zależy i znaczenie, jakie przywiązuje do wyrazu Dobro Stąd w rozmaitych czasach, na rozmaitych stopniach cywilizacyi, wśród rozmaitych nastrojów religijnych, rozmaite powstają tego wyrazu znaczenia i praktyki, które obejmuje, tak co do hi-storyi, jako i co do dogmatu, osobna nauka, zwana Etyką (ob.), i do niej to należy wskazanie ozem jest D. jako zasada życia, do której człowiek społeczny stosować się winien, bez względu czy spełnienie miłem mu jest, czy nie.

Lecz ileż-to znaczeń przybiera pojęcie to względnie do indywidualności ludzkich! W miarę górującego w człowieku, z pomiędzy wskazanych szeregów, uczucia, każdy co innego za swoje dobro uważać będzie: światowiec — największą summę uciech; asceta—zbawienie duszy; bohater—czyn poświęcenia; lichwiarz—wysoki procent. Ileż między temi różnic i stopni pośrednich! A wpośród tak rozproszonych usposobień i dążności, ów elementarny instynkt prostego zachowania bytu ustępuje z pierwotnego planu, do tego stopnia, że skąpiec lub mąż dostojny gotowi są oddać życie, jeden dla ocalenia skarbu, drugi dla ocalania honoru. Gdyby każdy biegł za swem upatrzonem dobrem, bez względu na innych, mogłyby stąd następować, jakoż i następowały, szkodliwe zetknięcia się i star-

Dobrjanskij Adolf, wybitny polityk śród Rusinów węgierskich, syn księdza uniackiego (* 1817 w dyecezyi proszowskiej na Węgrzech), kształcił się w uniwersytecie i w akad. górniczej. R. 1848 jako propagator zjednoczenia Małorossyan austr. z Wiel-korossyanami, musiał uciekać z Węgier, dokąd wrócił dopiero z pomocniczem wojskiem rossyjskiem, przy którem rząd austryacki zamianował go komisarzem intendentury. Za jego-to podnietą Ru-sini węgierscy w r. 1849 wysłali deputacyę do cesarza z żądaniem podziału kraju na komitaty narodowościowe, rusińskich szkół, gimnazyów, liceum prawniczego w Użhorodzie i uniwersytetu we Lwowie, a także dopuszczenia Rusinów do wszystkich urzędów państwowych. W czasach, gdy D. został wielkim źupanem żupy ungwarskiej, Użhorod był ogniskiem rozbudzonego przezeń politycznego i umysłowego życia Rusi węgierskiej. Naturalnie, że Węgrzy nie byli temu radzi i dołożyli wszelkich usiłowań, aby go usunąć z źupaństwa. Zamianowany jakimś urzędnikiem w Peszcie, za namiestnictwa arcyksięcia Albrechta otrzymał miejsce przy nim, a wreszcie został referentem kancelaryi węgierskiej w Wiedniu i był nim aż do zaprowadzeniz dualizmu. Potem wybrany w komitacie szaroskim na posła do sejmu węgierskiego, gdy i tam nie ustawał w obronie praw i swobód współbraci swoich, naraził się przez to Madiarom i przy drugich wyborach upadł. Wtedy się poświęcił publicystyce, propagując w niej swoje ideje o jedynym narodzie russkim, a za pole s* ej działalności obrał głównie Galicyę, gdzie w końcu się uwikłał w głośny swojego czasu proces Naumowicza i Olgi Hrabarowej o zdradę stanu. Uniewinniony, osiadł w Wiedniu, gdzie mieszka, nie wywierając już żadnego wpływu na sprawy polityczne Rusinów austryackich. •

Dobro (w znaczeniu moralno-flloz.). — W defi-nicyi słownej, D., w przeciwieństwie do zła, oznacza wszystko to, co sprzyja danemu celowi i do osiągnięcia go doprowadza. A jakiż ten cel? Rozważając działania wszystkich istot żyjących, od organizmów najniższych do najwyższych, dostrzegamy, że wspólnym ich celem jest zachowanie bytu tak jednostki, jako i gatunku. Jakim sposobem to dzieje się, nie tu miejsce wywodzić, dość, że Natura domaga się życia. Ku temu zaopatrzyła wszystkie jestestwa w mstynkta, to jest w ślepe po-pędy, w bodźce gwałtowne, objawiające się potrzebami, których niezadowolenie sprawia przykrość,

Btopniowo doprowadza do szału, następnie do znużenia, osłabienia i śmierci. Niewiele jest tych popędów organicznych i pierwotnych, na których czele stoi popęi odżywczy i płciowy: pierwszy służy do zachowania jednostki, drugi do zachowania cia; że zaś w społeczeństwach, pod grozą zatraty,

rzeczy takie uchodzić nie mogą, z interwencyą wystąpiły prawa, ograniczające swobodę ruchów jednostkowych na rzecz dobra całej gromady, tak, iż skutkiem eliminacyi, ruchy jednostkowe poprzestać musiały tylko na tej mierze swobód ubiegania się o dobro własne, jaka okazała się wspólną dla dobra wszystkich. I tego też tylko nazywano dobrym, który miary tej ani siłą, ani podstępem nie przekroczył; najlepszym zaś (aristos) tego, kto wydzielonej mu miary dobrowolnie na rzecz ogółu uszczuplił. I tu już z daleka, niewyraźnie, ukazała się waga uznania, jakie społeczeństwo przywiązywało do usposobień i czynów altruistycznych (Herakles z siedmiu pracami). Do takiego też charakteru czynów zaczęto powszechnie przywiązywać pojęcie Dobra i w ich granicach go poszukiwać, aż przyszedł wielki moment, który miłość powszechną i wspólną ludzi między sobą za nieunikniony warunek życia ziemskiego postawił.

Takim-to sposobem, z jednej strony prawa, z drugiej religie dopomogły do rozjaśnienia i ustalenia się rozproszonych i rozjednionych pojęć o Dobru; tylko nie wszystkie prawa i nie wszystkie religie z równą stanowczością i równym skut kiem. Bądź co bądź, wszystko na świecie jest względnem; człowiek na polu idei, oprócz wiadomości własnej, nie ma żadnego kryteryum, żadnego światła. Dlatego też, błąkając się w poszukiwaniu prawdy, chętnie chwyta się każdego syste-matu filozoficznego, każdego objawienia, któreby mu dało sankcyę, gotów je w każdym razie dla lepszego porzucić. Z drugiej strony, — mówiąc już jedynie o pojęciu Dobra,— jakkolwiek udetermino-wały je prawa społeczne i religie pozytywne, które wytwarzają społem moralności szczegółowe i narodowe,—nic nie wzbrania człowiekowi krytykować tych praw i tych religij, tembardziej, iż niektóre modyfikują się same, przetwarzają, giną: a przecież pojęcie trwa, bo przeszło już w instynkt. Trze-baź więc o niem wyrobić sobie zdanie bez wpływu żadnych instytucyj czasowych i zmiennych, nie brać go z drugiej ręki, mieć je niezależnem, z pierwszej ręki, to jest ze źródła wspólnego wszystkim ludziom, niezatracalnego, a stanowiącego podstawę wszelkich rozumowań: ze świadomości.

I otóż powstaje trzecia potęga, niezależna ani od prawa, ani od religii, swobodna zupełnie, rozstrzygająca tylko według rozumu powszechnego i logiki: filozofia. Ona-to nareszcie wzięła na siebie ustanowienie pojęcia Dobra. I odtąd też ile systematów, niemal tyle tłómaczeń. Jedni filozofowie, jak Cyrenaicy, Epikurejczycy, większa część Sofistów, za najwyższe D. uważają dobrobyt ziemski; drudzy, jak Cynicy i Stoicy, cnotę. Inni znowu, jak Sokrates, Plato, Arystoteles, za cel dążności ludzkich stawiają połączenie szczęśliwości z cnotą; nadto, i co u nich jest charakterystycznem, pojęcie Dobra jednoczą z pojęciem bóstwa, a to z przyczyny, że w samej, podług nich, istocie bóstwa, jako w mądrości najwyższej, doskonałe szczęście z doskonałą czynnością moralną łączą się węzłem nierozerwanym. W tym samym również kierunku pojęcie najwyższego Dobra czyli Boskości, jako moralnego postulatu, odnowił Kant i jeszcze je obszerniej rozwinął, zupełną jedność cnoty ze szczęściem stawiając jako ostateczną formułę pojęcia moralnego porządku świata, czyli idei doskonałego wyrównania między cnotą a szczęściem na wszystkich stopniach duchowego bytu. Hegel rozumuje mniej więcej w jego sensie, tembardziej źe u niego zasadnicze iszczenie się Idei pociąga zarazem za sobą iszczenie się pojęcia Dobra; za nim poszła cała szkoła. Nie sięgający wyżyn nadziemskich, praktyczny Bentham, w swej arytmetyce utylitarnej Dobro uważa za równoważne z pożytkiem, i pojęcie to w ostatniej filozofii przyrodniczo socyologiczuej, popieranej przez doktrynerów moralności niepodległej i ekonomistów, zdaje się przeważać, ku zgorszeniu ostatnich posterunków, stojących na straży Ideału. Dodać tu także trzeba tak zwanych Eudemonistów (oh.), D. równo ważących z przyjemnością, z Fourierem na czele, który za najwyższe D. poczytuje danie nieograniczonej folgi namiętnościom.

Widzimy zatem, źe dla pojęcia o Dobru można już ułożyć całą, i to ogromną, bibliotekę, a z tem w8zyBtkiem kwestya stoi otwarta: do tego stopnia otwarta, że znakomity dzisiejszy filozof angielski, Bain (Logika, II, 362; tłóm. pols,), wzdraga się Etykę uważać za naukę praktyczną, albowiem „nie można przytoczyć żadnego dowodu na potwierdzenie tego, że szczęście jest ostatecznym celem ludzkich zabiegów". Toż samo rozumie on i o cnocie, jako o celu ostatecznym. Pozwala mieć ludziom, jakie chcą, cele, przestrzega tylko, aby w tem byli konsekwentnymi; sam zaś nie oświadcza się za żadną formą Dobra, jako celu, tak, jakby nie do-mawiał, że ustanowienie tej formy naukowo uzasad-nionem być nie może. I rzeczywiście, filoz< fowie pozytywni kwestye moralne rozwiązują tylko w so-cyoiogii.

Co prawda, mistrzyni doświadczenia, natura, dokumentów D-a nie poddaje nam wcale, nie oświadcza swych predylekcyj za jednym faktem lub drugim, strzeże tylko swych praw właściwych z nie-złomnością fatalizmu, nie oglądając się na żadne fakta, którym my, ludzie, przypisujemy moralny charakter dobra lub zła. Jednostkę świeżo wyprowadzoną z łona bytu wiekuistego natura darzy potęż-nemi środkami do przedłużania bytu gatunku; lecz gdy jednostka tę funkcyę swą spełni i w tym celu staje się nieużyteczną, obchodzi się z nią natura niemiło siernie. Dla niej tak dobrym jest niewinny gołąb śnieźnopióry, jak i jastrząb, który rozszarpuje go dra-pieźnemi szponami; rosa perląca się na kielichach kwiatów, jak błoto ściekające trującą strugą do rowu. Obojętnie podmuchem epidemii morduje tysiące ofiar, zbrodniarzom często długich lat powo dzenia użycza. Nie, natura nie daje nam wzoru Dobra, nawet w tej często wskazywanej miłości rodzicielskiej zwierząt, której używa ona jedynie dla podtrzymania gatunku, słabsze przygotowując na posiłek dla silniejszych. Wzoru więc Dobra naszego, rozumianego po ludzku, szukać musimy gdzieindziej, poza naturą: tak rozumowali wszyscy idealiści i metafizjcy, a porównywając rozmaite dobra

względne z rozmaitych sfer życia, rozmaitość ich stopni, i przy tern wszystkiem w ostatniej redu-kcyi naturę ich widząc jednaką, doszli do pojęcia Dobra absolutnego, którego idea, praktykowana przez nas ułomnie, łączy nas z Istotą bezwarunkowo doskonałą. Opierając się, dalej, na poświadczonym we wszystkich tworach natury postępie organicznym, od którego i człowiek w swych objawach moralnych odsądzonym być nie może, przyjęli za zasadę możność ciągłego oczyszczania się i Bkuteczniejszogo rozwoju idei Dobra przez ludzi, jęciu Dobra, to ślepy chyba tylko nie zgodzi się, Jestźe prawdą ten w pojęciu i praktyoe Dobra że zyskało ono na czystości i sile, a odpowiednio

jednostek, drugie do doskonalenia gatunku—pierwiastki, które siłą natury swej zamienia w instyn-kta trwałe: że zatem instynkt Dobra, raz pozyskany, wciąż postępuje, postępować będzie, i nie dozna zaniku, chybaby jakiś niepojęty wróg ludzkości, nowy szatan, przyszedł i zwyciężył, a gdy to nastąpi, wtedy „karząc plemię zwycięzców, zbrodniami zatrute, Bóg wysadzi tę ziemię jak ów tam redutę“,—według przepowiedni poety.

Jeżeli tedy przyznamy, że istnieje postęp w po-

nieustający postęp? Nie tykając już starożytności i pierwszego łamania się z nią wieków średnich, dość rozważyć przetworzenie się obyczajów europejskich, choćby od trzech, czterech wieków ostatnich. Jakież tam ongi zgorszenia, jaki bezład w życiu społecznem, gwałty w pokoju i wojnie, w wieku szesnastym i pierwszej połowie siedmnastego, podczas najpotężniejszego rozkwitu nauk i sztuk, a których to nadużyć powrót już w pięćdziesiąt lat później byłby niemożliwym! Występki dworów ośmnastego wieku, wściekłe wybuchy tłumów, idące za niemi jako następstwo, i pokuta przerażająca—czyż mogłyby powtórzyć się dzisiaj, kiedy namnożyło się tyle zakładów dobroczynnych, kiedy zrobiono tyle usiłowań skutecznych dla polepszenia doli klas ciemnych i cierpiących, zniesiono tyle barbarzyńskich udręczeń, złagodzono kary za przestępstwa i kary te zastosowano ku poprawie przestępców; kiedy głos opinii obiirza się przeciw rozpustnym produkcyom umysłowym, a przyzwoitość coraz szerszy znajduje dostęp do wszystkich warstw towarzyskich? Próżnobyśmy dzisiaj, z przekonywającą statystyką w ręku, dowodzili, że społeczność zyskuje na dobrobycie i ludności przez unicestwianie niemowląt kalekich; niktby nas nie zawrócił do barbarzyństwa prawodawstw starożytnych, tolerujących takie postępowanie lub do niego zachęcających. Daremnie, za niektórymi teoretykami, usiłowanoby dowodzić, że zakłady dobroczynne rozprzestrzeniają tylko trąd żebractwa i nędzy: dziś, kiedy tyle rąk z popędów serca wznosi się dla otarcia łez zalewających oblicze bliźniego, sumienie publiczne sarknęłoby z oburzeniem na pro-pozycyę zniesienia przytułków miłosiernych. Dlaczego? Czyż na tej banalnej, przez prawo natury niczem nie sskazanej zasadzie, jakoby ubogi miał prawo do pomocy, jakoby niemowlę kalekie miało prawo do życia? Bynajmniej. Instynkt Dobra nabyty głośno przemawia do ludzi, że nie mogą się go już pozbawić bez wstrętu do samych siebie, bez wstydu we własnych oczach. Czyż przez to chcemy powiedzieć, że dzisiaj więcej jest niż dawniej pobożności, honoru, cnoty? Nie możemy ani twierdzić, ani przeczyć; mniej nawet pochopni bylibyśmy twierdzić, niż przeczyć: ale czyż za tern idzie, iż rzekome udoskonalenie się pojęcia Dobra jest tylko wyrafinowaną obłudą? Wcale nie. Wniosek stąd tylko taki, iż człowiek wyszedł z rąk •Stwórcy istotą do doskonalenia się z natury organizmu zdolną, iż posiada w sobie pierwiastki odpowiednie, jedne przeznaczone do wywyższenia

i ujarzmiło Zło, działając wyłącznie na tle rozwiniętych, rozszerzonych, a zgoła przecież naturalnych i w organizmie ludzkim tkwiących uczuć altruistycznych, czyli, mówiąc językiem chrześcijańskim, na tle miłości bliźniego. Przy dobrej rozwadze, jakże marnemi wydają się wszystkie inne zasady: przyjemność, eudemonizm, interes dobrze zrozumiany, utylitaryzm! Wszystko to niezaprze-czenie może mieć swoją racyę i wcale nie jest do odrzucenia, ani też przez jakichś hebesów, lecz przez umysły pierwszorzędne okazywauem było na próbę. Ale wszystko to pociąga za sobą tyle subtelności, tyle przedstawia stron zaprzeczalnych, że pozostaje dotąd raczej jako problemat, niż jako czynnik życiowy. Eudemonizm, jeśli nie ma być epi-kureizmem albo sofistyką, ale naprawdę szukać przyjemności jedynie w skutkach uczynków, obracanych na korzyść powszechną, jest tylko przebranym altruizmem, a siostra miłosierna przedstawia doskonały obraz takiej eudemonistki; jeżeli zaś nie zapomina i o sobie, lecz dba i o przyjemności własne, to musi się bardzo strzedz, aby. przy tym umiarkowanym egoizmie, nie przekroczyć granicy, za którą krzywda dzieje się innym; chodzi tu bowiem o to: czy można być szczęśliwym bez cierpień, i czy pojęcie Dobra wyklucza pojęcie przykrości i cierpienia, którym to właśnie uczuciom eudemonizm przeciwnym jest z zasady? Kto nie rozumie szczęścia bez cierpienia, tego pojęcie Dobra stoi na nizkim szczeblu, ten nigdy nie rzuci się na D. wymagające z jego strony ofiary. Trudniej byłoby zarzucić coś twierdzeniu, że uczucie pożytku wspólnego (utylitaryzm) może się przyczynić do rozwinięcia, a nawet do stworzenia, instynktu Dobra. Przypominamy tu jednak słynny przykład o owym depozy tary uszu skarbu, którego wierność kusi dyabeł, przedstawiając mu, że nikt z ludzi dziś już o tym skarbie nie wie i nigdy wiedzieć nie będzie, że zatem może go sobie przywłaszczyć. Utylitarysta spekulatywny miałby także dyable zadanie, ażeby tego depozytaryusza wobec poduszczeń dyablich przekonać, że oddanie depozytu leży w jego dobrze zrozumianym interesie, gdyby temu człowiekowi nie przyszedł w pomoc już dobrze utrwalony instynkt dobra. Godzi się też zwrócić uwagę, że i w tym porządku utylitarnym, który domaga się ustępstw jednostkowych dla dobra ogółu, już leży głuche odwołanie się do uczuć altruistycznych, a więc przypuszczenie ich istnienia, zużytkowanie surowego materyału. W epoce bowiem górowania egoizmu śród plemion ludzkich, zasada

utylitarna, jako równoważnik Dobra, byłaby rozprawą o żelaznym wilku. Nawet kiedy zasada ta może być zrozumianą, jeszcze w razach wątpliwych dużo zależy od dobrej woli rozumującego, ponieważ utylitaryzm nie ma sankeyi żadnej, prócz umowy, podległej dyskussyi.

Tymczasem weźmy fakt dosyć często zdarzający się w naszych czasach i oczach. Słyszymy, iż jakiś człowiek z ludu: posłaniec, dorożkarz, robotnik, niepytany, odnosi zgubioną summę, która dla niego wyobraża skarb; w dodatku, nagrody przyjąć nie chce. Skąd on powziął przekonanie, że ten czyn jest dobrym? Ten człowiek z ludu nie słyszał nic o eudemonizmie, ani o dobrze zrozumianym interesie społecznym; ale słyszał zapewne co innego. Wdrożono w jego umysł słowami i przykładem, że oddanie cudzej własności jest przykazaniem bożem; że zatrzymanie jej potępia Bóg, jako czyn niegodny istoty na Jego obraz i podobieństwo stworzonej, a przeciwny zalecanej przezeń miłości bliźniego; że jest to kradzież, która może ukryć się przed ludźmi, ale nie ukryje się przed Sprawiedliwością najwyższą i t. p. Mógł on przy tern instynkt Dobra, doskonalony pokoleniami, posiadać dziedzicznie, i ten w tej chwili go nie zawiódł. W każdym razie człowiek ten postąpił tak, aby w sobie nie zatracić Boga, o który m uczono go w dziecinnym wieku, że stwarzając człowieka, tchnął w niego duchem swoim. Postąpił nietylko jako dobry chrześcianin, ale tak jak gdyby, w braku cbrze-ściaństwa, był uczniem Platona, który powiada (Repub. Vil): „Na ostatnich krańcach świata umysłowego stoi idea Dobra, którą dostrzegamy z trud ntścią, ale dostrzedz jej nie możemy bez zrozumienia: że ona stanowi wszystko, cokolwiek pięknego i dobrego jest w świecie, że w świecie widzialnym wytwarza światło i gwiazdę, od której ono bezpośrednio przychodzi, a w świecie niewidzialnym prawdę i rozum; że koniecznie trzeba mieć oczy na tę Ideję zwrócone, jeżeli chcemy statecznie postępować w życiu publicznem i pry-watnem“. Pierwszy więc, jeśli się nie mylimy, Platon miał już wizyę Istności wszechdobrej, doskonałej, do której człowiek zbliżać się, w którą wpatrywać powinien.

Filozofia fizy ko chemiczna (materyalizm) przeczy istnieniu idei wszelkich, a wzrost uczuć moralnych usiłuje wytłómaczy ć skalą natury, oraz postępowym rozwojem kształtów i władz umysłowych, za pomocą coraz bardziej wikłających się zjawisk elementarnych. Ależ powikłanie nie jest jeszcze równoważnikiem doskonałości! Poplątane imbroglio nie jest przez to samo wyższem od pięknej trage-dyi greckiej. Filozofia doświadczalna nie dopuszcza idei, jako faktu nie podpadającego pod studya doświadczalne. Prawdaż to? Gdyby naraz pokazał się szósty palec u ręki jednego noworodka, następnie u dwóch, dziesięciu, stu i więcej, byłby to fakt doświadczalny. W świadomości ludzkiej błysło pojęcie Idei, powtórzyło się stokrotnie, przeszło do nas, nietylko już jako doktryna, ale jako kry-teryum czynów, utrzymuje się przez wieki: i nie jestże faktem? Chyba dlatego, że nie da się ująć pod miarę i wagę. Nie przestaje mimo to być faktem; skoro, zaś jest, pomijać go nie można, a nawet należy ściślej i baczniej rachować się z niem dla szczęścia ludzkiego, niż z szóstym palcem u ręki.

A jeśli się dobrze porachujemy z tajemnicami naszego wnętrza, to pytanie jeszcze, czego możemy być pewniejsi: tego, co nam daje doświadczenie zmysłowe, czy tego, co wynika z głębin świadomości do pewnych myśli zastosowanej? Taką wreszcie koncessyę, zdaje mi się, wyciągnąć można ze słów przytoczonego już przez nas pozytywnego filozofa Baina, który, oświadczywszy, że, czy to celem zabiegów ludzkich będzie szczęście>czy cnota, to—lubo dowodu (rozumie się, materyalnego) na to niema—dodaje, iż musimy poprzestać na tern oświadczeniu, i zgodzić się na coś, „co dowodzenia nie potrzebuje“. Filozofowi takiemu aż nadto wiadomo, że oświadczenie to wynikło ze świadomości, i wynik ten on akceptuje, pomimo, iż w metodach doświadczalnych nie znajduje miejsca na jego sprawdzenie.

Idea Dobra, postawiona na kilka wieków przed Chrześciaństwem, słabe czyniła postępy; była ona raczej programem szkół, hasłem umysłów dystyn-gowańszych, niż własnością tłumów. Podjęta na-nowo przez filozofię niemiecką, nie była oryginalną, lecz stanowiła niejako filozoficzny kommentarz chrześciaństwa. Wieki starożytne nie dają przykładu szybkiego rozwoju pojęcia Dobra, gdyż mają przeciwko temu dwie przeszkody. Pierwsza leżała w moralnościach szczegółowych, zastosowanych do różności ras, sekt religijnych i instytucyj politycznych, zazdrosnych o swoje formy narodowe, którym,—przeczuwał to instynkt ludowy — zagrażała ta wysoka, filozoficzna, moralność powszechna, jaką w Idei swojej przepowiadał Platon. Do swoich moralności odrębnych, swoistych, przywiązały się ludy, jako do typów z czasów heroizmu i poezyi, jak do starej zbroicy ojcowskiej; więc, pomimo ułomno ści, niełatwo rozstałyby się z niemi, i trzebaby nie wiedzieć jakiego faktu imponującego, ażeby myśl na tym rozdziale zatrzymać było można. Drugą przyczyną zastoju była właśnie ta ich ułomność, właściwie nader słaby zaczątek stosowania uczuć aitruistycznych, które bardzo szczupłego doznawały ćwiczenia. Bieg altruizmu ześrodkował się głównie w prawie społecznem, które, nie z Idei, ale z ostatecznej potrzeby, ledwie przeledwie zdołało strzedz od wzajemnych krzywd; lecz o wzajemnych pomocach i poświęceniach nawet nie zamarzyło: takie wreszcie uczucia nie wychodzą z dziedziny prawa. Najwyższe dobro, na jakie zdobyły się wieki starożytne, objawiało się w heroizmie, zwróconym ku obronie i szczęściu ognisk, w heroizmie, odznaczającym się z drugiej strony okrucieństwem.

Kto tam wie, i żadnych przypuszczeń co do tego czyuić nie można, jakby dalej postępowało pojęcie Dobra, propagowane przez filozofów, z Gre-cyi przeniesione do Rzymu, w ślicznych rozpra-waoh, listach Cycerona i innych, w poematach Horacego, w dziełach Seneki i Tacyta, wówczas kiedy świat Rzymski począł brnąć w kałuży zepsucia? Kto wie, powiadamy, jak skutecznie mogłaby oddziaływać ta

v\

K- K.

J. K.

filozoficzna moralność na świat cały, gdyby nawet zdążyły ją poprzeć społeczne doktryny socyologi-czne, i gdyby tego świata naraz, raptownie nie zaskoczył Chrystyanizm, który teoryę odrazu ściągnął do czynów, a oprócz rewolucyi w wierzeniach, na czele swej moralności postawił altruizm, ogarniając nim wszystkie rasy ludzkie, wszystkie narody, wszystkie warstwy społeczne. Był to postęp doraźny, niesłychaną przestrzeń i czas w po jęciu Dobra obejmujący doraźnie, i dziś, komu ten postęp należy zawdzięczać—wiedzą wszyscy, nawet ci, co z niego skorzystawszy, do tego przyznać się nie chcą.

Czyż przez to filozofia uczuła się zwolnioną od traktowania na swój sposób pojęcia Dobra? Widzieliśmy, że nie, i z tej strony, jak powiedziano, kwesty a stoi otwarta. Moralność chrześciańska oparta jest na wierze: chodzi więc o to, aby dogmat popartym został przez rozum, który jest bezstronnym. Ponieważ wielu jeszcze znajduje się filozofów, którzy wierze, jako uczuciu, niższe stanowisko przeznaczają, niż rozumowi, i postulaty wiary redukują do dziecinnego stanu umysłu; zadaniem filozofii jest: albo wyniki wiary pogodzić z rozumem i postęp w pojmowaniu Dobra uczynić zależnym od stosownego skierowania uczuć altru-istycznych, w imię idei doskonałego Boga; albo znaleść kry tery urn lepsze od kategorycznego nakazu Kanta. Pierwszem rozwiązaniem zajmują się Idealiści, drugiem Socyologowie.

Czekając na to rozwiązanie, Dobro, jak widzieliśmy, czyni dalsze postępy, łamiąc resztki dawnego barbarzyństwa i rozszerzając zakres swej działalności. Weszło ono do wielu instytucyj publicznych i prywatnych, zagnieżdża się coraz głębiej jako instynkt w sercu mas; ale z tern wszystkiem czeka na nie jeszcze długa droga postępu, najdłuższa. Brak go w sferach, które, jak firmament atmosfery, ciążą nad losami ziemi i o nich wyrokują, wsparte, nie i. miłości, lecz na sile. (Bibliografia taż sama co pod wyrazem Etyka).

Dobrochot u Białorusów oznacza dobrego du* cha leśnego, który wołaniem naprowadza błądzących na drogę. Wzrost ma mieć wyższy od drzew najwyższych; w nocy gwiżdże czasami tak, że nikt na nogach nie ustoi, a potem klaszcze głośno batem. Kto pierwszy w ślad jego wstąpi, będzie błądził i wróci na miejsce skąd wyszedł. Na złodziejów sprowadza choroby, od których można się uwolnić porzuceniem w lesie kawałka chleba, zawiniętego w szmatę, z odmówieniem odpowiedniej modlitwy.

Dobrochotow Piotr, jeden z najlepszych rytowników roBsyjskiCh (* 1788 w Tulę — f 1831 r.). Kształcił się w akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, gdzie potem był profesorem. Z prac jego, których liczba z górą 300 wynosi, za najcelniejsze uważane są: „Herkules* i „Merkury, dający jabłko Parysowi*.    *

Dobrocieski Mikołaj ks. (w. XVII), kanonik krakowski i sandomierski, obojga prawa doktor, napisał dziełko p. t. „Informacya o niektórych artykułach między duchownym a świeckim stanem“ (Kraków 1607, drugie wyd. 1620, trzecie 1632).

Kacyk Pown Uuatr.ZeM. lit I. XVI.

Rozbiera tu rzecz o dziesięcinach, już to naukowo, już to popularnie, przybrawszy wykład w formę dyalogu, w którym Ziemianin i jego Włódarz rozprawiają o „kompozycyej* (t. j. układzie o dziesięciny), zawartej w roku 1582. Dalszym ciągiem tej pracy jest „Dyalog o Compozycyej* w r. 1582.

Dobroczynność. 1. Od początku prawie społeczeństwa ludzkiego były jednostki, które nie miały możności zaspokoić swoich potrzeb własnemi siłami, i dla tego potrzebowały pomocy innych ludzi, z drugiej zaś strony były jednostki, które pomocy tej mogły udzielić. Pomoc tę, w jakiejkolwiek formie - by się przejawiała, nazywamy w ogóle dobroczynnością. D. znów dzieli się na publiczną i prywatną. Pod prywatną pojmujemy nie tylko pomoc udzieloną przez pojedyńcze jednostki, osoby prywatne, ale i przez pewne stowarzyszenia dobroczynne lub korporacye; pod publiczną zaś—D,, urządzoną bądź bezpośrednio przez państwo, bądź przez organa przez niego ustanowione i od niego zależne. Ścisłe jednak odgraniczenie jednej od drugiej jest nader trudne, z powodu licznych stosunków, zachodzących pomiędzy niemi, tudzież wpływu, jaki na siebie wzajemnie wywierają. Różnicę między jedną i drugą można widzieć w tern, iż D. prywatna wypływa z uczucia miłosierdzia, współczucia, miłości bliźniego, jakie ludzie mają względem swych bliźnich, będących w niedostatku; publiczna zaś wynika z interesu państwa, dla którego ważną jest rzeczą, żeby nie było w nim ludzi umierających z głodu. Dalej d. prywatna może przekraczać nawet rzeczywiste potrzeby biednych, publiczna zaś winna ograniczyć się tylko do zaspokojenia ich niezbędnych potrzeb, których niezaopatrzenie groziłoby państwu większemi niebezpieczeństwami, np.: zubożeniem całych klas ludności, nadzwyczajną śmiertelnością i t. p. D. prywatna za cel swój może wziąć niesienie pomocy biednym, należącym do pewnych klas społecznych, do pewnych wyznań i t. p.; publiczna zaś nie może uwzględniać tych różnic indywidualnych, ale winna dawać pomoc, bez względu na stan, wiek, pochodzenie, wyznanie, wszystkim obywatelom kraju bez różnicy. Jakakolwiek byłaby różnica między dobroczynnością publiczną a prywatną, państwo, wychodząc z zasady, że wtedy tylko może czynnie występować, kiedy osoby prywatne nie są zdolne dopiąć pewnych celów własnemi siłami, winno przedewszystkiem starać się o rozwój D-i prywatnej. Spełni ono to zadanie przez popieranie towarzystw prywatnych, nadanie im pewnych przywilejów, ułatwienie działalności lub pozyskania środków materyalnych; z drugiej znów stro -ny, państwo, biorąc na uwagę, że D. prywatna, źle pokierowana, może przynieść więcej szkody niż korzyści, winno ustanowić przepisy w celu zapobieżenia temu, wprowadzić pewne ograniczenia, jednem słowem uorganizowaó D., pod pewnemi przynajmniej względami, przez prawo.—II. Na hi-storyi dobroczynności odbijają się nie tylko moralno-religijne, ale i ekonomiczne i polityczne poglądy i dążenia pewnej epoki. W świecie starożytnym, klasycznym, greckim i rzymskim, na D. zapatry-

86

wano się nader nieprzychylnie. Światu temu było obce współczucie dla niedoli bliźniego. U najlepszych nawet autorów starożytności, Cycerona i Seneki, Horacyusza i Plauta, spotykamy wyrażenia pełne pogardy dla ubogich. Wprawdzie i w Grecyi, i w Rzymie znajdujemy pewne urządzenia, któreby można zaliczyć do dobroczynnych; urządzenia te wszakże wypływały nie z miłości bliźniego, ale ze względów czysto politycznych. Tak w Grecyi, w Atenach, już Pizy strat zaprowadził wsparcie ze środków publicznych dla biednych obywateli, którzy na wojnie ponieśli rany. Później wsparcie to było udzielane wszystkim obywatelom, którzy z powodu fizycznych ułomności nie byli zdolDi zapracować na życie, i nie mieli przepisanego przez prawo majątku w ilości 3 min. Wsparcie to wynosiło z początku 1, potem 2 obole, było udzielane na 35 dni, poczem mogło być wznowione. Za Solona było wydane prawo, umarzające długi prywatne, a miało ono na celu uwolnienie biednych dłużników z rąk lichwiarzy i t. p. Środki te jednak były przedsiębrane ze względów przeważnie politycznych, uważano bowiem, że państwo winno troszczyć się o swoich biednych obywateli. Prócz tego w Atenach także wychowywano na koszt państwa dzieci poległych na wojnie obywateli, wydawano w pewnych okolicznościach darmo zboże, płacono wynagrodzenie za obecność na zgromadzeniach publicznych i t. p. Środków tych jednak nie można zaliczyć do dobroczynnych, gdyż korzystali z nich zarówno bogaci, jak i biedni obywatele (Monnier »Histoire de l’assistance publique“; 1866 Böckh „Staatshaushalt der Athener“; Moreau-Christophe „Du problème de la misère et de sa solution chez les peuples anciens et modernes“ 1881). W Rzymie podobne środki były stosowane w daleko szerszych rozmiarach. Z początku bogatsi obywatele, starający się o urzędy państwowe, rozdawali szczodre zasiłki biedniejszym, chcąc w ten sposób zyskać ich przychylność i głosy na wyborach. Później samo państwo rozdawało wsparcia. Pierwszy Cajus Gracchus przeprowadził prawo, na mocy którego państwo wydawało zboże ze swoich spichrzów biednym obywatelom niżej ceny kosztu. Później, od Clodiusa, wydawano zboże zupełnie darmo. Na 33 lata przed Chrystusem kosztowało to państwo 10 milionów sesterców rocznie, a 44 r. po Chrystusie koszta te powiększyły się do 77 milionów sesterców. Z początku każdy biedny obywatel miał do tego prawo, wskutek czego liczba ich tak się powiększyła, że za Juliusza Cezara 300,000 obywateli korzystało z bezpłatnego rozdawania clileba; Cezar sam jednak ograniczył ich liczbę do 150,000 a August do 200,000. Chcąc korzystać z tego prawa, trzeba było być rzymskim obywatelem, w Rzymie zamieszkałym. Od Marka Aureliusza obywatele ci otrzymywali także darmo oliwę i mięso. Żeby módz zado3yć uczynić tym potrzebom, państwo nakładało podatek w zbożu na podbite prowincye, wskutek czego były one obowiązane dostarczać na wyżywienie głodnego i próźnia-czego proletaryatu rzymskiego znacznej części swoich zbiorów. Tak np. Śycylia obowiązana była dostarczać 3,800,000 modyów zboża, Egipt 20,000,000, Azya i Śardynia Yio sprzętu, Hiszpania Yao* Jeżeli do tego dodamy, że przy nadzwyczajnych okolicznościach, np. przy wejściach tryumfalnych zwycięskich wodzów rozdawano takim obywatelom odzież, że urządzano na koszt państwa łaźnie publiczne, że wyprawiano darmo igrzyska, dojdziemy do przekonania, iż państwo dostarczało biedniejszym obywatelom swoim nawet ponad niezbędne potrzeby życia, panem et circenses; ci zaś mogli przepędzać czas na próżnowaniu, nie troszcząc się o zdobycie środków utrzymania własną pracą. Widocznem jest, że taka działalność państwa pociągnęła za sobą najgorsze następstwa, prowincye bowiem były wyssane, wycieńczone, dla tego, żeby wykarmić głodny proletaryat rzymski. W każdym razie działalność ta wypływała z motywów przeważnie politycznej natury; Rzym bowiem, zdobywszy świat, uważał, że winien zapewnić swoim obywatelom część z jego łupów. Dobroczynność miała wtedy charakter polityczny, państwowy. Za cesarstwa, być może pod wpływem chrystyanizmu, a w części w celu powiększenia ludności, były przeznaczone pewne środki pieniężne na wychowanie sierot. Już Neron, a zanim Trajan (w 100 r. po Chr.) przeznaczali pewne summy, z których wydawano pożyczki pod zabezpieczenie hipoteczne właścicielom domów, procentu zaś od nich używano na utrzymanie dzieci. Tak np. według tablicy znalezionej w Vellei, 51 właścicieli otrzymało pożyczki w ilości 1 116 000 sesterców, procent zaś od nich w ilości 55 800 sesterców był użyty na utrzymanie 264 chłopców i 36 dziewcząt. Hadryan, Antonin powiększyli te środki. Cesarz Aleksander Sewer na cześć matki swej, Mammei, przeznaczył także na utrzymanie takich dzieci pewną summę. Za przykładem Cesarzów szły również i osoby prywatne, jak np. Pliniusz, który dla rodzinnego miasta Como zapisał procent 30 000 sesterców rocznie, in alimenta ingenuorum. Instytucya Traja-na przetrwała do drugiej połowy trzeciego wieku po Chr., kiedy upadła pod nawałem ówczesnych wypadków i klęsk krajowych i politycznych (Duruy „Histoire des Romains“. IV. 782. Marquardt „Römische Staatsverwaltung*. II. 106.). O nieobywateli rzymskich, o los niewolników nikt się wszakże nie troszczył. Świat pogański przyznawał prawo do istnienia tylko obywatelom, posiadającym prawa polityczne, wsparcie zaś udzielane im ze środków państwowych nosiło na sobie więoej charakter pensyi lub wynagrodzenia, aniżeli wsparcia, wypływającego ze względów D-i, z miłosierdzia.—Inaczej stosunki te były urządzone w prawodawstwie żydowskiem, które przepisało wiele środków dobroczynnych, wypływających bezpośrednio z miłosierdzia, wskutek czego prawodawstwo to należy postawić o wiele wyżej od innych. Niewolnicy i biedni byli zabezpieczeni od przeciążenia robotą przez ustanowienie dnia szabasowego, a dobrodziejstwo to następnie chrystyanizm rozszerzył na cały świat pracujący. Kto był zmuszony skutkiem długów oddać się w niewolę wierzycielowi, tracił wolność najwyżej na siedem lat, i odzyskiwał ją w roku

pierwotny chrystyanizm postawił nader ważną zasadę indywidualizaeyi biednych, która później była zaniedbana i którą dopiero w ostatnich czasach sobie przypomniano. Prócz tego pierwotny chrystyanizm wygłosił drugą, nie mniej ważną, zasadę, że D. winna się starać o to, żeby pomódz biednym do zdobycia sobie samoistnych środków egzystencyi. wskutek czego mogliby się obejść bez pomocy bliźnich. Dla tego wsparcie było udzielane przedewszystkiem niezdolnym do pracy, od zdolnych zaś wymagano, żeby pracowali. Kto nie pracował, nie powinien także jeść, kto, zamiast pracować, chciał w próżnowaniu życie przepędzać, nie miał miejsca w królestwie Bożem. Takie znaczenie miało wiele nauk apostołów (Ratzinger, 35). Wielu apostołów i biskupów własną pracą się utrzymywało, i tylko, w razie niemożności znalezienia środków utrzymania, korzystało ze środków gminy. Dla tego obcy, którzy potrafili udowodnić, że należeli do jednej z gmin chrześciań3kich, otrzymywali wsparcie, ale tylko na krótki czas. Jeżeli nie wynaleźli sobie zajęcia, uważani byli za fałszywych braci, którym nie należało udzielać wsparcia, ze szkodą więcej potrzebujących. O sierotach mieli pieczę biśkupi. Wsparcie przeważnie dawano w naturze. Zasady powyższe doprowadziły do tego, że w pierwotnych gminach chrześcijańskich nikt nie cierpiał niedostatku, ale też nie było żebraków. Takie jednak urządzenie D-i było możliwe dopóty tylko, dopóki gminy chrześciańskie były nieliczne i członkowie ich wszyscy znali się osobiście. Jeszcze w 258 r. św. Cypryan, biskup Kartaginy, znał osobiście wszystkie swoje owieczki. Kiedy jednak po zwycięstwie chrystyanizmu za Konstantyna stosunki się zmieniły, urządzenia te nie mogły się już utrzymać. Wtedy były gminy liczące po 100 000 ludności, których członkowie nie mogli się znać osobiście. Ilość biednych także znakomicie się powiększyła. W takich gminach nie można było myśleć o przeprowadzeniu zasady indywidualności. W każdym razie i wtedy działalność kościoła pod względem D-i doprowadziła do świetnych rezultatów. Pomagało mu to, że środki jego pieniężne znacznie się powiększyły, wskutek tego, że cesa-rzowie obdarowywali kościół, na dowód swej gorliwości dla nowej wiary, majątkami, przywilejami; że wiele z majątków, należących poprzednio do świątyń pogańskich, przekazano na jego korzyść; że osoby prywatne również robiły hojne dla niego ofiary. Dzięki temu kościół mógł nie tylko dawać wsparcie, jałmużnę, większej ilości biednych, ale zakładać instytucye dobroczynne, nieznane światu pogańskiemu. Tak np: w Antyochii, za czasów Jana Złotoustego, w spisie biednych było 3 000 samych wdów i dziewic. W Aleksandry! w spisie takim było 7 800 nazwisk. Dla tego, żeby wsparcie było udzielone tylko zasługującym na nie, miasta były podzielone na okręgi, dyakonie, w których byii ustanowieni dyakonowie i dyakonisse. Z iustytucyj dobroczynnych powstały wtedy xenodockie, pierwotnie przeznaczone dla pomieszczenia w nich kalek chorych, podróżnych bez przytułku, dzieci i sierot. Później z instytucyj tych wytworzyły się spe-

jubileuszowym. Żeby zapobiedz zubożeniu rodzin, było postanowione, że własność ziemska, która przeszła w inne ręce, winna była wrócić do pierwotnych właścicieli w roku jubileuszowym, to jest po upływie siedem razy po siedem lat. Wogóle według tego prawodawstwa ziemia należała do Boga, lu Izie zaś byli tylko czasowymi jej użytkownikami. W celu zabezpieczenia biednych ludzi od wyzysku bogatych, zabronione było brać procent od‘pożyczek, nietylko w pieniądzach, ale i w na-turaliach. Nie wolno było zbierać zapomnianych snopów z pola, ani kłosów, ani owoców, pozostałych na drzewach, które były przeznaczone dla ubogich. W szczególności prawodawstwo to pamiętało o wdowach i sierotach, i zalecało miłosierdzie, jako cnotę, którą należało wykonywać, nie tylko względem swoich, ale i względem cudzoziemców, nietylko względem ludzi wolnych, ale i względem niewolników.—III. Jeszcze dalej poszedł chry-styanizm, który dokonał zupełnego przewrotu pod względem D-i. Bóg clirześcian jest Bogiem miłości i miłosierdzia. Miłość winna być ich przewodnikiem w stosunkach do bliźnich. Dlatego każdy powinien łaknącego nakarmić, pragnącego napoić, nagiego przyodziać, podróżnego w dom przyjąć, chorego nawiedzać, więźniów cieszyć, umarłych grzebać. Jeżeli w świecie pogańskim obywatele mieli prawo wymagać od państwa utrzymania w razie ubóstwa, wskutek chrystyanizmu biedni utracili to prawo, zamiast zaś państwa, samo społeczeństwo wzięło na siebie obowiązek niesienia im pomocy. Chrystyanizm widział w tern jedną z największych swoich cnót. Łatwiej wielbłądowi przejść przez ucho igielne, aniżeli bogaczowi wejść do królestwa niebieskiego, powiedział Chrystus. Z tego powodu rozdawanie jałmużny, oddanie nawet całego majątku biednym, uważane było za szczególną zasługę, za pomocą której można było zdobyć królestwo niebieskie. Społeczeństwu przewodniczył pod tym względem kościół, w skutek czego D, od t°»o czasu w państwach ^ lirześciańskich zyskuhi charakter przedewszystkiem kościelny, i przez długie wieki go utrzymała. W pierwotnych gminach cbrze-ściańskich przełożeni ich pod względem religijnym, biskupi, zarządzali D-ą, pomagali zaś im dyakonowie i dyakonissy. orodki swe D. czerpała wtedy z ofiar t. z. oblationes, które wierni kładli na ołtarzu w czasie nabożeństwa, i składających się przedewszystkiem z naturaliów, wina i oliwy, z darów pieniężnych, przechowywanych w oddzielnem miejscu, t. zw. arca czyli corbona, i ze składek, collecta, zbieranych w czasie pewnych uroczystości. Prócz tego były także dochody nadzwyczajne z darów, które wierni składali przy niektórych okolicznościach, np. przy zawieraniu związków małżeńskich. Nie każdy jednak otrzymywał pomoc, wsparcie, kto tego zażądał, ale tylko tacy, którzy za godnych tego uznani zosUii. W tym celu dyakoni i dyakonissy obowiązani byli badać stosunki osobiste biednych j wydawać wsparcie tylko tym, którym je biskup przyznał. Tacy biedni pomieszczani bywali w oddzielnym spisie, matricula, w którym wszystkie ich stosunki osobiste opisywano. W ten sposób

cyalne zakłady, np. dla sierot, orfanotrofie i t. p. Potem za papieża Symplicyusza (467—483) i Ge-lazyusza (492—496) był potwierdzony dawniejszy zwyczaj dzielenia wszystkich dochodów kościoła na cztery części, z których jedna była przeznaczona dla biednych, inne zaś na utrzymanie biskupa, duchowieństwa i kościoła. Majątkiem tym zarządzał ekonom, który się wcisnął, jako instytucya pośrednia, między biskupa i dyakonów. W miastach byli teź ustanowieui procuratores pauper urn, mający opiekować się biednymi. Wskutek tego instytucya dyakonów i dyakonis upadła, i indywidualizacya biednych, jak przedtem, okazała się niemożliwą. Zamiast wydawania wsparcia tylko biednym, zasługującym na nie, zaczęto wydawać jałmużnę, bez uwzględnienia zupełnie okoliczności, w których biedny się znajdował. Wskutek teź tego porządna oi gani żacy a D-i stała się niemożliwą, a natomiast rozwielmożniło się proszenie o jałmużnę i udzielanie jej. Żebractwo doszło do takich rozmiarów, że już cesarz Walen-tynian II był zmuszony wydać prawo przeciwko żebrakom. Prawa te były ponawiane jeszcze później, zawsze jednak napróźno (Uhlhorn „Die christliche Liebestbätigkeit in der alten Kirche“ 1882. — im Mittelalter. 1884. — seit der Reformation 1890).—IV. Po upadku państwa rzymskiego w D-i kościelnej zaszły ważne zmiany. Nastąpiła decentralizacja organów, zajmujących się nią. Poprzednio, jak widziebśmy, D-ą zarządzał bezpośrednio sam biskup. W piątym jednak wieku po Chr. w Gallii, z powodu rozległości dyecezyi i nie możności spełniania przez biskupa wszędzie obowiązków religijnych, zaczęły się tworzyć parafie, przy oddzielnych kościołach, przy których ustano wiono stałych duchownych, mających wykonywać służbę kościelną, proboszczów. Proboszczowie ci, wskutek powstawania systematu beneficyalnego, otrzymywali na swoje utrzymanie pewną część własności nieruchomej, należącej do kościoła. Osoby prywatne także czyniły ofiary na rzecz kościołów parafialnych, bliższych aniżeli od’egłe niekiedy stolice biskupie. W ten sposób proboszczowie parafialni otrzymali zarząd pewnej części majątku kościelnego, na który wogóle patrzano, jak na majątek biednych. Z tego powodu w początkach VI-ego wieku przeszła na proboszczów część zarządu D-i, biskupi zaś zarządzali nią tylko w miastach, w których przebywali. Reforma ta dokonaną została najprzód w Gallii, później zaś i w innych krajach; urządzenia bowiem kościelne w Gallii na długo służyły za wzór dla całej zachodniej Europy. Upadek jednak tego kościoła za Mero-wingów przeszkodził kwitnącemu rozwojowi D i. Ograniczano się po większej części do udzielania jałmużny, które jednak nie okazało się skutecznem. Wyższych celów pod tym względem chciał dopiąć Karol Wielki, który w całej wszechstronnej swej działalności, a także i w urządzeniu D-i, okazał się genialnym. Dążył on do tego, żeby żaden biedny w jego państwie nie został bez pomocy. Wychodząc z zasady, że każdy ojciec rodziny winien się starać o utrzymanie jej członków, i rozszerzając pojęcie rodziny, familia, do wszystkich osób zamieszkałych na gruntach, należących do pewnego pana, Karol W. postanowił (805 r.), że pan ten winien troszczyć się o zabezpieczenie od niedostatku wszystkich, zamieszkałych w obrębie jego własności, nietylko ludzi niewolnych, od niego bezpośrednio zależnych, ale i wolnych. O ludziach wolnych, niezamieszkałych w takich gminach, a także o ludziach zamieszkałych na ziemiach, należących do kościoła, winien był troszczyć się kościół. W tym celu z dziesięcin kościelnych, które wtedy stały się obowiązkowemi, czwarta część była przeznaczona dla biednych. , W wypadkach wyjątkowych, jak rip. drożyzny i głodu, Karol W. nakładał specyalny podatek na biskupów, opatów, i swoich wassali na utrzymanie biednych. Wdowy tez opieki, a także sieroty miały być utrzymywane z dochodów kościoła. Żebractwo było surowo zabronione. Niezdolni do pracy mieli otrzymywać pomoc, bądź od osób do tego obowiązanych, bądź od kościoła, zdolni zaś do pracy mieli być do niej użyci (806 r.). Postanowienia jednak Karola W. po jego śmierci poszły wkrótce w zapomnienie. Następcy jego nie pomyśleli o rozwinięciu mądrych jego rozporządzeń, wskutek czego przez całe średnie wieki nie było dobrze uorganizowanej D-i. Pomimo to wiele wtely robiono dla biednych, działalność ta jednak przybrała fałszywy kierunek, Przt dewszystkiem za główny środek pomocy biednym uważano jałmużnę, którą dawano przy każdej sposobności, bez względu na to, czy proszący zasługiwał na pomoc, czy nie. Przy ślubach, pogrzebach, w czasie świąt, przy każdej sposobności rozdawano biednym chleb, mięso, środki żywności, odzież i opał. Popęd do rozdawania jałmużny przybrał jeszcze większe rozmiary przez to, że wskutek ówczesnych poglądów, i wyrobionego stosownie do nich prawodawstwa, od wielu kar, za przestępstwa lub nawet zbrodnie można się było uwolnić za pomocą jałmużny. Klasztory, rozmaite zakony zakładają różne instytucye dobroczynne, szpitale dla starców i dzieci, dla biednych wędrowców, rozdają szczodre jałmużny u furty klasztornej. W drugiej połowie średnich wieków powstawały też różne instytucye dobroczynne korporacyjne, utrzymywane przez stowarzyszenia szlachty, gildye kupieckie, miasta, korporacye rzemieślnicze i t. d. Cała ta działalność jednak była rozproszona, nigdzie nie przyszło do porządnej organizaćyi D-i. Nigdzie nie usiłowano zbadać rzeczywistej po-trzeby, i stosownie do niej rozdzielić środków istniejących. Dawano wsparcie, jałmużnę, bez zbadania stosunków proszącego, nie troszcząc się o to, czy taką pomocą rzeczywiście się pomoże. Każdy klasztor, każdy szpital lub przytułek inaczej pod tym względem postępował. Stąd też wyniknęło, że żebracy zręczni, przebiegli, chodząc od klasztoru do klasztoru, opływali w dostatkach; nieraz bowiem, stosownie do średniowiecznej gościnności, dostawali, nie tylko niezbędne środki do życia, ale wino, piwo, ciasta, pieczyste, inni zaś, mniej zręczni, umierali z głodu. W jednym wypadku dawano za dużo, w drugim za mało; takie jednak nieuorganizowane, nieporządne rozdawanie jałmużny, przyłożyło się potężnie do rozwinięcia próżniactwa i włóczęgostwa w niższych klasach narodu, do wypielęgnowania klasy żebraków, włóczących się tłumnie z miejsca na miejsce, zabierających gwałtem to, czego im dobrowolnie nie dawano, i niebezpiecznych dla spokoju i bezpieczeństwa publicznego. Żebractwo stało się klęską ogólną w całej Europie w końcu wieków średnich, zmusiło władzę państwową do zwrócenia uwagi na biednych i przedsięwzięcia pewnych względem nich środków.—V. Państwo jednak z początku nie było w stanie przeciwko tej pladze wy-Bzukać żadnego innego środka, prócz coraz surowszych kar za żebractwo. Już od XIV w. wydawano prawie wszędzie odpowiednie prawa, przyczem zwracano uwagę na zdolność biednych do pracy. Na mocy ich zdolni do pracy żebracy ulegali surowym karom, niezdolnym zaś dawano pozwolenie na proszenie o jałmużnę. We Franeyi ordonansa Ludwika Ś-go z 1320 r. polecała wszystkich włóczęgów, proszących o jałmużnę, wypędzać z miasta. Ordonansa Jana Dobrego z 1351 r. nakazywała zdrowych żebraków za pierwszym razem sadzać do więzienia, za drugim stawiać pod pręgierzem, a za trzecim piętnować. Ordonansa Franciszka I z 1545 r. nakazywała żebraków zdolnych do pracy oddawać do zakładów roboczych, tych zaś, którzyby, po wypuszczeniu stamtąd, znów schwytani byli na żebractwie, wypędzać z kraju po poddaniu ich karze cielesnej. Postanowienie parlamentu paryskiego 1596 r. poleciło wszystkich żebraków, złapanych w mieśoie w 24 godz. po jego ogłoszeniu, wieszać bez wszelkich formalności. W Anglii statut Ryszarda II z 1388 r. nakazywał biednym, zdolnym do pracy, pracować w miejscu zamieszkania, niezdolnym zaś dozwalał prosić o jałmużnę. Tak samo statut Henryka VII z 1503 r. polecał żebraków zdrowych i zdolnych do pracy karać, gdy niezdolni mogli żyć z jałmużny. Statut Henryka VIII z 1531 r. zobowiązywał sędziów pokoju do zbadania stosunków biednych, wskutek czego niezdolni do pracy mieli otrzymać świadectwo, na mocy któregó wolno im było żebrać w miejscu zamieszkania, żebracy zaś bez tego pozwolenia ulegali surowym karom. Podług statutu Edwarda VI z 1547 r. biedni zdolni do pracy, schwytani na żebraninie, po napiętnowaniu ich ręką kata, oddawani byli w usługę, równającą się niewoli, tym, którzy o nich donieśli, jeżeliby zaś od nich zbiegli, po powtórnem piętnowaniu, winni byli być oddani w usługę na całe życie. Prawa te, prócz tego groziły żebrakom i włóczęgom obcięciem uszu, piętnowaniem, a nawet powieszeniem. W Niemczech najprzód miasta wydawały podobne postanowienia, jak np: Esslingen w 1384 r., Brunświk w 1400 r., Wiedeń w 1442 r., Kolonia w 1446 r., Norymberga w 1462. Później postanowienie sejmu w Lindau w 1497 r. i Reichspolizeiordnung z 1577 r. dozwalały żebrać tylko słabym lub kalekom, innym zaś groziły karą. Dzieci żebraków, o ile doszły do pewnego wieku, miały być oddawane do rzemiosł albo na służbę. Wszystkie te jednak prawa nie doprowadziły do zamierzonego celu, to jest zmniej-

szenia liczby ubogich i wytępienia ubóstwa. Wogóle mówiąc, były one nawet do tego zupełnie niezdolne. Prawdziwie bowiem ubodzy, mając do wyboru albo śmierć głodową, albo karę za żebractwo, woleli tę ostatnią, aniżeli pierwszą. Prawa te miały na celu usunięcie tylko następstw ubóstwa, to jest żebractwa, nie zaś jego przyczyny, co jest daleko ważniejszą rzeczą. Wszystkie te prawa organizowały tylko żebractwo, określając, kto może prosić o jałmużnę. Nie tylko nie zmniejszyły one żebractwa, ale je zwiększyły, przez nadanie mu cechy prawnej. Były one tylko środkiem samoobrony społeczeństwa przeciwko pladze żebractwa; sprzeciwiały s’ę panującym w średnich wiekach przekonaniom, podług których za pomocą rozdawania jałmużny można było sobie zapewnić królestwo niebieskie, bez względu na wartość moralną dającego. I wyszło stąd to przeciwieństwo, że dawanie jałmużny uważane było za chwalebną cnotę, ale proszenie o nią stanowiło karygodny występek. Wykazały one tylko niemożliwość istniejącego stanu rzeczy i konieczność uorganizowania D-i przez państwo, postawienia jej na trwalszych i racyonalniejszych zasadach.—VI. Działalność państwa pod tym względem była potrzebniejszą w tych krajach, w których przyjęła się reforma kościelna, i w których w skutek tego majątki kościołów i klasztorów zostały skonfiskowane, a przez to wyschło jedno z obfitych źródeł dochodów przeznaczonych na D. Wskutek tego D. zaczęła tracić od tego czasu charakter wyłącznie religijny, kościelny, jaki zachował się przez całe średnie wieki, państwo zaś było zmuszona starać się o utworzenie organów, zajmujących się D-ą publiczną, o ustanowienie przepisów, według których organa te miały postępować, o stworzenie nowych źródeł dochodu,! wreszcie nadanie kierunku D-i prywatnej. Pierwsza pod tym względem była Anglia, która wyrobiła taki systemat D-i państwowej, publicznej, do jakiego nie doszło żadne z państw europejskich. Prawodawstwo angielskie wychodziło z tego mniemania, że wsparcie biednych, D., jest obowiązkiem państwa, chociaż wykonanie tego obowiązku może ono włożyć na instytucye miejscowego samorządu; że przepisy prawa winny dążyć do tego, żeby potrzebujący pomocy mogli znaleźć ją wszędzie, w kraju, w jednostajnym, o ile można, rozmiarze; że organizacya D-i w całym kraju winna być jednakowa, a także środki jej winny być w jednakowy sposób zbierane. Początki tego nowszego stanu rzeczy można widzieć w prawie z 1535 r,, które wskutek sekularyzacyi majątków kościelnych i pozbawienia D-i tak ważnego źródła dochodu, stanowiło, że parafie są obowiązane troszczyć się o swoich biednych w ten sposób, żeby niezdolnym do pracy dostarczać środków do życia, zdolnym zaś do pracy dawać zajęcie, robotę. Środki do tego miały zapewnić dobrowolne ofiary, składki, zbierane od parafian w czasie nabożeństwa przez duchownych, a następnie przez specyalnie do tego wybieranych parafian, oolectors i overseers. Ci, którzy nie składali dobrowolnie ofiar, mieli być do tego znaglani środkami przymusowemi, co dało

pochop do zaprowadzenia później podatku na biednych. Dawanie jałmużny było wzbronione. Epoką pod względem rozwoju D-i w Anglii jest prawo kr. Elżbiety z 1601 r.; do ostatnich czasów stanowiło ono podstawę, na której późniejsze prawodawstwo się rozwijało. Prawo to orzekało, źe parafia winna troszczyć się o wszystkich biednych, zamieszkałych w jej granicach; odróżniało zaś trzy rodzaje biednych, mianowicie: dzieci, zdolnych do pracy i niezdolnych do pracy, i dla każdego z nich przepisywało odpowiedni środek. Dzieci winny były być do 21 lub 24 roku życia pomieszczane w charakterze uczniów rzemieślniczych u majstrów; zdolnym do pracy należało dostarczyć zajęcia, i dlatego w każdej parafii winny być zapasy lnu, konopi, wełny, żelaza i innych t. p. przedmiotów, w celu zajęcia niemi biednych. Dla niezdolnych do pracy miały być urządzone przytułki. Na pokrycie kosztów takiej D-i był ustanowiony podatek na biednych, poor-rate, który nadzorcy, overseers, mieli prawo nakładać w miarę potrzeby na każdego mieszkańca parafii, posiadającego w niej własność nieruchomą. W razie przeciążenia jednej parafii podatkiem, inne miały się przykładać, składając rat e-in-a id. Administracya temi funduszami była powierzona nadzorcom biednych, mianowanych przez sędziów pokoju, którzy mieli nad niemi kontrolę i nadzór. Prawo to niejednokrotnie było uzupełniane i rozwijane później -szemi prawami; wiele z nich jednak, nie tylko że nie polepszyło położenia biednych, ale, przeciwnie, wywarło na nie najzgubniejszy wpływ. Tak np. prawo Karola II z 1662 r. tak zw. settlement-act, o miejscu zamieszkania, biorąc na uwagę, źe, według prawa z 1601 r, każdy biedny, zamieszkały w pewnej parafii, miał prawo żądać od niej wsparcia; że robotnicy, szukając zarobku, przechodzili do bogatszej parafii, a w razie zubożenia stawali się jej ciężarem; określiło, źe tacy tylko biedni mieli być przez parafię utrzymywani, którzy w niej nabyli praw zamieszkania według określenia tego prawa. Wszyscy inni mogli być z niej wydaleni do parafii właściwego miejsca zamieszkania, i to nie tylko tacy, którzy rzeczywiście zubożeli i pomocy potrzebowali, ale i tacy, co, do których można się było tylko obawiać, źe pomocy tej zczasem potrzebować będą. Ma się rozumieć, iż prawo to, odejmując robotnikom możność szukania zarobków w bogatszych parafiach, zmuszając ich do pozostawania tam, gdzie nie mogli dostać zajęcia, przyczyniło się tylko do powiększenia ubóstwa i stało się straszną klęską dla niższych klas ludności. Z drugiej strony powiększało ono wydatki na dobroczynność: trzeba było bowiem wydalonych transportować do właściwych parafij, a w razie nie przyjęcia biednego, przeprowadzić z daną parafią spór. Dopiero w 1795 r. nie-pozwolono wydalać takich, względem których istniała obawa zubożenia, ale tylko tych, którzy już faktycznie znajdowali się w tern położeniu. Żeby za-dosyćuczynić wymaganiom prawa z 1601 r., w wielu większych miastach, jak np. w Brystolu, Plymouth i innych, były w początkach XVIII-go w.

utworzone domy robocze, t. zw. Workhouses, dla pomieszczenia w nich biednych. Ponieważ domy te okazały się poźytecznemi, prawo z 1723 r. dozwoliło i innym parafiom zakładać je, gdyby zaś pojedyńcza parafia nie była w stanie, z powodu kosztów, utrzymać takiego domu, mogła się w tym celu połączyć z innemi. Biedny, żądający wsparcia, winien być w domu roboczym pomieszczony, gdyby zaś nie chciał wejść do niego, tracił prawo do wszelkiego innego wsparcia. Od tego czasu domy robocze stały się instytucyą najważniejszą dla D-i publicznej w Anglii. Prawo t. zw. Gilberts’act z 1782 dozwalało parafiom łączyć się w większe okręgi, jeżeli chciały na wspólny koszt utrzymywać dom roboczy, w którym mogliby być pomieszczeni starzy i chorzy, kobiety z dziećmi nieprawemi lub dzieci niezdolne jeszcze z powodu wieku do zarabiania na życie własną pracą. Związki, utworzone na mocy tego prawa, mogły mianować osobnych płatnych urzędników, guar-dians, do zarządu D-ą. Prawo to, w celu lepszej kontroli nad zakładami dobroczynnemi, ustanowiło oddzielnych inspektorów, v i s i t or s. Obok tych niewątpliwych ulepszeń prawo z 1782 r. zawierało jednak przepis, który, chociaż na pozór miał cel filantropijny, wywarł jednak fatalny wpływ na ekonomiczne położenie niższych klas społeczeństwa. Według tego przepisu, guardians mieli się starać o dostarczenie zajęcia płatnego biednym, gdyby zaś zapłata za nie nie wystarczała na utrzymanie, mieli im dawać dodatek z funduszów biednych. Było to odstępstwem od zasad prawa z 1601 r., które stanowiło, że wsparcie winno być udzielane w naturze. Prócz tego zaś, wywierało zły wpływ na robotników, którym było wszystko jedno, jak będą pracowali, gdyż mieli pewność dostania potrzebnego im dodatku pieniężnego. Osłabiało to ich energię, pracowitość i staranie o otrzymanie wyższej zapłaty, bo wiedzieli, że dostaną zasiłek z funduszów biednych. Jeszcze gorsze skutki miał t. z. Speenhamland’s act zl795 r., który zaprowadził t. zw. Allovance système. Według niego była ustanowiona, stosownie do cen żywności i ilości głów w rodzinie, norma zarobku, jeżeli zaś robotnik nie otrzymywał jej, dostawał z funduBÓw biednych dodatek, allovance. Systemat ten działał demoralizująco na klasy robotnicze, które starały się najmniej pracować, gdyż dostawały dodatek z funduszów biednych, a nie mniej demoralizująco na pracodawców, którzy z tego samego powodu starali się jak najmniej swoim robotnikom płacić. Klasy robotnicze otrzymywały wskutek tego płacę, zabezpieczającą je tylko od śmierci głodowej, pracodawcy zaś kazali płacić swoich robotników z funduszów przeznaczonych na biednych. Prawo to, zniżając zarobki, przyczyniło się do niebywałego nigdy przed tem powiększenia się prole-taryatu, pauperyzmu, a z drugiej strony do niezmiernego podniesienia się kosztów na utrzymanie biednych, które groziły zupełną ruiną zamożniejszym klasom ludności. W skutek tego w 1817 r. koszta utrzymania biednych wzrosły do 7 870 801

f. st. przy ludności 11000 000. Nawet bogata

Anglia nie wytrzymałaby, gdyby koszta te powiększały się w podobnym stosunku. Prawo z 1818 i 1819 r. t. zw. Sturges-Bournes-Acts, usiłowało temu zaradzić, ale napróżno. Dopiero reforma z 1834 r. nadała D-i publicznej w Anglii lepśzy kierunek. Prawo z tego roku utworzyło organ centralny, Poor Law Commissioners, któremu został powierzony kierunek organami niźszemi, tudzież kontrola nad niemi. Organ ten został w 1867 r. przekształcony na Poor Law Board, komis-syę D-i publicznej, a w 1871 r. przeszedł do mi-nisteryum spraw wewnętrznych, Local Go vernement Board, jako oddzielny departament, Poor Law Departament, zarządzający D-ą publiczną. Dalej prawo z 1834 r., uważając, że dotychczasowe parafie były za małemi jednostkami admini-stracyjnemi i nie mogły z tego powodu skutecznie wywiązać się ze swego zadania, postanowiło, że parafie powinny obowiązkowo łączyć się w większe okręgi administracyjne, t. zw. Unions. W takich większych okręgach zostały utworzone władze, zarządzające D-ąpubl. w okręgu, Boards of Guardians, pochodzące z wyborów. Dla wykonywania postanowień tych organów ustanowieni zostali oddzielni urzędnicy płatni, relie vin g of fi cer s. Prawo z 1834 r., chcąc zapobiedz zgubnemu wpływowi, jaki poprzednie prawodawstwo wywierało na niższe klasy ludności przez to, że dozwalało w wielkich rozmiarach udzielać wsparcia w pieniądzach, biednym mieszkającym u siebie, starało się przeprowadzić zasadę, że odtąd wsparcia winno być udzielane biednym przedewszystkiem przez przyjęcie ich do domu roboczego, w którym położenie ich nie powinno być lepsze od położenia robotników, pozostających u siebie i własną pracą zarabiających na utrzymanie. Z tego powodu każdy Union winien był utrzymywać przynajmniej jeden dom roboczy. Prawo z 1834 r., pozostawiło koszta D*i publicznej parafiom, z wyjątkiem tylko domów roboczych, workhouses, których utrzymywanie było obowiązkiem owych Unions. Następne prawa powoli przenosiły te koszta z parafii na Unions, w końcu zaś prawo z 1865 r., Union Charge-ability Act, przeniosło wszystkie koszta D-i publicznej na te ostatnie okręgi. Ponieważ znów okazało się, że i te okręgi nie mogły same jedne ponosić kosztów na niektóre cele lub instytucye dobroczynne, jak np. na urządzenie przytułków dla chwilowo pozostających bez dachu, na utrzymanie szkół dla biednych i t. p., pozwolono im łączyć się z in-nemi. Prawo z 1879 r. nadało władzy centralnej, Poor Law Departement, prawo łączenia kilku okręgów w jeden związek, w celu ponosżenia wspól-nemi siłami tych kosztów. Postanowienie organu centralnego z 24 lipea 1847 r., General Consolidated Order, i inne wskazały przepisy, według których miały postępować organa niższe, w szczególności zaś, w jakich wypadkach mogło być udzielone wsparcie w mieszkaniach biednych, t. z w. Out-door-relief, w przeciwieństwie do wsparcia w zamkniętych zakładach D-i publicznej, t. zw. In-door-relief. Prawo z 1846 r. i niektóre inne późniejsze ograniczyły wreszcie wypadki, w których biednego można było wydalić do miejsca zamieszkania, obowiązanego do udzielenia mu pomocy, w skutek czego obecnie, faktycznie, obowiązek ten ciąży na tym okręgu, w którym biedny przebywa. Taki był w krótkich zarysach rozwój D-i publicznej w Anglii. Przechodząc do stanu obecnego, widzimy, iż centralnym organem, zarządzającym nią, jest Poor Law Departement, składający się z ministra apraw wewnętrznych, jako prezydu-jącego, dwóch członków i 4 pomocników ich. Do centralnego zarządu należy także 17 inspektorów, obowiązanych do rewizyi zakładów dobroczynnych, i 37 kontrolerów, auditors, obowiązanych do kontrolowania wydatków, przez organa niższe czynionych. Inspektorzy także, ustanowieni w 15 okręgach, na które pod tym względem podzielono kraj cały, są organem pośredniczącym między władzą centralną i niźszemi. Komunikują niższym organom rozporządzenia i decyzye zarządu centralnego, tudzież temu ostatniemu przedstawienia pierwszych. Okręgów U n i o n’s obecnie jest w samej Anglii, bez Irlan-dyi i Szkocyi, 648. W każdym okręgu znajduje się Board of Guardians, rada D-i publicznej, składająca się z członków, wybieranych przez parafie i pełniących swe obowiązki honorowo. Komissya biednych .zarządza D-ą publiczną w okręgu, wykonawcami jej decyzyi są sekretarz, c 1 e r k, i opiekunowie, relieving officers, pobierający płacę. Prócz tego jest massa innych płatnych urzędników w zakładach dobroczynnych, domach roboczych i t. d., których liczba w 1883 r. wynosiła 20 447, pobierających pensyi 1 117 000 f. st. Niepłatnych w tymże czasie było 28 099. Źródła pieniężne D-i publicznej są trojakie. Głównem źródłem jest podatek na biednych, który pobierany jest od czystego dochodu z własności nieruchomej. Rozkład tego podatku na oddzielne parafie winien być, podług wysokości spodziewanych wydatków, dopełniony przez Board of Guardians. W każdej parafii własność nieruchoma winna być oszacowana i ozysty dochód jej oznaczony na mocy szczegółowo przepisanego postępowania przez overseers, opiekunów, którzy stosownie do tego oznaczają i procent, jaki właściciele mająf opłacać. Podatek ten uiszcza się co 3 miesiące, a w 1883 r. średnio wynosił 6% dochodu z nieruchomości. Drugiem źródłem dochodu jest dodatek ze skarbu państwa na wynagrodzenie nauczycieli w szkołach dla biednych, na lekarzy biednych, na utrzymanie biednych obłąkanych. Dodatek ten w 1887 r. wynosił 717 935 f. szt. Trzeciem źródłem są nadzwyczajne dochody np. zapisy, darowizny i t. p. W 1834 r. wydatki D-i publicznej wynosiły wogóle 6 317 255 f. szt., co stanowiło 8 szyi. 9x/₂ pens. na głowę ówczesnej ludności; w 1888 roku 8 440 821 funtów sterlingów, czyli 5 szylingów ll³/₄ pens. na głowę ludności. W 1890 r. wydatki doszły do 8 434 345 f. st. Stąd widzimy, iż chociaż wydatki ogólne prawie się nie zmniejszyły, mniej jednak dotkliwie dają się czuć ludności. Prawo do wsparcia z dochodów D-i publicznej mają osoby pozbawione środków utrzymania, destitute person. Obowiązany jest zaś do udzielania go przedewszystkiem okrąg,

Union, w którym biedny ma miejsce zamieszkania. W przeciwnym razie może być wydalony do tego okręgu, w którym w ostatnich czasach zamieszkiwał: Od tego przepisu jednak ustanowione zostały wyjątki, tak zwane Irremovabi-lity, kiedy biedny nie może być wydalonym, chociażby nie miał w tym okręgu miejsca zamieszkania. Do tych wyjątków należy najprzód, jeżeli przez rok przebywał w tym okręgu, nie prosząc o wsparcize ze środków D-i p-ej, i następnie, jeżeli potrzeba wsparcia wypłynęła wskutek choroby, nieszczęśliwego wydarzenia lub przypadku, nie grożącego zupełną niezdolnością do pracy. Chcący otrzymać wsparcie winien się zwrócić z prośbą do właściwego relieving officer swojego okręgu. Urzędnik ten winien po zbadaniu stanu rzeczy przedstawić prośbę osobiście na pierwszem posiedzeniu rady dobroczynności, Board of Guardians, która deoyduje, czy prośba zasługuje na uwzględnienie i jakiego rodzaju wsparcie winno być udzielone. W wypadkach nagłych wsparcie może być postanowione i udzielone tak przez relieving officer, jak i przez sędziego pokoju, w tych jednak wypadkach może być udzielone tylko w naturze lub pomocy lekarskiej, nie w pieniądzach. Wsparcie może być dwojakie, mianowicie: t. zw. Indoor-relief, pomieszczenie w zakładach zamkniętych, i Out-door-relief, wsparcie udzielone w mieszkaniach biednych lub wszelkiego innego rodzaju. Podług prawa z 1834 roku pomoc czyli wsparcie Indoorrelief koncentrowało się w domu roboczym, w którym byli pomieszczeni wszyscy, potrzebujący go, zdolni i niezdolni do pracy biedni, dzieci bez opieki lub sieroty. Takie pomieszanie jednak różnego gatunku ludzi w jednym zakładzie okazało się nietylko niedogodnem, ale nawet szko-dliwem. Dla tego zaczęto tworzyć oddzielne zakłady dla oddzielnych kategoryj biednych. Najprzód stało się to względem dzieci, dla których po 1844 r. zaczęto tworzyć specyalne zakłady, w których dzieci te wychowywane są tak, żeby później stały się pożytecznemi członkami społeczeństwa. Do nich należały Separate Schools,Certified Schools, Training Ships i inne. W ostatnich czasach przeważa coraz więcej t. z w. Boa r ding-out-System, to jest 8ystemat pomieszczania takich dzieci u osób obcych, w rodzinach, za opłatą. Następnie po 1860 r. starano się wydalić z domu roboczego biednych chorych, dla których tworzone były oddzielne szpitale, Sick-Asylum, Infirmaries i inne. Gdzie nie można było mieć oddzielnego zakładu, tam przynajmniej w domu roboczym był utworzony osobny oddział dla takich biednych. Wreszcie i dla takich, którzy chwilowo tylko potrzebują schronienia, jak np. dla robotników, udających się w drogę w celu wyszukania zajęcia, zaczęto tworzyć specyalne zakłady, t. zw. C a su a 1-wards, schroniska. Roboczy dom jednak, do którego może być przyjętym każdy biedny, stanowi w Anglii podstawę D-i publicznej w zamkniętych zakładach. W zakładzie tym biedny dostaje co jest ściśle niezbędne do utrzymania życia, ale nic więcej. Co się tyczy Out-door-relief władza centralna dąży stale do zmniejszenia wsparcia biednych w pieniądzach, polecając, zamiast tego, wydawanie wsparcia w naturze. Wsparcie tego rodzaju może być wydawane w pieniądzach lub w natu-raliach: w środkach żywności, opale, odzieży. Do niego też należy opłata szkolna za niezamożne dzieci, utrzymanie ich na nauce u rzemieślników, koszta emigracyi biednych i t. p. Pomimo jednak, że prawodawstwo angielskie starało się głównie wsparcie dawać w zakładach zamkniętych, ilość osób, otrzymujących tego rodzaju pomoc jest zawsze mniejsza od tych, które ją otrzymują zewnątrz zakładów. W 1888 roku z ogólnej liczby 831 353 biednych, otrzymujących wsparcie było 201 134 Indoor paupers, a 625 067 Outdoor paupers. 152 osoby otrzymywały obu rodzajów wsparcie. W ogóle ilość biednych, dostających jednym lub drugim sposobem wsparcie ze środków D-i publicznej, dąży powoli do zmniejszenia się. W 1849 r. na sto głów ludności otrzymało je 6.2%. w 1883 r. tylko 3%- Dobroczynność publiczna w Anglii, jak widać z powyższego, opierała się na tych zasadach, iż nikt, rzeczywiście znajdujący się w nędzy, nie może zostać bez pomocy, bez względu na przyczyny ubóstwa, na to, czy zubożenie nastąpiło z własnej winy biednego, lub niezależnie od jego woli. Dla tego została urządzona odpowiednia organizacya władz, zarządzających nią. Z tej również przyczyny został ustanowiony podatek na biednych, którego wysokość winna odpowiadać potrzebie. Określono dokładne przepisy, zapewniające ten porządek, aby pomoc ta wszędzie była okazywana w jednostajny sposób. Wsparcie zostało ograniczone do minimum potrzeb biednego, do zabezpieczenia niezbędnych środków utrzymania i uchronienia biednych od śmierci głodowej. Dobroczynność ta ma też, wogóle mówiąc, na celu, nie przedsięwzięcie środków zapobiegających ubóstwu, ale tylko udzielenie pomocy w wypadkach, w których to okazuje się konie-cznem. Państwo, organizując w ten sposób D. publiczną, nie kierowało się względami humanitar-nemi, ale względem państwowym, że w uorganizo-wanem porządnie społeczeństwie nie powinno być ludzi umierających z głodu. Wszelkie inne zadania dobroczynności zoątawiono działalności D-ci prywatnej. D. ta, opierając się na miłosierdziu i miłości bliźniego, może przedsiębrać środki zapobiegawcze; zwracać uwagę na przyczyny niedoli biednych, na to, czy zasługują oni na pomoc, czy nie, i w miarę tego przedsiębrać odpowiednie środki. Wypływa ona ze stosunków indywidualnych, dającego i otrzymującego wsparcie: dla tego może być najrozmaitsza, nie wiąże się też ściśle oznaczoną normą pod względem swej wielkości. D. prywatna w Anglii, pomimo takiego rozwoju D-i publicznej, przybrała także niezmierne rozmiary. Brak danych statystycznych nie pozwala ściśle oznaczyć, ile jest instytucyj dobroczynnych w tym kraju, i ile one wydają na ten cel. Można jednak powiedzieć, iż kiedy z inicyatywy lorda Broughama była mianowana w 1817 r. komissya w celu zbadania stosunków tych instytucyj i prze-

konania się, czy środków swoich używają stosownie do swego przeznaczenia, złożyła ona w 1837 roku sprawozdanie w 44 tomach o 29 000 instytucji dobroczynnych. Ma się rozumieć, że liczba ich od tego czasu    znacznie się po

większyła. Oceniają w przybliżeniu, że instytu-cye te wydają rocznie od 3—7 milionów f. szt. Zdaje się jednak, iż wydają one więcej; w samym bowiem Londynie istniało w 1885 r. 1013 różnego rodzaju instytucyj dobroczynnych, z rocznym dochodem 4 447 436 f. st. (Howe „Classi-fied Directory of the Metropolitan Charities“). Taki ogrom jednak instytucyj dobroczynnych, dowodzący nie tylko bogactwa Anglii, ale i wysokiego stopnia miłości bliźniego, ożywiającej jej synów, miał także pewne niedogodne strony. Instytucye te bowiem nie miały organów, za pomocą których mogłyby Bię przekonać o tern, czy proszący zasługiwał na wsparcie i czy nie pobierał go już od innej instytucyi. Z okoliczności tej korzystało wielu zręcznych oszustów, pobierających wsparcie jednoczę śnie od kilku zakładów dobroczynnych. Z drugiej strony ci, którzy rzeczywiście zasługiwali na pomoc, nie wiedzieli, gdzie się po nią udać, lub nie otrzymywali jej wcale, bo udawali się do takiego zakładu, który zajmował się nie tego rodzaju pomocą, ale inną. Prócz tego wiele osób prywatnych marnowało swe środki, dając wsparcie osobom nie zasługującym na nie, bo nie było możności przekonania się o ich osobistych stosunkach. Te i inne niedogodności naprowadziły na myśl, że i D. prywatna winna być uorganizowana. Myśl ta została urzeczywistniona w 1870 r. w Londynie, przez utworzenie London Charity Organisation Society. Na czele tego towarzystwa stoi Council, rada, prócz tego zaś w każdym z 39 okręgów, na które pod tym względem podzielony jest Londyn, istnieje komitet okręgowy, District Committee. Ten ostatni składa się z przedsta wicieli zakładów dobroczynnych w okręgu, tudzież z innych osób. Celem tego towarzystwa jest rozważanie, w jaki sposób instytucye dóbr. prywatne winny działać, żeby przynosiły największą korzyść; porozumiewanie się wzajemne między instytucya-mi co do osób, korzystających z ich zasiłku; komunikowanie im, a nawet osobom prywatnym, na żądanie, wiadomości co do stosunków osobistych i wartości moralnej tych, którzy s;ę do nich udawali z prośbą o wsparcie. W tym celu District Committees porozumiewają się z Boards of Guardians, istniejącemi w Londynie, tudzież mają oddzielne district visiting societies, składające się z osób, które dobrowolnie ofiarowały się osobiście przekonywać się o stanie, w jakim znajdują się biedni, proszący o wsparcie. O ile działalność powyższego towarzystwa była pożyteczną, można sądzić choćby z tego, że w znacznej liczbie wypadków, w których żądano od niego informacyi, po przeprowadzonem śledztwie okazało się, że proszący nie zasługują na uwzględnienie. Tak np, w 1888 r. na 24 753 próśb w 11 322 (45.7°/₀) wypadkach nastąpiła nieprzychylna odpowiedź. Wskutek tego środki

Huajrkl Pcw»» Haiti Ze» I33 T. /.MI

D-i prywatnej mogły być użyte na korzyść rzeczywiście zasługujących na wsparcie. Londyńskie towarzystwo organizacyjne wydaje także dziennik, Charity Organisation Review, jeden z najlepszych, zajmujących się w ogóle dobroczynnością. Przykład Londynu, pod względem organiza-cyi D-i prywatnej, tak zbawiennie podziałał na inne miasta angielskie, że już w 1888 r. 68 miast założyło u siebie podobne towarzystwa (Loch „Charity organisation“ Londyn 1892; „Low’s Hand-book of the charities of London 1888“. „Herbert Fry’s royal guide to the charities of London“). Stany Zjednoczone również zaprowadziły je u siebie. W 1893 r. było ich 92 w miastach z ludnością 11 milionów mieszkańców. W Niemczech także w ostatnich czasach zaczynają zakładać podobne instytucye, np. w Dreźnie w 1871 r. (Bibl. Eden „The state of the Poor.“ 1797; Nicholls „History of the English Poor Law.“ 1854; Pashley „Paupe-ri8m and Poor Laws" 1852; Owen „The Poor Law amendement Act.“ 1869; Powie „The Poor Law.“ 1890; Mackenzie „The Poor Law Guardian“ 1892; Aschrott. „Das englische Armenwe-sen in seiner historischen Gestaltung und in seiner heutigen Gestalt“ 1886; Armenwesen w „Handwörterbuch der Staatswissenschaften“; Chevalier „La loi des pauvres et la société anglaise“ 1895). VIL W Niemczech także wyrobił się z czasem podobny do angielskiego systemat D-i publicznej obowiązkowej, z tą jednak różnicą, że podstawą jego była, nie parafia kościelna, ale gmina administracyjna. Już w XV w. spotykamy w Niemczech ślady D-i publicznej gminnej, na mocy czego zarząd zakładami dobroczynnemi powierzony był, nie organom kościelnym, ale władzom miejskim. Władze te prowadziły nadzór nad szpitalami istniejącemi i zakładały nowe, zarządzały rozdawnictwem jałmużny, starały się o zniżenie ceny Chleba. W 1437 r. we Frankfurcie nad Menem byli ustanowieni opiekunowie biednych, a przykład ten znalazł naśladownictwo i w innych miastach. Kiedy wskutek reformacyi D. kościelna została zupełnie zrujnowana, D. świecka musiała zastąpić jej miejsce. Już Luter skarżył się niejednokrotnie na upadek D-i za jego czasów. Konieczność zmusiła miasta zająć się tą kwestyą i urządzić D. publiczną. Naprzód w Augsburgu wydane zostało 21 marca 1522 r. postanowienie, urządzające tę sprawę. Drugie było wydane w Norymberdze 23 lipca 1552 r.; posłużyło ono za przykład w wielu innych miastach. Podobne urządzenia znajdujemy we Wrocławiu i Strasburgu w 1523 r., w Magdeburgu i Regensburgu, w 1524 r. i t. d. (Ehrle „Beiträge zur Geschichte und Reform der Armenpflege“ 1881; Riggenbach „Das Armenwesen der Reformation“ 1883; Hering „Ueber die Liebesthätigkeit der Reformation“ 1883—1885). Zadaniem tych urządzeń było zapewnienie środków do życia biednym właściwej gminy, to jest stałym jej mieszkańcom, i zniesienie żebractwa, chociaż wsparcie było udzielane także i tym, którzy czasowo w pewnej gminie przebywali. Dla osiągnięcia tego celu zarząd miejski prowadził nadzór

86

nad zarządami miejskiemi D-i, Bkładającemi się z obywateli miejskich, bądź wybranych przez mieszkańców, bądź mianowanych przez zarząd miasta. Zarządy te rozporządzały dochodami dawniejszych instytucyj dobroczynnych, o ile te ocalały, tudzież nowemi, ze składek i ofiar dobrowolnych, stanowiących t. zw. Kasten, skarbonę. Reichspolizeiordnung z 1530 r. (Tyt. 34), określało, źe każde miasto i gmina winna u-trzymywaó i żywić swoich biednyoh. Przepis ten był ponowiony w postanowieniach z 1548 i 1577 roku. W ten sposób gmina została uznana za o-bowiązaną prawnie do niesienia kosztów D-i publicznej, do utrzymywania swoich biednych. Bez-pośredniem tego następstwem było to, że gminy, obawiając się przeciążenia wydatkami na ten cel, gdyby do nich przenosili się bez przeszkody mieszkańcy innych gmin, dążyły, tak jak w Anglii parafie, do ograniczenia wolności przesiedlania się. Dla tego przesiedlenie się było zwykle zale-źnem od zyskania prawa obywatelstwa miejscowego, które znów było połączone z pewnemi trudnościami i ograniczeniami. W tymże celu osoby, chcące zawrzeć związek małżeński, były obowiązane prosić o pozwolenie zarządu gminnego, gdyż przez to chciano zapobiedz małżeństwom ludzi biednych, których dzieci stałyby się ciężarem gminy. Z tego powodu prawodawstwo w różnych krajach niemieckich w XVIII wieku starało się określić, w jaki sposób utrącą się lub nabywa t. z. Heimatsrecht, nadające prawo do wsparcia w pewnej gminie. Wszystkie te prawa ograniczały znakomicie wolność osiedlania się (Niederlas-sungsrecht). Byłoby zbytecznem wdawać się w szczegółowy rozbiór tych prawodawstw, tern bardziej, że wszystkie one zlały się w ostatnich czasach w jedno ogólne cesarstwa Niemieckiego. Ini-cyatywę pod tym względem dały Prusy. Już prawo 8 września 1804 r. przyznało wolność przesiedlania się (P reiziigigkeit) i wskazało wypadki, w których biedny mógł być z pewnej gminy wydalonym. Prawo to było azupełnione w 1842 i 1857 r. Ostatecznie prawo z 1 listopada 1870 roku, Gesetz über der Unterstützungswohnsitz, zaprowadziło jednakowe zasady dla całego Cesarstwa Niemieckiego, z wyjątkiem Bawary i, która zatrzymała poprzednie swoje prawodawstwo, tudzież Alzacyi - Lotaryngii, w której obowiązuje dawniejsze prawodawstwo francuskie. Podług prawa z 1876 r. obowiązanemi są do pono szenia kosztów D-i publicznej pewne jednostki administracyjne, tak zw. Ortsarmenverbände i Landarmenverbände. Ortsarmenverband (gmina pod względem D-i pub.) składa się z jednej lub kilku gmin administracyjnych, łącznie z posiadłościami dominialnemi lub bez nich. Wszystkie do takiej gminy należące posiadłości stanowią względnie do innych jednostkę administracyjną co do nabycia lub utraty miejsca zamieszkania, nadającego prawo do wsparoia ze środków D-i publicznej. Zarząd D-i publ. w gminach należy do władz gminnych, w posiadłościach dominialnych—do ich właścicieli. Prócz tego wolno jest

takim jednostkom administracyjnym łączyć się w większe jednostki, t. zw. Gesammtarmen-verband, w których mogą być ustanowione spe-cyalne władze, Armendeputationen i t. p. Takie jednak zbiorowe gminy utworzone zostały tylko w Hanowerze, Szląsku, Pomeranii i na wyspie Rugii. Nadzór nad działalnością zarządów D-i publ. w gminach należy do przełożonej nad niemi zwykłej władzy administracyjnej. Land-armenverband składa się z wielu gmin miejscowych. W niektórych państwach niemieckich, jak, w kr. Saskiem, Sachsen-Wejmarze, w Mekien-burg - Szwerynie, Oldenburgu, Sachsen-Altenburgu, Sachsen - Koburg - Gotha, Reuss młodszej linii, w o-bydwóch Szwarzburgach i w trzech wolnych miastach—cały kraj stanowi jeden Landarmenverband W Prusach każda prowincya tworzy osotny Landarmenverband, tylko w Prusach wschodnich każdy powiat, KreiB, a w Hessen - Nassau każdy okręg rządowy, Regierungsbezirk, stanowi taki okrąg. Miasta Berlin, Wrocław i Królewiec są jednocześnie Orts- i Landarmenver-bandami. W Wirtenbergu Oberamtsbezirke, w Badtnie, Hessyi, Meklenburgu-Strelitz, Sachsen-Meiningen i Waldeck—powiaty są Landarmen-verbandami. We wszystkich takich Landarmenverband ach zarząd D-i powierzony jest albo specyalnym władzom, albo ogólnym władzom administracyjnym miejscowym. Każdy Ortsarmenverband obowiązany jeBt dać swoim biednym wsparcie w granicach niezbędnych dla utrzymania życia, o, ile niema innych osób, obowiązanych do tego, np. krewnych, od których należą się alimenta i t. p. Tak samo gmina nie jest obowiązana do tego, jeżeli biedny ma majątek, z wyjątkiem nagłych wypadków, tudzież jeżeli otrzymuje środki do życia od D-i kościelnej lub prywatnej. D. publiczna występuje tylko pomocniczo w razie jeżeli kościelna lub prywatna nie udzieliła pomocy. Nie przedsiębierze też ona środków zapobiegających ubóstwu, ale winna zatrzymać się w granicach niezbędnej konieczności, w razie już nastąpionego zubożenia. Za biednych, którym Ortsarmenverband obowiązany jest dać wsparcie, uważają się tacy, którzy nabyli w nim miejsce zamieszkania pod względem D-i publicznej (Unter stütz un g s wo hnsitz). Do takich zaś należą ci, którzy w nim przez dwa lata ciągle przebywali po dojściu 24 lat. Kobiety zamężne mają miejsce zamieszkania męża, dzieci zaś — ojca, albo matki. Utrącą się miejsce zamieszkania albo przez nabycie nowego, wskutek przyczyn przez prawo przewidzianych, albo przez nieobecność trwającą już dwa lata. Chociaż Ortsarmenverband obowiązany jest dostarczać wsparcia tylko swoim biednym, to jest tym, którzy w sposób legalny nabyli w nim miejsce zamieszkania, nie może jednak wydalać biednych, należących do innych takich związków, ale ma prawo domagać Bię od nich zwrotu kosztów, poniesionych na takiego biednego. Wydalenie może nastąpić jednak, gdy właściwa gmina nie chce zwrócić kosztów, lub gdy w razie spora pewien Ortsar menver-

Za takich biednych

Obszerniejsza literatura

band został przez właściwą władzę uznany za obowiązanego do udzielenia wsparcia. Biedni, nie mający w żadnym O rt s ar me n ver bandzie miejsca zamieszkania,uważają się za Lan d a r men, którym wsparcie winno być udzielone ze środków Landarmenver bandu, uważani są też i cudzoziemcy. Spory, wynikające pomiędzy pojedyńczemi gminami pod względem D-i rozstrzygane są w jednej lub dwóch instan-cyach przez specyalne organa. Ostatecznie zaś dla rozstrzygnięcia ich został ustanowiony w Berlinie Bundesamt für das Heimathwesen, którego postępowanie zostało określone w regulaminie z 6 stycznia 1873 r. W Bawaryi za gminę obowiązaną do dostarczenia wsparcia uważana jest Heimathsgemeinde, którą każdy, raz nabywszy, posiada dopóty, dopóki nie nabędzie miejsca zamieszkania w innej gminie. Przedmiot ten o-kreślony został przez prawo z 16 kwietnia 1868 roku i nowellę z 23 lutego 1872 r., o miejscu zamieszkania, tudzież przez prawo z 29 kwietnia 1869 r., o zarządzie D-i publicznej. Co się tyczy środków D-i publicznej, to, o ile nie wystarczają specyalne dochody, np. z majątków i kapitałów instytucyj dobroczynnych, z ofiar dobrowolnych i t. p., gminy obowiązane są dostarczyć odpowiednich funduszów za pomocą podatku, nakładanego na mieszkańców gminy, razem z innemi podatkami na inne potrzeby gminne. W niektórych tylko krajach, jak np. w Saksonii, istnieją specyalne Krankenkassen, chociaż i te kasy potrzeby swe zaspakajają z o-góluych funduszów gminnych. W niektórych państwach pewne specyalne opłaty przeznaczone są wyłącznie na powiększenie środków D-i publicznej, tak np. prawie wszędzie opłata od zabaw publicznych, w Saksonii i Wirtembergu od psów, w Saksonii pewne opłaty od spadków. Podług danych statystycznych za 1885 r. otrzymało jednym lub drugim sposobem wsparcie 761 426 partyj (to jest ojców lub matek z dziećmi), liczących 1 367 347 osób, wskutek czego na 100 głów ludności przypadało 3.43 otrzymujących wsparcie. Wydano na to 77 908 109 marek czyli 54 m. na każdą osobę. W Bawaryi było partyj 86 098 czyli 151 550 o-sób, to jest po 2.80 biednych na 100 ludności. Wsparcie wynosiło 10 223195 marek czyli 64.1 m. na każdego biednego. W Alzacyi -Lotaryngii partyj było 39 047 czyli 73 489 osób, to jest 4.70 biednych na 100 głów ludności. Koszt na to wynosił 4 321213 marek, to jest 53.3 marki na głowę. Co się tyczy stosunku między dobroczynnością w zamkniętych zakładach (geschlossene Armenpflege) i w mieszkaniach biednych, offene Armenpflege), stosunek ten tak się przedstawia, że w krajach, w których obowiązywało prawo z 1870 r. o miejscu zamieszkania, z pierwszej korzystało 288 426 osób, czyli 21.1 ogólnej liczby, z drugiej 1078 921 czyli 78.9. Koszta znów rozdzielały się w ten sposób, że w tejże części Niemiec wsparcia gotowizną udzielono 34 995 486 marek, w naturaliach za 12 293 695 m.; inne koszta (np. szpitali i t. p.), wynosiły 27 244 074 m., i na tanie kuchnie (Suppenanstal-

ten), tudzież wsparcie biednych wędrowców—wydano 633 047 m. W Bawaryi koszta na odpowiednie pozycye wynosiły 4 594 714 m., 1 428 658 m., 1 304 751 m. i 163 660 m.; w Alzacyi - Lotaryngii 308 561 m., 2 540 378 m., 1 083 255 m. i 15 305 m. (Bibl. Rocholl „System des deutschen ArmenpflegereChts” 1873, Loening w Schön-berg’a „Handbuch der politischen Oeconomie“ (T.

III); Emminghaus „Das Armenwesen in Europäischen Staaten“ 1870; Böbmert »Das Armenwesen in 77 deutschen Städten“ 1886; Münsterberg »Die Armengesetzgebung und das Material zu ihrer Reform.“ 1887. wskazana w »Handwörterbuch der Staatswissen-shaften“ (art. »Armenwesen“, »Armenrecht“, „Armenstatistik“), tudzież w Stengela „Wörterbuch des d. Verwaltungsrechts“ 1889, Armenwesen). VIII W przeciwieństwie do Anglii i Niemiec, w których wyrobiła się zasada obowiązkowej D-i publicznej, we Francyi dotychczas przyjęta jest zasada D-i fakultatywnej, nie obowiązkowej. Obowiązkowa D. istnieje tylko wyjątkowo względem np. obłąkanych i dzieci nie mających opieki, o których obowiązkowo winien się starać departament. Przyczynę powyższej różnicy między temi prawo-dawstwami należy widzieć przedewszystkiem w tern, iż w Anglii i w Niemczech wskutek reformacyi zniesione zostały majątki kościelne, które służyły za podstawę D-i, państwo zaś było zmuszone samo zająć się tym przedmiotem w celu zaradzenia złemu; przeciwnie, we Francyi majątki te zostały utrzymane, wskutek czego kościół, jak przedtem, zajmował się dobroczynnością. Owszem, rzec można, iż D. kościelna we Franoyi nabrała wtedy nowej siły: dowodem działalność św. Wincentego à Paulo, stowarzyszenia Lazarystów, sióstr mi-łosierdza i innych, które wówczas powstały. W każdym razie państwo, zabraniając żebractwa, karząc za próżnowanie i włóczęgostwo, zmuszone także było wydawać prawa, organizujące D. świecką. Do takich należy ordonausa Franciszka I z 1536 r. i Henryka II z 1544 i 1651 r. Ordo-nansa Karola IX z Moulins z 1566 r. nakładała nawet na miasta i wsie obowiązek utrzymywania swoich biednych. Przepis ten jednak nie wszedł w wykonanie. Ludwik XIV w ordonansach z r. 1693 i 1698 ustanowił zarząd szpitali, które stały się podstawą D-i publicznej we Francyi. Rewolucja jednak zniszczyła zupełnie tak D. kościelną, jak i świecką, nakazując sprzedaż majątków kościelnych i zakładów dobroczynnych i stanowiąc, że państwo obowiązane jest zapewniać swoim biednym obywatelom utrzymanie. Ta świetna obietnica okazała się niemożliwą do urzeczywistnienia w praktyce i skończyła się na rozdaniu tylko kilku milionów franków biednym w czasie święta narodowego. Dla tego prawo z 17 kw. 1796 r. wstrzymało przedaż dóbr szpitalnych, prawo z 7 września t. r. przywróciło zarząd tych zakładów dobroczynnych i postanowiło, że za przedane dobra instytucye te miały otrzymać wynagrodzenie z dóbr narodowych. W wykonaniu tego Bonaparte w r. 1800 przekazał im dobra, przynoszące dochodu 4 miliony franków, i przywrócił kongregacye religijne, zajmujące się dobroczynnością. W 1796 roku były utworzone także bure aux de bienfaisance, mające na celu nieść pomoc biednym w ich mieszkaniach, secours à domicile. Prócz tego dekret z 1808 r. zaprowadził przytułki dla żebraków, dépôts de mendicité, a dekret z 19 stycznia 1811 r. zreorganizował opiekę nad dziećmi opuszczonemi. Obecnie zwierzchni kierunek i nadzór nad organami zawiadującemi D - ą publiez, należy do ministeryum spraw wewnętrznych, w któ-rem dekret z 4 listopada 1886 r. utwerzył osobny wydział D-i publicznej. Ponieważ do wydziału tego, na mocy dekretu z 5 stycznia 1889 r., przyłączono także staranie o zdrowotność publiczną, został on więc nazwany Di rection de l’assistance et de l’hygiène publique, i ekret z 4 kwietnia 1888 r. utworzył przy ministrze, jako insty-tucyę doradczą, radę D-i publicztej, Conseil sup érieur de l’assistance publique. Państwo samo zarządza i utrzymuje ze swoich środków Diewielką tylko liczbę instytucyj dobroczynnych. Do nich należą: instytut des quinze -Yingts dla ociemniałych, dom obłąkanych w Churent on, instytuty głuchoniemych w Paryżu i w Chambéry i niektóre inne. Władze centralne, to jest ministrowie spraw wewn. i rolnictwa, mają też od 1822 r. oddany do dyspozycyi pewien fundusz, oznaczony w budżecie, na wsparcia dla osób, które ucierpiały wskutek wypadków losowych, np. gradu, powodzi, pożaru. Główny ciężar utrzyma nia zakładów dobroczynnych włożony jest na departamenty. W departamentach, stosownie do podziału D-i publicznej na dóbr. w zakładach zamkniętych i w mieszkaniach, à domicile, ustanowione zostały dwojakie organa zawiadujące do broczynnością. Zakłady zamknięte, hospices et hôpitaux, szpitale i przytułki zarządzane są przez komissye, commis sio n administrative, składające się z mera gminy, dwóch członków, wybieranych przez radę gminną, i 4 mianowanych przez prefekta (prawo z 5 sierpnia 1879 r.). Komissye takie zarządzają wszystkiemi zakładami D i publicznej w gminie, domami obłąkanych, przytułkami dla żebraków, przytułkami dla sierot i dzieci opuszczonych; władze departamentowe prowadzą także dozór nad dziećmi assistés, za pomocą specyalnych inspektorów. Dobroczynnością w mieszkaniach zawiadują bureaux de bienfaisance, które składają się w podobny sposób, co i komissye administracyjne. Ponieważ jednak mogą być utworzone tylko w tych gminach, które wykażą na ich korzyść przynajmniej 50 fr. rocznego stałego dochodu, znaczna więc część gmin jest ich dotychczas pozbawiona, mianowicie na 36 117 gmin w 1884 r. były one tylko w 14 760. W pozostałych gminach brak organów dla dóbr. publ., wskutek czego D. ta jest zupełnie niezorganizowana. Wydatki na szpitale, domy obłąkanych i koszta na dzieci opuszczone lub assistés są obowiązkowemi dla departamentów. Koszta te pokrywają się z niektórych stałych źródeł dochodu, jak np. dochody z nieruchomości, kapitałów, pewnyoh kar i t. p.

Gminy także winny przykładać się w pewnym stosunku do ponoszenia tych kosztów. W 1885 r. było we Francyi 1648 zakładów dobroczynnych: 385 szpitali, 435 przytułków i 828 instytucyj mieszanych (hospices - hôpitaux). Znalazło w nich pomoc 455 669 chorych i 64 379 kalek. Koszta utrzymania wynosiły 108 985 250 fr. Prócz tego z D-i publicznej korzystało 95 534 dzieci, z których 41481 pozostawało u swoich krewnych, 2 131 w zakładach, a 51 922 było oddanych obcym osobom na wychowanie za płacę. Koszta tego wynosiły 15 183 221 fr. Bureaux de bienfaisance udzieliły wsparcia różnego rodzaju 1 505 115 osobom, co stanowi 3.98 na 100 głów ludności. Dochodu miały te instytucye 50 475 429 fr., wydały zaś tylko 33 620 382, z których 5 343 269 fr. na administracyę, 20 824 853 fr. na wsparcie w naturze i 7 452 260 fr. na wsparcie pieniędzmi. Stanowiło to po 22.34 fr. na każdego biednego. Resztę funduszów instytu-ćye te obracały na kupno renty państwowej lub nieruchomości. Ma się rozumieć, że prócz D-i państwowej rozwinięta jest także D. prywatna. Towarzystwa dóbr. prywatne mogą być zakładane, stosownie do art. 291 Kod. Kar. i prawa o stowarzyszeniach z 10 kw. 1834 r., za dozwoleniem prefekta departamentu. Jeżeli jednak chcą zyskać prawa osób prawnych, winny być przyznane za instytucye użyteczności publicznej, établissements d’utilité publique. Przyznanie takie może nastąpić tylko na mocy dekretu, wydanego przez naczelnika państwa po wysłuchaniu zdania Rady Stanu, Wtedy mogą one przyjmować zapisy, darowizny, nabywać nieruchomości i t. p. Mogą także otrzymywać zasiłek ze skarbu państwa. Tak np. sociétés de charité maternelle korzystają z zasiłku w ilości 176 000 fr. (De Gerando „De la bienfaisance publique* 1839; Dubois „De secours à domicile* 1869; Be-quet „Régime et législation de l’assistance communale en France* 1886; Rougier „De l’assistance des indigents à domicile* 1888; „Recueil des lois, ordonnances et décrets, applicable à l’administration générale de l’assist. pub. à Paris* 1887;

M. du Camp. „Paris bienfaisant“ 1888; M. d. Camp „La charité privée à Paris* 1892; Joitrain „Hygiène et assistance publique* 1893, M Block „Dictionnaire de l’admin. française“ 1891; Bequet „Repórtoire général de l’adm. fr.“; Keller „Les congrégations religieuses en France“ 1880; Rei-tzenstein „Die Armengesetzgebung Frankreichs in den Grundzügen ihrer historischen Entwickelung“

1881).—IX- W Polsce, po wprowadzeniu chrze-ściaństwa, kościół, duchowieństwo wzięło na siebie, tak jak na zachodzie Europy, staranie o biednych. Proboszcze obowiązani byli troszczyć się o wdowy, sieroty, biednych, znajdujących się w ich parafii. Klasztory zakładały szpitale, przytułki i t. p. W końcu XV w. spotykamy pierwsze wmieszanie się państwa do tej sprawy, w ten sposób mianowicie, że państwo zaczęło wydawaó prawa, mająoe na celu powściągnięcie żebractwa i włóczęgostwa. Prawo z 1496 r. polecało w mia-stach władzom miejskim, a po wsiach proboszczom i właścicielom wsi wydawać biednym, niezdolnym do pracy, znaki, ca mocy których wolno im było prosić o jałmużnę. Żebracy, proszący o jałmużnę bez znaku, ulegali przewidzianej karze, to jest winni byli być odesłanymi do starostów, którzy mieli ich używać do robót przy budowie zamków królewskich przeciwko Turkom i Tatarom. Podobne prawa były wydane jeszcze w 1519, 1523, 1532 i 1588 r. Prawo z 1593, ponowione w 1620 i 1678 r., stanowiło, że tak zwani hultaje, pod którymi należało rozumieć wogóle włóczęgów, mieli być w kajdany zakuwani i do robót zmuszani. Dopiero prawo z 1768 r. należy uważać za punkt wyjścia do racyonalnego zajęcia się przez pań stwo dobroczynnością. Prawo to ustanowiło ko-missye boni ordinis, które miały na celu przyprowadzenie miast do lepszego stanu, w szczególności zaś winny były wejrzeć w fuudacye WBzel-kich szpitalów po miastach i wsiach, ustanowić przepisy co do użycia funduszów szpitalnych, sto sownie do zamiaru fundatorów, starać się o pomnożenie ich dochodów, tudzież zaprowadzić najlepszą administracyę szpitalną. Dalej jeszcze pod tym względem poszło prawo z 1775 r., które, mając na celu scentralizowanie zarządu D-i publ., u-tworzyło komissyę nad szpitalami. Komissya ta winna była nie tylko dbać o Ezpitale, ale również przedsiębrać inne środki D i publicznej. I według tego prawa żebracy nie zdolni do pracy mieli być umieszozeni w szpitalach, które wskutek tego stały się do pewnego stopnia przytułkami, zdolni zaś do pracy mieli być obracani do robót publicznych. W XIX wieku były tworzone i ogólne władze centralne, zawiadujące dobroczynnością publ., i spe-cyalne, zarządzające pojedyńczemi zakładami. Postanowienie Namiestnika z 2 grudnia 1817 roku ustanowiło radę ogólną dozorczą szpitali w Warszawie, przy komissyi spraw wewnętrznych, i rady szczególne dozorcze, przy komissyach wojewódzkich, i te rady winny były zarządzać zakładami D i w województwach. Post. Rady admin. z 16/28 sierpnia 1832 r. utworzyło Radę główną opiekuńczą zakładów dobroczynnych i siczególne rady dla każdego szpitala oddzielnie. Ukaz z 18 lutego (2 marca) 1842 r. znów zreorganizował zarząd D i publ. i szpitali. Ostatecznie przedmiot ten został określony przez Ukaz z 19 lutego (2 marca) 1864 r., o urządz. gmin wiejskich, tudzież przez przepisy z 16 czerwca (v. s.) 1870 r. o zarządzie zakł. dobroczynnymi w kr. Polskiem. Według ukazu z 1864 r. zebranie gminne, oprócz innych obowiązków, winno stanowić względem środków D-i publ. w gminie, tudzież naznaczać składki na potrzeby zakładów dóbr. gminnych. Wójt gminy winien zapobiegać żebractwu, przytrzymywać włóczęgów, mieć dozór nad zakładami dóbr. gminy, naradzać Bię z sołtysami względem opieki nad ubogimi, sierotami, dotkniętymi kalectwem albo chorobą. Je-dnem słowem, Ukaz ten włożył obowiązek zarządzania dóbr. publiczną w gminie na organa zarządu gminnego, tudzież dozwolił im nakładać, w razie potrzeby, tkładki na mieszkańców gminy, na rzecz zakładów dobroczynnych. Prawa te zarządów gminnych zostały potwierdzone przez art. 65—70 przepisów z 1870 r. Przepisy z 1870 r. ustanowiły ogólne prawidła względem zarządu zakładami dóbr. Według nich zakłady te zostały oddane pod zwierzchni nadzór minister)urn spraw wewnętrznych, bliższe zaś zawiadywanie niemi po-powierzone radom Dobroczyn. publ. gubernialnym i powiatowym, w Warszawie zaś miejskiej radzie D i publicznej. Rad powiatowych niema w miastach gubernialnych, w których obowiązki ich pełnią Rady gub. Rady te składają się, pod prezydencyą gubernatora, z niektórych urzędników, z 4—6 obywateli wybranych przez radę i zatwierdzonych przez generał-gubernatora, tudzież z opiekuuów szpitali i innych zakładów dóbr., znajdujących się w mieście gubernialnem. Rady powiatowe składają się, pod prezydencyą naczelnika powiatu, z o-piekunów zakładów dobroczynnych w mieście po-wiatowem, tudzież z 24 obywateli, wybieranych przez radę i zatwierdzanych przez gubernatora. W radzie miejskiej warszawskiej, zamiast gubernatora, prezyduje, wskutek zdania Rady Państwa z 12 maja 1893 r., prezydent miasta Warszawy, Przepisy z 1870 r. określiły szczegółowo attrybucye jednych i drugich instytucyj. Podług tego do rad powiatowych należy, wogóle mówiąc, zawiadywanie zakładami dóbr., do rad zaś gubar-nialnych—nadzór nad ich działalnością i znoszenie się z władzą wyższą. Prócz tego dla każdego zakładu dobroczynnego mogą być przez rady powiatowe i gubernialne mianowani opiekunowie, którzy obowiązani są czuwać nad tern, aby osoby, zarządzające niemi, pełniły ściśle włożone na nie obowiązki. Zakłady dobroczynne, zależące od towarzystw dobroczynnych, zarządzane są bozpośrednio przez też towarzystwa, ale podlegają nadzorowi rad gubernialuych. Towarzystwa takie mogą być, stosownie do uchwały komitetu do spraw królestwa Pols, z 14 kwietnia 1872 r., zakładane tylko na mocy Najwyższego zezwolenia. Według przepisów z 1870 r. dochody zakładów D i publicznej Bkładają się z następnych źródeł: 1) z dochodów nieruchomości, do nich należących, 2) z procentu od kapitałów, 3) z opłaty za leczenie i przytułek, 4) z zasiłku od skarbu, 5) z zasiłku od miast i gmin wiejskich, 6) z ofiar dobrowolnych i z innych dochodów przypadkowych. Do tych o-statDich należą kary pieniężne, wymierzane za pe wne przestępstwa na mocy kod. karnego, opłata od biletów na przedstawienia teatralne i inne, pozostałość z czystego dochodu lombardu w Warszawie, kwesta po kościołach i niektóre inne. Prócz tego Zdanie Rady Państwa z 24 kwietnia 1890 r. ustanowiło podatek w ilości 250 000 rub., który ma być ściągany z właścicieli nieruchomości w calem Królestwie Pols, na rzecz szpitali miasta Warszawy. Wreszcie Zdanie R. P. z 3 czerwca 1894 roku ustanowiło podatek po 1 rub. od osoby od wszystkich służących i robotników fabrycznych w Warszawie na rzecz szpitali tegoż miasta (Fryd. Skarbek „O Ubóstwie i ubogich“ 1827; Okolski „Dobroczynność publiczna w Polsce“ Niwa 1877;

Nr. 76 — 85; Okolski »Wykład prawa administracyjnego* t. I i II 1880, 1882; „Historya szpitali w królestwie Polskiem“ (wydanie Girsztowta) 1873; Gąsiorowski „Zbiór wiadomości do historyi sztuki lekarskiej w Polsce* 1839; Sawiczewski Rozprawa obejmująca historyę policyi lekarskiej „Rocznik towarzystwa naukowego* Kraków 1820; Janikowski „Materyały do dziejów bygieny i policyi lekarskiej w Polsce*; „Pamiętnik lekarski* Warsz 1864—66; Buliński „Historya kościoła polskiego*

1873). — X. Vf Rossy i do końca XVII w. dobroczynnością zajmował się tylko kościół. Ukaz z 30 listopada 1691 r. groził żebrakom karą knutem i zesłaniem do odległych gubernij syberyjskich. Piotr I również zwracał uwagę głównie na wytępienie żebractwa za pomocą kar. W regulaminie dla duchownego kollegium było wskazane, aby robić różnicę między niezdolnymi do pracy żebrakami i zdolnymi. Pierwsi winni być pomieszczani w domach przytułku, ostatni ulegali karze cielesnej, za drugim zaś lub trzecim razem karze zbicia knutem i zesłania do ciężkich robót. Dawanie jałmużny było zabronione pod karą 5 rubli. W 1721 r. magistraty miast były zobowiązane do urządzenia domów poprawy, przędzalni dla kobiet, domów sierot i szpitali. Działalność jednak magistratów była bardzo słaba. Toż samo można powiedzieć o działalności utworzonych z 1775 r. zarządów D-i publicznej w guberniach (IIpnKa3H oómeCTBeHHaro npn3pbHifl), którym wydano jednorazowo tytułem zasiłku z dochodów gubernial-nych po 15 000 rubli. Zarządy te także nie mogły funkcyonować z wielkim pożytkiem dla D-i publicznej, raz z powodu niedostateczności środków pieniężnych, następnie zaś dla tego, że będąc złożone z osób zajmujących inne urzędowe stanowiska, odbywały posiedzenia tylko przez kilka tygodni w ciągu roku. W 1802 roku utworzono w Petersburgu Towarzystwo D-i, które już w 1816 roku zyskało nazwę cesarskiego i wiele przywilejów oraz rozszerzyło działalność swoją na całą Rossyę. W 1828 r. był utworzony zarząd insty-tucyj dobroczynnych. Ważniejsze reformy w ostatnich czasach nastąpiły wskutek ustawy o instytucjach ziemskich z J864 r. i o zarządach miejskich z 1870 r. Obecnie zarząd D-i, pod głównym kierunkiem ministeryum spraw wewnętrznych, powierzony jest różnym instytucyom lub osobom. W guberniach, w których nie zostały wprowadzone instytucye ziemskie, dobroczynnością pub. zarządzają, jak dawniej, zarządy D-i pub., zreformowane w r. 1867. W guberniach, w których instytucye ziemskie zostały wprowadzone, zarządy D-i publicznej zniesiono, a zawiadywanie zakładami Dobroczynności i wogóle przedsiębranie środków dobrocz. powierzono instytucyom ziemskim. W celu rozwinięcia swej działalności ziemskie instytucye starają się o utworzenie t. zw. parafialnych dozorów (npnxoÆCKifl noneuHTeJLCTBa), dozwolonych w u-Btawie z 1864 r., i wołostnych dozorów. W miastach, w których wprowadzona została ustawa miejska z 1870 r., zawiadywanie zakładami D-i powierzone zostało zarządom miejskim. Utworzo-

ny w 1838 r. w Moskwie na wzór petersburskiego, oddzielny komitet, zarządzający zakładami D-i, został, wskutek uchwały komitetu ministrów z d 29 stycznia 1893 roku, zniesiony, a zawiadywanie powyższemi zakładami powierzono zarządowi miejskiemu na ogólnej zasadzie. Wiele zakładów dobroczynnych zostaje też pod bezpośrednią opieką Ich Cesarskich Mości lub osób, należących do Rodziny Cesarskiej. Zarząd tych zakładów koncentruje się w IV wydziale Jego Cesarskiej Mości kancellaryi, działającym podług U-stawy z 14 czerwca 1895 r. Tak samo i Cesarskie Towarzystwo D i, działające na mocy specyal-nych przepisów, rozwinęło swoją działalność na całe Cesarstwo. Dla zapewnienia opieki i wsparcia osobom, zależącym od pewnych zarządów, lub ich rodzinom, utworzone zostały także szczególne komitety, jak np. eparchyalne komitety opieki duchownych wyznania prawosławnego, komitet opieki zasłużonych urzędników cywilnych i inne. Towarzystwa D-i prywatne, zarządzające także znaczną liczbę zakładów dobroczynnych, mogą być zakładane, na mocy uchwały komitetu ministrów z 3 stycznia 1869 r., z decyzyi ministra spraw wewnętrznych. Co się tyczy środków D-i publicznej, to ziemskie instytucye i zarządy D-i pub. tam, gdzie się utrzymały, mają następne źródła dochodu: 1) dochód z majątków nieruchomych, które stanowiły własność zarządów D-i pub. i przekazanych ziemskim instytucyom; 2) dochód z należących do nich kapitałów; 3) różnego rodzaju ka ry i opłaty, pobierane na rzecz zakładów dobrocz. na mocy szczególnych przepisów; 4) dochód ze skarbonek urządzanych w cerkwiach na mocy prawa z 6 marca 1867 r., 5) pewien procent ze sprzedaży kart do grania, na zasadzie przepisów z 14 lutego 1868 r.; 6) dochód z majątków nieruchomych, należących do zakładów dobroczynnych, i opłaty za leczenie, wynagrodzenie ze skarbu za utrzymywanie w niektórych zakładach pewnych osób, np. dymissyonowanych żołnierzy; 7) ofiary i darowizny od osób prywatnych; 8) zasiłki od miast. Pod tym względem miasta mogą na korzyść zakładów dobroczynnych przeznaczać pewne kary z mieszczan lub kupców. Miasta, w których była wprowadzona ustawa z 1870 r., obowiązane są także z dochodów miejskich pewną część wyznaczać na zakłady dobroczynne. Prócz tego, podług ustawy o bankach miejskich z 6 lutego 1862 roku, wolno jest pewną część dochodu banku przeznaczać na cele D-i publicznej. 9) Wreszcie instytucye ziemskie mogą w razie potrzeby rozpisywać na mieszkańców składkę na cele dobroczynne, albo zaciągać pożyczkę na wzniesienie nowych budowli lub obracać na ten cel summy pozostałe od ogólnych podatków ziemskich (CTom „06t> oómecTBeHHOMT. ijpirepbHiH bb Poccin“ 1818— l»3l; „McTopnue-CKoe o6o3pbHie Mhpt ripaBHTejibCTBa no ycTpon-CTBy oómecTBeHearo npH3phaia bb Poccin* 1862; AudrejowaUi ,IIojmii,eicKoe IIpaBO“ t. I 1874; Woskobojnikow „MaTepiaJiti no ncTopin npn3ph-Hia    h HeuMyn^nxi» bb Poccin*, („TiopeM-

HHH BhCTHHKB“ 1893. —4); .CÓOpHHKŁ

nych,

no oßmecTBeHHOä ßaaroTBopHTejiLHOCTH”, wydany pod redakcyą Semenów a..— XL D. ma przed sobą niezmierzone pole do działania. Wciąż przed nią leży otwarta bezdenna przepaść nędzy ludzkiej; zewsząd wyciągają się do niej ręce, łaknące pomocy, wsparcia, pociechy w strapieniu, ulgi w nieszczęściu. Przepaści tej prawdopodobnie nic zapełnić nie zdoła, największe nawet poświęcenie, wypływające z najgorętszej miłości bliźniego, tak jak medycyna nie może odnieść zwycięstwa nad chorobą i śmiercią. Pomimo to D. nie powinna ustawać w usiłowaniach lub zrażać się trudnościami. Zawsze przed nią winien unosić się i oświecać jej drogę wzniosły cel: ulżenia cierpiącej ludzkości. Działalność D-i może przybrać najrozmaitsze kształty, stosownie do tego, w jakiej formie przejawia się potrzeba lub nędza ludzka. Prze-dewszystkiem działalność ta może być dwojaka, stosownie do celu, jaki pragnie osiągnąć. Może być zapobiegawcza, kiedy ma na celu przyjść tak wcześnie z pomocą pewnym klasom ludności, żeby klasy te lub pojedyńcze jednostki nie wpadły w biedę, żeby nie potrzebowały wsparcia. Następnie może mieć na celu okazanie rzeczywistego wsparcia wtedy, kiedy środki zapobiegawcze okazały się bezskukcznemi. Nie ulega wątpliwości, że pierwszego rodzaju działalność jest pod pewnym względem ważniejsza od drugiej, łatwiej bowiem okazać pewną pomoc tym, którzy jeszcze nie przyszli do ostatniej biedy, aniżeli tym, którzy pozbawieni są wszelkich środków utrzymania. Tym sposobem można osiągnąć wielką oszczędność w rozporządzaniu środkami pieniężnemi D-i, których ani państwo, ani społeczeństwo marnować na próżno nie może i nie powinno. Działalność zapobiegawcza zapewnia więc naprzód znaczne korzyści materyalne. Prócz tego okazuje się ona lepszą i korzystniejszą pod względem moralnym, ma bowiem na celu w taki sposób pomódz biednym, aby własnemi siłami doszli do takiego stanu niezależności ekonomicznej, żeby nie potrzebowali żyć na koszt społeczeństwa. Wywiera więc ona zbawienny wpływ na biednych pod względem moralnym, pobudzając ich energię, chęć do pracy, poczucie honoru i t. p. Drugiego rodzaju działalność nie odznacza się takiemi przymiotami, wskutek czego największą wagę należy kłaść na pierwszą. Wtedy jednak, kiedy środki pierwszej okazały się bezskutecznemi, D. drugiego rodzaju ma otwarte pole do działania. Działalność zapobiegawcza winna zwrócić swe usiłowania przede-wszystkiem na usunięcie okoliczności, pociągających za sobą ubóstwo, czyli przyczyn ubóstwa. Przyczyn tych jest bardzo wiele, względem każdej zaś winien być użyty odpowiedni środek. Jedne przyczyny istnieją niezależnie od woli pojedyńcze-go człowieka, inne zaś leżą w nim samym, w jego wadach moralnych lub ułomnościach fizycznych. Względem niektórych przyczyn działalność D-i idzie w parze i poniekąd zlewa się z działalnością państwa, mającą co innego głównie na oku. Tak np. nie ulega wątpliwości, że brak oświaty jest jedną z przyczyn ubÓBtwa i że dla tego D.

winna się starać o jej rozpowszechnienie, np. za pomocą szkół professyonalnycb dla dzieci biednych rodziców i t. p.; działalność jednak D-i tego rodzaju schodzi się z działalnością państwa, mającą na celu oświatę narodu wogóle. Tak samo rozpusta, pijaństwo, są nader ważnemi przyczynami ubóstwa, są rakiem, toczącym ekonomicznie prz< -dewszystkiem niższe klasy społeczeństwa. Jakkolwiek D. i pod tym względem może być wielce pożyteczną, głównie jednak działalność przeciwko tej chorobie społecznej wiąże się z działalnością państwa, mającą na celu zdrowie społeozeństwa lub jego moralność. To samo można powiedzieć o wielu innych przyczynach ubóstwa. Bardziej bezpośrednio D. może działać względem innych przyczyn ubóstwa, tak np. względem marnotrawstwa, przez zaszczepienie zamiłowania w oszczędności lub utworzenie instytucyj, mających na celu zebranie oszczędności, któreby były pomocą w razie potrzeby, lub dopomogły jeduostkom do zdobycia samoistności ekonomicznej (ob. Kasy oszczędności). W tym samym kierunku D. może działać, starając się o zapewnienie niższym klasom ludności taniego kredytu (ob. Kasy pożyczkowe, Lombardy). W razie braku roboty, D. może w rozmaity sposób przychodzić z pomocą, przez dostarczanie zajęcia robotnikom, niemającym roboty, wskutek zastoju przemysłowego lub innych przyczyn i t. p. Jeżeli ubóstwo grozi rodzinie wskutek choroby ojca, głowy rodziny, lub którego z jej członków, D. może się starać o zapewnienie pomocy lekarskiej (ob. Kasy dla chorych). Jeżeli to samo niebezpieczeństwo grozi wskutek niezdolności do pracy, z powodu nieszczęśliwego wypadku, okaleczenia lub wieku, D. może zakładać instytucye, mające na celu zabezpieczenie jednostki od tak smutnej    ewentualności

(ob. Ubezpieczenie robotników od nieszczęśliwych wypadków, Ubezpieczenie robotników na starość lub w razie niezdolności do pracy). Co do D-i, mającej na celu okazanie istotnej pomocy, dostarczenie wsparcia wtedy, kiedy środki zapobiegawcze okazały się bezskutecznemi, taka D. wogóle może być podzielona na dwa rodzaje, mianowicie: na pomoc w mieszkaniach samych biednych i w zakładach zamkniętych, instytucyach dobroczyn-Wszystkie prawodawstwa w ten sposób dzielą D. na Offene Armenpflege, Outdoor Relief, secours à domicile i Geschlossene Armenpflege, Indoor-Relief, secours dans les hospices-hopitaux. Podział ten opiera się na naturalnym podziale samych biednych. Są bowiem tacy, którzy mają jeszcze pewne środki do życia, którym potrzebny jest tylko pewien zasiłek, lub którzy potrzebują go tylko czasowo. Tacy biedni nie potrzebują pomieszczenia w zakładach dobroczynnych. Przeciwnie, są tacy, którzy wskutek różnych przyczyn są pozbawieni wszelkich środków do życia, lub znajdują się w zupełnej niemożności zarobkowania. Dla takich winny być urządzone odpowiednie zakłady dobroczynne, w których mogliby znaleść pomieszczenie i utrzymanie. Pierwszego rodzaju wsparcie może być rozmaite, w miarę różnych potizeb biednych, np. przez dostarczenie zdrowego pożywienia (ob. Tanie kuchnie), odzieży, opału, hygienicznych i tanich mieszkań (ob. Mieszkania robotnicze), pomocy w czasie choroby, pogrzebu (ob. Kasy pogrzebowe); dostarczenie zasiłku biednym podróżnym (jak np. w niemieckich Pflegestationen) i t. p. Co do tego rodzaju wsparcia należy wo-góle zauważyć, że winno ono być udzielone przede-wszyBtkiem w naturze, nie w pieniądzach, gdyż w przeciwnym razie łatwo dałoby powód do nadużyć, że «inno być udzielone w takim tylko rozmiarze, ażeby biedny, który je otrzymuje, nie znajdował się w położeniu lepszem od robotnika, własną pracą zarabiającego na utrzymanie życia. W przeciwnym razie wsparcie zamieniłoby się na premium dla próżniactwa i niedbalstwa, które mogłoby sprowadzić najzgubniejsze dla społeczeństwa następstwa. Wogóle pomoc tego rodzaju winna zwracać największą uwagę na indywidualne stosunki biednego i okoliczności, w jakich się znajduje, czyli stosować tak zwany sy-stemat indywidualizacyi, najwcześniej i nsj-konsekwentniej przeprowadzony w Elberfeldzie (w 1852 roku), skąd go przeniesiono do wielu innych miast niemieckich. Wogóle też można po wiedzieć, że tego rodzaju wsparcie większe zapo-wnia korzyści, jeżeli jest stosowane przez D. prywatną, a nie publiczną, co przecież nie znaczy, żeby do tego tylko Dobroczyn. prywatna miała się ograniczyć. Może ona z równą korzyścią zajmować się i wsparciem drugiego rodzaju, w zakładach zamkniętych. Co się tyczy wsparcia drugiego rodzaju, to jest w zakładach zamkniętych, do nich można zaliczyć głównie zakłady dla dzieci opuszczonych lub .sierot (ob. Domy sierot), które z powodu młodego wieku nie są w stanie zarobić na utrzymanie życia, przytułki dla starców i kalek (ob. Przytułki dla starców i kalek), którzy z powodu starości, balectw lub ułomności fizycznych znajdują się w tem samem położeniu, domy zdrowia dla chorych (ob: Szpitale), którym choroba nie pozwala na pozostawienie w domu, lub dla obłąkanych i t. p.—XII- D. jednak, starając się o to, żeby ulżyć cierpiącej ludzkości, winna pamiętać, a^eby pomoc jej dostawała się tylko zasługującym u a nią, ażeby próżniacy, włóczęgi i oszuści nie wyzyskiwali jej, żyjąc na koszt spo łeczeńetwa. Z tego powodu prawodawstwo stanowi rozmaite przepisy względem próżniaków i włóczęgów, czyli t. zw. Bettelpolizei, policyą biednych. Przepisy te wogóle zabraniają proszenia o jałmużnę i włóczęgostwa pod grozą kar, przewidzianych przez prawo, tudzież ograniczają żebraków i włóczęgów w używaniu pewnych praw cywilnych. Przepisy, zabraniające proszenia o jałmużnę, opierają się na średniowiecznych prawo-dawstwach, które, jak widzieliśmy, były wtedy u-ważano za jedyny środek przeciw ubóstwu. Patrząc się na ten czyn ze stanowiska teoretycznego, należy przyznać, iż jałmużna, bez żadnego wyboru, jest szkodliwa, ponieważ dawana jest bez uwzględnienia okoliczności, w jakich proszący się znajduje, wskutek czego dostaje się często wcale na nią nie zasługującym; że dawana jest po większej części pieniędzmi, wskutek czego daje powód do mnóstwa nadużyć; że osłabia energię w u-bogim, bo dostarcza mu łatwych środków utrzymania, wskutek czego pozbawia go chęci do pracy i usiłowań w celu zdobycia sobie samoistnego bytu; że jest przeszkodą do porządnio i racyonal-nie uorganizowanej D-i, że pozbawia też D. znacznych źródeł dochodu, które mogły-by być z większym pożytkiem przez organa jej użyte. Żebractwo i połączone z tem włóczęgostwo grozi społe-c?.eństwu powaźnem niebezpieczeństwem, gdyż, jak się słusznie wyraził Lammers, są one głó-wnem źródłem w miastach kradzieży, a po wsiach rabunku. Z drugiej strony jednak prawodawstwo winno pamiętać, że wtedy tylko może karać za żebractwo, kiedy D. jest już dobrze uorganizowa-na, wskutek czego każdy, znajdujący się w potrzebie, będzie wiedział, że znajdzie pomoc i gdzie się po nią udać powinien. W przeciwnym razie kara okaże się, nie tylko nieludzką, ale i bezużyteczną, bo ubogi, mając do wyboru albo śmierć głodową, albo karę za proszenie o jałmużnę, przeniesie tą ostatnią nad pierwszą. Angielskie prawo z 1824 roku karze tak zwanem Idie and Di-sorderly Person, żebraka i włóczęgę, za pierwszym razem - zamknięciem w domu poprawy na 1 miesiąc, połąozonem z ciężkiemi robotami, a drugim— już zamknięciem w domu poprawczym do 3 miesięcy. Za trzecim razem, żebrak uważany jtst za niepoprawnego włóczęgę, Incorrigible Rogue, i ulega karze zamknięcia do 1 roku. W Niemczech od końca XVIII w. zaczęto, obok kar za żebractwo i włóczęgostwo, które stało się plagą kraju, budować domy robocze, ArbeitBhaii* ser, w których zamykano żebraków i włóczęgów. . Pierwszy raz minister hr. Rumford kazał jednego dnia przytrzymać w Bawaryi w 1790 r., około 100 000 żebraków i włóczęgów i pomieścić ich w przygotowanych zawczasu domach roboczych. Podług § 361. 362 kod, k., żebracy i włóczęgi mcgą być zamknięci w domu roboczym do dwóch lat. Prócz tego osoby takie ulegają rozmaitym prawnym ograniczeniom, np. w Bawaryi, według prawa z 1869 r., nie mogą zawierać związku małżeńskiego. W Saksonii zabronione jest nie tylko proszenie jałmużny, ale i dawanie jej. Tak samo we Francyi kod. k. (art. 269—276), oznacza kary za żebractwo i włóczęgostwo, przyczem prawodawstwo to robi różnicę, czy w miejscu, w któ-rem żebrak był schwycony na przestępstwie, istniał odpowiedni zakład dobroczynny, czy nie, i w ostatnim razie naznacza łagodniejszą karę. Osoby takie winny być odesłane do Dépôt de mendicité. a prócz tego mogą być oddane pod dozór po-licyi. Według prawodawstwa u nas obowiązującego (art. 49, 50 Ust. o kar. wym. przez sęd. pokoju) naznaczone są kary za żebractwo nałogowe, albo połączone z grubiaństwem lub OBzukań-stwem, albo za przyuczanie do niego małoletnich dzieci. Kary polegają na zamknięciu w wieży do 3 miesięcy lub grzywnach do 50-u rubli.

Dobrodziejstwo inwentarza.

cyjny Lwów 1892, zesz. 2—4).

Art. 984 kod. karnego za żebractwo, jeśli przy żebraku znalezione zostały klucze podrobione, wytrychy, broń i t. p., stanowi kary polegające na pozbawieniu szczególnych praw i przywilejów i zesłaniu na mieszkanie do odleglejszych gubernij, oprócz syberyjskich, lub na zamknięciu w domu roboczym. Prócz tego art. 950 — 954 tegoż pr. stanowią kary za tułactwo, a art. 1545 za zagrożenia. — Flottwell » Armenrecht and Armenpolizei“ 1866; Lammers „Die Bettelplage“ 1879; Mayr, »Statistik der Bettler und Vaganten im Kö-nigr. Bayern.” 1865; v. Wintzigerode - Knorr »Die deutschen Arbeitshäuser“; Męciński „O żebractwie i włóczęgostwie“ (Przegląd sądowy i administra-

A. O

Dobrodziejstwo inwentarza, beneficium in-ventarii. Spadkobierca, otrzymując spadek, wchodzi na miejsce i prawa spadkobiercy, wskutek czego nie tylko korzysta z wszelkich aktywów spadku, ale i odpowiada za jego passywa. Taki stan rzeczy mógłby być bardzo niedogodnym dla spadkobiercy, gdyby długi, obciążające spadek, przewyższały jego aktywa i, skutkiem pomieszania majątku spadkowego z majątkiem własnym spadkobiercy, ten ostatni był zmuszony płacić długi spadku ze swego własnego majątku. Dla zapobieżenia tak ważnym dla spadkobiercy niebezpieczeństwom już prawo rzymskie ustanowiło pewne przepisy. Tak np. milites, żołnierze, mieli przywilej, polegający na tern, iż jeżeli objęli nierozważnie ob-dłużony spadek, nie mogło to im przynieść szkody, Później spadkobiercy zawierali umowę z wierzycielami spadku, na mocy której ci ostatni albo odstępowali od części swoich pretensyj, albo wo-góle dawali spadkobiercom zapewnienie, że spadek nie będzie dla nich damnosa hereditas, że nie przyniesie im szkody. Jeszcze później spadkobiercy prosili Bądu lub cesarza przed objęciem spadku o udzielenie im pewnego terminu, Bpatium deliberandi, dla zbadania spadku i namyślenia się nad tern, czy mogą go przyjąć. Taki jednak spadkobierca obowiązany był przedewszystkiem sporządzić spis inwentarza spadku. Zamiast tego beneficium deliberandi Justynian zaprowadził beneficium iùventarii, i zabezpieczył niem w zupełności powołanego spadkobiercę od niebezpieczeństwa grożącego mu z powodu zbytniego obdłużenia majątku spadkowego. Instytucya ta została przyjęta i przez nowsze prawodawstwa. Podług kodeksu Napoleona przyjęcie spadku może być dwojakie, mianowicie: proste czyli bezwarunkowe i z dóbrodziejstwem inwentarza (art. 774). Różnica między jednem',a drugiem polega na tern: 1) że spadkobierca bezwarunkowy może rozporządzać majątkiem spadkowym jak swoją własną rzeczą, spadkobierca zaś z dobrodziejstwem inwentarza rozporządza tym majątkiem tylko w charakterze czasowego zarządzcy, przy zachowaniu formalności prawnych; 2) że spadkobierca bezw. odpowiada za długi spadkowe nawet ze swego własnego majątku, spadkobierca zaś z dobrodz. inwentarza odpowiada za nie tylko do wysokości wartości majątku spadkowego; 3) że spadkobierca

k.Poiru IIlustr. Zeiz IM T X'l

bezw. miesza swój majątek z majątkiem spadkowym, a spadkobierca z dóbr. inw. zachowuje swój majątek oddzielnie, wskutek czego może żądać zapłaty swych wierzytelności ze spadku, jeżeli był jego wierzycielem; 4) że spadkobierca bezw. nie może uwolnić się od poszukiwań wierzycieli spadku, a spadkobierca z dóbr. inw. może się od nich uwolnić, oddając na ich rzecz majątek spadkowy;

5) że przyjęcie spadku bezw. może być wyraźne lub domyślne, a przyjęcie z dóbr. inw. tylko wyraźne; 6) że zdolność do bezw. przyjęcia spadku służy tylko osobom pełnoletnim, niektóre zaś ®so-by, jak np. nieletni, mogą przyjąć spadek tylko z dóbr. inw. Przyjęcie spadku z dóbr. inw. winno być wyrażone w taki sam sposób, co i zamiar zrzeczenia się go, mianowicie za pomocą stosownego oświadczenia, uczynionego przez spadkobiercę, które winno być zapisane do księgi w tym celu utrzymywanej w sądzie okręgowym, gminnym lub u sędziego pokoju, stosownie do tego, w którym z powyższych sądów postępowanie spadkowe winno się odbywać (art. 793). Żeby korzystać z praw spadkobiercy z dóbr. inw. potrzeba przed tern oświadczeniem lub po niem sporządzić dokładny i rzetelny inwentarz majątku spadkowego w formie przepisanej przez prawo (art, 794). Inwentarz ten ma na celu wykazać stan majątku spadkowego, jego aktywa i passywa. Spadkobierca do sporządzenia go ma trzymiesięczny termin od daty otwarcia spadku, tudzież czterdzieści dni do namysłu, czy ma przyjąć spadek lub zrzec się takowego, czy ma go przyjąć bezwarunkowo lub z dóbr. inw. Ostatni, czterdziestodniowy, termin- liczy się albo od upływu powyżej wskazanego trzechmiesięcznego terminu do sporządzenia inwentarza, albo od dnia ukończenia inwentarza, jeżeli był wcześniej sporządzony. Nawet i po tych terminach spadkobierca, w razie potrzeby, może wystąpić do sądu z żądaniem o przedłużenie mu terminu do sporządzenia inwentarza i do namysłu, sąd zaś może się do żądania przychylić, jeżeli z okoliczności sprawy dojdzie do przekonania, iż udzielony przez prawo termin był za krótki. Dopóki termin przez prawo nadany lub przez sąd udzielony nie upłynął, spadkobierca nie może być zmuszony do wyrażenia swego zamiaru, w jakim charakterze chce przyjąć spadek, czy bezw. czy z dóbr. inwentarza. W każdym razie nawet po upływie tych terminów spadkobierca może sporządzić inwentarz i oświadczyć, że przyjmuje spadek z dóbr. inw. Prawo to utrącą jednak, jeżeli w ciągu tego czasu spełnił czynności właściwe spadkobiercy bezw. lub dopuścił uprawomocnienia się wyroku, skazującego go w tym charakterze (art. 800), a także jeżeli się stał winnym zatajenia pzzedmiotów do spadku należących, albo świadomie, działając w złej wierze, zaniedbał podać takich przedmiotów do inwentarza. Przyjęcie spadku z dóbr. inw. pociąga za sobą nader ważne następstwa dla spadkobiercy, którego położenie wskutek tego różni się wielce od położenia spadkobiercy bezw., jak widzieliśmy wyżej z wykazania różnicy między jednem i drugiem przyjęciem spadku. Wypada nam więc zwrócić jeszcze uwagę na

1870, str. 268).

obowiązki spadkobiercy z dóbr. inw. Do nich należy: 1) zarząd majątkiem spadkowym i 2) złożenie rachunku ze swego zarządu wierzycielom i zapisobiercom (art, 803). Co się tyczy pierwszego obowiązku, spadkobierca z dóbr. inw. nie przestaje być spadkobiercą i dla tego uważany jest za zarządzającego swoim majątkiem. Reszta spadku po zaspokojeniu długów będzie do niego należała. Stąd wypływa, iż spadkobierca z dóbr. inw. nie może żądać wynagrodzenia za swój zarząd; że o-bowiązany jest troszczyć się o majątek spadkowy jako dobry ojciec familii; że może wytaczać powództwa przeciwko dłużnikom spadku albo przynosić obronę przeciwko jego wierzycielom, zawsze jednak w charakterze spadkobiercy z dóbr. inw., gdyby bowiem tego zaniedbał, mógłby być przyznany za spadkobiercę bezw. i utracić korzyści, zapewnione mu przez dóbr. inw. Prócz tego spadkobierca z dóbr. inw. obowiązany jest utrzymywać spadek w dobrym stanie, płacić długi, ma prawo pobierać z niego dochody i t. p. Nie może wszakże dopełnić czynu spadkobiercy bezw., np, zawrzeć układu pojednawczego, gdyż przez to utraciłby charakter spadkobiercy z dóbr. inw. Jeżeli jednak do spadku należą przedmioty, ulegające łatwo zepsuciu lub wymagające zbyt kosztownego utrzymania, spadkobierca z dóbr. inw. może je przedać, nawet przed przyjęciem spadku z dóbr. inw., zyskawszy na to upoważnienie od sądu. W czasie swego zarządu spadkobierca może ruchomości spadkowe zachować w naturze albo przedać. W pierwszym razie winien je zwrócić w naturze, nie odpowiadając za pogorszenia wynikłe nie z jego winy. W drugim razie przedaż może nastąpić tylko drogą publicznej licytacyi z zachowaniem przepisanych przez prawo formalności. Tak samo spadkobierca taki ma prawo przedać i nieruchomości z zachowaniem form przepisanych, w celu przekazania summy stąd otrzymanej wierzycielom hy-potecznym. Spadkobierca taki obowiązany jest na żądanie wierzycieli lub innych zainteresowanych osób przedstawić poręczenie zabezpieczające wartość majątku ruchomego, tudzież tej części majątku nieruchomego, jaka wierzycielom hy-potecznym nie została przekazana (art. 807). Zarządzając majątkiem spadkowym, spadkobierca z dóbr. inw. odpowiada za szkody i straty, przez siebie wyrządzone, ale tylko za takie, które wyniknęły z jego ciężkiej winy lub z umysłu. Obowiązany też jest do płacenia długów spadek obciążających. Może to czynić albo z dochodów spadku, albo z funduszów, pochodzących ze sprzedaży ruchomości lub nieruchomości spadkowych, w miarę zgłaszania się wierzycieli lub zapisobierców. Wierzyciele jednak hypoteczni winni być zaspokojeni w porządku pierwszeństwa hypoteczne-go. Co do drugiego obowiązku spadkobiercy z dóbr. inw., to jest złożenia rachunku z zarządu wierzycielom spadkowym lub zapisobiercom, osoby zainteresowane w tern mogą się zgodzić ze spadkobiercą co do formy, w jakiej to ma nastąpić. Gdyby zgoda co do tego nie zaszła, rachunek winien być złożony w formie przez prawo przepisanej.

Jeżeliby spadkobierca z dóbr. inw. rachuaku takiego, pomimo wezwania go o to, nie złożył, utrącą korzyści wynikające z oddzielenia swego majątku od majątku spadkowego i odpowiada ze swego majątku za długi spadkowe. — Wołowski „Kurs kodeksu cywilnego* (1868, t. II, str. 369); Okolski »Zasady prawa cywilnego* (1885, 339); Jeziorański ,0 Utracie prawa do pozyskania i utracie dobrodziejstwa inwentarza“—„Przegląd Sądowy“ t. VIII,

a. o.

Dobrogniewa Marya, królowa polska, żona Kazimierza Odnowiciela, zaślubiona w r. 1041, lub, jak podaje Nestor, w r. 1043. U kronikarzy polskich wieści o niej bardzo niepewne i sprzeczne, nawet co do jej pochodzenia; Nestor zaś nazywa ją córką księcia kijowskiego, Włodzimierza, i Anny, ce-sarzówny carogrodzkiej, siostrą więc rodzoną księcia Jarosława, autora Prawdy ruskiej. Kazimierz poślubił ją dla zapewnienia sobie przyjaźni książąt ruskich oraz dla pozyskania bogatego wiaua, na któ rem się nie zawiódł, gdyż, według słów Długosza, D. przybyła do Polski cum magnis divitiis. Na chrzcie świętym otrzymała była imię Maryi, do którego na koronacyi w Gnieźnie, przy zmianie obrządku, przydano jej drugie— Dobrogniewa. Nestor pisze, że Kazimierz za wiano D-y oddał ks Jarosławowi 800 jeńców, wziętych przez Bolesława Chrobrego przy zdobyciu Kijowa, a Długosz utrzymuje, że ustąpił takäe niektórych zamków ruskich, w posiadaniu Polski będących, ale to rzecz wątpliwa.—D. była matką królów Bolesława Śmiałego i Władysława, oraz Mieczysława i Świętochny, zaślubionej przez króla czeskiego, Wratysława.—Po śmierci Kazimierza opiekowała się Bolesławem; zmarła w r. 1087. — Naruszewicz »Hißtorya narodu polskiego“, E. Swieżawski »Zarysy badań krytycznych nad dziejami, historyografią i mitologią do w. XV.* (1871) T. 1. 19.

Dobrogost zNowego dworu, herbu Nałęcz, arcybiskup gnieźnieński za Władysława Jagiełły (* na Mazowszu—f w Chełmie d. 14 września 1402). Otrzymawszy stopień doktora prawa w Padwie, po powrocie do ojczyzny został naprzód proboszczem, a potem dziekanem krakowskim, wreszcie kantorem gnieźnieńskim i kanonikiem poznańskim. W r. 1378 posłował od synodu kaliskiego z biskupem Florya-nem Morskim do Węgier, do króla Ludwika, który nałożył był na dobra duchowne podatek po 6 groszy od łanu, gdy szlacheckie płaciły tylko po 2 grosze, i wyjednał taką samą normę dla duchowieństwa. W r. 1382 obrany był przez kapitułę arcybiskupem gnieźnieńskim, ale król Ludwik przeciw temu zaopponował, posądzając go o spiskowanie z dynastyą mazowiecką, później wszakże pozwolił mu przyjąć biskupstwo poznańskie. Dla uzyskania zatwierdzenia od papieża, D. w r. 1384 sam się udał do Rzymu, gdzie pomyślnie u Urbana VI sprawę swoją załatwił (1385 r.). Otrzymawszy święcenie w Neapolu, wrócił do Polski, aby uczestniczyć w u-roczystości ślubu i koronacyi Jadwigi i Jagiełły, i posłował potem do Rzymu od króla z obedyen-cyą i doniesieniem o chrzcie Litwy. W marcu r. 1389 wyznaczony był ze strony króla na komisa-

rzędu siół.

rza, wraz z Ziemowitem Mazowieckim i innymi panami, do ułożenia pokoju z Krzyżakami, ale komis-sya ta celu swego nie osiągnęła, tylko odroczyła termin układów. W tymże roku, po śmierci Bo-dzanty, król zamianował D-a arcybiskupem gnieźnieńskim, ale że do tejże katedry pretendowali jeszcze Lipski, obrany przez kapitułę, i książę Jan Opolski, zatwierdzony przez papieża, Bonifacego IX, dopiero więc po czteroletnich sporach, w r. 1394, po zrzeczeniu się prz6z ks Opolskiego praw swoich, Bonifacy uznał D-a arcybiskupem. Rządził on ar-chidyecezyą bardzo gorliwie, pracował nad zniesieniem nadużyć, jakie się tu i owdzie były zakradły podczas poprzedniego zamętu, ale działał z umiarkowaniem, łagodnie i wyrozumiale; obok tego pamiętał o fundacyach pobożnych, a szczególniej się troskał o klasztor cystersów w Lędzie, któremu ustąpił dziesięcin ze stołu arcybiskupiego na Ma-kowicy, Jagiełłę zaś radami swemi nakłonił, by dokończył budowy gmachów dla Akademii krakowskiej.—Biskupem był lat 10, arcybiskupem 8; pochowany w katedrze gnieźnieńskiej.—Ob. Korytkow-ski„Arcyb. gnieźnieńscy“, J. Bartosz. w„En. S.Org.“.

Dobroje zamożna i handlowa wieś w gubernii Tambowskiei. powiecie Lebiedjańskim, licząca około 5 000 m-ców i posiadająca dwie cerkwie, młyn, sklepy z rozliczuemi towarami, targi tygodniowe.— Niegdyś było to miasto, zwane D ob ryj i Dóbr eńsk, opasane częstokołem z 6 wieżami, miało dwa klasztory i należało do ważniejszych w okolicy; pożar obrócił je w perzynę i odtąd zeszło do

And. S.

Dobrolubow Mikołaj Aleksandrowicz, znakomity krytyk - publicysta rossyjski (* 24 stycznia 1836 r. w Niźnim Nowgorodzie — f 1861 w Petersburgu). Już w szkole duchownej, do której oddany został, jako syn duchownego, okazywał zdolności niepospolite i pociąg nadzwyczajny do książek, nad któremi spędzał literalnie dnie całe. To namiętne rozmiłowanie się w czytaniu pozwoliło u-mysłowi jego, nie tylko oprzeć się wpływom przytępiającym ówczesnej metody szkół duchownych (patrz * Bursa“ Pomiałowskiego), lecz dało później możność jeszcze niepełnoletniemu młodzieńcowi wystąpić na arenę pracy literackiej w pełnej zbroi, nie oczytania już, lecz erudycyi w zakresie histo-ryi i literatury swojskiej. Wcześnie też objawił się w nim pociąg i wybitna zdolność do pióra: już w seminaryum opracowywał zadane przez nauczycieli tematy filozoficzne lub teologiczne na 30—100 arkuszach, a mając ledwie lat 12, znalazł już drogę do redakcyi pism peryodycznych, dzięki swym przekładom z Horacyusza. W r. 1849, przeniknio-ny jeszcze głęboką wiarą religijną, młodzieniec przystępuje do pisania dziennika, który od pierwszych kartek świadczy zarówno o zdolnościach lilerackich, jak i gorącem pragnieniu doskonałości moralnej, u-wydatniającem się w nieustannym samosądzie surowym. Po świetnem ukończeniu seminaryum, wysłany przez ojca do Petersburga, do Akademii Duchownej, wstępuje 17 - letni wyrostek do Instytutu Pedagogicznego, który stał już wówczas na stopie uniwersyteckiej. Prawdziwa działalność literacka

D-a datuje się właściwie od r. 1856, w którym najpoważniejszy i najbardziej postępowy miesięcznik petersburski „ OoBpeMeHHHKï» * zamieścił artykuł jego, omawiający w sposób nadzwyczaj zręczny i bezstronny działalność literacko - publicystyczną Katarzyny II. Już tu dwudziestoletni autor-student złożył dowody podniosłego sposobu myślenia, dojrzałości i przenikliwości sądu, wiedzy gruntownej historyczno-literackiej, świetności stylu, oraz wytwornego dowcipu. Artykuł ten nietylko zwrócił uwagę publiczności na „Łajbowa” („łaj“, końcówka imienia, „bow’ nazwiska), lecz stał się powodem stosunku jego i przyjaźni z głównym filarem „Sowr.“

N. Ö. Czernyszewskim, który powierzył mu w tern czasopiśmie redakcyę działu krytycznego i bibliograficznego. Obok szeregu znakomitych artykułów pedagogicznych, społecznych i politycznych, obok elegij, satyr i powiastek, tenże miesięcznik w r. 1857 ogłosił pierwsze typowe studyum krytyczne D-a, lub właściwiej studyum społeczne, z powodu utworu Szczedryna „ryöepHCitie ouepKu“. Stadya-mi o powieści Gonczarowa „Hto Tanoe Oójiomob

m, HHa?*, szczególnie zaś o Ostrowskim „TeMaoe

n, apCTBö“ dosięga D. szczytu doskonałości w tym swoim rodzaju, polegającym na całkowitem niemal zwróceniu uwagi na odmalowaną lub dotkniętą przez danego pisarza dziedzinę życia, na poruszone w ten sposób przezeń kwestye społeczne, z pozostawieniem niejako na stronie pretekstu, t. j. autora samego i jego dzieła. Za poprzednika D-a na tej drodze moźnaby uważać Bielińskiego, którego prace krytyczne zawsze przesiąknięte były pierwiastkiem e-tycznym, a w ostatniej dobie coraz bardziej odcieniem społecznym się zabarwiały. Zapewne, w ten sposób D. uwydatniał zwykle stopień intuicyi pisarza w rozumieniu prawdy i prądów życiowych, a wysokie poczucie piękna strzegło zawsze krytyka od utraty równowagi, i samo zajęcie się jego daną książką było już dowodem jej wartości artystycznej: najwznioślejsza teudencya—mechanicznie tylko pod piórem autora, nie zaś niejako chemicznie w duszy jego z utworem zlana, niezdolna była zjednać go dla siebie. D. żądał od dzieł sztuki przedewszystkiem prawdy, któraby mu mogła otworzyć horyzonty i-deałów społecznych, nie chciał jednakże dla nich samej sztuki poświęcać. Oddanie się namiętne sprawie światła prawdziwego i zapał niesłychany dla ideałów humanitarnych, w połączeniu z rzadką przenikliwością, już nie umysłu samego, lecz i serca, uczyniły z D-a jednego z najwybitniejszych na niwie społecznej rossyjskiej bojowników postępu w poszanowaniu prawdy, praw i godności osobistej człowieka. Już w r. 1859 w organizmie tym, pożeranym poprostu przez nadludzko-gorączkową pracę, rozwinęły się suchoty. Wysłany wiosną r. nast. przez red „Sowremiennika” na południe, wrócił po kilkunastu miesięcach do Petersburga, i tam d. 17 listopada 1861 r. życie zakończył. Zbiorowe wydanie pism jego wyszło w r. 1862, oBtatnie, w 1885, w 4 ch tomach w Petersburgu. Główne źródło do biografii D-a zawiera się w pracy Czernyszewskiego p. t. ^MaTepiajiŁi*, której początek ukazał się w „So-wremieuniku* r. 1862, a oiąg dalszy dopiero 1889

J. N

And. S.

And. F.

w czasopiśmie „PyccKaa mhcjib*, poczem wyszła edycya książkowa w 1890 z zapowiedzią 2-go tomu. Pisali o D-e także: Awierkijew, Piatkowskij,

P. Bibikow, ökabiczewskij, Markow, Gorszkow, Kolców i Modestow.

Dobroług, niem. Dobrilugk i Doberlow, miasteczko w pruskiej prowincyi Brandenburskiej, regencyi Frankfurckiej, powiecie Łukowskim (Luc-kau), nad Małą Elsterą i na skrzyżowaniu dróg żelaznych Berlin-Drezno oraz Torgawa-Chociebuź (Kottbus); zamek przerobiony z dawnego klasztoru Cystersów, założonego w 1189 r. przez margrafa Dietrycha z Landsberga, a sekularyzowanego w 1540 r.; kopalnie węgla brunatnego, młyn, ce gieluie; około 1 800 m-ców. D. jest osadą słowiańską; do rzędu miast podniesiony w 1664, od r. 1815 należy do Prus.

Dobromil, miasto powiatowe w Galicyi środkowej, nad Wyrwą (systemat Sanu przez Wiar) przy drodze żelaznej Przemyśl-Chyrów, 336 m. nad p. m. Leży malowniczo po obu stronach rzeki, a przeważnie na jej lewym brzegu, śród pagórków okolicznych; w r. 1890 liczyło wraz z Chałupkami oraz Wyższym i Niższym Engelsbrunnem, 3 237 m ców, w tej liczbie 1 523 męż., i 714 kobiet; 808 katol. 394 unitów, 2 035 żydów; 3 105 Polaków, 65 Rusinów, 67 Niemców;—w tymże czasie było w D-u 327 domów.—D. jest siedliskiem władz powiatowych i sądu powiatowego, posiada dekanat rzymsko-katolicki, parafię rzymsko-katolicką i grec, katolicką, dwie szkoły ludowe, pocztę, telegraf, sta-cyę drogi żel., notaryat, urząd podatkowy, zarząd lasów i domen, parę mniejszych fabryk; przemysł drobny nieznaczny, równie jak i handel, spoczywający w ręku żydów.—Kościół katolicki wzniesiony został w 1531 r. przez Jana Herburta na innem miejscu, lecz gdy wylew Wyrwy zniszczył go w r. 1635, wybudowano obecny, murowany, większy od poprzedniego; odnowiono go w r. 1772. Cerkiew unicka pod wezwaniem Narodzenia N. M. Panny.— D. był gniazdem starożytnej i zasłużonej rodziny Herburtów. W r. 1566, staraniem Stan. Herburta, kasztelana lwowskiego podniesiony do godności miasta, prawem magdeburskiem oraz wielo ma przywilejami uposażony, skutkiem tego rozwijał Bię szybko i w XVI oraz XVII w. należał do zamożniejszych w państwie, posiadał nawet własną drukarnię, którą w 1611 założył słynny z wymowy i nauki Szczęsny Herburt, sprowadziwszy z Krakowa drukarza Szeligę. Drukarnia ta, w której między innemi wytłoczono po raz pierwszy „Historyę Polską* Długosza, istniała tylko do 1616 roku.— Po wygaśnięciu rodziny Herburtów w r. 1686 (legenda o „orłach Herburtów“) D. przeszedł w posiadanie Czuryłów, następnie Koniecpolskich, Krasińskich, Lubomirskich, wreszcie rządu.—W południowej stronie miasta, na szczycie wyniosłego wzgórza (560 m.), wznoszą się ruiny zamku obszernego, zbudowanego w 1613 r. i osobliwego swym kształ tern; przemieszkiwali w nim Herburtowie, Koniecpol-scy, Krasińscy i Lubomirscy.—Podczas wojen siedmiogrodzkich i szwedzkich zamek stawiał nieprzyjacielowi silny opór,—później przestał być mieszkal-nym, lecz opierał się długo niszczącemu czasowi. Dopiero w 1784 r. księża Bazylianie, których klasztor wznosi się dotąd w pobliżu, uzyskali pozwolenie burzenia murów zamkowych i użycia materya-łu do restauracyi swego klasztoru. (Porównaj: „Starożytna Polska“, „Słów. geogr.“.—„Encykl. Orgelbranda większa*). — Powiat Dobromilski obejmuje 886.7 kl.Q, i w r. 1890 liczył 61 468 m-ców, t. j. 69 na 1 km. n (w 1880 r. było m-ców 55 167 czyli 60 na 1 km. □ ). W liczbie mieszkańców było 30 334 mężczyzn, 31 134 kobiet; 21.17% katolików, 67.14% unitów, 1.07 protestantów, 10.61 żydów, 0.01 innych wyznań; języka polskiego używało 27.11%» rusińskifgo 70.97%, niemieckiego 1.91%, innych języków 0.01%) analfabetów 88.56% mężczyzn i 90.76% kobiet; stanu wolnego 19 501 mężczyzn, 19 020 kobiet, żonatych 10 191, zamężnych 10 191, wdowców 642, wdów 1 923;—budowli wszelkiego rodzaju 9 763.—Pod względem szkolnictwa D. należy do okręgu szkolnego w Przemyślu; z początkiem roku szkolnego 188% było w powiecie 21 zorganizowanych szkół publicznych Indowych (w tej liczbie 1 czteroklasowa i 2 dwu-klasowe) 1 niezorganizowana i 1 prywatna; po przeprowadzeniu organizacyi szkolnej w całym kraju, a przeto po przyłączeniu każdej gminy do pewnej szkoły ludowej, miało przybyć jeszcze 47 szkół publicznych, czyli razem miało być 69 szkół publicznych ludowych.—W r. 1890 powiat składał się z 96 gmin i 77 obszarów dworskich, zaś osad i wszelkiego rodzaju nomenklatur liczył 231.—Pod względem układu powierzchni kraj przedstawia nader żywą rozmaitość w plastyce gruntu; cała przestrzeń jest nieustanną zmianą dolin i pagórków, niekiedy bardzo wyniosłych; najznaczniejsze wzniesienie znajduje się na granicy powiatu Liseckiego, gdzie rozległy grzbiet Chwaniowa dosięga 666 m.; ogólne zniżenie powierzchni następuje w kierunku północno-wschodnim.—Wszystkie wody uprowadza San przez swe dopływy: Jawornicki potok, Stopnicę i Wiar z Wyrwą; niewielka tylko przestrzeń na południu należy do zlewiska Dniestru przez Strwiąż. Grunt jest średnio urodzajny, przeważnie żytni; roli ornej około 72 000 morgów austr., łąk około 8 000, pastwisk około 14 000, lasu około 50 000 m. a. Największe lasy znajdują się w południowo-zachodniej części powiatu.—Chów bydła w średnim stanie; fabryk większych niema, prócz tych, które służą przemysłowi rolnemu, jak browary, gorzelnie, młyny, tartaki, cegielnie; jest nadto kilka niewielkich zakładów, jak warzelnie soli, mydlarnie, fabryki zapałek, wyrobów drewnianych i t p. Pod względem sądowym powiat dzieli się na dwa okręgi: Bircza i D.

Dobrorad, herb polski z nadania. Na tarczy na polu błękitnem srebrny skrzydlaty pegaz, zwrócony w prawo, na nim, od lewego górnego brzegu tarczy ku prawemu dolnemu brzegowi na ukos, położoną jest złota belka, a na niej trzy sześciopro-mienne czerwone gwiazdy. W koronie szlach. nad hełmem, między dwoma strusiemi piórami, złota czara, którą otacza od sp^du wąż z głową w dół, a ogonem po nad czarą. Herb ten wraz z nobi-

W. K. Z.

ï-r.-

Fig. 215. Dobrorad (herb).

tejszym.

Dobrowo, D o b r ó w, wieś w królestwie Polskiem, gubernii Kaliskiej, powiecie Kolskim, gminie Brudzew, na lewym brzegu Warty, poniżej uścia Ne-ru; posiada kościół parafialny (dekanat Kolski), niewiadomej erekcyi, z pomnikiem grobowym błog. Bogumiła, arcybiskupa gnieźnieńskiego, na środku kościoła, i statuą tegoż, wyzłacaną. Tu błog. Bogumił był proboszczem, i tu, w poblizkiej puszczy, życie zakończył. Ciało złożono pierwotnie w tutejszym kościele, a gdy ten pochylił się do upadku

Dr J. p.

litacyą dziedziczną, na mocy prawa nabytego po r. 1836 od Cesarza Mikołaja I, d. 21 kwietnia 1840 r. otrzymał Maurycy Woyde, dr. med., syn Fryderyka. (Herb. rod. szl. kr. Pols.).

Dobrosielski Chryzostom, reformat, rodem z Wielkopolski, wstąpił do zakonu roku 1628, po przejściu urzędów zakonnych został w końcu prowincyałem wielkopolskim; umarł roku 1676. Pozostawił dzieła: 1)

„Summarium asceticae et mysticae theologiae ad men-tem D. Bonaventurae“ (Kraków 1655, in 12; drugie wydanie tamże 1703 roku, in 8-vo); 2) „Theologia as-cetica ad mentem s. Bona-venturae“ (Kraków 1703, in 8-vo, str. 436; druga edycya 1731, in 8-vo).

Dobrosołowski Marcin, herbu Poraj, rotmistrz, pamiętny ze swej odwagi w ojczyźnie; 1572 roku, po wyguaniu Bohdana, hospodara, z Wołoch, bronił z małą garstką, bo tylko z 70 ludzi, Chocimia przez kilka tygodni przeciwko całej potędze tureckiej, i nie prędzej go poddał, aż za ordynansem hetmana W roku 1579 należał do wyprawy na Połock; hetman Mielecki oddał mu dowództwo ar-tyleryi. Sokolę, zamek, podczas wojny Stefana Batorego z Moskwą, oblegał i zapalił ognistemi kulami.

Dobrotwór, miasteczko w Galicyi północnej, powiecie Kamionko-Strumiłowskim, na lewym brzegu Buga, 202 m. nad p. m., śród okolicy płaskiej, lesistej i podmokłej. Zajmuje wraz z gruntami miej-skiemi i przyległemi osadami: Dolina, Kozaki, Maiki, Matyasze, Rogale, Rokiety i Zabuźe, ogółem 22.77 km. □, i w r. 1890 liczyło 3 131 m - ców, w tej liczbie 1 548 mężcz., 1 583 kobiet; 426 rz. kat., 2 308 unitów, 393 żydów, 4 innych wyznań, 789 Polaków, 2 342 Rusinów; domów było 508. Jest tu szkoła ludowa, parafia rz. - kat., założona przez Zygmunta I w 1509 r. i należąca do dekanatu buskiego, oraz parafia gr.-katol. również dekanatowi buskiemu podległa. D. leżał w dawnem województwie Bełskiem; niszczony był przez Turków i Tatarów; od Zygmunta I otrzymał różne przywileje; prowadził później ożywiony handel drzewem, który zapewniał zamożność mieszczanom tu-

And. S.

(odnowiony w 1764 r.), przeniesiono je do Uniejowa w 1637 r.    Andi s’

Dobrowolski Kazimierz Antoni (* w Kamieńcu Podolskim d. 16 marca r. 1802 — f ? ), lekarz. Skończywszy gimnazyum w mieście rodzin-nem, udał s:ę w r. 1812 do liceum Krzemienieckiego, a po odbytym kursie nauk fizycznyoh pełnił tamże przez dwa lata obowiązki assystenta przy katedrze fizyki. W r. 1825 zapisał się na wydział lekarski w Wilnie i opuścił go w r. 1829, jako doktor medycyny, obroniwszy przedtem rozprawę p. n. „De myelitide“. Zawezwany do służby lekarskiej w wojsku, udał się do armii czynnej w Turcyi, gdzie mu polecono walkę z zarazą morową, szerzącą się na lewym brzegu Dunaju, od Izmaiłowa do wsi Kozłowa. W roku następnym dostał posadę ordynatora w szpitalu wojskowym w Kamieńcu Podolskim, ale ledwo ją objął, otrzymał rozkaz udania się do osad wojskowych chersońskich, gdzie wybuchła cholera, przedzierająca się wtedy po raz pierwszy do Europy, Uwolniwszy się w r. 1833 od służby wojskowej, przez czas krótki pełnił obowiązki lekarza powiatu w Kamieńcu; w latach 1835—1837 zajmował się praktyką w Czarnym Ostrowie, dobrach hr. Pr z eźdz i ec kie go, potem zamieszkał w Szarogrodzie (pow. Mohylowski); nareszcie około r. 1853 przeniósł się do majątku Budnę, który nabył w pobliżu wymienionego miasteczka. Tam w r. 1879 doczekał się jubileuszu pracy półwiekowej. Nauce nie przysłużył się niczem: na to mu brakło czasu, jako lekarzowi cieszącemu się wielką wziętością, którą zdobył uczciwą pracą i dbałością o dobro bliźnich; przysłużył się jednak społeczeństwu jako człowiek prawy, niczem nieposzlakowany; cieszył się też za to szacunkiem i zaufaniem okolicy swej, na którą zawsze wpływ zbawienny wywierał. Życiorys jego z wizerunkiem pomieściły »Kłosy“ (r. 1879, Nr. 740).

Dobrowolski Adam (* ok. 1863), publicysta, kształcił Bię w uniwersytecie Krakowskim; pierwsze swoje prace treści literackiej pomieszczał w „Święcie“, wydawanym przez Z. Sarneckiego; około roku 1890 pojechał do Lwowa i przez półtora roku uczestniczył w tamecznej publicystyce, poczem przeniósł się do Warszawy i został spółpracownikiem „Ku-ryera Codziennego“, pisując przytem do „Tygodnika Ilustrowanego“, „Ateneum“ i „Niwy“. Najobszerniejszą jego pracą jest rzecz o „Blizińskim“, drukowana najprzód w „Ateneum*, a w r. 1894 wydana osobno w Krakowie.

Dobrowski Józef, znakomity filolog czeski, twórca slawistyki, historyk i jeden z wskrzesicieli literatury czeskiej (* 17 sierp. 1753, w Diermecie, niedaleko Raabu na Węgrzech, f 6 stycz. 1829 w Bernie). Był synem Jakóba Doubrawskiego, wachmistrza pułku dragonów austryjackich, mieszkańca m. Solnicy w okręgu Kralowehradeckim. Zmianę nazwiska swego ojca zawdzięcza prostej pomyłce księdza pułkowego, niosłowiauina, który w metryce chrzestnej błędnie je wpisał. D. zgodnie z tym dokumentem przy nazwisku zmienionym pozostał przez całe życie. Godna uwagi, że sam D. o zmianie tej dowiedział się w późnym już wieku (1813 r.) z me-

,V"

tryki swego ojca. W kilka tygodni po przyjściu na świat Józefa rodzice z Węgier wrócili z niemowlęciem do Czech, osiedli w Horszowym Tynie, zamieszkałym przez Niemców, wśród których młody Józef przepędził dziecinne swe lata, następnie nauki początkowe pobierał w szkołach miejscowych wyłącznie w języku niemieckim. Języka czeskiego D. nauczył się dopiero w 10-tym roku życia w Niemieckim Brodzie (Deutschbrod), gdzie od r. 1763 kształcił się w szkołach augustjańskich, stąd zaś po ukończeniu czterech klas (gramatyki) przeszedł na studja humanistyczne (retorykę i poetykę) do Jezuitów w Klatowaeh. Roku 1768 udał się do uniwersytetu praskiego, gdzie poświęcił się studjom filozoficznym i ukończył je 1771 r. z wielkim powodzeniem, otrzymawszy stopień magistra. W roku następnym, 1772, wstąpił do zakonu Jezuitów w Bernie, aby zostać księdzem i przygotować się do dalszej działalności misjonarskiej w Indjach. Po zniesieniu jednak zakonu Jezuitów 1773 r. wrócił zno-

ÜÜ; .

-/K5S

i im

WM-

Uff

Fig. 216. Dobrowski Józef.

wu do Pragi na studja teologiczne i tamże z zamiłowaniem oddał się nauce języków wschodnich: hebrajskiego, chaldejskiego i syryjskiego, niezbędnych przy krytyce tekstu biblijnego. Wtedy już ogłosił z zakresu swych badań drobne przyczynki p. t. „Pragische Fragmente hebräischer Handschriften“ w czasopiśmie „Orientalische Bibliothek“ (1776), wydawanym przez J. D. Michaelisa, profes. uniwers, w Getyndze. Nie na tym jednak polu miał D. wykazać niepospolite swoje zdolności. Umysł jego zwrócił się wkrótce do badań nad przeszłością kraju, do studjowania tworów literatury ojczystej, zwłaszcza staroczeskiej, której liczne zabytki umiał odnajdywać w bibljotekach publicznych i prywatnych. Niemałą zachętę i podnietę moralną do pracy naukowej znalazł on w stosunkach przyjacielskich z uczonemi: Wacł. Fortunat. Durichem, pod którego kierunkiem uczył się języka starosłowiańskiego, i z Franc. Marcin. Pelclem, bistory-kiem i gramatykiem czeskim. W r. 1776 D. został nauczycielem synów hr. Antoniego Nostica, gdzie Feld był głównym kierownikiem wychowania. W domu tym pozostawał lat jedenaście (1776—1787), nauczając matematyki i filozofji czterech z kolei synów Nostica. Szanowany dla swej nauki, miał tu sposobność bliższego poznania znakomitszych przedstawicieli spółczesnej inteligiencji. Obok zajęć pedagogicznych zajmował się stale badaniami nauko-wemi. W tym czasie ogłosił pierwszą pracę krytyczną p. t. „Pragmentum Pragense evangelii S. Marci, vulgo autograpbi“ (Praga, 3 778, wydanie nakładem Pelcla). Rozprawa ta wywołała burzę wśród większości zainteresowanych poruszonym pytaniem, a zarazem niezwykły podziw wskutek erudycji i siły dowodów krytycznych, któremi D. wykazał, że praski ten zabytek ewangielji, ceniony ja ko świętość, bynajmniej nie był pisany ręką św. Marka, jak na zasadzie podania przedtym sądzono, lecz że jest on ułamkiem, należącym do całości ewangieljarza z w. IX, przechowanego dotąd w Ci-vidale. Owocem dalszych badań D-go były cenne dla histoiji literatury prace bibljograficzno-krytyczne. Do nich przedewszystkim należy zbioropismo perjodyczne, wydawane zeszytami od r. 1779, naprzód pod nagłówkiem „Böhmische Litte-ratur auf das Jahr 1779“ (4 zeszyty), a następnie pod zmienionym nieco napisem „Böhmische und Mährische Litteratur auf das Jahr 1780“ (3 zeszyty). Czasopismo to miało obejmować przedmiotowe wiadomości o spółczesnym ruchu literackim oraz o rozwoju i stanie nauk. Z początku nie chodziło tu o krytykę prac ogłaszanych, lecz głównie o bibljografi-czne i statystyczne gromadzenie materjału literackiego i naukowego dla późniejszego historyka literatury ojczystej. W rzeczywistości wszakże pismo nie obeszło się bez ocen krytycznych i dość surowych; co wplątało D-go w przykrą polemikę, spowodowało zawieszenie czasopisma i zatrzymanie rę kopisu (1781), wskutek czego dokończenie tomu wyszło dopiero w r. 1784. Przeciwności jednak podobne nie osłabiły w D-im energji do dalszej pracy. Zamiast dawniejszego zbioropisma rozpoczął wydawnictwo nowego, poświęconego również dziejom literatury z programem znacznie rozszerzonym. Tytuł jego „Litterarisches Magazin von Böhmen und Mähren“ (1786—1787, trzy części). Pomieścił tu przegląd piśmiennictwa za lata ubiegłe 1781, 1782 i 1783, oraz wiele cennych rozpraw i wiadomości, dotyczących piśmiennictwa, drukarstwa, języka i innych przedmiotów kultury czeskiej i morawskiej. Obok tego ogłoBił jednocześnie badania etymologiczne, dotyczące nazw ‘Czech’ i ‘Słowianin’; w l-szym „Ueber den Ursprung des Namens Tschech (Czech), Tschechen“, (zamieszczone we wstępie do dzieła Pelcla „Geschichte der Böhmen“, 1782, wyd. 3-e), nazwę Czech wiąże D. ze słowem „ćeti“ i tłumaczy jej znaczenie jako „przedni, na przodzie będący“; w drugiej, treścią podobnej, rozprawie p. n. „Historisch-kritische Untersuchung, woher die Sla-ven ihren Namen erhalten haben“ (1784), nazwę Słowianin wyprowadza słusznie od pnia^„słu-“ i tłumaczy ją przez „nazwany, mający j-jmię“.

W tymże czasie D. pracował wspólnie z Pelclem nad wydaniem dawnych źródeł dziejowych czeskich, które noszą tytuł „Scriptores rerum Bohe-micarum e bibliotheca ecclesiae metropolitanae Pragensis“ (t. t r. 1783, t. II r. 1784) i zawierają kronikę Kosmasa i dwu jego kontynuatorów z tekstem mnicha Sazawskiego, nadto kronikę Franciszka z Pragi i Benedykta Krabicy (Beneś Krabice) z Weitmila, opatrzone etarannemi wstępami. Z wydawnictwem tym łączy się ściśle rozprawa D-go p. n. „Wie man die alten Urkunden in Rücksicht auf verschiedene Zweige der vaterländischen Geschichte benützen soll. Ein Versuch über den Brewnower Stiftungsbrief Boleslaws des Zweiten, v. J. 993" (1785). Bystrość sądu i talent kombinacyjny wykazał D. w cennej swojego czasu rozprawie archeologicznej p. n. „Ueber die Begräbnissart der alten Slaven überhaupt und der Böhmen insbesondere. Eine Abhandlung veranlasst durch die bei Horin im Jahr 1784 auf einer ehemaligen heidnischen Grabstätte ausgegrabenen irdenen Geschirre“ (1786), w której daje wiadomość o pogrzebach u starożytnych Słowian, wyjaśniając, że były one dwojakiego rodzaju: polegające na paleniu lub też grzebaniu ciał nieboszczyków. Dopełnienie tej rozprawy stanowi artykuł D-go „Über eine Stelle im XIX Briefe des h. Bonifacius, die Slaven und ihre Sitten betreffend“, pomieszczony w czasopiśmie Towarzystwa naukowego czesk. (1787) W tym okresie czasu w życiu D-go zaszły dość ważne zmiany. W r. 1785, za wpływem wolnomyślnych działaczy, mianowany był cenzorem ksiąg teologicznych; w roku następnym, dotychczasowy djakon, otrzymał święcenie kapłańskie (w grudniu 1786) z rąk J. L. Haya, biskupa kra-lowehradzkiego; poczym w pół roku (1787) został wicerektorem seminarjum gieneralnego w Hradysz-czu w blizkości Ołomuńca, nad rz. Morawą, a we dwa lata (1789) tegoż rektorem. Na stanowisku tym pozostawał do czasu zniesienia seminarjów gieneralnych w całej Austrji, co nastąpiło w czerwcu 1790 r., wkrótce po śmierci ces. Józefa II, poczym, otrzymawszy 500 złreń. rocznej pensji, wrócił do Pragi i tu od r. 1791, jako przyjaciel domu Nosticów, znalazł u nich gościnne przyjęcie. W czasie swojego rektorstwa seminarjum wydał dwie ważne prace historyczne: „Über die ältesten Sitze der Slaven in Europa und ihre Verbreitung seit dem sechsten Jahrhundert, insbesondere über das Stammvolk der Mährer und ihre Geschichte bis zur Einsetzung des Herzogs Rostislav“ (wydrukowana r. 1788 jako wstęp do 2-ej części historji Morawskiej Jana Wracisł. Monsego) i „Geschichte der böhmischen Pikarden und Adamiten“ (1788), oparte głównie na kronice Wawrzyńca z Brzezowy. Prócz tego poznał wiele bogatych źródeł historycznych w archiwach i bibljotekach w Ołomuńcu, Rajhradzie i w Mikułowie, jako też zbadał narzecze morawskie i słowackie. Żyjąc w przyjacielskich stosunkach z przedstawicielami inteligiencji morawskiej, Franc. Polaśkiem, wicerektorem, Janem Volnym, prefektem seminarjum hradyskiego, Janem Wracisł. Monsem, profesorem w Bernie, i in., pokochał Morawję i lud jej, czego dowody dawał i w latach późniejszych. Po powrocie do Pragi oddał się w dalszym ciągu pracom historycznym i językowym. W r. 1791 ogłosił dwie znakomite rozprawy, jeszcze za pobytu w Morawji opracowane; jedną pod tytuł. „Ueber den Ursprung und die Bildung der Slavischen und insbesondere der böhmischen Sprache“, napisaną jako wstęp do słownika czesko-niemiecko łacińskiego Franc. Jana Tomsy, w której podaje przegląd prac słownikowych czeskich, oraz zasady etymologji słowiańskiej, przez siebie po raz pierwszy wyłożone; w drugiej rozprawie, p. n. „Geschichte der böhmischen Sprache“ kreśli w ogólnych rysach dzieje języka czeskiego i rozwój literatury czeskiej od najdawniejszych czasów aż do epoki piśmiennej. Praca ta, wydana w rozprawach Towarzystwa naukowego razem z inną, drobną rozprawką „Ueber das erste Datum zur slavischen Geschichte und Geographie“ (Visula, Visla, u Pomponjusza Meli), służyła za punkt wyjścia dla późniejszych badaczów. W pracy o dziejach języka czeskiego dotyka D. wielu pierwszorzędnej wagi pytań; rozróżnia 5 narzeczy czeskich, rozbiera pytanie o liturgji i piśmie słowiańskim wogóle, a w Czechach w szczególności, i w rozwoju języka czeskiego dopatruje 6-u okresów; następnie w obszerniejszym rysie podaje charakterystykę pojedyńczych zabytków piśmiennictwa czeskiego. Z powodu też obszerności części drugiej tej pracy daje jej w powtórnym wydaniu r.

1792    tytuł „Geschichte der böhmischen Sprache und Literatur"; w trzecim zaś wydaniu dzieło to znacznie przerobione i uzupełnione ukazało się w r. 1818 p. t. „Geschichte der böhm. Sprache und älteren Literatur“, doprowadzone w przeglądzie zabytków literatury do roku 1526. W r. 1792 D. przedsięwziął podróż naukową za granicę w celu poszukiwań rękopisów i gruntownego przejrzenia zabytków literatury czeskiej, których obfitość wywieziono z Czech do Szwecji w czasie wojny trzydziestoletniej. Otrzymawszy na ten cel 1 000 złr. z sumy 6 000 złr., ofiarowanej przez ces. Leopolda II Towarzystwu naukowemu, wyruszył dnia 14 maja 1792, wraz z uczonym hr. Joachimem ze Szternberka, z Radnie pod Pilznem, naprzód do Niemiec: do Jeny, Erfurtu, Goty, Getyngi, Hamburga, Kopenhagi i in. miast, następnie zwiedzili bi-bljoteki w Sztokholmie i Upsali, stąd zaś przez Finlandję udali się do Petersburga. Po całomie-sięczuej pracy w tamtejszych bibljotekach D. udał się sam już do Moskwy, gdzie zabawił do stycznia

1793    r., poczym przez Warszawę, Kraków, Cieszyn i Ołomuniec wrócił do Pragi w końcu lutego t. r. Obszerne sprawozdanie z tej podróży, zawierające ważne przyczynki do slawistyki, ogłosił w roku 1795 w rozprawach To warz. naukowego czesk. p. n. „Litterarische Nachrichten von einer auf Veranlassung der böhm. Gesellschaft der Wissenschaften im J. 1792 unternommenen Reise nach Schweden und Russland"; to samo oddzielnie 1796 z dodatkiem „Vergleichung der russischen und böhmischen Sprache“. Drugą wielką podróż odbył D. z początkiem r. 1794 w towarzystwie byłego swojego ucznia Fryderyka (Bedricha) No-stica do Niemiec, Szwąjcarji i Włoch, która również nie była bez korzyści dla studjów słowiańskich. Po powrocie D. pracował wiele nad gramatyką czeską i słownikiem niemiecko - czeskim. Praca ta, przy nadmiernym natężeniu umysłu, znacznie wyczerpała wątły jego organizm, wskutek czego ujawniły się i pewne oznaki choroby umysłowej w czerwcu 1795 r., które i później kilkakrotnie się powtarzały. Dzięki wszakże starannemu i trafnemu leczeniu dra' Helda w klasztorze Bonifratrów, w krótkim stosunkowo czasie (1802 r.) 1>. zdrowie odzyskał i dla nauki mógł dalej pracować. Niektóre z prac poprzednio przygotowanych opóźnić się musiały w wydaniach z powodu przeszkód ze stanem zdrowia autora związanych. W r. 1798 ukazała się w rozprawach Towarzystwa naukow. praca p. t. „Über den ersten Text der böhmischen Bibelübersetzung nach den ältesten Handschriften derselben, besonders nach der Dresdner“, w której D. przedstawił wyniki długoletnich swych badań nad najdawniejszemi przekładami całkowitej biblji. Stwierdza w nich naprzód, że Czesi z pomiędzy narodów słowiańskich posiadają najwcześniejsze przekłady całej biblji, zarówno rękopiśmienne, jak i drukiem ogłoszone; następnie odróżnia w przekładach rękopiśmiennych dwie główne recenzje biblji (w historji zaś literatury r. 1818 — cztery): do pierwszej zalicza biblję Lesko-wicką (r. 1390 do 1410), którą zbadał r. 1795 w Dreźnie, biblję Litomierzycką (1411), Ołomu-niecką (1417) i Głagolicką (1416); do drugiej biblję Ołomuniecką (bez roku). Podstawą przekładu wszystkich jest wulgata. W r. 1799 wydał D. podręcznik praktyczny do nauki języka rosyjskiego „Neues Hilfsmittel die russische Sprache leichter zu verstehen” (z wyrazami i krótkiemi rozmowami, tłumaczonemi na niemieckie i czeskie; wydanie powiększone wyszło r. 1813). Tegoż roku o-głosił niewielką pracę p. n. „Slovo Slavenicum in specie Czecbicum“ (1799), w której po raz pierwszy stara się ująć konjugację słów czeskich w system na podstawach naukowych oparty. Równie wartościową w swoim czasie była rozprawa p. n. „Die Bildsamkeit der slavischen Sprache an der Bildung der Substantive und Adjective in der böhm. Sprache dargestellt“ (1799), stanowiącą część drugą rozprawy etymologicznej z r. 1791 o tworzeniu się wyrazów, ogłoszonej we wstępie do słownika Tomsy. Przedstawia w niej sposoby powstawania rzeczowników i przymiotników podług metody analitycznej Adelunga, podobnie jak i w części 1-szej tej rozprawy. Praoa ta ogłoszona była jako wstęp do dokładnego słownika niemiecko-cze-skiego, przy którego układzie D. starał się zużytkować całe bogactwo materjału leksykalnego, w ciągu dwudziestu lat skrzętnie gromadzonego. Część pierwzza tego słownika ukazała się w roku 1802 p. t. „Deutsch - böhmisches Wörterbuch. I Theil, A—K.“ W dziele tym, oprócz głównego materjału zebranego przez D-go, zużytkowano także pewną część słowozbioru, zawartego w słowniku rękopiśmiennym, pozostałym po kanclerzu nowomiejskim

Janie Zebererze; redakcję prowadzili Słowak Stefan Leska, a po jego usunięciu się Jan Nejedlÿ z Fr. J. Tomsą; rewizją krytyczną zajmował się sam D. Nużąca ta jednak praca szkodliwie oddziałała na jego zdrowie, tak, że z trudnością już prowadził rewizję liter L i M, dalszy zaś ciąg pracy powierzył Ant. Jarosł. Puchmajerowi, a po jego śmierci Wacławowi Hance, wskutek czego wydanie słownika przeciągnęło się do r. 1821. W r. 1802, w czasie rekonwalescencji D-go, do najprzyjemniejszych jego zajęć należały studja botaniczne; wyniki pracy swojej na tym polu złożył w dziele „Entwurf eines Pflanzensystems nach Zahlen und Verhältnissen. Der Schlüssel zur Vereinigung der künstlichen Pflanzensysteme mit der natürlichen Methode“. Zasady w tym dziele złożone zostały następnie rozwinięte w pracach Festa, Decandolla i in.—Od roku 1803 D., mając skromny byt zabezpieczony, mieszkał to w Pradze, to zwłaszcza latem na wsi, mianowicie u Jana Nostica, Franciszka ze Szternberka, a pod koniec życia najczęściej u hr. Eugienjusza Cernina w Chudênicach, blizko Klatow. Podróżował prócz tego po Czechach i Morawji oraz za granicę do Monachjum, gdzie r. 1812 oglądał najstaroźytniejszy zabytek języka słowieńskiego, rękopis zwany Freisingeń-skim. Po powrocie do Pragi, pokrzepiony na siłach, zajął się badaniem pierwszych czasów chrześcijaństwa w Czechach. Wyniki tych badań, wysnute ze źródeł historycznych, ogłaszał w wydawnictwie swoim „Kritische Versuche die ältere böhmische Geschichte von späteren Erdichtungen zu reinigen“. Zamieścił tu rozprawy wartościowe:

I. „Boriwoy’s Taufe. Zugleich eine Probe, wie man alte Legenden für die Geschichte benutzen soll“ (1803); II. „Ludmiła und Drahomir“ (1807); III. „Wenzel und Bolesław“ (1819); IV. „Cyrill u. Me-thod, der Slaven Apostel. Ein historisch-kritischer Versuch“ (1823; przełożona na jęz. rosyjski przez M. Pogodina 1825), a do nich, jako zamknięcie, w r. 1826: „Mährische Legende von Cyrill und Method. Nach Handschriften herausgegeben, mit andern Legenden verglichen und erläutert“. Wiele drobnych prac drukował D. w rocznikach Towarzystwa naukowego. Tam także zamieścił bio-grafje zmarłych swych przyjaciół: Pelcla, Duricha, Joachima ze Szternberka i Ungara, i kilka razy kreślił dzieje Towarzystwa za pewne okresy jego działalności (r. 1804, 1811, 1814). Był zawziętym przeciwnikiem wprowadzania neologizmów do języka literackiego; większy wdzięk miały dla niego wyrazy i wyrażenia ludowe; cenił wysoko styl biblijny dla jego dobitnych wyrazów i zwięzłości wyrażeń; w języku narodowym podnosił znaczenie właściwości rodzimych czyli idjotyzmów i obfitość ich widział w przysłowiach. Zajął się też ze szczególnym zamiłowaniem tą gałęzią literatury i łącznie z kś. Ant. Piśelim ogłosił zbiór przysłów czeskich 1804 r., pierwsze dzieło swoje w języku czeskim p. t. „Öeskych pfislovi sbir-ka. Po vydânr Mistra Jakuba Srnce a Frantiśka Ondreje Hornÿho v novë rozmnożona“, obejmujące 1 500 przysłów abecadłowo ułożonych, ze wska-zaniem według możności źródeł, ozdobione godłem: „Wret' każdemu srdee po jazyku svém. Daî. Kdo si mâla nevâzf, po mnohu at' nebażi“. Oddawna też powzięty zamiar ułożenia systematycznej gramatyki języka czeskiego w części teraz wykonał, opracowawszy zarys deklinacji czeskiej, który wydał p. t. „Entwurf der böhmischen Deolinationen“ (1803) i przypisał nowemu profes. języka czeskiego, J. Nejedlemu i jego uczniom. Odkładając przygotowanie dalszych części gramatyki na później, zajął się nateraz urzeczywistnieniem innego zamiaru, dawniej również pomyślanego, mianowicie wydawania zbioropisma wszechsłowiańskiego, któreby obejmowało wiadomości zarówno z zakresu filolo-gji jak z etnografji, archeologji i historji słowiańskiej i któreby wogóle służyło do gromadzenia i roztrząsania materjału należącego do slawistyki. Organem tym był „Slavin. Bothschaft aus Böhmen an alle Slavischen Völker, oder Beiträge zur Kennt-niss der Slavischen Literatur nach allen Mundarten“ (1806 r.), wszystkiego 6 zeszytów, składających tom; drugie wydanie pomnożone przez Hankę wyszło r. 1834 w Pradze. Jest to obfity zbiór artykułów z różnych działów filologji słowiańskiej; pomiędzy wiadomościami oj zabytkach piśmiennictwa Słowian znajdujemy artykuł o starosłowiańskim ewangieljarzu Ostromira z w. XI, z przytoczeniem próby języka; artykuł o polskim Psałterzu floriańskim z wieku XIV, z próbką języka i podobizną pisma; nadto o polskiej Biblji szaroszpatackiej z w. XV, wraz z wyjątkami tekstu polskiego, zestawio-nemi z odpowiednim przekładem czeskim z Biblji laskowickiej i podobizną litografowaną początku Biblji szaroszp., umyślnie w Szarosz Pataku wyko naną przez Jofszaya: „Na początce Bóg stworzył niebo i ziemię itd.“ (Porów, podobiznę w t. VIII Encyklop ilustr. do str. 696). Dodatkiem do Slavi-na było dziełko D-go p. t. „Glagolitica" (1807, wyd, 2-e Hanki 1832 str. 80), obejmujące rzecz o piśmie i zabytkach głagolickich. Niedługo potym zajął się D. gorliwie pracą nad dalszemi częściami gramatyki czeskiej i po dwu latach wydał dzieło na swój czas znakomite p. n. „Ausführliches Lehrgebäude der Böhmischen Sprache zur gründlichen Erlernung derselben für Deutsche, zur volkomme-nern Kenntniss für Böhmen“ (1808). Zawiera ono, oprócz zwięzłego wstępu historyczno - krytycznego, naukę o tworzeniu wyrazów, o odmianach imion i słów i składnię. Część 1-sza etymologiczna, najobszerniejsza, pod względem naukowym stoi najwyżej. Dzieło całe zarówno dla gramatyki czeskiej jak i wogóle słowiańskiej miało znaczenie epokowe ze względu na metodę i naukowe opracowanie. Autor w wykładzie nie ograniczył się tylko na jednym języku czeskim, ale uwzględnia również odpowiednie zjawiska innych języków słowiańskich, szczególnie zaś porównywa je ze zjawiskami jęz. starosłowiańskiego. Pomiędzy szczegółami w części 2-ej spotyka się tu po raz pierwszy przez D-go wprowadzony podział słów na 6 klas, przyjęty następnie przez innych gramatyków słowiańskich, nie wyłączając Miklośića i dotąd za jego przewodem w podręcznikach powtarzany, jakkolwiek dzisiejszym

Kncykl. Foiriz. niuttr- Zen 138 T ITl

wymaganiom nauki me wystarcza. Gramatyka D-go wyszła w drugim przerobionym wydaniu r. 1819, a następnie w czeskim opracowaniu przez Hankę r. 1822. W r. 1813 wydał rozprawę metodologiczną p. n. „Entwurf zu einem allgemeinen Etymologicon der Slavischen Sprachen“, w której rozwija zasadę etymologiczną porządkowania wyrazów w słowniku zamiast porządku abecadłowego (wyd. 2-e przez Hankę, 1833). Obok tych prac myśl wskrzeszenia czasopisma poświęconego filologji i historji słowiańskiej nie przestawała zajmować D-go; znowu więc zgromadził zasób odpowiednich materjałów i rozpraw i wydał je w dwu tomach zbioropisma p. t. „Slovan k a. Zur Kenntniss der alten und neuen slavi-echen Literatur, der Sprachkunde nach allen Mundarten, der Geschichte und Alterthümer“ (I, 1814 str. 254. II, 1815 str. 252), Pomiędzy róźnorodne-mi artykułami rzetelnej wartości godna jest uwagi rozprawka Krystjana Henninga o języku Słowian luneburskich al. połabskich, ogłoszona po raz pierwszy z rękopisu obszernej przedmowy do jego słownika „Vocabularium Venedicum“ (t. I, str. 1 — 11), oraz zbiór 273 wyrazów, z tegoż Błownika Henninga wyjętych i Ojcze nasz w tym języku (I, 12—26; II, 220—228); inne artykuły bliżej nas obchodzące są: o języku polskim na Szląsku (II, £112—128), przegląd bibljograficzny polskiej literatury gramatycznej, słownikowej i przysłowiowej (II, 236—251) i in. Po ogłoszeniu „Slovanki“ D. pracował nad drugim wydaniem historji literatury (1818) i gramatyki czeskiej (1819), z których pierwszą znacznie powiększył nowym materjałem bibljograficznym i studjami krytycznemi; do drugiej również zmiany liczne wprowadził. Jednocześnie, nie ustając w badaniach zabytków starosłowiańskich, pomnażał zbierany z nich materjał językowy i na tej podstawie opracowywał systematycznie gramatykę języka starosłowiańskiego. W tym czasie, ulegając namowom Bartlom. Kopitara, Słowieńca, młodego i zdolnego slawisty, przybył do Wiednia (1819), by tutaj dalej nad swym dziełem pracować i po dwóch latach do końca je doprowadził (w grudniu 1821). Napisał je po łacinie i wydał w r. 1822 p. t. „Jo-sephi Dobrowsky, presbyteri aa. 11. et philosophiae doctoris, Societatis scientiarum Bohemicae atque alia-rum membri, Institutiones linguäe slavicae dialecti veteris, quae quum apud Russos, Serbos aliosque rituB Graeci, tum apud Dalmatos glagolitas ritus Latini Siavos in libris sacris obtinet“ (Wiedeń, 1822). Dzieło to jest pierwszym naukowym opracowaniem gramatyki języka starosłowiańskiego, tym samym stanowi podstawę i punkt wyjścia dla dalszego rozwoju slawistyki; słusznie też przez Kopitara nazwane jest epokowym w dziedzinie tej nauki. D. w układzie jego trzymał się tych samych zasad, które stosował poprzednio w swojej gramatyce jęz. czeskiego (180y i 1819). Po obszernej przedmowie pouczającej o językach słowiańskich i zabytkach starosłowiańskich (pisanej 21 grudnia 1821 r. w Wiedniu), zawiera ono wstęp do gramatyki: o dźwiękach i literach, eufonji, akcencie językowym i skróceniach w piśmie starosłowiańskim; poczym następuje właściwa gramatyka, zło-

88

żona z trzech nierównomiernych części; z tych I-sza, najobszerniejsza, o tworzeniu wyrazów (de vocum formatione) jest nauką o pierwiastkach i sposobach powstawania z nich wszelkich wyrazów; część Il-ga, fleksja wyrazów (deklinacja i konjugacja); Ill-a, składnia. I plan całego dzieła i wykonanie jego, rozpatrywane nietylko ze stanowiska swojego czasu, ale i dziś jeszcze przedstawia się jako praca istotnie niepospolita, pomimo ważnych niedokładności, związanych z pewnemi zasadniczemi pojęciami ściśle naukowemi. Zaznaczyć wypada m. in., że w dziele D-go nie ma jeszcze mowy o samogłoskach nosowych (ę i ą) w języku starosłowiańskim, jakkolwiek odkrycie ich w r. 1820 przez Aleksandra Wostokowa, filologa rosyjskiego znane już było w nauce. Ujemne wszakże strony dzieła D-go nie zmniejszają bynajmniej ani wielkich zasług naukowych autora, ani też znaczenia rzetelnego, jakie praca jego miała dla filologji słowiańskiej. Nowe wydanie tej książki przygotował Hanka 1852 r. (w Pradze). Wydanie pierwsze było przełożone na język rosyjski przez M. Po-godina (część I, Petersburg 1833, str. 522) i S. Szewyrewa (cz. II i III, 1834, str. 156). Po wydaniu gramatyki języka starosłow. D. ogłosił jeszcze kilka prac historyczno-kry tyczny eh i pisał drobne artykuły, jak poprzednio, do czasopism naukowych niemieckich (w Jenie, Halli, Wiedniu), oraz do czasopisma Muzeum czeskiego i rozpraw Towarzystwa naukow. czesk. Z pomiędzy tych zaznaczymy tu uwagi nad Wino. Kadłubkiem, wydanym przez Ossolińskiego i Sam. Bogum. Lindego, i recenzję »Prawdy ruskiej“, dzieła Rakowieckiego (Warsz. 1820—22), napisaną z powodu wydru kowanego w tym dziele po raz pierwszy tekstu rękopisu Zielonogórskiego (t. II, 156 ns.) oraz rękop. Królodworshiego (t. I, 229 ns.), mniemanych nabytków starożytnej literatury Czeskiej z wie ku IX—X (właściwie zaś ułożonych na początku w. XIX-go przez Hankę), wraz z objaśnieniami bi-storycznemi i filologicznemi Rakowieckiego. W sporze prowadzonym wówczas o autentyczność rękopisu Zielonogórskiego (‘Sąd Libuszy’) D. nie podzielał zdania W. A. Swobody, Józ. Jungmsnna i P. J. Szafarzyka, broniących starożytności tego utworu, i z tego powodu cierpkich im słów nie szczędził. Ostatniemi pracami naukowemi D-go było przygotowanie krytyczne kroniki Jordanesa (Jornandesa) „De rebus Goticis“ dla zbioru Pertza „Monumenta Germaniae historica*, oraz opracowanie gramatyki łużycko serbskiej. Dokończeniu tego ostatniego dzieła stanęła na przeszkodzie dawna choroba nerwowa D-go, która w r. 1828 znowu go nawiedziła. Powodem rozdrażnienia była tym razem recenzja Anglika Johna Bowringa w czasopiśmie „Foreign Quarterly Review“, podnosząca wyżej badania Kopitara aniżeli prace D-go. Wtedy to zniszczył D. i rękopis swej gramatyki łuźycko-serbskiej. Po pewnym czasie, gdy zdrowie jego nieco się poprawiło, wyjechał do Wiednia dla dokończenia pracy nad Jordanesem, skąd wracając, zachorował w Bernie na płuca i tam w klasztorze Bonifratrów życie zakońcżył 9 stycznia 1829 roku. Pochowany został na Starym Bernie, a nad grobem wzniesiono mu pomnik żelazny staraniem hr. Solma.—W długim szeregu prac naukowych D-go najbardziej doniosłą wartość mają dzieła jego językoznawcze z zakresu języka czeskiego i starosłowiańskiego. Z zamiłowaniem pracował nad poznaniem i wyjaśnieniem budowy języka czeskiego, który w jego przekonaniu, doszedszy oznaczonego kresu rozwoju,przeznaozenie swoje spełnił i dalsza jego rola w życiu umysłowym narodu jako organu literatury i nauki już była skończona; wszelkie przeto usiłowania owej doby, dążące do wskrzeszenia piśmiennictwa czeskiego i życia narodowego, uważał za pracę daremną. Z tego też względu i sam pisał w języku niemieckim i łacińskim. Pod koniec dopiero życia przekonał się, że sądził mylnie; widział bowiem, że dla piśmiennictwa czeskiego zabłysła gwiazda jasnej przyszłości, o jakiej przedtym i marzyć nie śmiał. Sam też w ostatnich latach zaczął pisać po czesku, umieszczał artykuły w Czasopisie Muzeum czeskiego i zajął się poprawą starej pisowni czeskiej. Prace D-go nad literaturą i językiem ojczystym oprócz wielkiego znaczenia dla filologji słowiańskiej, wywarły także wpływ niemały na rozbudzenie się obumarłego doniedawna życia narodowego. Z tego względu D. należy do liczby mężów takich jak Szafarzyk, Jung-man, Palacki, Hanka i inni, których zasługi naród we wdzięcznej przechowuje pamięci. - Za życia łączyła D go znajomość z wybitnipjszemi uczonemi spółczesnemi, jak Göthe, Jakób Grimm, J. Adelung, Schlötzer, Perta, Kopitar, S. B. Linde, A. Sziszkow, P. Koppen i w. in. Z wieloma pozostawał w stałej korespondencji, a najobszerniejszą prowadził w czasie późniejszym z Wacł. Fortun. Durichem, z Jerzym Rlbayem, a szczególnie (od r. 1808) z Bartł. Kopitarem.—Był członkiem wielu towarzystw naukowych: Czeskiego w Pradze (przed r. 1784), Towarzyst. przyjaciół nauk Warszawsk. (1803, 1811), Akademji urn. w Berlinie (1812), Tow. nauk Krakowskiego (1816), Uniwersytetu Wileńskiego (1818), Akademji nauk. w Petersburgu (1820) i in. — Życiorys D-go wkrótce po jego śmierci podług własnych jego notât skreślił J. z Rittersberga (1829), potym Franc. Palacki w rozprawach To-warz. nauk. czesk. 1823 r. i w osobnym odbiciu (Przekładu na język rosyjski dokonał Carskij, Pe-tersb. 1838 str. 70 ); o innyoh biografjach zdaje sprawę J. J. Hanus z przy ocenie działalności literackiej D-go w pracy „Literńrni pusobeni Jos. D-óho“ (Praga 1867). Z nowszych prac wybitniejsze są: Wincent. Brandla Żiwot Josefa D-ého (1883), wydany nakładem Maticy Morawskiej, wyświetlający stronę psychologiczną postaoi D-go; J. Sńegirewa Josif D-skij (Kazań .1884) ze starannym rozbiorem prac D-go. Por. Życiorys w Slovniku nauc. Ottona. Obfity materjał biograficzny zawiera jego korespondencja z Kopitarem i innemi uczonemi, wydana przez V. Jagića p. t. „Briefwechsel zwischen Do-browsky u. Kopitar, 1808—28“ (Petersb.-Berlin 1885, w dużej 8-ce, str. 751 z portretem), tudzież piękny wstęp literacko-historyczny do tegoż zbioru, skreślony przez wydawcę (po rosyjsku, str. i - CVIl). A A-K-

4, Pol,

Dr J. P.

Dobrskl Julian (* 1811 w Warszawie—f tamże 2 maja 1886 r.), śpiewak znakomity. Ukończywszy studya śpiewacze w konserwatoryum war-szawskiem w klasie Karola Soliwy, wystąpił po raz pierwszy na scenie w „Cyruliku sewilskim“. GIob przepiękny, silny, metoda wyborna i wymowa wzorowa D-go odrazu zjednały mu sympatyę o-gółu, która też odtąd już stale towarzyszyła mu w ciągu całej jego karyery artystycznej. Skala tenoru D-go nie była obszerną, ale dobrze wyrównaną;

•ii

Fig. 217. Dobraki Julian.

posiadał smak wykwintny, wielkie zdolności aktorskie, a śpiewał z tak rzewnem uczuciem, że łzy z oczu wyciskał. Jakkolwiek we wszystkich rolach wielkim okazał się śpiewakiem, największy jednak tryumf święcił: w „Łuoyi“, „Ernanim", „Marcie“, „Żydówce“, „Normie*, „Fra Diavolo“, i „Halce“. W 1866 r. D. otrzymał dymissyę. Dotknięty do żywego tą niesprawiedliwością,—jak sądził—zamknął się w zaciszu domowem, i nigdy już więcej nie dał się słyszeć publicznie.

Dobrski Konrad (* d. 26 listopada r. 1849); spółczesny lekarz warszawski. Ukształoenie zawodowe otrzymał w b. Szkole Głównej Warszawskiej, do której wstąpił w r. 1865. Ukończywszy kurs nauk lekarskich w r. 1870, z polecenia warszawskiego oddziału Towarzystwa opieki nad rannymi, udał się do Niemiec i Francyi i w czasie wojny ówczesnej pracował w szpitalach wojskowych w Mannheimie i w Toul. Rok 1871 spędził w Wiedniu na doskonaleniu się w leczeniu chorób krtaniowych. Powróciwszy do Warszawy, został w r. 1872 asystentem kliniki dyagnostycznej przy prof. Baranowskim i na stanowisku tern do r. 1875 pozostawał. Od czasu tego zajmuje się wykonawstwem lekarskiem w Warszawie. W r. 1875 był sekretarzem Tow. lekarskiego warszawskiego, a od r. 1877 do 1879 włącznie—redaktorem wydawanego przez towarzystwo to Pamiętnika. W r. 1881 należał do grona pięciu pierwszych założycieli „Kasy pomocy dla osób pracujących na polu naukowem imienia Józefa Mianowskiego* i przez lat dwanaście spełniał obowiązki sekretarza komitetu tej instytucyi. Od r. 1878 do 1890 prowadził wspólnie z innymi kolegami Dom zdrowia przy ulicy Szpitalnej; obecnie takim samym zakładem sam zarządza w alei Róż w Warszawie. W latach 1880—1889 był lekarzem kolei Nadwiślańskiej, a od r. 1892 jest głównym lekarzem towarzystwa ubezpieczeń na życie „Przezorność*. W r. 1881 poślubił pannę Annę To-maszewiozównę, zajmującą się również wykonawstwem lekarskiem w Warszawie. Na polu pi-śmienictwa lekarskiego był bardzo czynnym jako redaktor, tłómacz i autor prac oryginalnych, zasilając niemi: „Pamiętnik Tow. lek. warszawskiego*, „Gazetę lekarską“, „Medycynę“, „Zdrowie“ (redagowane przez niego w latach 1878 i 1879), „Tygodnik powszechny” i „Kłosy“. Jako tłómacz zasłużył się szczególniej przez wydanie atlasów anatomicznych L u s c h k i, dopełnień do przekładu dzieł Niemeyera, jednej z prac Darwina i wielu innych.—Por. S. Kośmińskiego „Słownik lek. polskich“ str. 91.

Dobrudźa. Jest to prowincya Rumunii (od r.

1878), na południe od Dunaju, przytykająca do Bul-garyi wzdłuż linii, idącej od Dunaju pod Sylistryą na południo-WBchói do morza Czarnego pod Man-galią. Długość tego kraju od Tulczy na początku delty Dunaju przez Medźydżę na linii kolei Czerna-woda-Kostendże do granicy Bulgaryi wynosi 160 km., szerokość w najwęźszem miejscu, nieco na północ tej linii—42 km. Obszar 15 000 km.² Wzduź wybrzeża morza Czarnego rozlewają się laguny (Razelm, Golowica, Zmejka, Sinoe), oddzielone od morza tylko smugą diun. Wzdłuż zaś Dunaju (poniżej Sylistryi), występują liczne jeziora na uściach dopływów prostopadłych do Dunaju i żłobiących sobie głębokie łożyska; odpływ ich został zatamowany przez osady rzeki. Pod względem fizyczno-geograficznym, pojęcie D-y jest nieco szczuplejsze: stanowi ją wyżyna, wypełniająca półwysep między Dunajem i morzem Czarnem, a na południe oddzielona od wyżyny Bułgarskiej błotnistem i jeziornem zagłębieniem Carasu, wzdłuż którego biegnie właśnie linia kolei Czernawoda-Kostendże i ciągnie się wał Trajana; linia ta nie dosięga na południe do wyżej wymienionej granicy politycznej. W pojęciu zaś miejscowego ludu D. sięga nawet dalej na południe niż granica polityczna, mianowicie tak daleko, jak sięga jej główna cecha krajobrazowa, bez-leśność, to jest do wielkiego lasu Deli Orman („Dziki Las“) w Bulgaryi. Zwierzchni grunt wyżyny stanowi, jak w Bulgaryi, löss; pod nim w wielu miejscach leżą warstwy sarmackie, podobne jak w zachodniej i środkowej Bulgaryi; niżej ciągnie się kreda, podobnie jak w Bulgaryi północnej, a jeszcze niżej górna jura, która ujawnia się pod Rasową, Czernawodą i Hirsową, a nad morzem Czarnem na przylądku Midia. Wszystkie te warstwy leżą płasko na warstwach paleozoicznych, ale nie płaskich, jak dalej na północy, w dolinie Dniestru, lecz na silnie zdyslokowanych, sfałdowanych. Te warstwy starsze sfałdowane występują w północnej części kraju na jaw i tworzą tam góry Maczyn (do 456

W N.

And. S

W; K Z.

Dr J. p

And. S.

Hml.

m. wysok.). Ponieważ jura leży na tych sfałdo-wanych Btarszych skałach płasko, więc sfałdowa-nie ich należy odnieść do czasu przedjurajskiego. Tym sposobem góry D-y nie mają związku z są-siedniemi, daleko młodszemi, Karpatami, i stanowią, według słów Suessa, „nierozwiązaną zagadkę“. Postępując z południa, spotykamy pierwsze ślady starszych sfałdowanych skał (łupki zielone) pod Kara-kioj na północ Kostendży; tworzą one z towarzyszeniem tufu dyabazowego grzbiet ciągnący się stąd na północo-zachód do Peczenjagi nad Dunajem. Na północ stąd pokrywa łupki formacya kredowa, tworząc lesiste góry Babadag. Drugi grzbiet z tym samym rozciągiem, krótszy, ale o Btromych kształtach, złożony z gnejsu, po części lesisty, po części nagi, poszarpany, wznosi się podMaczynem naprzeciw Braiły i Galaczu i wywołuje silne zgięcie Dunaju powyżej delty; tutaj należy też odosobniona góra Garbina na południo-wschód Galaczu. Trzecie pasmo wreszcie ciągnie się na północ gnejsowych gór Ma-czynu i kredowego Babadagu, w północno-wschodnim kącie D-y; składa się ono z wapieni i piaskowców tryasowycb, pokrytych w znacznej części lössem. W obszarze tym występują na południe Izakczy lesiste góry melafirowe, które otaczają łukiem klasztor Kokoszu i górską wieś Nicolitelu z winnicami; zresztą północno-wschodni kąt D-y jest bezleśny, ubogi w wodę; znajdują się tu liczne wiatraki. Charakter taki ma cała prawie D. (wyjąwszy Babadag i góry Maczyn, gdzie występują lasy i młyny wodne); löss nadaje jej charakter stepowy na wiosnę, pustynny w lecie; po całych godzinach można jechać przez tę pustynię, zanim napotka się jakąś nędzną wieś w bezwodnej dolinie bez drzew i ogrodów. Rzadko rozsiana ludność ( około 150 000) przedstawia wielką mieszaninę etnograficzną: mieszkają tu Bulgarowie, Tatarzy, Gagauci (chrześcianie mówiący po turecku, prawdopodobnie potomkowie Kumanów), wreszcie koloniści Rumuńscy i Niemieccy.— Źródła: E Suess „Das Antlitz der Erde“ I, 1885; Dr. B. Schwarz „Karte der Do-brudscha“ w Peterm. Mith. 1886 str. 331; Th. Fischer „Die Süd-europäischen Halbinseln“ w wydawnictwie Kirchhoffa „Unser Wissen von der Erde“; Fr. Toula w Jireczka „Das Fürstenthum Bulgarien* 1891).

Dobruń, Dobryń, Dobrynicze, wieś w gub. Orłowskiej, powiecie Siewskim, nad Siewą, pamiętna porażką, jaką Borys Godunow zadał samozwańcowi. który po bitwie zbiegł do Siewska 1605 r.

Dobruszka, herb polski. Wedle sądowych zapisek: na tarczy ryba lin, (media tinca) średniej wielkości. (A. Małecki „Stud. heral.“ I, 171).

z Dobry Jan, profesor krakowski. Kształcił się w Krakowie, w latach 1426 i 1427 osiągnął stopnie filozoficzne, w czasie późniejszym w uniwersytecie, któremu naukę swą zawdzięczał, wykładał, jako profesor, przedmioty lekarskie; w r. 1440 był jego rektorem, W roku następnym, pod rektoratem Jakóba Parkosza należał do zgromadzenia zwołanego przez tegoż, w celu przejrzenia i poprawienia urządzeń uniwersyteckich. Biblioteka Jagiellońska posiada rękopisy treści lekarskiej, od niego pochodzące (M. S. nr. 802). — Por. S. Koźmiński e-go „Słown. lek. pols.* str. 91.

Dobrydzieó, Dobrodzień, niem. Gutentag, miasto na Szląsku Pruskim, w regencyi Opolskiej, powiecie Lublinieckim, śród żyznej i dobrze uprawnej okolicy; do 3 000 m-ców, przeważnie katolików i Polaków. Najdawniejsze wzmianki historyczne ściągają się do początków XIV w. W końcu XVIII w. przeszło miasto i należące doń klucze w posiadanie rodziny książęcej brunświcko - oleśnickiej. W 1846 r. uległo klęsce wielkiego pożaru, lecz się potem porządnie odbudowało. Są tu 3 Bzkoły (2 katol. i 1 ewang.), młyn, browar, garbarnia, szpital; katolicy mają kościół parafialny, w którym kazania polskie odbywały się dawniej oo tydzień, niemieckie co miesiąc; ewangielicy posiadają kaplicę filialną, należącą do parafii Oleśno. Zarząd klucza Dobro-dzieńskiego mieści się w dawnym zamku, tuż pod miastem.

Dobrynia, brat Małuszy, matki wielk. ks. Włodzimierza I. Gdy w r. 970 wielki ks. Swiatosław podzielił Ruś kijowską pomiędzy dwóch starszych synów, posłowie nowogrodzcy, za poradą D-ni, zaprosili do siebie na rządzoę Włodzimierza. Ulegając podszeptom wuja, Włodzimierz w r. 979 podjął z Nowogrodu wyprawę na Kijów w celu wydarcia starszemu bratu (Jaropełkowi) władzy, czego dopiąwszy, oddał rządy w Nowogrodzie D-ni, który, idąc za przykładem siostrzeńca, postawił tam na brzegu Wołchowa posąg Peruna. Stamtąd w r. 985 D. przedsiębrał wspólnie z wielkim księciem wyprawę na bogatą Bulgaryę (Nadwołżańską). Pokój z Bułgarami zawarty był za poradą D-ni, który utrzymywał, że taki bogaty naród, co noBi buty, nie zechce płacić daniny, i doradzał poszukać raczej ła-pciarzy. W zaprowadzeniu w Nowogrodzie chrze-ściaństwa D. brał czynny udział, o czem świadczy staie przysłowie nowogrodzkie: „Putiata chrzcił mieczem, a Dobrynia ogniem"; zresztą wiadomości o tern latopisców ruskich są nieustalone i bałamutne. — „9hu,hkji. CjiOBapn“ Arsenjewa.

Z Dobrzankowa Mikołaj, herbu Prawda; nosił nazwisko czy przydomek Wąż, i jako kasztelan ciechanowski, już w r. 1441 synowi swemu, Mikołajowi, odstąpił dobra Wróblewo i Obromb („Metr. koronna“); następnie w r. 1448 nabył dobra Bogate; dla tego też spotykamy go po dyplomatach z XV w. piszącym się: de Dobrzankowo lub de Bogathe. W r. 1452 znajdował się na zjaździe książąt mazowieckich w Czerwińsku, następnie zaś został wojewodą mazowieckim, z kiórym-to tytułem występuje w „Metrykach mazowieckich“ z lat 1471 i 1472. Jest to przodek rodziny Bogackich Prawdziców, to jest używających herbu Prawda.

Dobrzański Andrzej z Dobry, syn księdza greckiego wyznania z Rusi Czerwonej, który przeszedłszy na wyznanie helweckie, sprawował obowiązki duchowne przy rozmaitych zborach małopolskich. Andrzej był konseniorem dystryktu ruskie go w Małopolsce, później przeniósł się na Litwę i został seniorem dystryktu nowogrodzkiego, a wkrótce potem wileńskiego. „Biblię brzeską“ poprawił i do druku przygotował; litewscy kalwini chcieli tę

pracę jego drukiem ogłosić, ale oparli się temu ma-- łopolscy kalwini i wielkopolscy Braoia Czescy, którzy podobne dzieło mieli po swym seniorze. Danielu Mikołajewskim. Tomu więc dano pierwszeństwo i ogłoszono je drukiem w Gdańsku u Hiiuefelda 1632 r. Jest to biblia znana pod nazwiskiem Paliura, wydawcy jej, a częścią i tłómacza. D nakreślił plan nauk w szkołach kalwińskich, na synodzie w Wilnie 1629 r. z wielkiemi pochwałami odczytany.

Dobrzański Aleksander, biskup leontopol-ski, suffragan sandomierski. W r. 1810, po organizacyi nowej kraju, odzyskanego na Austryi, celebrował na uroczystem nabożeństwie w Radomiu 11 lutego. D. był sędzią pokoju, a na zgromadzeniu gminnem okręgu kieleckiego w d. 4 listopada 1817 r. wybrany na marszałka. Z proboszcza katedralnego kieleckiego mianowany suffraganem kieleckim 31 lipca 1818 r. Gdy katedra kielecka przeniesioną wtenczas została do Sandomierza i dwie kapituły, kielecką i sandomierską zlano w jedną, D. został suffraganem nowej dyecezyi w r. 1818. Wyświęcony na biskupa leontopolBkiego, został dziekanem kapituły sandomierskiej. Był również roku 1824 — 30 officyałem generalnym sandomierskim. Po śmierci biskupa Adama Prospera Burzyńskiego (ob.) obrany administratorem dyecezyi w r. 1830, rok spełniał ten obowiązek, bo zaraz w r. 1831 zmarł w Sandomierzu. — Julian Bartoszewicz w „Encykl, Orgel.“

Dobrzański Jan (* 1820 — t 31 maja 1886), jeden z najgłośniejszych i najbardziej wpływowych publicystów lwowskich. Młodzieńcem poznany przez marszałka Wasilewskiego, który dojrzał w nim niepospolite zdolności, kształcił się w szkołach przemyskich jego kosztem, potem został jego sekretarzem. Oddawał się głównie naukom filozoficznym i estetyce; miał zamiar zdawać doktorat z filozofii, ale nie przyszło do tego, gdyż zanadto ruchliwa z natury organizacya umysłowa nie dozwoliła mu przysiedzieć fałdów i pchnęła go do dziennikarstwa. Pierwsze utwory swoje drukował w „Dzienniku mód paryskich“, wydawanym we Lwowie pod firmą krawca Kulczyckiego; wierszyki jego były udatne, rozprawki estetyczne znamionowały talent na niemieckich kształcony autorach. W „Gazecie lwowskiej“ pisywał czas jakiś recen-zye teatralne. Redagował krótko „Rozmaitości“, wychodzące pod naczelnym kierunkiem J. N. Ka-mióskiego Wnet jednak wyjechał na parę lat na wieś, otrzymawszy posadę nauczyciela domowego. Gdy wrócił do Lwowa, trafił na chwilę, w której wydawca „Dziennika mód paryskich“ wraz z ich redaktorem, Augustem Bielowskim, widząc konieczną potrzebę zreorganizowania pisma, poszukiwali pomocy sił młodszych. D., umówiwszy się z Kulczyckim na tantyemę od liczby nowo przybywających abonentów, objął spółredakcyę „Dziennika“ i rzucił się z całą gorliwością młodzieńczą, a zapobiegliwością wrodzoną, do ożywienia pisma, do nadania mu rozgłosu i pozyskania jak największego grona czytelników. Pogodził JózefaDzierz-kowskiego (ob.) z Kulczyckim, a zyskawszy tym sposobem płodne i wielostronne pióro dla

„Dziennika“, zapewnił juź niemal przyszłe jego powodzenie. Objąwszy redakcyę z początkiem r. 1847, doprowadził niebawem liczbę abonentów „Dziennika“ prawie do tysiąca—rzecz przedtem niesłychana w Galicyi. Dokonał tego głównie wraz z Dzierzkowskim przez skierowanie literatury do zagadnień społecznych, do podejmowania kwestyj bieżących, które interesowały wszystkich. „Umieć zawsze przeczuć smak czytającej publiczności, odgadnąć instynktownie, kiedy jej czego potrzeba, co w danej chwili jest poczytne i pożądane, i zawsze się zręcznie według tego w prowadzeniu pisma zakierować, potrafić pooiągnąć ku sobie młodsze zwłaszcza talenta, pożyteczne dziennikowi, nie żałować ku temu ani nóg ani głowy, przeczuć artykuł nie tylko już w tece, ale nawet dopiero jeszcze w głowie autora się znajdujący i porwać go stamtąd dla swego pisma: oto sposoby i przymioty, któremi się odznaczał talent redaktorski D-go. Niesłychaną swą zabiegliwością cudów dokazywał, tum trudniejszych do wykonania, że współpracownicy, z małym wyjątkiem, nigdy go Bię długo nie trzymali; lecz zawsze u-miał sobie dać rady i dawnych nową falangą zastąpić, przez co wydobywały się nieraz na wierzch niespodziewanie istotne talenta z tej wiecznie ruchomej fali spółpracowników, spływającej w jego redakcyę. D. utorował w Galicyi drogę dziennikarstwu, przyzwyczaił ją do dziennikarskiego pokarmu i tak wszechwładnie zapanował był na tern polu, że przez długi czas dziennik czy gazeta, założona we Lwowie bez jego uczestnictwa i nie pod jego redakcyą wychodząca, nie miała żadnego powodzenia i upadała po krótkiem istnieniu. Po raz pierwszy wszechwładztwo D-go na polu dziennikarstwa galicyjskiego zachwiane zostało, gdy w r. 1857 Dzierzkowski założył „Przegląd Powszechny“, gazetę polityczną, która, pomimo zaciętej z tego powodu walki D-go z Dzierzkowskim, nie tylko się utrzymała, ale i świetne miała czasy“. Zanim jednak do tego doszło, szli oni przez lat 12 ze sobą zupełnie zgodnie. D. wprowadził też pierwszy w Galicyi sposób upowszechniania tanich książek za pomocą osobnych odbić z „Dziennika mód*. Próba zrobiona z powieścią Dzierzkowskiego „Salon i ulica“, której w przeciągu kilku tygodni sprzedano kilka tysięcy egzemplarzy, zachęciła do dalszych. W r. 1848 odegrał D. wraz z Dzierzkowskim wybitną rolę w ówczesnych zmianach politycznych w Galicyi; wydawał wtedy „Radę narodową“ (przezwaną następnie „Gazetą narodową“), która stała się wiernem zwierciadłem tego wszystkiego, co się w Galicyi działo, a oprócz tego wytykała ostro nadużycia biarokracyi austryac-kiej. W dobie reakoyi zwrócił Bię D. do czasopiśmiennictwa literackiego, 8 wydawane przezeń „Nowiny“ (1854—56), szczególniej zaś „Dziennik literacki“ (1856 do 1865), były wybornetni na swój czas organami. Od r. 1862 do 1885 redagował bardzo rozpowszechnioną „Gazetę narodową“, a jako działacz polityczny miał masy za sobą; bez niego nie odbyła się we Lwowie żadna ważniejsza sprawa. Oczywiście, miał wtedy i zaciętych nie-

P. Chm.

Dr J. P.

P. Chm.

P. Chm.

And, S.

ropy.

H.

ski).

Pig. 218. Dobrzeński (herb).

priyjaciół, nie tylko wśród Stańczyków; Kraszewski nawet w pow. „W mętnej wodzie* bardzo niepochlebnie go odmalował. D. pisał dużo krytycznych i publicystycznych artykułów, w których okazał się, nie tyle utalentowanym literatem, ile nader zręcznym publicystą. I utwory jego beletrystyczne: „W kraju i za morzem“, „Ciotunia“ tenże mają charakter. Przez długie lata D. był kierownikiem teatru lwowskiego. — Ob. Władysław Zawadzki „Literatura w Galicyi” (1877); „Rok 1848—Dziennikarstwo w Galicyi“ (1878).

Dobrzański Aleksander (* d. 10 lipca 1832 w Częstocicach, w Sandomierskiem), lekarz spółcze-sny. Odbywszy nauki w gimnazyum Radomskiem, udał się w r. 1850 do Moskwy, gdzie zapisawszy się na wyd\;ał lekarski, ukończył go w r. 1857. Lata 1858—1861 spędził w Berlinie, Paryżu i Wiedniu, doskonaląc się w oftalmologii, której wyłącznie poświęcić się zamierzał. Powróciwszy w końcu r. 1861 do Warszawy, przez czas długi kierował oddziałami chorób ocznych w szpitalach: Dzieciątka Jezus, a następnie w Żydowskim, oraz założył zakład prywatny dla chorych na oczy, który się cieszył powodzeniem niemałem. W r. 1880 wziął w dzierżawę zdrojowisko w Busku i, wyjechawszy z Warszawy, jemu się oddał wyłącznie; po dwunastoletnim tam pobycie, powrócił znów do zająć dawnych w Warszawie.

Dobrzański Stanisław (* 1847 — f 1880), komedyopisarz i artysta dramatyczny, syn Jana, u-ezęszczał wprawdzie do szkół we Lwowie, ale ukształcenie swe zawdzięczał głównie pracy wła snej. Wcześnie zaczął pisywać do pism humorystycznych: „Sowizdrzał“ i „Bąk*. Jako aktor rozpoczął od występów nr, prowincyi, później w Krakowie, od r. 1872 we Lwowie, gdzie stał się ulubieńcem publiczności; od r. 1876 był kierownikiem artystycznym teatru lwowskiego i podniósł jego poziom, przez pozyskanie sił wybitnych oraz ciągłe odświeżanie repertoaru. Jako komedyopisarz odznaczył się jednoaktówkami i farsami, które miały niemałe powodzenie; oto ich tytuły: „Kaj-cio“, „Podejrzana osoba“, „Onufry“, „Złoty cielec“, „Wujaszek Alfonsa*, „Żołnierz królowej Madagaskaru" (farsa w 3 aktach)₄ Dużo i dobrze tłómaczył dla teatru.

Dobrzański M i r o s 1 a w (* 26 lutego 1848 r.), poeta i publicysta, rodem z Nowej Aleksandryi, ukończył w r. 1866 gimnazyum w Piotrkowie, następnie stu-dyował prawo do r. 1869 włącznie w Szkole Głównej Warsz., pomieszczając jednocześnie pierwsze próby poetyckie w „Kłosaoh“. Pierwszy zbiorek swoich poezyj wydał roku 1871 w Warszawie p. t. „Wstępne akordy“; parę z nich, jako to: „Z księgi pamiątek“, oraz „Śmiech i życie" nabrało pewnego rozgłosu. Drugi tomik „Poezyj“ ogłosił r. 1878 (Kraków). Przełożył „Cyganów“ Puszkina i drukował je w taniej Bibliotece A. Wiślickiego r. 1881. Od r. 1878 redaguje w duchu u-miarkowanie postępowym czasopismo „Tydzień“ w Piotrkowie. Celuje pięknym czysto polskim językiem i stylem potoczystym.

Dobrzany, miasteczko w Cześkiem hetmaństwie

Strzybrskiem (niemiec. Mieś), pow. Stodzkim, na prawym brzegu Radbuzy, przy drodze żelaznej Pilzno -Klatowy; 400 domów; 4 891 m-ców, w tern 1 902 Czechów, 1 989 Niemców (1890). Należy do bardzo dawnych osad czeskich, posiada kościół św. Mikołaja, ratusz, kilka szkół, szpital, browar, młyny, kopalnie węgla kamiennego.

Jest tu urządzony zakład dla 1 200 umyBłowo-chorych, ufundowany w 1880 r. kosztem kilku milionów guldenów, pozostaje pod kierunkiem dra Karola Kutila. Należy niezaprzeczenie do najbardziej wzorowych i najlepszych zakładów leczniczych, nie tylko w Austryi, lecz niemal całej zachodniej Eu-

Dr A. P.

Dobrzenscy z Dobrzenie, nazwa jednego ze starszych i zawsze wiernych sprawom narodowym rodów czeskich. Wybitnych członków tego rodu spotykamy w wieku XIV, jak np.: Przed bor, mnich klasztoru opatowieckiego w Czechach; Kun a ta, oześnik królewski i t. d. Do bardziej godnych u-wagi osobistości należą: 1) Jan D. (f 1593), znany z racyonalnego prowadzenia gospodarstwa rolnego i z dzieła, w którem poruszył stosunek panów do włościan p. t. „Nauceni... Jana D-óho k hejtma-nüm dané o rizeni poddanych a sirotkuv“. 2). Ferdynand Rudolf (f 1707), hejtman (starosta) okręgu hradeckiego.— 3) Bohusław Fryderyk w r. 1683 dowodził' oddziałem wojska brandenburskiego, idącego na obronę Wiednia.—4) Antoni (f 1869) dosłużył się w wojsku stopnia wice-marszałka. Obecnie żyjący członkowie tego rodu, należąc do ary-stokracyi czeskiej, posiadają rozległe dobra ziemskie w Czechach, jak np. Dobrzenice, Cblum, Cho-ciebórz, Dobków i t. d.

Dobrzeński, herb polski z indygen. Na tarczy w polu błękitnem srebrny bocian, kroczący w prawo; dziób i łapy naturalnej barwy. W koronie szlach. nad hełmem czarne skrzydła, barkiem w prawo. Herbem tym pieczętują się Dobrzeńscy z Dobrzenie, pochodząoy z Prus zachód., od r. 1744 baronowie królestwa Czeskiego. (Zedlitz - Neukirch, Okolski, Niesiecki, Borkow-

W. K. Z.

Dobrzeński Jakób Jan W acław (Dobrensky J. J. V. z Cerneho Most u [de Nigro ponte, także Cerno-mostky, lub ze Schwarzbur-ga]), słynny lekarz i przyro-doznawca czeski (* 1623— f 1697 w Pradze). Otrzymawszy naprzód stopień d-ra filozofii, oddał się następnie studyom lekarskim, naprzód w Pradze, potem we Włoszech, gdzie długi czas przebywał po różnych miastach: w Padwie, Bononii, Parmie, Rzymie, Tivoli i in. W r. 1662 powrócił do Pragi, w roku 1663 osiągnął stopień doktora medycyny i czas jakiś spędził w Karlsba-

And. S.

dzie, robiąc tam doświadczenia chemiczne i lekarskie. W 1664 został profesorem uniwersytetu praskiego, gdzie kilkakrotnie był dziekanem, a dwukrotnie rektorem. Obdarzony umysłem nadzwyczajnie badawczym, wprowadzał do lecznictwa różne nowe sposoby, przez co ściągnął na siebie wiele nieprzyjemności, a nawet zabroniono mu preparować lekarstwa i wprowadzać studentów do szpitali. Nie zrażał się jednakże i nie ustawał w pracy, obok badań lekarskich zajmując się gorliwie poszukiwaniem filozoficznego kamienia i panaceum, a od r. 1670 do 1675 miał w pięciu domach pourządzane laboratorya chemiczne, w których próby swoje odbywał. Zniechęcony wreszcie niepowodzeniem i przeszkodami, zwątpił już o możności wynalezienia eliksiru ży-cia i na czas dłuższy : poszukiwań swoich zaniechał, ale w roku 1686 znowu do nich powrócił.—Study ował przy tern pilnie dzieła, dotyczące tego przedmiotu, obce i czeskie, nowsze i dawniejsze, a traktat czeski z r. 1475 cenił tak wielce, iż go trzymał w srebrnych okładkach. Prowadził bardzo żywą i rozległą korespondencyę z wielu badaczami najcelniejszymi, szczególniej zaś włoskimi, i różne śluby czynił, żeby mu Bóg dopomógł tynkturę pożądaną wynaleźć. Z dzieł jego wymieniamy napisany i wydany w Ferrarze traktat filo-zoficzno-przyrodniczy: „Nova et amoenior de admi-rando fontium genio, ex abditis naturae claustris in orbis lucern emanente philosophia“ (1657 z drzeworytami); „Miscellanea chymica" (1671—77) w ośmiu tomach, i „Institutiones medicae“ (1673 — 1693) w dwóch tomach—nie wydane; rozprawa popularna o morowem powietrzu po czesku i po łacinie „Ve-rejtiä a pnrożena pi*ed nemocni obrana“ („Prae- J servativum universale naturale contra omnem i aura serpentem contagionem“) 1679, przełożona na I język niemiecki 1680.—Największy wszakże rozgłos zjednał sobie D. przez swoje wydawnictwa czeskie dla ludu, głównie zaś przez kalendarze (od 1665 do 1692), w których obok rubryki kościelnej mieściły się wiadomości astronomiczne, astrologiczne, gospodarskie, lekarskie, historyczne i przepowiednie.— Rękopisy D-go przechowane są częścią w bibliotece Strahowskiej, częścią w „Muzeum czeskiem“.— „Ottuv Slovnik Naucny“.    *

Dobrzyca, niem. Dobberschütz, miasteczko w w. ks. Poznańskiem, regencyi Poznańskiej, powiecie Krotoszyńskim, przy drodze bitej z Koźmina do Pleszewa, w okolicy lesistej, lekko pagórkami sfałdowanej; około 1500 m-ćów, w większej części katolików i Polatów, w mniejszej ewaageli-ków i żydów.—Kościół parafialny należy do dekanatu Koźmińskiego; trzyklasowa szkoła ludowa, gorzelnia, fabryka narzędzi rolniczych; ludność trudni się głównie rolnictwem i hodowlą zwierząt domowych,—po części także rzemiosłami.—Pod miastem pałac z parkiem.—Niegdyś był tu śród bagien zamek obronny, lecz Gorzeński, generał-adjut. Stanisława Augusta, zniósł go i wystawił pałac, którego wnętrze ozdobili bracia Smuglewiczowie. D. była gniazdem rodziny Dobrzyckieh, herbu Le-szczyc, później przeszła do Gorzeńskich, a od nich do Turnów; dziś jest w rękach niemieckich.

Dobrzyokl Henryk (*w Kaliszu d. 5 stycznia r. 1843), spółczesny lekarz warszawski. Po ukończeniu szkół w Kaliszu, zapisał się w r. 1858 na wydział budownictwa w b. Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie, w następnym zaś przeszedł do nowo założonej Akademii medyko - chirurgicznej; w r. 1861 wyjechał do Wrocławia, i zabawiwszy rok cały na uniwersytecie tamtejszym, w 1862 do Warszawy powrócił. Nauki skończył w r. 1864 ze stopniem lekarza. W grudniu r. 1866 mianowano go lekarzem szpitala św. Józefa w Mieni, na którem to stanowisku pozostawał do września r. 1882. W czasie tym, dzięki staraniom jego, powstała tam pierwsza w kraju naszym lecznica klimatyczna dla biednych chorych piersiowych; czynną była od r. 1879, aż do opuszczenia Mieni przez niego, poczem, niestety, pożyteczny zakład ten upadł. W r. 1866 należał do założycieli pisma „Klinika“, które później zmienione zoBtało na „Medycynę“, obecnie, od r. 1892, przez nie-

■Â

m ' •••/»■

P V j-CWIK-sP- 'S

mm*

js

Fig. 219. Dobizycki Henryk.

go redagowaną. Od r.^1884 jest kierownikiem zakładu kumysowo-klimatycznego w Sławucie, gdzie corocznie spędza miesiące letnie; od roku 1885 do 1893 w miesiącach zimowych kierował zakładem pneumatycznym i wodoleczniczym przy ulicy Oboźnej w Warszawie. W r. 1891 piastował godność wiceprezesa Tow. lek. warszawskiego. Będąc obdarzony umysłem ruchliwym i wrażliwym, nie zadawalnia się zajęciami wyłącznie zawodo-wemi, chociaż ma ich podostatkiem, lecz chętnie zajmuje się też sprawami sztuki i społeczno - nau-kowomi. Odczyty jego z dziedziny anatomii i fi-zyologii, wygłoszone w r. 1866 w sali resursy 0-bywatelskiej, przyczyniły się bardzo do spopularyzowania tej pożytecznej rozrywki w Warszawie. On pierwszy rzucił myśl złożenia adresu od lekarzy polskich Józ. Igu. Kraszewskiemu, i gdy myśl jego stała się czynam, wysłanym był jako delegat na obchód jubileuszowy do Krakowa. W r. 1881, razem z Szokalski m i K. Dobrskim (ob.),

Dobrzyń nad Drwęcą.

702

czynny brał udział w założeniu kasy imienia Mianowskiego i nie mało przyczynił się do nadania jej tego kierunku, w którym dotąd postępuje. W r. 1894 na XI kongresie międzynarodowym lekarskim w Rzymie, na mocy postanowienia ówczesnego ministra oświaty G. Ba celle go, zwołał posiedzenie nadzwyczajne, na którem przedstawił zebranym konieczność urządzenia międzynarodowej sekcyi prasy lekarskiej na każdym z kongresów następnych. Myśl ta przyjętą została bardzo przychylnie przez wszystkich i wydała już owoce w Niemczech, gdzie na zasadach przez D-go w Rzymie wygłoszonych, zawiązał się komitet, złożony z przedstawicieli 34 pism lekarskich. Pisał dotąd wiele i nie złoży też

Dobrzyń nad Drw$0§. Przedtem miasto w dawnej ziemi Dobrzyńskiej, dziś osada w gubernii Płockiej, powiecie Rypińskim, na lewym brzegu Drwęcy, na samej granicy z Prusami, wprost miasta Golubia. Przy moście na Drwęcy, oddzielającej ziemię Dobrzyńską od Chełmińskiej, dla wygody podróżnych i własnej korzyści, Działyński, właściciel dóbr okolicznych, wystawił tu naprzód karczmę a potem kilka domków. Po drugiej stronie rzeki leżało miasto Golub, stąd nową osadę zwano pospolicie Przedmieściem golubskiem. Właściciele, pragnąc wzrostu osady, nie szczędzili dla niej przywilejów. Zygmunt Działyński, wojewoda kaliski, aktem podpisanym w Działyniu, dnia 25 lipca 1684 r., pozwala mieszkańcom obierać

iiä

V. w

ikr

...

rlisr

i:

' "

NH

wm

t .k.\ ;

k'.

mm

mm

-

•v

Fig. 220. Ruiny starego zamku w Golubiu nawprost Dobrzynia nad Drwęcą (po stronie pruskiej).

Dr J. P.

pióra tak prędko. Prac jego wyliczać tu niepodobna; spis ich, do końca r. 1884 sięgający, podaje „Słownik lek. pois.“ S. K oś mi ńs kiego; późniejsze, lekarskie, odszukać można w rocznikach „Medycyny“, nie lekarskie zaś rozproszone są po różnych wydawnictwach codziennych lub tygodniowych. Tu wymienimy tylko: ,0 kołtunie* (Warszawa 1877), pracę uwieńczoną nagrodą konkursową imienia hr. E. Tyzenbausa przez Tow. lek. wileńskie, i „Rys naukowo - społecznej działalności prof. W. F. Szokalskiego ze szczególnem u-względnieniem jego zasług położonych dla War. Tow. lek.“ (Pamiętnik Tow. lek. warsz. t. XCI, 1895, zesz. I).

wójta i 2 starszych dla sądzenia spraw; dozwala każdemu z mieszkańców brać co tydzień furę drzewa z poblizkiego boru, palić wódkę na własną potrzebę, lecz zabrania warzenia piwa i t. p. Ja-kób, syn poprzedniego, zatwierdziwszy (L721 roku) nadanie ojca, pomnożył ilość gruntów, a Ignacy, gen. wojsk, pols., podniósł rzeczone przedmieście do rzędu miast. 1789 r. urząd wójta zmienił na burmistrzowski, 3 dniową siemem robociznę na pieniądze oszacował i osadę Dobrzyniem nazwał, chociaż już daleko wcześniej w aktach kościelnych dulskich z 17 70 i 1783 r. zwane było (oppidum) Dobrzyń, a księgi w Rużu, skąd proboszczowie zawiadywali parafią Dulsk, w obrębie

" yv' * ■- •

'

..«V; ■    : ^

JfKg

i-    W*

■

-+rjlr : '

ta

P<yf?y

Ks. Wł. Leonowicz.

S'Wpf

*.

: • 1

......I i '

,;f. ...    ,

- - *

v jjjf . ' * m * ' *

Fig 220. Kościół parafialny w Dobrzyniu nad Drwęcą.

której przedmieście owo leżało, już pod r. 1696 Dobrzyniem je zowią. Mieszkańcy D-a, dla znacznej odległości Dulska i parafialnego kościoła, modlili się najczęściej w poblizkim kościele golub-skim; tam chrzcili dzieci i stamtąd wzywali księży z posługą religijną do chorych. Dopiero Wy-braniecki, oficer w. poi, odziedziczywszy z ręką wdowy, Białobłockiej, dobra Sokołowo, dbały o zaspokojenie duchownych potrzeb miasteczka w o-dległości mili od parafialnej świątyni położonego, w D-u kościół murowany (jaki na rysunku widzimy) i dosyć obszerny wystawił.

Trzy ołtarze, konfessyonały i t. d., sprowadził ze zniesionego kościoła dominikanów w Toruniu. Odznacza się tu głównie figura ukrzyżowanego Chrystusa w wielkim ołtarzu (ma być z drzewa cyprysowego), oraz kazalnica w kształcie łodzi z żaglem i kotwicą. Po śmierci fundatora (1832 r ) D.przeszedł na własność dziedziców Ugoszczą, Borzewskicb, kościół zaś ich staraniem, o-raz innych osób pobożnych, z czasem wiele zyskał na upiększeniu, zwłaszcza w o-statnich latach, giy ukończono wieżę i dach pokryto szyfrem, a w. ołtarz ozdobiono obrazem św. Katarzyny, patronki kościoła, pędzla Gersona, i cały kościół z gruntu wyrestaurowano. Przy nim znajduje się od lat trzech stały kapłan w charakterze kapelana, zależny od proboszcza dulskiego. D. liczył w d.

1 stycznia 1893 roku 4 456 m-ców, w tej liczbie prawosławnych 0.9%; katolików 28.6%. luteranów 4,3%, żydów 66.2% (niestałych 351).

Posiada komorę celną, urząd i sąd gminny, pocztę, szkołę miejską, bożnicę murowaną, aptekę i stałego doktora. Założona w 1875 r. kassa gminna pożyczkowa z kapitałem 1 600 rs., obecnie rozporządza 16 812 rs., z których tylko 6 772 rs. jest własnością prywatną, jako wkłady, reszta stanowi własność gmmy. Jest tu także kassa banku państwa, a w r. 1893 przeprowadzono od komory celnej do odległego o 25 w. powiat, m. Rypina dla urzędowej obsługi telefon. Żydzi dzierżą w swym ręku, cały handel. Są jednak cztery świeżo założone sklepiki chrześciańskie rozwijające się powoli.

Enojfcl Powił. Iluttr Ze»*. 124. T. ÜTVI

Dobrzyń nad Wisłf, miasto w gubernii Płockiej, powiecie Lipnowskim, na prawym, wyniosłym, brzegu Wisły, połączone drogą bitą z Lipnem i Płockiem. Obejmuje wraz z gruntami miejskiemi 9.5 wiorst □ powierzchni i w d. 1 stycznia 1893 r. liczył 3 090 m ców, z których 1 435 mężczyzn,

1    655 kobiet; 2 840 stałych, 250 niestałych (w tern

2    cudzoziemców); 0.3% prawosławnych, 55.1 % katolików 1.1% protestantów 43 1% żydów.—Posiada parafialny kościół katolicki murowany, szkół-

à-v-v¹

:y

yiil

m<

? 1

i-

Ë&

kę elementarną, magistrat, stacyę pocztową, przystań statków na Wiśle, kilka drobnych zakładów przemysłowych, Ludność trudni się głównie rolnictwem i rzemiosłami; handel spoczywa w ręku żydów.—Jest to jedna z najdawniejszych osad polskich. Położona nad wielką żeglowną rzeką, na stałym, zalewowi nie podlegającym, lądzie, śród okolicy żyznej, stała się ona z biegiem czasu jed-

89

teu.

Długość biegu 33 km.

nem z ważniejszych i zamożniejszych ognisk handlu ówczesnej Polski, a zarazem i ogniskiem kultury dla tej części kraju, która nosiła nazwę Ziemi Dobrzyńskiej.—Pierwsza historyczna wzmianka o tern mieście ściąga się do 1065 r., kiedy Bolesław Śmiały między nadaniami Benedyktynów Mogilskich naznacza im z D-ia dziewiąty denar, dziewiątego wołu, wieprza, etc. Był tu już wtedy zapewne zamek lub dwór królewski.—Syn Kazimierza Spraw. Konrad, dla ochrony kraju od napadu pogańskich Prusaków, ustanowił zakon rycerzy Chrystusa (mili tes Christi, zwykle Braćmi Dobrzyńskimi zwani), osadził w zamku tutejszym i nadał im wieś Siedlce na Kujawach, z warunkiem, że zdobytą tamże ziemią dzielić się będą z księciem. Z początku przyciśnięci przez Prusaków Bracia Dobrzyń Bcy wezwali z Inflant Kawalerów Mieczowych, lecz po dwudniowej bitwie ledwie pięciu ich uciekło do zamku, a Prusacy po dawnemu plądrowali po okoli cy. Günther, biskup płocki, podarował zakonowi część dóbr do biskupstwa należących, pozwalając mu nadto budować kościoły i księżmi je osadzać.— Jednakże Bracia Dobrz. słabą byli obroną dla kraju, co skłoniło Konrada, że w r. 1228 sprowadził tu Krzyżaków, którzy zajęli D. z przyległemi włościami.—Wynikłe z tego powodu spory rozstrzygnęła, za wdaniem się bisk. Płockiego, bulla Grzegorza IX z d. 19 kwietnia 1235, która Braci Dobrz. w jeden zakon z Krzyżakami połączyła, poczem Konrad odzyskuje D., ułożywszy się wprzód z krzy-żactwem.—Gdy rozrodzeni książęta mazowieccy poczęli tworzyć osobne dzieloiee, stał się i D. jednej z nich stolicą. — Dwukrotny napad Prusaków, w r. 1287 i 1323, straszliwą zadał klęskę miastu; wymordowano mnóstwo ludzi, wielu uprowadzono w niewolę, zburzono wiele wsi i miasteczek okolicznych. Trapili miasto i Krzyżacy, czem rozdrażniony ks. Władysław prosił stryja, Wład. Łokietka, aby mu za Ziemię Dobrzyńską inne w zamian dał księstwo. Łokietek puścił mu w dzierżawę ks. Łęczyckie.—Jan, król czeBki, tytułujący się królem Polskim, zajmuje Zamek Dobrzyński i sprzedaje Ziemię Dobrzyńską Krzyżakom.—Łokietek i Kazimierz Wielki napróżno się o nią dopominali, a jakkolwiek grunwaldzkie zwycięstwo Jagiełły sprawiło, że Krzyżacy ziemi tej odstąpili, to jednak nękać jej nie przestawali.—Ostatecznie D. wraz z ziemią wcielony został do Polski dopiero traktatem toruńskim 1466 r. Odtąd D. rozwijać się i w dobrobyt wzrastać poczyna.—Na miejscu zwalisk wznosi się porządne miasto, któremu 1519 r. Zygmunt I używanie prawa chełmińskiego potwierdza, różnemi przywilejami je obdarzając; toż samo czynią: Batory w 1580, Zygmunt III w 1587 i Jan Kazimierz w 1649 r. Skutkiem tego rośnie pomyślność, kwitnie handel z Gdańskiem, powiększa się ludność.—Lecz wojna Szwedzka zadaje cios stanowczy D-owi: w 1656 r. Szwedzi rabują miasto, pustoszą domy, palą kościół, niszczą przywileje i odtąd nigdy już D. do stanu dawnej świetności nie wrócił. Lustracya z 1765 r. wykazuje zaledwie 65, a z 1789 r.—84 „obywatelów osiadłych“. Niegdyś przecież D. posiadał 7 kościołów i kollegiatę; z zam

ku nie pozostało ani śladu; fara, spalona w 1656 r., oraz powtórnie w 1767, została rozebraną; zgorzał także w zeszłym wieku drewniany kościółek św. Stanisława, w którym od r. 1767 aż do czasów pruskich odprawiało się nabożeństwo; odtąd zaś odprawia się w kościele franciszkanów, pochodzącym z XIV w, lecz skutkiem częstych napraw charakteru starożytnego pozbawionym.—Por. Gawarecki „Historya Ziemi Dobrzyńskiej“, „Starożytna Polska⁴' Balińskiego i Lipińskiego, „Encyklop. Orgelbranda większa“, Kotzebue „Preussens aeltere Geschich-

And. S.

Dobrzyńcy, Bracia Dobrzyńscy, ob. Bracia Dobrzyńscy.

Dobrzynka, D ob rynka 1) D. rzeka w guber-nii Piotrkowskićj, wypływa w powiecie Łódzkim, z bagien położonych na północ od wsi Górki małe, niedaleko Tuszyna, wchodzi następnie w granice powiatu Łaskiego, poniżej kolonii Rydzyny przyjmuje z lewej strony dwie niewielkie strugi, mija miasto Pabijanice, gdzie rozlewa się w stawy i dostarcza wody miejscowym fabrykom; płynie dalej na Szynkielów, Laskowica i pod Gorzowem wpada z lewej strony do Neru (systemat Warty), ubiegłszy wiorst 23.—2). D. rzeka w zachodniej części Prus Zachodnich, ma źródła w powiecie Człuchow-skim pod wsią Mosinom, płynie stąd ku połulnio-wschodowi na Marienfelde, przepływa następnie dwa niewielkie jeziora, i tu zwraca się ku zachodowi, tworząc aż do uścia granicę powiatów Człu-chowskiego i Złotowskiego, mija miasto Frydląd Pruski, wrzyna się w dolinę lesistą, w której dwukrotnie rozlewa się w jeziorka, i pod osadą Lan-deck (Lendyćzek), wpada z l3wej strony do Głdy (Küddow), a z nią razem przez Noteć do Warty.

And. S.

Dobrzyńska Ziemia, występuje na tle histo-rycznem naszych dziejów bardzo wydatnie już w początkach XIII w.; w dwóch zaś następnych stuleciach również wybitne zajmuje miejsce w rocznikach historyi Polski, ale tym głośnym dziejom równocześnie nie towarzyszy rozszerzająca się znajomość samej krainy, ginącej w pomrokach wiedzy geograficznej. Dopiero w XV wieku, kiedy ucichły burze wojenne, które szalały w ciągu trzech po-przedaich wieków nad ziemią, tak ciężko przez los doświadczoną, jaśmejsze zapanowało nad nią światło i ukazało nam jej postać, niby Janusowe oblicze, doby wcześniejszej oraz epoki późniejszej. Z szeregu dochowanych opisów podatkowych XVI wieku odsłania się Ziemia D. dość wyraźnie w calem bogactwie swych wsi i miast oraz miasteczek, tak, iż dokładnie obejrzeć możemy, niby w świetle słonecznem, nieprzebrane szeregi jej ludnych siół i gwarnych osad miejskich. Mamy właśnie pod ręką wykazy poborowe z czasów Zygmunta Augusta z roku 1564, kiedy wytchnienie stuletnie po epoce strasznych klęsk sprowadziło pewien rozkwit i odbijający się jeszcze dobrobyt, zaćmiony dopiero później w XVII wieku przez burze wojenne. Z tego punktu widzenia odsłania się najwierniejszy obraz ziemi D-ej pod względem geograficznym i statystycznym. Ziemia D. w losach swoich historycznych nie występuje samoistnie, jako całość odrębna, jak Mazowsze, jak które wielko- lub małopolskie księstwo, ale spaja się to z Kujawami, to z Mazowszem, a wreszoie łączy się z Wielkopolską i stanowi łącznie wielką prowincyę, znaną pod nazwą wielkopolskiej. W składowej części siedmiu województw i ziem zajmuje ostatnie pod względem rozległości miejsce, tak, iż wszystkie inne ziemie wyprzedzają D-ą. Jeżeli według dokonanych przez nas obliczeń Wielkopolska liczy ogółem 1 051 mil. kwadr,, to ziemia D. bierze w tern udział jako obBzar o 53 mil. □, a więc stanowi w stosunku do całości mniej więcej 20-tą część. Tym danym geograficznym przyznajemy wielką wagę. One przedstawiają nam w prawdziwem świetle rolę, jaką odegrać mogła w dziejach Polski niezbyt rozległa ziemia wśród krępującego ją otoczenia. Pod względem obszaru swojej powierzchni równa się województwu Inowrocławskiemu, przewyższa jednak ziemię Ciechanowską (49 mil. kw.). Rozpada się na trzy powiaty: na Rypiński i Lipnowski po 21 i 22 mil kw., oraz na Dobrzyński, który dosięga prawie 10 mil. kw. Jakkolwiek w geograticznem ukształtowaniu niewyióźnia się niczem osobliwem, jednakże ma tak wyraźne granice, że łatwo jest dokładnie odznaczyć krawędzie, które wyosobniają ziemię D-ą. Jej podstawa figury trójkątnej opiera się o zachodnio - południową linię, którą stenowi rzeka Wisła, mniej więcej od Płocka do Torunia, albo dokładniej mówiąc, między uściem Drwęcy i uściem Skrwy, wpadających do Wisły. Skrwa całą długością swojego biegu oddziela ziemię D-ą od dawnego województwa Płockiego. Trudno przypuścić, aby granice te utrzymały się niezmiennie od pierwszych czasów historycznych. Niewątpliwie zaszły tam zmiany. Jakie?—trudno określić. Dla tego łatwo się zgodzić na przypuszczenie autora artykułu o Ziemi D-ej („Bibi. Warsz.“ 1861, III 257), który mniema, że pierwotnie za czasów Konrada Mazow. Ziemia D. w posiadaniu braci zakonu Dobrzyńskiego nie miała rozległości później jej przypisywanej. Zdaje się, że rozległość jej, około 10 mil kw., jako z wieku XVI podają wykazy, potwierdza jej szczupłe granice. Żeby zaś Rypin stanowił stolicę oddzielnej ziemi czy powiatu już w XIII wieku, tego wyraźnej nie posiadamy wskazówki. Wybitnych cech pod względem historycznym nie posiada Ziemia D. Klinem wciskająca się pomiędzy Mazowsze i nadwiślne strony, posiadała zbyt niewielką przestrzeń dla zaznaczenia swojej odrębności. Przedstawia ona charakter płaszczyzny o niezbyt wydatnej wyniosłości, uwydatniającej się w kierunku ku brzegom Wisły. Piócz przytoczonych trzech rzek, które opasywały Ziemię D-ą i stanowiły jej granice naturalne: Wisły, Drwęcy i Skrwy, przytoczyć należy jako celniejsze strumienie: Mień, niekiedy nazywana Lipiennicą, który wypływa z jezior Skępskich, Rypiennica czyli Odleka, Ruziec czyli Ruź, Kamienica, Chełinica i in. Liczne wodozbiory w kształcie jezior charakteryzują tę ziemię, jak Skompe czyli Wielkie i in. Pod względem jakości gleby możnaby wyróżnić trzy oddzielne pasy. Około Dobrzynia przeważa gleba pszenna, która uwydatnia się szczególniej około Wisły. Te strony zachowały też najdawniejsze ślady osiadłości, tu też najdawniejssa była siedziba Braci Dobrzyńskich. Drugi pas gleby pszennej ciągnie się nad Drwęcą, od Lubicza do Kikoła, a dalej od Żal do Rypina i do Górzna. Pomiędzy temi dwoma pasami, jest pas trzeci, środkowy, opierający się o Wisłę, tudzież o rzekę Skrwę. Wpośrod-ku płynie rzeka Mień. Pas ten składa się z ziemi piaszczystej, mało urodzajnej.—Ziemia D. przedstawiała w XVI w. pod względem administracyjno-kościelnym podziały w kształcie parafii, nie różn:ą-ce się od innych województw: dobrzyńska ma 14 pa-rafij, rypińska 24, lipnowBka 23. Średnio na jedną parafię przypadało mil kw. 0.87, czyli, że prawie co mila kwadr, była osobna parafia. Nierównie ciekawsze liczby podaje nam statystyka pod względem ilości miasteczek oraz wiosek. Ziemia D. posiadała w ogóle niewiele miasteczek. Było ich 7, najmniej w dobrzyńskiem: nie więcej, jak jedno; w rypińskiem 2, w lipuowskiem 4. W ry-pińskiem przypadało 1 miasteczko na 10 mil kw., w dobrzyńskiem prawie tak samo i Wielkopolska miała średnio na 5 milach kw. jedno miasto. W tym samym stosunku powinno było przypaść w D-ej Ziemi miast 11-cie, a było tylko siedm. Ten niekorzystny stosunek źle świadczy o uposażeniu Ziemi D-ej w miasta. Daleko lepiej przedstawia się tamże osiedlenie pod względem wsi, których wogóle przypada na milę kw. 6.28, czyli również tyle, co średnio w całej Wielkopol-sce. W stosunku do innych powiatów ziemia D. porównać się nie może w zestawieniu np. z Ziemią Łęczycką, gdzie na milę kw. wypada 11 wsi. Tam dwa razy więcej wynosi na milę kwadr. Na-siadłośó względnie dobrze się przedstawia w powiecie Dobrzyńskim, gdzie 10 wsi naliczyć można na jedną milę kwadr., po 5 zaś w dwóch drugich powiatach, Rypińskim i Lipnowskim, a zatem najkorzystniej przedstawiają się stosunki nasiadłości. Góruje więc ziemia D. Ma ona najwięcej łanów kmiecych pod pługiem, bo 41 na milę kwadr., a tyleż także i powiat Rypiński. Ciekawe są stosunki, jakie wykazuje posiadłość szlachty zagrodowej. Większej własności ziemskiej spotykamy bardzo niewiele. Przeważa własność szlachty folwarcznej, ale nie brak także zagrodowców, których dokładnie określić nie można. Nie będzie atoli za dużo, jeśli własność ich ocenimy na 300 włók, a zajętą przez nich ludność oznaczymy przybliżenie na 3 500 dusz. Wogóle całe zaludnienie miejskie i wiejskie w połowie XVI wieku mogło w przybliżeniu wynosić około 460 000 do 500 tysięcy, czyli 900 głów na 1 milę kwadratową. Nie odbiegała więc rażąco na niekorzyść swoją Ziemia D., pod względem zaludnienia, jakkolwiek nie wyrównywała w tej mierze Ziemi Łęczyckiej lub Brzeskiej, gęsto nabitej mieszkańcami. Z pomiędzy szlachty najgłośniejszą sławę zyskał sobie Paprocki Bartłomiej z powiatu Lipnowskiego, wywodzący swój ród z gniazda rodzinnego z Paprotek paraf, sierpeckiej, w pow. Rypińskim (A. Pa-wiński „Polska XVI wieku pod względem geogra

zny.

jednak od owej chwili Krzyżacy stali się na długie lata prawdziwą dla ziemi D-ej plagą egipską. Bo nieraz, zamiast osłaniać chrześciańskie ziemie od pogańskich napaści, rasem i spoinie gnębili polskie ziemie, zarówno Kriyźacy, jak Prusowie i Litwini. Do takich srogich napadów zaliczyć wypada groźny napad z r. 1287, który powtórzył się z temi samemi skutkami w r. 1323. Napady były tylko środkiem do os ągnienia trwalszego celu, jakim stało się zdobycie ziemi, jeśli nie orężem, to za pomocą układów i dyplomatycznych zabiegów. Ziemia D. ujrzała s ę za Wład. Łokietka w posiadaniu Krzyżaków, ale nie na długo:

mocy ugody, zawartej w Kaliszu w 1343 roku ku pozostała przy Polsce. Będąc chwilowo

— 572).

fiezno-historycznym* Wielkopolska. Tom I 1883). Pod względem historycznym tylko trzy wieki, począwszy od trzynastego stulecia, przedstawiają o-gólniejszy interes, opierający się na tle dość je-dnostajnem, złoźonem z wypadków wojennych, napadów nacechowanych inordtm i pożogą. Sprawy obrony od sąsiednich dzikich Prusów stanowią główny przedmiot zabiegów naczelnych książąt Mazowsza i Kujaw. W tym szeregu krain, o których zabezpieczenie chodziło, grała pierwszą rolę Ziemia D. Ona stała się główną sprężyną, która wywołała ruch ogólniejszy. Powzięto myśl powołania do obrony rycerzy zakonnych, którzy pod wpływem wojen krzyżowych powszechnym cieszyli się rozgłosem. Konrad Mazowiecki wprowadził do Polski nowy zakon Braci Chrystusowych, powierzywszy mu obronę Ziemi D-ej od sąsiednich na północy Prusów. Na utrzymanie tych rycerzy przeznaczył zamek w Dobrzyniu nad Wisłą i uposażył ich ziemiami zamek ów otaczającemi,t.j.niewielką przestrzenią, która stanowiła zawiązek Ziemi Braci Dobrzyńskich, ziemi, która przez długi czas dawała z powodu tożsamości nazwy pochop do błędnego i bałamutnego mieszania jednego Dobrzynia z drugim. Nowi rycerze, którzy się niebawem osiedlili we wskazanej im miejscowości, nie usprawiedliwili pokładanych w nich nadziei. Przedsiębrane przez nich wycieczki kończyły się niepomyślnie, mianowicie smutny los miała bitwa z r. 1225, która sprowadziła klęskę dla Mazowszau a wytępienie niemal doszczętne braci zakonnych. Wtedy zbudziła się nowa i niefortunna myśl powołania innych na poprzednie miejsce rycerzy, ale także zakonnych, jeszcze gorszej pamięci-Krzyżaków. Ci po swojem przybyciu osiedlili się naprzód w posiadłościach zakonu dobrzyńskiego, w wybudowanym dla Dich zameczku Vogelsang, o półtorej mili odległym od Dobrzynia. Dobrzyńcy ustąpili wraz z zamkiem Dobrzyniem nadane sobie posiadłości Krzyżakom, którzy one natychmiast swojemi hufcami osadzili. Wywiązały s ę między zastawcą a obdarowanymi krwawe zatargi, które dopiero za wdaniem się Stolicy Apostolskiej umorzone zostały w 1235 r., w ten sposób, że Krzyżacy wrócili Dobrzyń ze wszystkiemi przyległościami, nawzajem zaś Konrad Maz. zatwierdził im na nowo wszelkie poprzednie zrobione gdzieindziej darowi-Chwilowo ustały te sąsiedzkie swary, ale

na

w posiadaniu lennem Władysława Opolczyka, dostała się prawem zastawnem pod zakon Krzyżowy w summie 40 tysięcy czerw. złot. Staraniem Władysława Jagiełły doprowadzono rokowania do u-gody rozpoczętej w 1404, na podstawie której Krzyżacy zobowiązali się, za zwrotem summy zastawnej, oddać ziemię D-ą Polsce. Nieporozumienia odwlekały tę dawno pożądaną chwilę, która ziściła się ostatecznie, kiedy traktat toruński 1466 r. przyznał Polsce wieczne i nieodwołalne posiadanie ziemi D-ej. Zabiegi o zebranie wykupnej summy spowodowały zwołanie sejmu z roku 1404, jednego z pierwszych, o jakich wspominają u nas dzieje sejmowania (A. Pawiński »Sejmiki ziemskie“ Warsz. 1895, 1 — 15). Od owego czasu ziemia D., jako składowa część, weszła do ciała polskiego, dzieląc wspólne z niem losy polityczne. Wspóine urządzenia publiczne spajały ją nierozerwalnym węzłem z całością dawniejszą. Sejmiki odbywała w m. Lipnie, gdzie obierano dwóch posłów na sejm, sędziego deputata na trybunał oraz komisarza na komissyę radomską. Bardzo ciekawe akta z najwcześniejszej u nas doby, zachowane w księgach sądowych XIV, XV wieków, padły, niestety, ofiarą zniszczenia wojennego w XVII stuleciu podczas wojen szwedzkich. Wewnętrzne dzieje ziemi D ej właściwie są dostępnemi dopiero od połowy XVII wieku (Z. Kluczycki »Lauda sejmikowe ziemi dobrzyńskiej“ 1887, Tom X, wyd. Akad. Krak.; G. Zieliński »0 Ziemi dobrzyńskiej* Bibl. Warsz. 1861, Tom III, 233—284, 525

A. P.

Dobrzyński Ignacy Feliks (* 25 lutego 1807 w Romauowie na Wołyniu — f 9 paź! ziem. 1867 r. w Warszawie), polski kompozytor muzyczny. Matka jego, Eudoksya, była osobą bardzo muzykalną; ten przymiot odziedziczyła po swym ojcu, Dementowiczu-Karelin, dyrektorze słynnej niegdyś, jedynej w swoim rodzaju, orkiestry rogowej. Ojciec D go (także Ignacy Feliks) był skrzypkiem wysoko cenionym i dyrektorem orkiestry hr. Lińskiego, istniejącej w jego rezydencyi, Romanowie. Muzyka pociągała wcześnie młodego D-go, przedstawienia zaś opery włoskiej w Romanowie i koncerty orkiestry wybornej, złożonej po większej części z artystów włoskich i niemieckich, wpływały korzystnie na rozwój prawidłowy jego zdolności. Ojciec, dostrzegłszy w synu wiele zapału do muzyki i oceniwszy wcześnie jego talent, począł go sam uczyć na fortepianie, a nieco późaiej na skrzypcach. Nauka szła tak rsźuo, że mały Feliks już w 9-m roku swego żywota popisywał się publioznie, grając z powodzeniem dość trudne kompozycye fortepianowe. Wykształcenie umysłowe otrzymał w szkołach jezuickich w Romanowie; po zniesieniu zaś zakonu Jezuitów w 1819 roku dokończył etudyów w gimnazyum Winnickiem, dokąd ojciec jego, po rozprzężeniu się orkiestry Romanowskiej wskutek bankructwa hr. Lińskiego, przeniósł Bię z rodziną. W 1825 D. przybył do Warszawy, w nadziei, że tu zdobędzie niezbędne środki materyalne, które mu pozwolą ukończyć studya muzyczne. Mimo pomocy swej ciotki, przełożonej pensyi, D. spodziewa-nyeh środków nie zdobył; wzamian zato znalazł cenną pomoc w Józefie Elsnerze, który, poznawszy się na jego zdolnościach, udzielał mu lekcyj kontrapunktu bezinteresownie. Po tych studyach D. odważył się wystąpić po raz pierwszy publicznie w Warszawie w podwójnym charakterze: kompozytora i pianisty. Występ odbył się w teatrze Narodowym 29 września 1827 r. O tym występie taką notatkę zamieścił Kurpiński w swym „Dzienniku prywatnym niektórych czynności teatralnych“ (rękopis): „Dnia 29 (wrześ. 1827 r.) p. Dobrzyński, fortepianista, grał ż koncertu Fielda 1-e allegro, potem Rondo Herze; gra szybko, ale nie przemawia. Przed koncertem dyrygował własnej kompozycyi u -werturą. Podobała się. Docbód mały“. Ani ten, ani następne koncerty, urządzane przez D-go, nie miały powodzenia. Młody kompozytor tworzył coraz to nowe dzieła różnej treści i formy, które mu wprawdzie wyrabiały wziętość i sławę, nie tylko w naszym świecie muzykalnym, na polepszenie wszakże bytu materyalnego bynajmniej nie wpływały. Cieszono się, gdy na konkursie międzynarodowym w Wiedniu (1834) zdobył odznaczenie za symfonię

C. mol, gdy jednak ogłosił prenumeratę na swe „Pieśni sielskie“, nie znalazł prenumeratorów, lubo cena przedpłaty wynosiła tylko 5 złotych. Pukał do drzwi osób możnych i wpływowych z prośbą o protekcyę, starał się o jakąkolwiek posadę stałą — zawsze bezskutecznie. Dopiero w 1841 r. otrzymał miejsce nauczyciela muzyki w instytucie Aleksandryjskim wychowania panien, z płacą 300 rubli rocznie. Po dwóch jednak latach, wskutek przeniesienia instytutu do Nowo-Aleksandryi, musiał D. zrzec się i tego skromnego stanowiska. W 1845 r. D. wyjechał za granicę, w nadziei, że ze strony obcych dozna tego poparcia, jakiego mu swoi stale odmawiali. W przejeździe do Berlina dał koncert w Poznaniu, na którym zarobił nieco grosza. O wiele lepiej wyszedł na dedykacyi sześciu „Pieśni sielskich“ hrabiemu Rogerowi Raczyńskiemu (wyszły w Poznaniu u Żupańskiego î;1845 r.), za którą w podziękę otrzymał od tego hojnego mecenasa sztuk tysiąc talarów. W Berlinie w dniu 6 sierpnia 1845 r. D. dał koncert z programem, złożonym z wyjątków opery „Monbar“ (w tłómaczeniu niemieckiem). Mimo jednak pochlebnej oceny „Monbara“ przez krytykę berlińską, nie udało się D-mu wystawienie tej opery w całcści na scenie teatru berlińskiego. Po dwuletnim pobycie w Berlinie D. odbył wycieczkę artystyczną do Monachium, Frankfurtu i Bonn, lecz, nie znalazłszy nigdzie poparcia materyalnego, wrócił do Warszawy 1847 r. W pięć lat później los pierwszym obdarzył go uśmiechem: 15 czer. 1852 r. ofiarowano mu posadę dyrektora opery polskiej. Był to jednak uśmiech zwodniczy, w pół roku później musiał opuścić to stanowisko. W 1863 r., a więc po 25-u latach wyczekiwania, udało się na-koniec D-mu wystawić „Monbara“ ^„Flibustyerowie“) na Bcenie warszawskiej. Po trzech wszakże przedstawieniach „Monbar” zeszedł ze sceny. Ostatnią pracą D-go była muzyka do „Konrada Wallenroda“. Choroba serca, której źródłem były: niepowodzenia, niedostatek, różne przykrości i upokorzenia, zmogła silny jego organizm i o śmierć przyprawiła w 1867 r. W dniu 28 paźdz. tegoż roku, przyjaciele zmarłego kompozytora urządzili koncert, w celu zebrania funduszu na wystawienie mu pomnika na cmentarzu Powązkowskim. Jakoż z otrzymanego doctodu stanął na grobie twórcy „Monbara“ piękny nagrobek z napisem: „Ignacemu Feliksowi Dobrzyńskiemu — ziomkowie“. Według notatek M. A. Szulca, przytoczonych przez B. Dobrzyńskiego w książce: „Ignacy Dobrzyński“, „D. był wzrostu więcej niż średniego, tuszy miernej, przystojny i dorodny brunet, z wejrzeniem bystrem i źy wem, w któ-rem płonął ogień natchnienia i zamiłowanie ulubionego kunsztu. Lubo skłaniał się, mianowicie w samotności, do melancholii, niekiedy nawet do mizantropii (przeszedł był bowiem twardą szkołę życia w calem znaczeniu), umiał przecież, mianowicie w dobranem gronie przyjaciół i duchem pokrewnych, tak się rozruszać, tak być miłym, kro-tofilnym i rozkosznym, tak zabawić i zająć towa-

■y ■

■f.v

Fig. 221. Dobrzyński Ignacy.

rzystwo, iż każdy lgnął do niego duszą i sercem“. Jako kompozytor stał D. na gruncie narodowym. We wszystkich jego utworach swojska dźwięczała nuta. Wszakże mało był oryginalnym w pomysłach melodyjnych, często rozwlekłym w formie, i monotonnym w efektach harmonicznych, oraz in-strumentacyjnych. To właśnie było powodem, że jego dzieła, lubo dobrze opracowane, prędko przesycały Błuchacza, a więc trwałem nie oieszyły się powodzeniem. Nie zmniejsza to bynajmniej zasług, jakie D. złożył na polu muzyki polskiej. A zasługi to niemałe, D. bowiem był jednym z najpierw-szych, którzy uprawiali u nas poważną muzykę instrumentalną, symfoniczną i kwartetową, rozbudzali zamiłowanie w społeczeństwie do tego rodzaju muzyki, i tym sposobem potężny wpływ wywierali na sprawy polskiej cywilizacyi muzycznej. D. nie był płodnym kompozytorem; liczba jego opusów nie przekracza cyfry 75 - ciu dzieł różnej treści i formy, mimo że nawet drobniejsze swe prace o-znaczał osobną cyfrą „opusową”, np. „Romanesca*

A. Pol.

gr. 15.

And S.

otrzymał krzyż złoty zasługi, a przez biskupa Kacpra Borowskiego zamianowany został kanonikiem honorowym żytomierskim. Po zniesieniu w roku 1886 katedry teologii i prawa kanonicznego i zamknięciu kaplicy uniwersyteckiej, przeniósł się do Żytomierza, gdzie zrazu zaszczycony był godnością kanonika seniora, a w r. 1874—prałata. Podczas choroby biskupa suffragana, księdza Brynka, przez parę miesięcy administrował dyecezyą, a gdy po jego zgonie chciano go zamianować jego na-stępoą, uchylił się od tego dostojeństwa *z powodu słabości zdrowia. W r. 1877 został officya-łem konsystorza, a w 1880 r. arohidyakonem, i na tern stanowisku życie zakończył, otoczony czcią i miłością ogólną. Pozostawił w rękopisie pracę szacowną, źródłową i rzecz należycie wyczerpującą „O ustanowieniu pierwszego biskupstwa w Ki-Giedrojcia, został wikaryuszem katedralnym. W r. jowie oraz o pierwszych jego biskupach*. Bogatą 1834 zamianowano go nauczycielem religii w szko- bibliotekę swoją, która stanowiła cały jego mają-łaeh publicznych w Telszach, w następnym sekre- tek, kapitule łucko - żytomierskiej zapisał. Ziycio-

(op. 32), etudy na fort. (op.60 i 62), walc (op. 63), kilka pojedynczych souvenirs, danses, pieśni i t. p. Dorobek artystyczny D-go stanowią: jedno Trio fortepianowe, 3 kwartety, 2 kwintety, 1 sekstet — wszystko na instrumenty smyczkowe, 3 u-wertury (z tych najlepsza do „Burgrafów* W. Hugo), jeden koncert fortepianowy, dwie symfonie: B. Dur i C. mol (konkursowa), Fantazya „Sen chrze-ścianina” na małą orkiestrę, „Monbar czyli Flibus-tierowie” opera w 3-ch aktach, „Święty Boże” na 4 głosy solowe, chór i orkiestrę, kilka numerów muzyki do „Konrada Wallenroda*, kilkanaście wa-ryacyj, pieśni na głos pojedyńczy i t. d.—Por. Bronisław Dobrzyński, syn: „Ignacy Dobrzyński w zakresie działalności, dążącej do postępu muzyki we spółcze-snej jemu epoce“, Warszawa 1893 r.

Dobrzyńskie starostwo, w Ziemi Dobrzyńskiej. Za Stanisława Augusta było w posiadaniu Tymoteusza Podoskiego, podkomorzego ZiemiDobrzyńskiej; płaciło kwarty złp. 1 536 gr. 3. Wójtowstwo tejże nazwy było w posiadaniu Ignacego Zboińskiego, kasztelana płockiego; płaciło kwarty złp. 169,

w. s.

Dobrzysz, Dobris, miasto powiatowe w czeskiem hetmaństwie Przybramskiem, nad Kocabą, lewym dopływem Wełtawy; 404 domy 3 570 m-ców (1890), prawie wyłącznie Czechów. Posiada zamek z parkiem, dwa kościoły, szkołę pięcioklasową miejską, szkołę rzemieślniczą, browar, gorzelnię, octownię, mydlarnię, kopalnie żelaza, huty żelazne.—Powiat D-ski w r. 1890 liczył 22 564 m-ców—w tern Niemców 57, ! reszta Czesi.

Dobson Austin (* 1840 w Plymouth), poeta i literat angielski; kształcił się w Strassburgu, poczerń otrzymał posadę w angielskiem ministeryum handlu. Ogłosił drukiem zbiory poezyj: „Vignettes in rhyme and vers de société* (1873); „Proverbs in porcelain“ (1877); „Oldworld iddyls“ (1883); „Eighteenth Century vignettes* (1893), oraz liczne studya biograficzne, jak np. o Hogarcie (1879; powiększone wyd. 1891), Fieldingu (1883), Steele’u (1886), Goldsmicie (1887) i t. d.

Dobszewicz Benedykt, jezuita, doktor fdozofii, profesor szkół nowogrodzkich, później matematyki w Akademii wileńskiej. Ogłosił dzieła naukowe: „Placita recensiorum philosophorum explanata nec non phenomenis physicis demonstrationibus ma-thematicis adornata* (Wilno 1740, 2-e wyd. tamże 1760), oraz „Praelectiones logicae“ (tamże 1761). *

Dobszewicz Tomasz, ksiądz, ostatni profesor teologii w uniwersytecie św. Włodzimierza w Kijowie (* 1807 w miasteczku Bejsagole na Żmudzi — f 1881 r. w Żytomierzu). Ukończywszy nauki w pijarskich szkołach wydziałowych w Rosieniach, w r. 1825 wstąpił do seminaryum dyecezyalnego w Worniach (Miodnikach), skąd po roku wysłano go na wydział teologiczny do uniwersytetu wileńskiego, gdzie w r. 1830 studya ukończył ze stopniem magistra teologii. Wyświęcony na kapłana w Worniach przez biskupa źmudzkiego, księcia tarzem i kapelanem biskupa oraz profesorem se-minaryum. Obowiązki te pełnił aż do śmierci księcia Giedrojcia r. 1842, po czem przeniósł się na probostwo w Sałantach, na granicy kurlandz-kiej; nie długo wszakże tę posadę zajmował, bo już w roku następnym, kolega jego uniwersytecki, ks. Ignaoy Hołowiński, późniejszy arcybiskup mohylewski i metropolita kościołów katolickich w Rossyi, ówczesny profesor teologii i prawa kanonicznego we wszechnicy kijowskiej, powołany na rektora akademii duchownej do Petersburga, jego na następcę swego przedstawił, a przedstawienie to rada uniwersytecka jednomyślnie przyjęła i minister zatwierdził. Dnia więc 9 kwietnia 1843 r. ksiądz D. katedrę zajął, a obok tęga został kapelanem i spowiednikiem swoich słuchaczy. Pełniąc te obowiązki z gorliwością największą, w równej mierze, jako profesor i jako pasterz dusz, wpływ najzbawienniejszy na młodzież uniwersytecką wywierał i miłość jej sobie zjednywał, za co, na przedstawienie władzy uniwersyteckiej,

mfrfm

Fig. 222. Dobszewicz Tomasz.

And. 6.

rys jego znajduje się w „Tygodniku illusfrowanym (z r. 1881 Nr. 307).    *

Dobszyna, niem. Dobschau, węg. Dobsina, miasto w węg. komitacie Gömör, nad rzeką t. im. w głębokiej dolinie, otoczonej wysokiemi górami, zabudowane porządnie ale nieregularnie; liczy około 6 000 m-ców, którzy trudnią się głównie górnictwem, dobywają w okolicznych, lesistych górach żelazo, miedź, nikiel, kobalt, rtęć i t. p.—W Pobliżu słynna Grota Dobszyńska lodowa, odkryta w 1870 r. przez inżyniera górniczego Eugen. Ruffinyego z D-y. Wejście do groty wzniesione jest 969.5 m. nad p. m. Po 18 stopniach schodzi się do salonu lodowego, długiego 120 m., szerokiego 35—60 m., wysokiego 10—11 m. i zajmującego ogółem 4 644 m. □ powierzchni, z której 1 726 m. □ przypada na płaszczyznę lodową, gładką jak całej groty wymaga około 2 godzin czasu.—Liczba turystów zwiększa się z każdym rokiem i dochodzi do kilkunastu tysięcy.

Doce, rzeka w Ameryce Południowej, ma źródła w brazylijskiej prowincyi Minas Geraes, na wschodnich stokach pasma Serra do Espinhaęo; w ciągłych kaskadach 1 wodospadach przepływa przez wyżynę, wzniesioną średnio około 800 m. nad p. m.; dążąc ku wschodowi przerzyna się przez pasmo górskie Serra dos Caymoreä, gdzie tworzy wodospady Escadinbas, i wchodzi do prowincyi Espirito Santo, poczem spływa na równinę nadbrzeżną, uspakaja się i pod m. Regencia wpada do Atlantyku, tworząc przy uściu ławice piaszczyste (Barra do Rio D.), które tamują odpływ wód i żeglugę, a zarazem przyczyniają się do zmiany koryta.—Ogólny b;eg rzeki wynosi około 760 km.

■■MU

IMljf

um

•«À,

1:1

i!

,is

ff

■■

Pi

In

fr: I

gapi

BBK=dll

WM

|p§

r . Hg

WÊÈÈ

Wm -- • '

lig. 223 Grota Dobszyńska lodowa. Sala balowa.

z których zaledwie 100 km. w dolnej części daje się do żeglugi.—Z dopływów najważniejsze są: Piracicaba, S. Antonio, Tambaquary i S. José z lewej, a Manhuassu z prawej strony.

Doceci v. Dokeoi (z greckiego §oxetv = wydawać się), zwani także Fantazyaści, Opinani albo Opiniati. Była to sekta heretycka, która wynikła z filozofii aleksandryjsko- żydowskiej i z kosmogonij wschodnich, uważających materyę za źródło wszelkiego złego. Heretycy ci, wbrew

na-

And, S.

lustro, i dla bezpieczeństwa turystów wyłożoną deskami.—Salon ten składa się z dwóch nierównych części: w mniejszej ukazują: głowę słonia, pień drzewny, wodospad, grobowce (wszystko z lodu),—w większej: namiot beduina. drzwi piwniczne, wannę, kolumny i t. p.—Po drewnianej drabinie schodzi się jeszcze niżej do dolnego piętra, które składa się z dwóch korytarzy; w lewym jest tak zwana kaplica, altanka, ściana lodowa, dziury Wdach u, w prawym zaś, do którego wiedzie wykuty doktrynie ebionitów, odmawiaj ąoych Chrystusowi w lodzie tunel, znajduje się p i e k ł o, a w niem natury boskiej, uczyli, że Zbawiciel wydawał się bryła lodu, nazwana 1 u c y p e r em.—Temperatura tylko człowiekiem, ale nie był nim rzeczywiście, salonu w każdej porze roku wynosi zwykle zero,— że wcielenie jego było tylko pozornem, z czego-temperatura lewego korytarza—2°C., prawego—3°C. j by wynikało, że nie można przypuszczać ani męki —Największy stopień ciepła zaobserwowany dotąd I jego i śmierci, ani zmartwychwstania. Wzmiankę w salonie dosięgał zaledwie 5°C.—Zwiedzenie o docetyźmie (óox7jao|Jióę), znajdujemy już w No-

-ar

Üöcent.

wym Testamencie; heretycy, których św. Jan zowie antychrystami, nie dla tego tak są nazwani, iżby zaprzeczali przyjścia Jezusa Chrystusa, lecz że zaprzeczali jego przyjścia w ciele. Inny ustęp z pierwszego listu św. Jana (2, 22) wspomina heretyków, oddzielających Chrystusa od Jezusa. Później ojcowie apostolscy daielnie walczyli przeciw

g|§

Wm

W-A

pmmm

mm

iii

-ÿr.

WÂ

V:

I li

Ù li

«»ar

I¹!

ii

fl

W¹;. :

wm

':-V

■..

■*?.

-■sm

=££-

E=:

Fig. 224. Dobszyńska grota lodowa. Wodospad.

docetyzmowi, jednak nie zdołali go stłumić; doktryna ta rozwinęła się szczególniej między gno-stykami, za Marcyana zaś doszła do najwyższego stopnia. Gnostycy wyznawali docetyzm, rozumiejąc go w sposób rozmaity, a celniejszymi ich nauczycielami, prócz Marcyana, byli żydowie Józef i Filon, Bazylides, Bartezanes i Walentynian, Ce-

rynt i in. Wszyscy nauczyciele tej herezyi dają się na trzy grupy podzielić: 1) jedni Chrystusa oddzielali od Jezusa i Chrystusa nazywali właściwym Zbawicielem, który, dla dokonania dzielą odkupienia, przechodnio połączył się z Jezusem, będącym czystym tylko człowiekiem; 2) drudzy Chrystusowi niebiańskie ciało przypisywali 3) ostatni wreszcie odmawiali mu wszelkiego ciała i całe jego życie cielesne za czyste złudzenie uważali; byli to właściwi D-ci. Kościół uważał każdą taką naukę za zarażoną docetyzmem, która, chociaż uznawała człowieczeństwo Jezusa, nadawała jednak tak wielką przewagę naturze jego boskiej, iż ta niweczyła w nim ludzką.—(Por. artykuł Doceci w „Encyklop. Kościelnej*).

Docent. Pod tą nazwą, wziętą z łacińskiego doceo=uczę, w obszernem znaczeniu tego słowa, rozumieć można każdego, kto wykłada czyli naucza w wyższych zakładach naukowych, w szczególności zaś w uniwersytetach. Z rozwojem jednak uniwersytetów, uczący wogóle w tych zakładach naukowych otrzymali różne nazwy: profesorów zwyczajnych, nadzwyczajnych, docentów, lektorów i t. p., stosownie do czego i stanowisko ich prawne stało się róźnem. W Niemczech wykładający w uniwersytetach dzielą się na zwyczajuych i nadzwyczajnych profesorów, prywatdocentów i innych nauczycieli. Zwyczajni profesorowie są u-rzędnikami państwowymi, na przedstawienie władzy uniwersyteckiej mianowanymi przez naczelnika państwa. Przy mianowaniu profesorów wydziału teologicznego zapewniony jest pewien wpływ władzom kościelnym. Pod względem finansowym profesorowie różnią się tern od innych urzędników państwowych, że, kiedy dla innych u-rzędników prawo oanacza stałą penayę, pensya profesorów zależy od umowy. Nawet w państwach, w których stała pensya jest oznaczona, wolno jest umawiać się o wyższą. Nadto w Prusach, na mocy prawa z 21 lipca 1852 r., profesor korzysta z tego przywileju, że nie można go, bez dobrowolnego jego zgodzenia się, przenieść na inny urząd, śni uwolnić ze służby. Do praw profesorów zwyczajnych należy zarząd sprawami uniwersytetu pod względem administracyjnym, tudzież udzielanie nauki młodzieży uniwersyteckiej, nie tylko za pomocą wykładów ustnych, co do których korzystają z zupełnej wolności nauczania (Lehrfreiheit), aïe za pomocą prac lub demonstrowania w gabinetach, klinikach i t. p. Zwyczajni profesorowie mogą wykładać wszystkie przedmioty, odnoszące się do ich fakultetu. Nadzwyczajni profesorowie różnią się tern od zwyczajnych, że nie mają żadnego udziału w zarządzie sprawami uniwersytetu, albo tylko bardzo mały. Mają też niższy stopień służbowy i pobierają mniejszą pensyę. Tytuł nadzwyczajnego profesora, bez jego praw, nadawany też bywa i prywatdocentom. Prywatdocentami są tacy wykładający, którzy, wskutek zadosyćuczynie-nia pewnym warunkom, otrzymali od władzy uniwersyteckiej, a w niektórych państwach od rządu, upoważnienie, mogące być odjętem (wiederrufłich), do prowadzenia wykładów, ale tylko pewnego o-

Docent.

711

składa się z oceny poprzednich prac, z napisania rozpraw na dwa tematy i z lekcyi próbnej, mającej trwać najwyżej trzy kwadranse po 4 godzin-nem przygotowaniu Bię aspiranta. Stanowcza składa się z dwóch lekcyj próbnych i z dysputy, argumentation, z dwoma lub trzema opponentami (»Statistique de l’enseignement supérieur* 1889 str. 95). Agrégés, którzy z konkursu wyszli zwycięsko, mają prawo pozostawać 10 lat przy fakultetach prawa i 9 lat przy fakultetach medycznych i w wyższej szkole farmaceutycznej. W tym czasie mogą być powołani do wykładów, do zastępowania profesorów nieobecnych, do uzupełniania kursu profesorów przez konfereneye. W tymże czasie mogą być też mianowani profesorami tytularnymi. W czasie pozostawania przy fakultetach otrzymują pensyę od 4 000 — 7 000 fr. w Paryżu, a o-3 C00—3 500 fr. w innych miejscach (Block „Did ction. de 1’adm. franę.“ str. 1348). —W Rossy/ podług ustaw z 1804 i 1835 r. byli profesorowie i adjunkci. Według ustawy z 1863 r. i 1884 r. wykładający wogóle dzielą się na profesorów zwyczajnych, nadzwyczajnych, docentów i prywatnych docentów. Docenci różnią się między sobą tern, że pierwsi pozostają w służbie państwowej

dziła też tytuł profesora zasłużonego dla tych, którzy przesłużyli 25 lat w tych obowiązkach, i nadała im niektóre szczególne przywileje. — W lWarszawskim uniwersytecie Aleksandryjskim według urządzenia wewnętrznego z dnia 15 kwietnia 1818 r. („Zbiór przepisów administracyjnych król. Polsk.“ Wydział oświecenia. Tom VI, str. 87) byli ustanowieni profesorowie zwyczajni, przybrani (nadzwyczajni) i upoważnieni (docenci). Z tych profesorów tylko zwyczajni pobierali pensyę stałą (6 000 złp,), pomieszczoną na etacie. Przybrani otrzy mywali pensyę czasową, za osobnem komiśsyi rządowej wyznań religijnych i oświecenia publ. rozporządzeniem, aupo-w aźnieni mogli, za zezwoleniem tejże komissyi, pobierać opłatę od studentów, wskutek prywatnej z nimi umowy. Zwyczajni professor. musieli być doktorami odpowiedniej nauki, przybrani i upoważnieni mogli być magistrami. Profesorowie upoważnieni mogli wykładać wszystkie przedmioty, do których odnosił się ich patent doktora lub magistra, choćby nawet do tych przedmiotów byli zwyczajni profesorowie. Profesorowie upoważnieni, jeżeli dali dowód swej użyteczności, mogli być naznaczeni do pomocy profesorom zwyczajnym, z tytułem prof. przybranych i z pensyą przez komissyę rządową ustanowioną. Przybrani i upoważnieni profesorowie mieli pierwszeństwo do otrzymania katedr wakujących. Następnie, według ustawy Szkoły Głównej z dnia 8 (20) maja 1862 r., mieli być profesorowie zwyczajni, nadzwyczajni, adjunkci i docenci. Ustawa warsz. uniwer. z 8 czerwca 1869 r., wzorowana na ustawie uniwersytetów rossyjskich z 1863 r., zaprowadziła profesorów zwyczajnych (27), nadzwyczajnych (20), zamiast adjunktów u-stanowiła docentów etatowych (21), pobierających pensyę, i prywatnych docentów. Prócz tego do

znaczonego przedmiotu, wskutek czego różnią się wielce pod tym względem od profesorów zwyczajnych. Do warunków zostania prywatdocen-tem należy posiadanie stopnia doktorskiego pewnego fakultetu, złożenie rozprawy habilitacyjnej, pro venia legendi albo docendi i stoczenie dysputy habilitacyjnej, a nawet odbycie próbnych lekcyj. Prywatdocenci nie pobierają stałej pensyi, ale korzystają z czesnego, płaconego przez studentów, tudzież z niektórych praw służbowych. In-stytucya ta okazała się nader ważną dla rozwoju uniwersytetów i wogóle nauki niemieckiej, gdyż prywatdocentura jest środkiem, za pomocą którego uzupełnia się wyższe ciało nauczające w uniwersytetach niemieckich. Każdy odznaczający się D. ma pewność, że jeżeli nie w tym uniwersytecie, w którym wykłada, to w innym, znajdzie jpomie-szczenie, o ile tylko wykłady jego będą zasługiwały na uznanie. Jest to więc dla niego bodźcem do pracy naukowej, do robienia usiłowań na polu nauki, gdyż w ten sposób interesy jego i cele moralne działają w zgodzie z interesami materyalne-mi.—We Francyi nazwa D-ów nie jest znana. Wykładający na fakultetach noszą nazwę profesorów titulaires, rzeczywistych, mianowanych przez dekret zpomiędzy doktorów dane nauki, mającychj301at, 1 i pobierają pensyę, drudzy mogą tylko wykładać, nie którzy przez dwa lata przynajmniej zajmowali się | mając praw służbowych. Ustawa z 1863 r. wprowa-wykładem pewnego przedmiotu. Tytuł profesorów honoraires może być takim samym aktem nadany profesorom uwolnionym ze służby z pensyą emerytalną. Tytuł profes. adjoint może być nadany temu, kto jest tylko charge des cours, albo maîtres de conférences, jeśli się D.odznaczył swemi wykładami. Chargés i maîtres są mianowani na rok decy-zyą ministra i brani z liczby tak zwanych agrégés, odpowiadających docentom w ścisłem tego słowa znaczeniu, gdyż stanowią oni pierwszy, najniższy stopień w hierarchii ciała nauczającego w wyższych zakładach naukowych, z których liczby wogóle mianowani są profesorowie. Instytucya ta poszła w zaniedbanie we Francyi; dopiero kiedy po 1870 roku obudziła Bię żywa działalność w celu podniesienia oświaty narodowej, zwrócono na nią u-wagę i starano się o zabezpieczenie, żeby tylko ludzie nauki mogli zostać agrégés. Statut général z 27 grudnia 1880 r. ustanowił przepisy ogólne co do tego dla wszystkich fakultetów, w istocie rzeczy jednak niema agrégés na fakultetach de's lettres i des sciences, na których chargés des cours i m aîtres des conférences zastępują ich miejsce. Ażeby zostać agrégé, trzeba być Francuzem rodowitym lub na-turalizowanym, mieć 25 lat i stopień doktora tej nauki, którą chce się wykładać, a wreszcie odbyć pomyślnie egzamin konkursowy, szczegółowo dla każdego fakultetu przepisany. Konkurs odbywa się przed komissyą, składającą się z osób mianowanych przez ministra oświecenia i wziętych z liczby członków wyższej rady oświecenia publicznego, profesorów fakultetów, członków Instytutu, Akademii i innych. Egzamin konkursowy składa się z dwóch części: przygotowawczej, préparatoire, i stanowczej, définitive. Przygotowawcza część

90

En cyk. Pcw«, lluttr. Zen. 184 T. XVI.

A. O

Em ; K.

ciała nauczającego należą prosektorzy, lektorzy, asystenci i laboranci. Docenci etatowi oprócz tego że mają niższą klasę służbową (VII) i pobierają mniejszą pensyę (1 200 rub.), tern się jeszcze różnią od profesorów zwyczajnych i nadzwyczajnych, że nie należą do rady ogólnej, zarządzającej sprawami uniwersytetu. Mogą być tylko na posiedzenia jej przez Rektora wzywani, wtedy jednak mają tylko głos doradczy, i to w tych kwestyach, z powodu których zostali wezwani. Różnią się też i pod względem kwalifikacyi naukowej: profesorem bowiem zwyczajnym może być tylko doktor jednego z rusBkich uniwersytetów, profesorem zaś nadzwyczajnym i docentem etatowym może być i magister, z wyjątkiem fakultetu lekarskiego, na którym winien być doktorem. Prywatnym D-em może być i kandydat, jeżeli przedstawi dyssertacyę pro venia legendi i obroni ją publicznie na posiedzeniu właściwego fakultetu. Ubiegający się o miejsce profesora, docenta albo prywatnego docenta, a nie znany fakultetowi ze swych pedagogicznych zdolności, winien mieć prócz tego dwie publiczne lekcye, jedną z własnego wyboru, a drugą na temat naznaczony przez fakultet. Profesorów i docentów przedstawia fakultet. Pierwszych zatwierdza minister oświecenia, a ostatnich kurator okręgu naukowego. Minister jednak ma prawo mianować według swego uznania inne osoby, odpowiadające warunkom przepisanym, a takież same prawo służy kuratorowi względem osób, które może zatwierdzać. Docenci prywatni nie pobierają pensyi; rada ogólna jednak, na przedstawienie fakultetu, może im przyznać ze specyalnych środków wynagrodzenie. Pry w. docenci mają prawo wykładać przedmiot, do którego zostali naznaczeni, brać udział w egzaminowaniu studentów, i jeżeli dostaną miejsce etatowe, zalicza się im do okresu służby czas, przez który pełnili obowiązki docentów. D-i etatowi mogą być po dwóch lataoh służby dopuszczeni do posiedzeń rady wydziałowej, decydującej w sprawach fakultetów. Prywatni docenci mogą być do rady dopuszczeni tylko wtedy, kiedy decydowano być mają kwestye, odnoszące się do wykładanej przez nich nauki.

Dochmius jest to nazwa stopy wierszowej złożonej, spotykanej u poetów greckich, której wzór

jest następny: ^--w —; Bkłada się on więc

z jambu ^ — i drugiej, trzyzgłoskowej, stopy, noszącej nazwę creticus—^—. Główny przycisk (ictus) pada tu na drugiej długiej syllabie, lecz tuż zaraz po słabszym przycisku na poprzedniej długiej zgłosce. Wskutek właśnie zbiegu dwóch wypowiadanych z przyciskiem zgłosek rytm taki, w przeciwstawieniu do rytmów zwyczajnych, prostych (opłłot), w których zgłoski z przyciskiem przedzielone są zgłoskami wypowiadanemi bez przycisku, otrzymał nazwę    (krzywy). Takie

spotkanie się zgłosek, z przyciskiem wymawianych, sprawiając w rytmie nagłą zmianę, czyni go odpowiednim do wyrażenia uczuć gwałtownej boleści i rozpaczy, które to uczucia nie wyrażają się w długo snutej mowie, lecz w krótkich, przerywanych zdaniach, jako jęk zbolałej duszy. Przede-wszystkiem też był D. w użyciu w tragedyach; w 2 tylko: Persach Eschylosa i Ifigenii w Taury-dzie Eurypidesa, wcale się go nie spotyka. Lecz i w tragedyach używa się go nie w chórach, lecz w tak zwanym „kommosie", wygłaszanym przed katastrofą lub po niej. Trafia się przytem w formach najrozmaitszych, powstałych wskutek bądź to rozłożenia długiej zgłoski na 2 krótkie, bądź też zamiany krótkiej na długą i t. p. Form, będących w u-życiu, liczą 16, a niektórzy liczbę tę rozciągają nawet do 32. Rzadko jednak spotyka się pojedynczy D.; zwykle łączą się one po 2 lub po 3 w jednym wierszu lub peryodzie. Często przyłączają się do nich pokrewne im rytmy, mianowicie jambiczny. Z rzymskich poetów próbował u-życia tego rytmu Catullus na początku swych je-denastozgłoskowych wierszy, ale nie miał naśladowców. Cycero, mówiąc o rytmie krasomówczym, zaleca D., jako odpowiedni na każdem miejscu, byleby tylko raz był użyty. W nowszej poezyi D. również nie jest w użyciu. (W. Christ „Metrik der Griechen u. Römer“ 1874; E. Munk „Die Metrik der Gr. u. R,“ 1834; Cic. „Orator* 64).

Dochmius Duj. Jeden z licznych rodzajów robaków okrągłych czyli Wałeczników (Nematodes), do rodziny Strongylidae należący. Są to robaki pasorzytne, wnętrzniaki. Ciało mają wrzecionowate, niekiedy nitkowate; główka zaokrąglona, ukośnie ku dołowi zagięta, gęba obszerna, z boku położona, torebkowata, o ścianie brzusznej dłuższej od grzbietowej; uzbrojona zębami rogowemi, z których 2 położone na brzusznej ścianie, jeden zaś na grzbietowej, a nadto brzeg brzuszny torebki gębowej szczękowato zgrubiały i opatrzony zębami. Tyluy koniec ciała samców otoczony torebką (bursa) obszerną, położoną w około otworu płciowego, posiadającego 2 igiełki (spiculae). Torebka ma ściany błonkowate, wsparte żeberkowatemi zgrubieniami, których liczba odpowiada liczbie brodawek, na brzegu torebki płciowej leżących. Otwór płciowy u samicy położony jest w tylnej połowie ciała. Są to pasoizyty, mieszkające w kiszkach cienkich zwierząt ssących i człowieka; wylęgają się z jajek, które z kałem wydostają się na zewnątrz i rozwijają w wilgotnej ziemi, tak, że po kilku dniach wychodzą z nich maleńkie węgorkowate zarodki, które mają zgrubiałe ścianki przełyku oraz kuliste na nim nabrzmienie, z trzema stóżkowatemi zębami chity-nowemi. Węgorki te rosną, zrzucają parę razy skórkę, czyli ulegają wylenieniu, i zwykle z wodą bywają połknięte przez zwierzę lub człowieka. Początkowo mieszkają w żołądku gospodarza, później przenoszą się do kiszek cienkich, gdzie dojrzewają i żyją stale. Gatunki tego rodzaju mieszkają w kiszkach cienkich, karmią się krwią, a występując niekiedy w znacznej ilości, sprowadzają wycieńczenie organizmu zwierząt i ludzi. — D. duodena-lis Leuck, samiec 10 mm. długi, samica 12 — 18 mm. Ciało ma walcowate, u samca nieco ku przodowi zgrubiałe, jasno-żółtawe lub czerwonawe; torebka gębowa o 4 ch dużych i 2-ch małych zębach na brzegu i trzech zębach wewnątrz; torebka płciowa (bursa) u samca trójklapowa, z 5-u bocznemi

Wi

Fig 225.

Dochmiua duodeaalia. a) samiec; b) samica (powiększone).

A. S.

Dochna, zwana także Bernardynką, lewy dopływ Bohu, w gubernii Podolskiej, przyjmuje z lewej strony Berszadkę, z prawej Bereżankę, wpada do Bohu powyżej wsi Ługowej.

Dochód osobisty, jest to pojęcie, obejmujące w sobie ogół, przez pewną osobistość fizyczną czy prawną, pozyskanych w ciągu oznaczonego peryo-du czasu (zazwyczaj roku), wartości, którym to o-gółem może ona dowolnie rozporządzać, bez uszczerbku dla śwego położenia majątkowego. Tak zwany D. czysty, pozostający po pokryciu kosztów produkcyi, jedynie odpowiada tym warunkom. D. ten zarówno pochodzić może z posiadanej własności, z przedsiębiorstw rolniczych, przemysłowych lub handlowych, jak i z zarobku osobistego pracowników: o ile zatem nie jest należycie ugruntowany na posiadaniu, to i przy nim zachodzić jeszcze muszą pewne ograniczenia swobody rozporządzal-ności, jeżeli on sam ma być trwałym i położenie zarabiającego pogarszać się nie ma. Na uwadze bowiem mieć należy, że zdolność do pracy każdego człowieka podlega wypadkom i zmniejsza się wogóle od pewnego wieku. Dla zapewnienia więc sobie stałej summy D-u, człowiek, czerpiący D., nie z posiadłości, z owego czystego D-u jeszcze coś odkładać winien, dla zabezpieczenia się na wszelki wypadek. — D. państwa powstaje z podatków, ceł i innego rodzaju wpływów (z dóbr skarbowych, lasów, regalij i t. p.) i służy do opędzenia wydatków publicznych. — D. narodowy wreszcie sta-

D-r J. B-r

żeberkami z każdej strony. — W północnych Włoszech, w Szwajcaryi, w krajach wzdłuż Nilu położonych, zwłaszcza w Egipcie, na Madagaskarze i w Brazylii, gatunek ten zdarza się w górnej części kiszek cienkich człowieka, gdzie trzyma się gromadnie, powoduje znaczny, bardzo dla człowieka szkodliwy, ubytek krwi; wuętrzniak ten sprowadza niedokrwistość, szczególniej u ludności nad Nilem mieszkającej. Zarażenie tym pasorzytem następuje, zdaje się, wskutek używania za napój wody stojącej, mulastej, zawierającej węgorkowate zarodki, wylęgłe z jajek, dostających się do wody lub mułu.— D. trigonoceph alus Rud Posiada ciało proste, na przednim i tylnym końcu nieco zeszezuplone; otwór ust mały, okrągła wy, często także trójkątny; tylny koniec ciała, przed którym w odległości 3 —4 mm. znajduje się otwór płciowy, posiada ostre zakończenie. Mieszka w żołądku i kiszkach cienkich psa.—

— Dhypostamus w kiszkach owcy i kozy. — D. tubaeformis w dwunastnicy kota.

And. S.

nowi summa ogólna wszelakiej wytwórczości narodowej, tak dobrze rolniczej, jak przemysłowej i handlowej. D. ten rozkłada się na zarobki albo wynagrodzenia dla pracujących, na procent dla kapitalistów, na rentę gruntową dla niezajmujących się gospodarstwem posiadaczy ziemi, a resztę jego stanowi właściwy dochód samego przedsiębiorcy, który zazwyczaj główną ma zasługę w wytworzeniu D-u narodowego wogóle.

Dochodowy podatek, a właściwiej podatek od dochodu, od dawien dawna przez idealnych teoretyków projektowany był jako jedyna sprawiedliwa forma opodatkowania. Roscher nawet twierdzi: „że gdyby możliwą rzeczą było czysty, a raczej wolny (od względów na podeszłe lata zarabiających osób, ob. Dochód) D. każdego obowiązanego do płacenia podatku dokładnie skonstatować, toby bezpośrednie pociągnięcie tegoż do proporcyo-nalnego, a raczej umiarkowanie stopniowanego podatku dochodowego posiadało z pewnością wiele zalet, przewyższających inne systematy opodatkowania“. Ale trudności te właśnie przeprowadzenia dokładnego kadastru do pod. d-wego zmuszają najgorętszych jego zwolenników do zalecania go tylko, jako dopełniającego rodzaju opodatkowania do innych podatków. Wielką zaletą pod. d-go, skoro raz skatastrowanym będzie, jest możliwość jegó rozszerzalności w miarę potrzeby. A że wszędzie prawie, gdzie został zaprowadzony, wolnemi od niego są jednostki, należące do klas narodu najuboższych, t. j. najmniejszy dochód posiadające, więc w razach nieprzewidzianej potrzeby państwa, nadzwyczajna ta potrzeba pokrytą być może przez proste podniesienie stopy podatku d-ego, co znaczy obciążenie w danej chwili choćby nadmiernym ciężarem podatkowym klas najzamożniejszych. Podstawą oznaczenia kwoty podatkowej od każdej osoby, za przykładem Anglii, wszędzie prawie, dla poważniejszej summy dochodu przynajmniej, jest osobista deklaracya wysokości dochodu przez jednostki, sprawdzana następnie przez wyznaczone komissye weryfikacyjne skarbowo-obywatelskie. Ale jak mało poczucia obywatelskiego, nawet tak dojrzały naród, jak Anglicy, w podawaniu prawdy o D-zie w tych deklaracyach o-kazuje— najlepszy dowód stanowić może publiczne orzeczenie Gladstone’a z r. 1858, „że pod. d-wy więcej niż każdy inny prowadzi do zdemoralizowania narodu“. Toż samo zdanie przed nim i po nim o systemie deklaracyj osobistych dochodu wyraziło wielu innych ekonomistów, jak: Macculoch, Cernuschi, Held i inni. Lubo więc pod. d-y odpowiada więcej niż każdy inny głównej zasadzie racyonalnej polityki podatkowej: „nie pomijać w opodatkowaniu żadnego, prawdziwie doń przydatnego dochodu, ale i żadnego także nie przeciążać“, jako też tej, jedynie słusznej, podstawie polityki finansowej, „że każdy członek społeczeństwa i państwa do jego ciężarów przyczyniać się winien wedle rzeczywistych sił swoich“; to jednak stanowczo niemożliwe jest stosowanie pod. d-go, jako wyłącznego i jedynego na potrzeby państwa. Umpfenbach słusznie powiada: „gdy dojrzejemy do wprowadzenia wyłącznie dooh. pod., wówczas wogóle nie będziemy podatków

trzeby.

potrzebowali“. Tam, gdzie został już wprowadzony pod. d-wy, przedewszystkiem nie jest on pobierany wcale z jednostek posiadających mniejszy dochód roczny od pewnego oznaczonego minimum: w Anglii np,, gdzie istnieje z pewnemi przerwami od r. 1797, wolnym od tego podatku był zrazu dochód nie wyższy nad 150 funtów st.—chwilowo nad 100 funtów, a od r. 1876 napowrót niższy od 150 funtów. Nadto przy dochodzie niższym od 400 funtów—pierwsze 120 funtów odciągają się od poboru. Od podatku tego także wolne są składki na polisy ubezpieczenia na życie. Dochód z pod. d-go na rok 1891/2 oznaczony był w budżecie ang. na 13.72 milionów st. We Włoszech istnieje tylko częściowy pod. d-wy, któremu nie podlega dochód z ruchomego majątku. W Ausłryi od r. 1849 istniejący pod. d-wy jest mieszaniną kilku różnych dodatków do podatków osobowych, która domaga się bardzo przekształcenia. We Francyi teraz dopiero, pomimo u-silnej oppozycyi niektórych stronnictw parlamentarnych, zajęto się projektem zaprowadzenia podatku podobnego. W kaźdem prawie z państw, składających Cesarstwo Niemieckie, istnieje pod. d-wy, ale nie na jednakowych zasadach oparty. W Saksonii, gdzie jako podatek ogólny wprowadzony został dopiero w r. 1878, poczyna on ciążyć na dochodzie osobistym dopiero od 300 marek, jaki to dochód tam widocznie uznano za minimum środków wyżywienia. Normalna stopa podatkowa wynosi tu 3%, lecz zaczyna obciążać dopiero 20-tą klasę dochodową (obejmującą dochód od 5 400 — 6 300 marek), w niższych zaś klasach stopniowo się zniża i dla 1-ej klasy (dochód od 300 — 400 marek) wynosi tylko ¹/₆%. Poczynając od 1600 marek dochodu, podstawę opodatkowania stanowią osobiste deklaracye, ale nie przymusowe, z tym rygorem tylko, że tego, kto w jakim roku dekla-racyi sam podać zaniedba—zaniedbanie to na rok następny pozbawia prawa reklamacyi. W Prusach po kilkakrotnych zmianach w ciągu bieżącego stulecia sposobów poboru pod. d-wego, który wyrósł z zaprowadzonego w r. 1811 podatku pogłó wnego, a następnie klasycznego, podniesiono minimum dochodu, 420 marek, jako wolne od podatku, a obowiązujące od r. 1851 — prawem z r. 1883 do 900 marek. Taryfa z roku 1883 obejmuje 26 klas dochodu, poczynając w 1-ej od 900 marek, a w 26-ej do 10 500 marek włącznie. Wysokość podatku od 6 ma ek w 1-ej klasie stopniowo do 26-ej wzrasta do 300 marek. Przy wyższym dochodzie nad 10 500 marek do 30 500 wzrasta stopniowo po 30 marek od każdego 1000 dochodu, od 30 500 — 32 000 stopniowo od każdego 1 500 marek dochodu po 60 marek podatku, od 33— 78 000 od każdych 2 000 maiek po 80 marek podatku, od 78 000—100 000 od każdych 2 000 marek po 100 marek podatku. Przy dochodzie jeszcze wyższym podatek od 100 000 do 105 000 włącznie wynosi 4 000 marek, a dalej jeszcze od każdych 5 000 marek dochodu o 200 marek więcej. Ogólna ta taryfa w niższych klasach opodatkowania dopuszcza pewne ulgi i tak: przy dochodzie do 3 000 marek za każde dziecko do lat 14 potrącane jest

50 marek z dochodu, ulegającego opodatkowauiu. Przy dochodzie do 9 500 marek mogą być uwzględnione szczególne stosunki, utrudniające zdolność płacenia podatku. Przytem, poczynając od 3 000 marek ogólnie obowiązkowo, przy niższym zaś dochodzie tylko na żądanie przewodniczącego komis-syi podatkowej, obowiązany jest kontrybuent złożyć własną deklaraoyę do podatku, a zaniedbanie wniesienia jej albo jej wypełnienie fałszywemi dane-mi podlega odpowiedniej karze. Jak wielka stosunkowo część ludności, nawet w kraju tak zamożnym, jak Prusy, posiada dochód, wystarczający zaledwie na konieczne potrzeby życia, dowodem są następujące liczby: wedle rozkładu pod. d-go z r. 1892/3 z 29 957 367 m-ców, których tyle Prusy liczyły według spisu ludności z r. 1890, wolnemi od podatku wogóle (t. j. posiadającemi dochód niższy od 900 marek) okazało się 20 945 227 osób. Cały dochód opodatkowany wynosił w t-że r. 5 724 323 767 marek, a rozłożony podatek — 124 842 848 marek. Pojedyńcze stopnie podatników silniej jeszcze uwydatniają skromny dochód przeważnej części ludności, a mianowicie: do najuiższych klas podatkowych, obejmujących dochód od 900—3000 marek, należało aż 2 118 969 osób, płacących podatku 32 835 099 marek, podczas gdy w następującej klasie dochodów (od 3 000—4 200 mk) już było tylko 126 768 osób, opodatkowanych na 9 126 124 marek. Liczba osób, należących do klas dalszych, szybko spada z każdą klasą, tak, że posiadających dochodu od 21 500—28 500 marek jest już tylko 5 966, a podatku płacą one 4 414 410 marek. Kontrybuenci, należący do klas posiadających dochód wyższy nad 100 000 marek, liczą się już tylko na setki, a wyżej 600 000—900 000 marek jest tylko 38, płacących podatku 1060 200 marek; od 900 000 — 1 500 000 marek było tylko 23, płacących podatku 1 047 200 marek; z dochodem od 1 500 000 — 3 000 000 marek—8, od 3—5 000 000—2, a wreszcie 2 jeszcze z dochodem od 5—7 milionów marek. Co do źródeł, skąd opodatkowani wyżej nad 3 000 marek dochodu czerpali dochód, zaznaczyć się godzi: że z ogólnej sumy dochodu 3 243 828 543 marek, tych najlepiej w dochód u-posażonych mieszkańców PruB: na własność ziemską przypadało 755 361 284 marek (23,2°/₀), na kapitalistów 911 721 201 marek (28.3°/₀)> na handel, przemysł i górnictwo 982 804 091 marek (30.2°/o), na zajęcia dające zyski 593 941 967 marek (18.3°/₀). Ogółem z pociągniętych do podatku dochodowego: na miasta przypadają 1 410 073 osoby, oszacowane na 3 873 315 496 marek dochodu, a na wieś 1025 785 osób z dochodem 1851 008 271 marek, czyli, że miaBta w Prusach miószkańcom swoim dają więcej niż dwa razy tyle dochodu, co wsie. Zapisujemy tu wreszcie, że wiele gmin pruskich, zwłaszcza miejskich, również drogą podatku d-wego zasila się w potrzebne im fundusze na własne po-

D-r J. B-r.

Dochturow Dymitr (* 1756 r. — f 1816 r.), generał rossyjski. Pochodził ze starego rodu szlacheckiego, którego protoplasta Cyryl przybył do Moskwy z Konstantynopola za panowania Iwana

go.

K K.

And. S,

S D.

Hmi.

ka XV.

Dodartia orient a lis, roślina zielna, wzniesiona, gładka, o nielicznych liściach. Tworzy osobny rodzaj w rodzinie trędownikowatych (Scrophu-

Groźnego. Wstąpiwszy na służbę w charakterze pazia (w r. 1771), D. odznaczył się następnie w wojnie szwedzkiej 1789—90 roku oraz w kampaniach 1805 i 1807 r., podczas których kilkakrotnie był raniony i kontuzyowany. W roku 1812 objął dowództwo nad wojskami, które znajdowały się w Smoleńsku i po bohatersku bronił miasta przeciwko atakom Napoleona, poczem w zupełnym porządku połączył się z rossyjską główną arm:ą. W bitwie pod Borodinem dowodził z początku środkiem, a późaiej lewem skrzydłem; pod Mało-jarosławcem przez siedem goddn wytrzymywał największy ogień Francuzów i odparł wreszcie nieprzyjaciela. Uczestniczył w bitwie pod Lipskiem.

D. zasłynął nie tylko z męstwa, ale i ze swej szlachetnej filantropii; tak np. w Warszawie, w r. 1813, wspierał szczodrze wdowy i sieroty po Polakach, poległych na wojnie lub wziętych do niewoli, chociaż własne jego fundusze były bardzo skromne. — „UHitHKJione^;. Choßapb“ Andrejewskie-

Hml.

Dock, ob. Dok i.

Dockum, ob. Dok kum.

Doclea (Di o kle a), miasto rzymskie w dzisiej-szem Czarnogórzu, w pobliżu Podgorycy. Powstało śród plemienia illiryjskiego, zwanego Doclea-tae, a prawa miejskie otrzymało, jak się zdaje, od cesarza Wespazyana. Od w. IV do VI było głó-wnem miastem osobnej prowincyi, zwanej Prae-valis. Niektórzy utrzymują, że się tu urodził cesarz Dyoklecyan, chociaż inni, a pomiędzy nimi i Momsen, za miejsce jego urodzenia uważają Salo-nę. Wcześnie w D-i było założone biskupstwo, a pomiędzy starożytnościami, tutaj znalezioaemi, zasługuje na uwagę malowidło ścienne, przedstawiające sceny ze starego Testamentu z łacińskiemi napisami, opisane przez Rossiego. Ostatnią wzmiankę o tern mieście pod nazwą Docleatina civi-tas r. 602 spotykamy w liście papieża Grzegorza I. W w. X, według świadectwa Konstantyna Por-firogeneta, była już pusta. Nazwa Dioklea jest późniejszą; za czasów rzymskich pisano ją „Doclea“. Biskup, a później arcybiskup barski (antywarsbi) tytułował się Diocliensis et Antibarensis; w Wiekach Średnich, za Serbów i Bizantynów, Doclea, a właściwie Di o k lit i a, zwała się cała kraina około jeziora Skadarskiego; Nicefor Briennius Serbów w o-gólności nazywa AuoxXslç, a Domencyan w w. XIII morze Adryatyckie mieni Dyoklityjskiem.

Doctor (od docere, uczyć). W czasach późniejszych Rzymu, każdy, kto kogo czegoś uczył, nazywa się D., mianowicie wykładający filozofię lub nauki wyzwolone; jeszcze później nazwa ta stosowała się i w wojsku do tych oficerów, którzy ćwiczyli nowozaciężnycb w robieniu wszelkiego rodzaju bronią, obrotach, marszu, i t. p. Byli to więc Docto-res cohortis, sagittariorum, armorum, albo ogólnie campidoctores.

Docymazya, wyraz mało używany, oznacza część analizy chemicznej, określającą wartość rud metalicznych.

Doozy Ludwik (Lajos) (* 1845 w Német Karesztur), publicysta i pisarz węgierski; pochodził z rodziny niemieckiej i zwał się początkowo Dux. Po ukończeniu study ów osiadł w Peszcie jako publicysta ze stronnictwa Deaka. Za ministeryum Audrassego został urzędnikiem ministeryum spraw zagranicznych w Wiedniu i dosłużył się tu stanowiska radzcy dworu i szlacheotwa. Jako poeta, D. uprawia przeważnie dramat; celniejsze jego utwory dramatyczne są: „A csók* (Pocałunek, 1873), ko-medya historyczna, nagrodzona przez akademię węgierską, grywana z powodzeniem w oryginale i na scenach niemieckich w przekładzie samego autora; „Utolso szerelem“ (Ostatnia miłość, 1884), także komedya historyczna, oraz dramat historyczny „Szóchy Maria” (1885). Oprócz togo pisuje liryki i nowele.

Dodabstta, najwyższy szczyt w systemacie grup-py Nilgiri (gór Błękitnych), na zachodniem wybrzeżu Indostanu, w pobliżu przełęczy Gap; 2 630 m. nad p m , stacya meteorologiczna.

Dodaj ne liczby. Tak nazywają niekiedy składniki dodawania, ob. Dodawanie.

Dodanim, Imię biblijne, spotykane w księdze Genezy (X, 4), w tablicy genealogicznej narodów pochodzących od Noego, pomiędzy synami Jawa-ua (Jonijczycy—Grecya), t. j. pomiędzy ludami, należącymi do świata greckiego. Niektórzy upatrują pod tą nazwą Dardanów, wszelako właściwiej czytać Rodanim, co oznacza Rodyjczyków, mieszkańców wyspy Rodos.— „Gr. Encyclop.“ La-miraulfa.

Dodart Dyonizy (* w Paryżu w r. 1634—f tamże 25 listopada r. 1707); lekarz i botanik francuski. Początkowo zajmował się nauką prawa, lecz wnet ją porzucił, by się oddać z zapałem sztuce lekarskiej oraz naukom przyrodniczym. Obroniwszy dwie rozprawy, w swoim czasie cenione, otrzymał godność doktorską w r. 1680 i zajął się w Paryżu praktyką, w której szybko do takiej sławy doszedł, iż go mianowano lekarzem królewskim. W r. 1666 został profesorem farmacyi i na stanowisku tern gorliwie zabrał się do botaniki. W r. 1673 Akademia umiejętności otworzyła mu swe podwoje i dała mu zlecenie zaszczytne napisania przedmowy do obszernego dzieła p. n. „Histoire des plantes“. Z zadania tego wywiązał się świetnie, jak nam świadczą jego „Mémoires pour servir à l’histoire des plantes“, umieszczona na czele tomu pierwszego tego wydawnictwa (Paryż 1676). Będąc lekarzem i przyrodnikiem zdolnym i wszechstronnie wykształconym, między spółczesnymi zajmował stanowisko wybitne i wpływowe. Z licznych prao jego, treści różnej, umieszczonych w „Mémoires de l’Académie des sciences“, wymienimy tylko: „Mémoires sur les causes de la voix de l’homme et de ses différens tons* (1700 i dopełnienia 1706 i 1707).—Syn je-go, KI a udy u sz Jan D.(* 1664—f 1730), który się równie medycynie poświęcił, był bardzo cenionym praktykiem w najwyższych kołach stolicy francuskiej i umarł jako pierwszy lekarz króla Luiwi-

Dr J. P.

Wł. M. K.

S. D.

ny (ubytek) i t. d. i t. d.

Dodawanie jest to pierwsze zasadnicze działanie arytmetyki. Jeżeli a i b oznaczają liczby całkowite, t. j. którekolwiek dwie liczby szeregu 1, 2, 3, 4, 5, 6,... zaś + jest znakiem dodawania, to działanie to ma następujące własności:

a+(ń+1 )=( a4-b)-J-1

Q> -)-    —(— (X

Z tych własności wynikają ogólniejsze: a-ł-(b-\-ć)—(a+b)-\-c a f b=b+a

gdzie c jest także jedną z liczb szeregu 1, 2, 3, 4, 5, 6,.... Własność wyrażona równością (1) nazywa się prawem łączności; własność, wyrażona równaniem (2), prawem przemienności. Te dwa prawa stosują się do liczb całkowitych ilukol-wiek. Wynik dodawania nazywamy sumą, liczby które dodajemy — składnikami. Prawo przemienności można wyrazić w ten sposób: Suma nie zmienia się przy zmianie porządku składników. Też same własności ma nietylko dodawanie liczb csłkowitych dodatnich, ale i dodawanie liczb ujemnych ułamkowych itd. Sposoby wykonywania dodawania liczb podaje arytmetyka. Dodawanie każdego rodzaju wielkości musi być określone przez naukę, która się zajmuje badaniem tychże; tak np. dodawanie odcinków^linij, kątów, kpo-

S. D.

W. G.

F. R,

lariaceae); owoc—torebka okrągła, otwierająca się dwiema prawie równemi połówkami. Rośnie w suchych stepach słonych Rossyi Południowej.

Dodatni znak. Tak nazywają znak -f postawiony przed liczbą, dla wskazania, że jest dodatnią. Znak + jest zarazem i znakiem dodawa-nia.

Dodatnie liczby. Ogólniejsze pojęcie liczby obejmuje nie tylko jej wartość bezwzględną, lecz także i jej jakość. Już w algebrze elementarnej odróżniamy pod względem jakości liczby dodatnie i ujemne; w zastosowaniach tym dwóm gatunkom liczb odpowiadają strony i kierunki przeciwległe, jak np. strona prawa i lewa w geometryi i mechanice; stopnie ciepła i zimna, jak w termome-tryi; przyrost i ubytek, majątek i dług i t. p. Jeszcze ogólniejszem jest pojęcie liczby zespolonej (ob.) (urojonej), lub kierunkowej, która obejmuje w sobie i liczby rzeczywiste, tak dodatnie, jak i ujemne. Przed liczbą dodatnią stawia się znak +, przed liczbą ujemną znak —. Liczbę doda tnią -J- a przedstawić można pod postacią a. (+1), gdzie a jest jej wartością bezwzględną, +1 zaś jednostką dodatnią, z której buduje się wszystkie liczby dodatnie; liczbę ujemną —a przedstawić można pod postacią a. (—1), gdzie a jest jej wartością bezwzględną —1 zaś jednostką ujemną, z której buduje się liczby ujemne. Liczby -J- a i —a czynią zadość równości:

(+<*)+(—a)=0.

Wyrazy: dodatni i ujemny, określające gatunek liczb, przenosi się nieraz na pojęcie wielkości; mówimy więc: wielkość dodatnia, wielkość ujemna, co oznacza, że wielkość w danem rozważaniu wyraża się liczbą dodatnią lub ujemną; tak np. mówimy kierunek ujemny, przyrost dodatni, przyrost ujem-

S. D.

(3) (2)

wierzchni i t. d., podaje geometrya; dodawanie prędkości, przyśpieszeń, sił i t. d., należy do mechaniki i t. p.

Dodd William f 1729 w Bourn—f 1777) pisarz angielski. Uczęszczał na studya teologiczne w Cambridge, poczem otrzymał posadę wikaryusza w Westham pod Londynem. Tu zasłynął wprędce z krasomówstwa tak, że został powołany na kaznodzieję do Londynu (1753). Wymowa zjednała mu licznych mecenasów i niepospolite dochody; mimo to, że miewał rocznie około 1000 funt. sterl., wskutek rozpusty i marnotrawstwa w wielkich znajdował się długach; żeby się z nich ratować, dopuszczał się kompromitujących postępków, nareszcie sfałszował weksel na imię lorda Chesterfielda, którego niegdyś był wychowawcą. Fałszerstwo się wydało i D. został na mocy werdyktu przysięgłych skazany na szubienicę. Wyrok ten wykonano w Ty-burn duia 27 czerwca 1777 r. Z licznych a różnorodnych pism D-a ważniejsze są: „The beauties of Shakespeare“ (2 tomy Lond, 1753), „Reflections on death“ (1763), „Commentaries on the Old and New Testament“ (3 tomy, 1770; nowe wyd. 6 tomów 1801—3) i wreszcie wiersz „Thoughts on death/ napisany w więzieniu przed wykonaniem wyroku.

Dodd Robert, malarz angielski (* w r. 1748 —f 1810), przeważnie odwzorowywał i studyował żeglarstwo angielskie. Wsławił się obrazem, przedstawiającym wojsko angielskie w Spithead, olbrzymich wymiarów, bo szerokości 30 metrów; następnie obrazy: „Kapitan Ingelfleld z dziesięciu towarzyszami w niebezpieczeństwie“. „Bitwa pod Tra-falgarem“ i inn. Obrazy D-a były rytowane przez niego samego i przez R. Pallarda, przeważnie aqua-tintowo, ze znakomitem powodzeniem.

Dodd Ralf, budowniczy angielski (*wNorthum-berland 1761 r.—f w Cheltenham 1822j. Był on twórcą projektu tunelu pod Tamizą w Londynie, który następnie wykonał Brumel; wybudował wielki dok na pomieszczenie 100 okrętów, most Vaux-hallbridge, wodociągi South Lambeth etc. Syn Dodda, Grzegorz (f 1827 r.), był także znakomitym budowniczym i odznaczył się głównie przy robotach wielkiego mostu Waterloobridge.

Dodds Alfred Amedeusz, żyjący generał franc. (* 1842 w Senegalu); w r. 1864, ukończywszy szkołę Saint - Cyr., wszedł do piechoty marynarki. Wysłany na Réunion w r. 1869 podczas panujących tam zamieszek, został kapitanem; w r. 1870 z armią sedańską dostał się do niewoli, lecz zdołał z niej zbiedz i walczył jeszcze pod Chanzym w armii Loary, a następnie we wschodniej, Bour-bakiego, aż do jej wkroczenia, na początku lutego 1871, do Szwajcaryi. W r. 1872 wrócił do rodzinnego Senegalu, aby ucierać się z miejsoowemi plemionami; w roku 1878 z oddziałem strzelców se-negalskich uczestniczył w działaniach wojennych w Kambodży, przyczem dosłużył się stopnia do-wódzcy batalionowego. W r. 1883 wysłano go w tym samym, jak poprzednio charakterze, do Tonkinu. Po powrocie do Senegalu, w latach 1889 i 1890, odznaczył się pomyślną walką z krajowymi władz-

s.

Hml

Wł. M K.

Wł. M. K.

Wł. M. K.

cami, Boalem i Kajorem, pobił Sererów, a w r. 1891 uśmierzył powstanie w Futa. Był już wtedy pułkownikiem. W kwietniu 1892 r., sprawując w lulonie komendę 8-go pułku piechoty marynarki, otrzymał wezwanie na dowódzcę wyprawy przeciwko królowi Dahomeju, Behanzinowi. Po długich przygotowaniach, doglądanych osobiście, d. 9 sierpnia zbombardował osady nadmorskie Dahomejczy-ków i, doczekawszy Bię zupełnego ustania pory deszczowej, d. 2 pażdzier. przekroczył rzekę Okpara (Weme), w cztery dni później pobił wojsko afrykańskie pod Poguessą, a po nużącym pochodzie przez moczary i puszcze, po stoczeniu sześciu jeszcze potyczek, dobrał się w listopadzie do samego Behan-zina i d. 17 t. m. zajął jego stoiicę, Abome, o 120 kilom, od morza. Za zbiegłym na północ królem już się nie zapuszczał i wrócił do Francyi. Jeszcze przed tryumfem, pod wrażeniem buletynów i telegramów dziennikarskich, ministeryum wojüy dało D-i tytuł gen. brygady; po wyprawie przyjęto go w Marsylii z niepamiętnym zapałem, jakby wielkiego tryumfatora, a w Paryżu dano mu znak wielkiego krzyża legii honorowej. D. 10 marca 1893 uchwaliły Izby francuskie przyłączenie Dahomeju, jako kolonii Benińskiej (od nazwy wybrzeża), ale Behanzin trzymał się ciągle jeszcze opornie: nowa wyprawa, nowe dowództwo D-a, w sierpniu 1893 r. D. 15 grudnia stolica Dahomeju znalazła się ponownie w rękach Francuzów. Wkrótce i sam Behanzin był jeńcem francuskim. D. wrócił do Europy. Gdy w końcu r. 1894 organizowano wyprawę na Madagaskar, myślano jej ster jemu powierzyć, ale ostatecznie utrzymał sięDuchesne (ob.).— Vapereau „D. des cont.“ 1893; „Meyer’s Konv. lex.6 (Dahomey); , Schulthess’ Geschichtskalender“ 1892, 1893.

Dode de la Brunerie Wilhelm, wice-hrabia, marszałek ,i par Francyi (* 30 kwietnia 1775 r. w Saint-Geoire, dep. Izery — f 28 lutego 1851 r. w Paryżu). Po wyjściu ze szkoły inżynieryi w Metz (1795 roku) odbył kampanie w armiach: reńskiej, wschodniej (w Egipcie) i włoskiej. Za odznaczenie się przy zdobyciu Saragossy (1809) otrzymał stopień generała brygady. Był generałem dywizyi, kiedy w r. 1813 po odwrocie Napoleona z Rossyi została mu powierzona obrona Głogowy. Zamknąwszy się w tej twierdzy, bronił się zawzięcie aż do upadku cesarstwa i otworzył jej wrota dopiero na rozkaz Ludwika XVIII, który pozostawił go w służbie czynnej. W roku 1823 brał udział w wyprawie hiszpańskiej, po ukończeniu której otrzymał godaość para i tytuł wicehrabi. W roku 1840 Ludwik Filip powierzył mu budowę fortyfikacyj Paryża; za dokonanie tej olbrzymiej pracy D. zyskał w r. 1847 buławę marszałkowską.

Dodeoagynus, dwunastosłupkowy —kwiaty o 12-u słupkach.

Dodecagynia, rząd roślin w systemacie Linneu-sza, obejmujący rośliny, których kwiaty mają po 12 słupków.

Dodecandrus, dwunastopręcikowy, kwiaty o 12-u pręcikach. Stąd nazwa Dodecandria—roślin,

objętych przez 11-tą klasę systematu Łinneusza, której charakterystyką jest ilość pręcików od 11 do 19 wolnych (t. j. niezrosłych z sobą).

Dodecatheon. Rodzaj roślin z rodziny p i e r wiosnkowatych (Primulaceae). Są to zioła zi mujące, o korzeniach włóknistych; liście przy korze niowe, podługowate lub jajowate, tworzą okółkę kwiaty białe lub różowe w baldaszkach; korona głę boko wcięta z odgiętemi paznogciami; kształtem swo im przypominają fiołek alpejski.—D. Meadia L. ro śnie w lasach południowo-zachodnich Stanów Ame ryki Północnej; ma kwiaty zwieszone. — D. inte grifolium Mchx ma kwiaty wzniesione, liliowe; ho dowana bywa jako roślina ogrodowa, w miejscach cienistych.

Dodekaedr, ob. Dwunastościan. Dodekarchia (Só8s%a — 12 i àp^ = władztwo), nazwa kilkunastoletniego okresu w dziejach starożytnego Egiptu, nadana przez historyków greckich: Diodora (1,66) i Herodota (2,51). Pierwszy z nich opowiada, że po wyjściu Sa-bakona do Etyopii, w Egipcie nie było żadnego rządu w ciągu dwóch lat, lecz stąd wynikły zamieszki. Wtedy 12-tu najpoważniejszych wodzów zebrało się w Memfisie na naradę. Zawarli oni pomiędzy sobą przymierze, obiecali sobie wzajemną pomoc, przybrali tytuł królów i panowali przez lat 15 w dobrej zgodzie. Mieli nawet wybudować wspólny dla wszystkich wspaniały grób nad jeziorem Merysa, żeby razem leżeć po śmierci. Ale z czasem jeden z nich, Psammetichos z Sais, panujący na Delcie, wszedł w stosnnki z kupcami cudzoziemskimi i bardzo się z handlu zbogacił. Zawiść pobudziła towarzyszy do wydania mu wojny, lecz on, utworzywszy wojsko z najemnych Karyjczyków i Jończyków, odniósł walne zwycięstwo pod Mo-memfis (dziś: Menuf) i opanował wszystkie królestwa. Wedle Herodota, po odejściu Etyopów panował ślepy król, potem kapłan Hefajsta, potem nastały czasy wolności; lecz Egipcyanie żyć w wolności nie umieli: więc obrali sobie 12-u królów, którzy podzielili kraj cały na tyleż części, zobowiązując się wzajemnie, że nikt do powiększenia dzielnicy swojej i do wywłaszczenia towarzyszy dążyć nie będzie i owszem wszyscy w przyjaźni żyć mają. Wystawili nad jeziorem Merysa labirynt i rządzili sprawiedliwie. Zdarzyło się atoli, że gdy wszyscy mieli składać ofiarę w świątyni, kapłan przez pomyłkę przyniósł tylko 11 złotych czar i zabrakło jednej dla stojącego na ostatniem miejscu Psammetycha z Sais. Ten więc zdjął z głowy hełm miedziany i użył go do libacyi na cześć bóstwa. Późoiej dopiero inni królowie przypomnieli sobie przepowiednię wyroczni, że jeden z nich, który z miedzianej czary uleje ofiarę bogom, zostanie panem całego Egiptu. Zapobiegając spełnieniu takiego wyroku, umniejszyli oni krainę Psammetycha, spychając go na bagna delty Nilowej. Ale pocieszyła go znowu wyrocznia w Buto przepowiednią, „że zemsta przyjdzie z morza, skoro się ukażą ludzie miedziani“. Jakoż nie długo zapędziła burza ku brzegom delty ubranych w miedzianą zbroję Jończyków i Karyjczyków. Psam-

karchii.

metichos namówił ich na służbę i przy ich pomocy wypędził wszystkich innych królów, a sam stał się jedynym panem całego kraju. Nowe badania egiptologów i assyryologów (de Rougó: „Mélanges d’Archéologie égyptienne et assyrienne“, Bud-ge „Hist, of Esarhaddon“, Menant „Annales des rois d’Assyrie etc.“), wykazały, że etyopskiego zdobywcę Tarhakę zwyciężył pod Memfisem w 672 roku król Assyryjski Assar - had - don czyli Assur-acbi-iddin (ob.), i przybrawszy tytuły króla Musur czyli Dolnego Egiptu i króla Paturus (Pa-Hathor), czyli Górnego Egiptj, pozostawił tu namiestników swoich: Muntimianche w Niba (=Te-bach), Ispimatu w Abydos, Lamintu w Chemmis, Zicha w Siut, Tnefachta w Bunubu, Sisaka w Bu-siris, Petubastesa w Tanis, Sarludari w Zihinu, Neko w Memfis i Sais. W napisie assyryjskim jest ślad 20-u, nie 12-tu imion. Potem wkraczał jeszcze drugi król assyryjski, Assur - bani-pal, czyli AsBur-ban-habal w 666 r., walczył znów z Tarha-ką, dał miecz w złotej pochwie Neko’wi i przywrócił mu władzę nad miastem Sais, a syna jego Psamtika zamianował rządzeą Atribi, ale syn zmarłego w tym czasie Tarhaki, Urd-Amen, pobił Assy-ryjczyków pod Memfisem, w następnym jednakże roku (665) zmuszony był uciec do Etyopii. I król assyryjski nie zdołał utrzymać swego panowania nad Egiptem z powodu zaburzeń, jakie powstały w krajach azyatyckicb. Namiestnicy jego stali się tedy niezależnymi królami, a z ich liczby Psamtik doszedł do jedynowładztwa około 655 lub najpóźniej 651 r. przed Chr. Taki był koniec dode-

T. K.

Dodel-Port Arnold, botanik szwajcarski (* 1843 w Affeltraugen), kszłałcił się w Konstancyi, Genewie, Zurichu i Monachium; od r. 1870—tiO był docentem prywatnym, a od 1880 jest profes. botaniki w Zurychu. Wydał dzieła następujące: „Die neuere Schöpfungsgeschichte nach dem gegenwärtigen Stande der Naturwissenschaften“ (Lipsk 1875); „Die Kraushaar-Alge (Ulotrix żonata“) (t-źe 1876); „Wesen und Begründung der Abstammungs - und Zuchtwahltheorie“ (Zurych 1877); „Anatomisch-phy-siolog. Atlas der Botanik für Hochschulen und Mittelschulen“ od r. 1878 z tekstem niemieckim, angielskim i rossyjskim); „Illustrir. Pflanzenleben“ (Zurych 1878—83); „Biologische Fragmente, Beiträge zur Entwikelungsgeschichte der Pflanzen“ (Kassel 1885); „Konrad Doubler, Tagebücher, Biographie und Briefwechsel des oberösterr. Bauernphilosophen“ (Lipsk 1886); „Moses oder Darwin? Eine Schulfrage“ (Zurych 1889) i wiele rozpraw w różnych czasopismach przyrodniczych.    *

Döderlein Ludwik (* 1791 w Jena — f 1863 w Erlangen), filolog niemiecki, od r. 1819 profesor filologii klasycznej i wymowy w Erlangen. Pracował głównie nad synonimiką i etymologią i napisał: „Lateinische Synonymen und Etymologien“ (6 tomów, Lipsk 1826 — 38); „Lateinische Wortbildung“ (t-źe 1838); „Handbuch der lateinischen Synonymik“ (t-że 1839; 2-e wyd. 1849); „Handbuch der lateinischen Etymologie“ (tamże 1841) i „Homerisches Glossarium“ (3 tomy, Erlangen 1850—58). Oprócz tego wydał pisma Tacyta (2 tomy, Halla 1841—47) i tłómaczył na niemieckie Horacyu8za, Iliadę i niektóre inne zabytki literatury klasycznej. Drobniejsze jego pisma i mowy przygodne wyszły z druku p. t. „Reden und Aufsätze“ (2 tomy, Erlang. 1833 — 47) i „Oeffentliche Reden“ (Frkt. 1860),

Dodge MaryAbigail (* 1838 w Hamilton), autorka amerykańska, pisująca pod pseudonimem Gail Hamilton. Była czas jakiś nauczycielką fizyki w Hartford, później, osiadłszy w Washingtonie, zaczęła pisywać do różnych dzienników artykuły w kwestyach społecznych, religijnych i politycznych. Z nich-to powstałyj jej prace: „Country living and country ihinking“ (1862); „A new atmosphère“ (1864); „Summer rest“ (1866); „Skirmi-shes and Sketches“ (1867); „Woman’s wrongs“ (1868); „Battle of the books“ (1870); „The child world“ (1872); „Nursery noonings“ (1874); „What think ye of Christ?“ (1876); „Divine guidance“ (1881); „The insuppressible book“ (1885) i t. d.

Dodge Mary Mapes (* 1841 w Nowym Yorku), autorka amerykańska. Napisała znaczną ilość dzieł dla młodzieży: „Irvington storieB“ (1864); „HanB Brinker* (1869); „Rhymes and jingles” (1874); „Tborphilus and others“ (1876); „Along the way“ (1879); „Donald and Dorotby“ (1883); i t. d. Oprócz tego od r. 1873 wydaje w Nowym Yorku ilustrowane czasopismo dla młodzieży „St. Nicholas“.

Dodillon Maryusz Emil (* 1848 w Crève-coeui), poeta francuski ze szkoły parnasistów. 0-głosił drukiem dwa zbiory swoich poezyj: „Les ó-colières“ (1874) i „La chanson d’hier* (1881), oraz kilka powieści: „Le forgeron de Montglas“ (1882); „Les vacances d’ un séminariste“ (1883); „Le moulin blanc“ (1884); „Hémo* (1887) i t. d., w których okazał się zwolennikiem poglądów Darwina i Haeckla.

Dodo, ob. D r o n t a.

Dodoens (Dodonée, Dodonaeus) Rembert (* w Malines [Belgia] dnia 29 lutego r. 1517 — f w Leydzie d. 10 marca r. 1585), uczony lekarz i botanik. Do nauk przykładał się w Lovanium do r. 1535, poczem puścił się w długą podróż naukową po Francyi, Włoszech i Niemczech i podczas niej zdobył sobie niezwykłe zasoby wiedzy, którą zdumiewał współczesnych. Dwaj cesarze, Maksymi-lianlliRudolf II, powołali go kolejno na lekarza przybocznego, lecz rzucił to stanowisko z powodu niesnasek, wynikłych między nim a Cr a tonem von Krafft heim (cb.), drugim lekarzem cesarskim. Gdy powrócił do ojczyzny, uniwersytet w Lovanium ofiarował mu katedrę, której nie przyjął. W r. 1582 został profesorem botaniki w Leydzie, gdzie po 3 latach życia dokonał.—Główne zasługi naukowe położył jako botanik, chociaźi prace lekarskie jego wybitne w swoim czasie zajmowały miejsce; słynął również jako humanista wytrawny i niezły matematyk. Kwiatu uczonemu po raz pierwszy dał się poznać przez wydanie dzieł PawłazAeginy (ob), w Bazylei r. 1546, wkrótce potem ukazała się „Cosmo-graphica in aBtronomiam et geographiam isagoge“

(Antwerpia 1548), a po niej dopiero najważniejsze z dzieł jego „Cruydtbook“ (Antwerpia 1553, tamże 1554; w tłóm. łacińskiem p. n. „Historia stir-pium“ tamże 1558, i w tłóm. franc. 1557). Wszystkie jego prace botaniczne, których tu szczegółowo wyliczać nie możemy, wyszły w wydaniu zbiorowem p. n. „Stirpium historiae pemptades sex“ (Antwerpia 1583, z przeszło 1 000 rycin, II tamże 1616). W pracach tych nie ogranicza się D. do wyłącznego opisywania roślin, lecz uwzględnia zarazem ich znaczenie w sztuce lekarskiej. Z dzieł lekarskich przytaczamy tylko „Praxis medica* (Antwerpia 1616). Por. vanMeerbeck „Recherches historiques et critiques sur la vie et les ouvrages de Rembart Do-doens“ (Malines 1841) i „Biographie nationale bel-

Dr J. p.

ge“ (T. VI, str. 85—111).

Dodona, w epirockiej prowincyi Molossis miasto niegdyś wskazywane u stóp góry Tamar os, lecz według najświeższych wykopalisk najprawdopodobniej położone w okolicy surowej, na południc wem wybrzeżu jez. Pambotis (jez. Janiny), w dolinie zwanej Czarakowista, w miejscowości, którą po dwa-kroć Homer nazywa „mroźną". („Zeusie Dodoński, Pelazgów patronie, co mieszkasz daleko, mroźnej Dodońskiej dąbrowy władyko!“ II. 16, 234). Nie ciekawą z położenia i klimatu, ale sławną była pe-lazgijska D. z wyroczni Zeusa bardzo starej, skoro już Homer ją zna, zatem najstarszej w Grecyi. Jak wszystkie, powstała ona, według religijnego mniemania ludu, w sposób cudowny. Początek jej na tej ziemi Pelazgów miał być egipski; jedynem zaś źródłem wiadomości o nim Hvrodot (ks. II, 54—59). On-to i od Dodończyków wogóle, i od trzech kapłanek egipskich dowiedział się, że dwie czarne gołębice wyfrunęły jednocześnie z Teb egipskich (wEgip-pcie Górnym): jedna z nich poleciała do Libii, gdzie namówiła Libijczyków do założenia wyroczni Zeusa Ammona; druga udała się do lasu Dodoń-skiego i przysiadła na czczonym dębie, oświadczając głosem ludzkim, że w miejscu tern powstać powinna wyrocznia Zeusa. Z poszanowaniem wzięto się do wypełnienia rozkazu, jaki wydała gołębica, mówiąca po ludzku. — Wszystkiego tyle wiedziano i wierzono w Dodonie. — Ale Herodot z ust kapłanów w Tebach egipskich słyszał też inną tego początku wersyę, nieco sceptyczni ej szą, i tej także nie omieszkał podać, z własnym nawet kom-mentarzem. Oto, początek wszystkim wyroczniom, tak w Grecyi, jak w Libii, dać miały, nte gołębice czarne, lecz dwie czarne kapłanki z Teb (a) luzy a do śniadej cery afrykańskiej), porwane i sprzedane przez kupców fenickich, jedna w Grecyi, druga w Libii. Relacyoniści stanowczo twierdzili przed Herodotem, że ludność wiele i długo się namozoli-ła, ażeby powziąć wiadomość o losach tych kobiet uprowadzonych, aż ostatecznie sprawdzono, że zatrzymały się w Grecyi i Libii. Herodot nie jest poetą, ale historykiem, a jako taki nie rad racho-wań się z cudami. Wbrew zatem powszechnemu uczuciu ludu, którego wiara w cudowność nie zatarła się do ostatnich dni doby dziejowej, jakoś sympatyzuje on z tłómaczeniem kapłanów, nie mają-cem w sobie nic nadprzyrodzonego. Co większa, po-

Encjk' Powtz Illałtr Zesz. 124 T X 1

zwala sobie już na własny rachunek uświęconą trądycyę pierwotną przekształcać na obraz figu-ryczny, rozumie się, samowolny, werByą kapłanów tebańskich, uznaną przezeń za prawdziwą. Według jego tłómaczenia, kapłanka uprowadzona z Teb nazywała się Gołębica, i pod tym względem znajduje ou poparcie, lecz w jednej tylko, co prawda, jedynej wzmiance: jakoby wyraz TrsXeiàç, w narzeczu tessalijskiem, oznaczał zarówno gołębicę, jako i prorokinię („Script. Rerum Mythic.“ wyd. Bodego, I, 96). Owoż upewniano go, że ta kapłanka wydawała głosy nakształt ptasich, ponieważ nie była greczynką i mówiła językiem obcym. I tu nowe poparcie: w „Agamemnonie* Eschilesowym: Kli-temnestra o wzbraniającej się mówić Kassandrze powiada:—»Jeżeli tylko nie jest jej wrodzoną mową jaskółek dzikie świergotanie, to mowa moja do niej się dostanie“ (apeis. 4); co wskazywałoby, że Hellenowie niezrozumiałe sobie języki obcych równali do świergotu ptaków. Kiedy więc— w dalszym ciągu interpretacyi Herodota—kapłanka owa nauczyła się władać językiem krajowym, powiedziano, że Gołębica (pelejas) odezwała się językiem ludzkim; a że była czarną, to już powszechna płeć Egipcyanek. — Taka, na grunt pozytywny sprowadzona, interpretacya nie zyskała, oczywiście, gruntu narodowego. Był to groch na ścianę: wiara w cudowne powstanie D-y przetrwała do końca, zarówno ze czcią dla wyroczni praojców drużyny helleńskiej. Środkowym punktem świątyni był ów święty dąb Zeusa (Spùç, (pj^óę), u którego korzeni wytryskał zdrój. Szum liści tego dę bu w połączeniu ze szmerem strumienia uważanym był za głos boga, zrozumiały tylko dla kapłanów wyroczni, którzy go tłómaczyli ludowi. Później może, kiedy święty dąb spróchniał, zastąpiono go u-rządzeniem sztuoznem. Były to dwa filary równej wysokości, bardzo do siebie zbliżone: na jednym stał chłopiec z biczykiem w ręku, na drugim umieszczona była miedziana miednica (Dodonajon chal-kijon). Gdy powiał wietrzyk, poruszały się meta-talowe sznurki biczyka, a uderzając o miednicę, wydawały dźwięczne szmery, w których kapłani, jak przed tern w dębie i ruczaju, dosłuchywali się głosu boga (Strabon VII, 327). Bogiem tym, jak powiedzieliśmy, był sam Zeus. Z Zeusem, przebywającym w eterze, połączyła się wkrótce bogini Ge (Ziemia), zapłodniona przezeń, wszechżywiąca. Kapłanki dodońskie nuciły pieśń:—„Zeus był, Zeus jest i Zeus będzie; o, boże najwyższy, Zeusie! Płody rozdaje Ge, więc matką zwijcie Gaję!“ Jaką rolę odgrywała tam Dyona, ob. pod art. Dy ona. — Wyrocznia D-y za czasów Pelazgijskich była najświetniejszą; ale odkąd Delficka zaczęła nabierać znaczenia, Dodońska zapadała w oień, tak jednak, że nigdy nie utraciła swej starożytnej powagi i w o* kolicznościach najważniejszych nigdy nie obeszło się bez jej konsultacyi: głównie radzili się jej Epiroei, Akarnańczycy, Etolowie. Jak kapłanek nazwa była Pelej ady, tak znowu kapłani, od pierwotnej nazwy mieszkańców okolic D-ny, mienili się Eli oj. Oprócz epirockiej, czy istniała jaka D. tessalijska, rzecz nie rozstrzygnięta. Ob. Arneth „Ueber das

burg 1841). 1859).

K. j;

nie.

w. e

sacy.

Taubenorakel von D.“ (Wiedeń 1840). — Lasaulx „Das Pelasgiscbe Orakel des Zeus zu D.* (Würz-Gerlach „Dodona*, (Bazylea

K. K.

Dodonaea—Dodonaeites (paieont.). Rodzaj ten rośliny z rodziny kasztanowych (Aesculinae), nieistniejący obecnie w Europie, ale głównie w Australii, a nadto w kilku gatunkach występujący w Nowej Zelandyi, w Afryce i w Ameryce południowej—żył jednakże w okresie trzeciorzędowym w Europie, jak tego dowodzą znajdowane liście, a szczególniej owoce, stanowiące skrzydlate torebki. Opisali je liczni badacze z różnych miejscowości, pod rozmaitemi gatunkowemi nazwami, jak D: solicites Ettingsh. z Häring w Tyrolu, D. prisca Weber z Bonn, D. orbiculata Heer, z Oeningen, D. con-fusa, D. cycloptera, Dodonaeites Descaisneana Sapor-ta, z południowej Francyi.

Dodonaeus, ob. Dodoens,

Dodonée, ob. Dodoens.

Dodrans, moneta rzeczy pospolitej rzymskiej, wynosząca ³/₄ asa, stąd her es ex dodrante, spadkobierca, odziedziczający ³/₄ spadku. D. była to także miara długości, stanowiąca ³/₄ rzymskiej stopy, (ob, Palma).    *

Dodsley Robert (* 1703 w Mansfield-f 1764 w Durham), pisarz i księgarz angielski. Pełniąc posługi w różnych zamożnych domach londyńskich, ogłosił drukiem zbiór swoich poezyi p. t. „The mu se in livery“ (1732) i dramat satyryczny „Toy-shop," (1735), zalecony przez Pope’a i grany w teatrze Covent-garden. Powodzenie, jakiego doznały te pierwsze próby talentu poetyckiego, zachęciły go do założenia księgarni, która, przy umiejętnem prowadzeniu, wkrótoe stała się poważnem przedsiębiorstwem. D. z zamiłowaniem studyował dawniejszych dramaturgów narodowych i wielu z nich ogłosił drukiem w „ Select collection of old plays“ (12 tomów, 1744; nowe powiększone wyd. przez Collie-ra 1825—27, i wreszcie przez Hazlitta—15 tomów (1874—75); oprócz tego wydał „Fugitive pièces of Spencer, Cooper etc* (3 tomy, 1765). Jako autor D, uprawiał głównie komedyę. Zbiór jego utworów dramatycznych, pomiędzy któremi większem cieszyły się powodzeniem „The king and the miller of Mansfield* (1737) i „Sir John Cookie at court (1738), — wyszedł z druku p. t. „Trifles* (1748). Inne jego poezye wydał Chalmers w „Collection of the poets* (tom XV). Oprócz tego D. napisał prozą: „The preceptor* (2 tomy, 1748), coś w rodzaju encyklopedyi w zawiązku; „The economy of human life* (1751 i kilkakroć później; ostatnio w 1839), dzieło treści moralnej, długo przypisywane lordowi Chesterfiddowi; „Public virtue“ (1754) i t. d

Dodwell Harris (* 1641 w Dublinie— f 1711 w Shottesbrook), filolog i pisarz kościelny angielski, kształcił się w dublińskiem Trinity Colbge, poczem osiadł w Oksfordzie i tu w r. 1688 został profesorem historyi. W r. 1691 zmuszony był ustąpić z profesury, ponieważ odmówił przysięgi ho-magialnej królowi Wilhelmowi III. Odtąd mieszkał jako człowiek prywatny we wsi Cookham. W pi-smaoh teologicznych: „Dissertationes Cyprianicae* (Oksford 1684), „In Irenaeum“ (t-źe, 1689) i t. d., dał się poznać jako gorliwy obrońca anglikanizmu. Ważniejsze przeoież są jego prace chronologiczne: „Annales Vellejani, Quintilianei, Statiani“ (1698), „De Graecorum Romanorumque cyclis“ (t-że, 1701), „Aunales Thucydidei et Xenofontei“ (1702) i t. d.

Dodwell Edward, archeolog i podróżnik angielski (* 1767 w Dublinie — f 1832 w Rzymie). W latach 1801 — 1806 zwiedził Grecyę, później mieszkał we Włoszech. Podróże swe opisał gruntownie w dziele „A classical and topographical tour through Greece dur ng the years 1801, 1805 and 1806* (Londyn 1819, 2 tomy), nadto zaś wydał jeszcze: "„Greece from drawings by E. D” (1821) i „Cyclopian or Pelasgic rcmains in Grece and Italy” (1884). Zabytki artystyczne, które w swych wycieczkach zgromadził, dostały się po większej części do Monachium, a między niemi słynna waza, nosząca jego imię, znaleziona w okolicach Koryntu.    *

Doedicums Burm. (paleont). Rodzaj wygasłego zwierzęcia ssącego z rzędu Bezzębnych opancerzonych (Edentata loricata), które posiadało potężny pancerz, pokryty grui.emi tarczami rogowemi gładkiemi; ogon długi, na końcu rozszerzonym pancerzem okryty; na przednich kończynach 3, na tylnych 4 palce. Było to jedno z największych zwierząt bezzębnych w Ameryce Południowej. Gatunek D clavicauda^us Owen miał 12 stóp długości, a szczątki j°go znajdują w tak zwanej formacyi pam-

pasowej, czyli pliocenowej, w Brazylii i w Argentynie j.

Does Jakób, van der, malarz hollenderski (* 1623 r. w Amsterdamie — f 1673 r, w Sloten, według innych w Hadze), był uczniem Mikołaja Moeyaerta a następnie Piotra van Laara w Rzymie (Bamboccia). Powróciwszy osiadł w Hadze, gdzie został starszym zgromadzenia malarzów. Malował krajobrazy z okolic Rzymu, ożywione owcami i kozami, czasem ludźmi; w Wiedniu jest jego „Kobieta z dziećmi przy studni, w głębi objuczony muł* — należy do najlepszych krajobrazów hollen-derskich na tle włoskiem. Zbiór Rudolfinum w Pradze posiada również krajobraz D-a; był też rytownikiem.

Doesbcrgłl, miasto warowne w niderlandzkiej prowincyi Geldryi, na prawym brzegu rzeki Ijssel (prawe ramię Renu), przy uściu Oude Ijssel i towarzyszącego jej kanału; posiada piękny i wielki kościół z pomnikiem marmurowym żeglarza van Bernhema i grobem (domniemanym) Merkątora, most łyźwowy przez rzekę, arsenał wojskowy; przeszło 5 000 m-ców, którzy głównie trudnią się handlem. D. jest osadą bardzo starożytną; jej założenie przypisują Druzusowi; Normannowie zdobyli ją w 884 r.; należała kolejno do Austryi, Nassau, Niderlandów, Hiszpanii. W 1585 roku wzięli ją szturmem Hiszpanie, a w 1813 roku Pru-

And. 8

Doetinchem, miasto w niderlandzkiej prowincyi Geldryi, nad rzeką Oude Ijssel, przy kanale t. im. i przy drodze żel. Ruurlo-Zewenaar; słynny dom wychowawczy dla małoletnich przestępców,

And. S.

And. S.

St. Rew.

And. S.

zamek Szlangenburg (w pobliżu), do 4 000 m-ców, trudniących się głównie rolnictwem. Wspominane już w IX wieku.

Döffingen, wioska w wirtemberskim okręgu Nekary, powiecie Böblingen, w bliskości drogi żel. Sztutgard-Calw, pamiętna zwycięstwem, jakie Eberhard Kłótliwy d. 23 kwietnia 1388 r. odniósł nad miastami Rzeszy, ale syna w bitwie utracił. Przedmiot ten opiewali Uhland i Schiller.

Dog. Pies, noszący dzisiaj tę nazwę, powstał z krzyżowania angielskiego brytana lub pochodzącego od niego, duńskiego psa, również dogiem z wa-nego, z chartem. Umiejętne to zespolenie obu odrębnych typów wydało produkt, stanowiący pod względem harmonii kształtów najpiękniejszy typ wielkich psów, przeznaczonych do stróżowania i o-brony. Po charcie odziedziczył on lekkie, zgrabne kształty, nie wpadając w ostateczności, cechujące budowę ciała charta, mającą na celu rozwinięcie największej szybkości w biegu; po brytanie—odwagę i siłę, oraz cechy modyfikujące lotność i zbyt subtelne kształty. D. niemiecki, u nas pospolicie Ulmskim zwany, odznacza się wielkim wzrostem, silną, ale przytem harmonijną budową, śmiałą postawą, krokiem szerokim, ogonem długim, zwisłym, podnoszącym się do góry, gdy pies jest podniecony, ale nigdy nie zakręconym. Głowę ma średniej wielkości, pysk miernie wydłużony, czoło w profilu mało wzniesione nad linię grzbietu nosa, stopniowo podnoszące się ku tyłowi; muskuły twarzowe bardzo silnie rozwinięte, nos szeroki, wargi z przodu prawie pionowo spadające, z boków nie tworzące fafli; dolna szczęka ani wystająca naprzód, ani w tył podana; oczy okrągłe, żywe, wyraziste, uszy małe, wysoko osadzone: podniesione do góry, z końcami zwisającemi, które też zwykle bywają ucinane. Szyja długa, zgrabna, miernie w karku wygięta, podgardle zupełnie fałd pozbawione. Pierś szeroka, żebra dobrze zaokrąglone. Grzbiet długi, silny, miernie wygięty, ale nie łęgowaty. Nogi silne, łopatki ustawione ukośnie, łapy okrągłe, uda bardzo muskularne; pazury silne i zakrzywione. Sierć krótka, gęsta, delikatna, na dolnej stronie ogona tej samej długości, co i na wierzchniej. Barwa zwykle popielato - siwa, albo płowa z czarną mordą i uszami, albo też czarno-pręgo-wana. Sierć łaciasta, albo wielkie, białe odmiany na łapach i piersiach—uważane są za wadę.

Dogger (geolog.), ob. Brunatna jura.

Doggerbank, obszerna wyżyną podwodna, czyli ławica, na m. Północnem, między Anglią a Ju-tlandyą, przecięta przez 55° równoleżnika półn., przeszło 500 km. długa, do 80 km. szeroka, śre dnio 30m. głęboka, z dnem piaszczyste». Pó źną jesienią i w zimie obfity połów śledzi i sztok-fiszów; trudnią się tern głównie angielscy i holenderscy rybacy. D. 5 sierpnia 1781 r. na południowym krańcu ławicy odniósł zwycięstwo angielski admirał, Hyde Parker, nad fiotą holenderską pod Zoutmannem.

Dogiel Dominik, w zakonie Maciej, ksiądz (* 6 sierpnia 1715 — f 24 lutego 1760), uczony wydawca pierwszego u nas dyplomataryusza, urodził się w Gembułach (pow. Ludzkim), szkoły ukończył w Szczuczynie litewskim u pijarów, 14 lutego 1730 wstąpił do tego zgromadzenia w Lubieszo-wie, gdzie studyował wymowę, poezyę, języki starożytne i matematykę, poczem został sam nauczycielem w Szczuczynie. Właściciel tego miasteczka, Ignacy Scipio del Campo, marszałek w. ks. L., wziął go za nauczyciela dla syna swego. W czasie sprawowania tego obowiązku przez D-a, ojciec wy Chowańca umarł, powierzając uczonemu pijarowi dalsze kształcenie potomka. Z młodym Scipio-nem wyjechał D. za granicę na naukę, naprzód w uniwersytecie lipskim, potem w paryskim. I D. sam pogłębiał tu swą wiedzę matematyczną, prawną i filozoficzną. Po powrocie do kraju zajmował się D. czas niejaki interesami swego ucznia, ułożył mu archiwum domowe, urządził admiuistra-cyę majątków, któremi jeszcze za życia jego ojca pełnomocnie rządził. Na wezwanie zwierzchności rozstał się wreszcie ze Scipionem i udał się do Wilna, gdzie założony niedawno konwikt dla młodzieży szlaokeckiej znajdował się w stanie upadku. Podźwignięcie go i urządzenie powierzono D-i, który, wsparty opieką króla i dobroczynnością Michała ks. Czartoryskiego, urządził i otworzył konwikt na wzór warszawskiego i nazareńskiego w Rzymie. Wiadomość o nim ogłosił p. t. „Informacya względem oddawania ichmościów panów młodych zacnego urodzenia do Collegium nobilium wileńskiego Scholarum Piarum“ (w 4-ce, str. 10 b. m. i r.). W aktach kapituły z r. 1756, powierzając zarząd szkoły D-i, powiedziano: „Gdy Maciej D. z tern się oświadczył, że przyjmuje na siebie trud założenia w Wilnie Collegium nobilium i staranie o toż Collegium chętnie, póki żyć będzie, przyjął na siebie; aby o tak pożyteczny zakład zgromadzenie ze swojej strony troskliwem się okazało, jeduozgodnie postanowiono, aby prowincyali szczególną mieli czułość o wybór nauczycieli, mających się do tego zakładu naznaczać, aby tych, co naznaczeni zostaną i okażą się użytecznymi, bez ważnej bardzo przyczyny do innych kollegiów nie przenosili, nakoniec, aby opieszałych i nie mających z dobrego postępowania zalety zwierzchność Collegium nobilium, nie czekając nawet rozporządzenia prowincyała, usuwać miała prawo*. Taką władzą zaopatrzony D. odznaczył się mocą i nie-złomnością charakteru, a może trochę i samowolą. . Kupił dom na konwikt, rzucił podwaliny i wzniósł znacznie mury kościoła, który później, z powcdu niepomyślnych okoliczności i krytycznego położenia, w jakiem się pijarowie wileńscy znaleźli, po śmierci D a przedany, został następnie przerobiony na kamienicę. Bibliotekę własnym po większej części kosztem w nowsze dzieła zaopatrzył, narzędzia matematyczne sprowadził, drukarnię za własne pieniądze, oszczędzone w czasie zajmowania się kształceniem Scipiona, kupił i na nią przywilej królewski wyjednał. Będąc nieprzyjacielem skażonego smaku literaokiego, zachęcał młodzież, pobierającą w Wilnie nauki, do odmiany stylu. Zamiast używanego w owych czasach podręcznika Krausa „Manuductio institutionum uratoria-rum“, wprowadził w kollegium dzieła Konarskiego. Wogóle w krótkim bardzo przeciągu czasu wiele dobrego dla konwiktu zrobił. Najważniejszą atoli jego pracą jest zebranie akt dyplomatycznych, dzieje Polski wyjaśniających. Król August III, zamiar D-a zebrania akt takich pochwaliwszy, nadał mu tytuł posła królewskiego i rzeczypospolitej, a-żeby mu ułatwić zwiedzanie archiwów zagranicznych. Z listami polecającerai wielu znakomitych osób udał się D. powtórnie za granicę, przeglądając biblioteki i archiwa w Niemczech, we Fran-cyi i w Hollandyi, a za powrotem do kraju metrykę koronną i litewską, archiwum nieświeskie i wiele innych prywatnych. Gdy w roku 1754 D. z niektóremi rękopismami bawił w Warszawie, pożar, wszczęty w domu, w którym mieszkał, wszystkie zniszczył. Nie zniechęciła D-a ta strata; wziął się do zbierania na nowo, a doznawszy poparcia ze strony Michała ks. Czartoryskiego, Wodzickie-go, Józefa Jędrzeja Załuskiego, biskupa Dębow-skiego, porobił wypisy z archiwów krajowych i rozłożył cały materyał na 8 tomów. Poczem wydał prospekt, ogłaszając prenumeratę (12 dukatów). Prenumerata okazała się bardzo szczupłą, ale D. mimo to przystąpił do druku. Ryciny wykonano w Lipsku, papier sprowadzono z Królewca. W r.

1758    wyszedł tom I, pod tytułem bardzo długim, wyliczającym wszystkie rodzaje dokumentów, jakie w sobie zawierał; w skróceniu brzmi on: „Codex diplomaticus regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae, in quo pacta, foedera.... aliaque omnis generis, publico nomine aotorum et gestorum mo-numenta nunc primum ex archivis publicis eruta et in lucern protracta, exhibentur* (Wilno, druk Kollegium pijarskiego, in fol. maj. str. 623). Zawiera on dokumenta, odnoszące się do stosunków Polski z następnemi krajami: Czechy, Węgry, Au-strya, Dania, Bawarya, Marchia brandeburska, Rzeczpospolita wenecka, Saksonia, Francya, księstwo Brunświckie, ks. Meklemburskie, Hiszpania, Hollandya, Siedmiogród, Szląsk, Pomorze, Nowa Marchia, Mołdawia i Wołoszozyzna, Bessarabia. W r.

1759    wydał D. tom piąty (t-źe, str. 522), zawierający akta odnoszące się do stosunków z Inflantami. Po zgonie D-a prowincyał pijarów litewskich, Kasper Trzeszczkowski, wyznaczył znanych

nauki mężów, ks. Jana Kantego Wykowskiego i ks. Macieja Tukałłę, do uzupełniania i wydania pozostałych po nim rękopismów. Ogłosili oni tylko tom IV r 1764 (t-źe, str. 526), zupełnie gotowy już do druku, a zawierający dokumenta wyjaśniające sprawy pruskie. Inne tomy pozostały w rę-kopiśmie; treść ich następna: tom II z dwóch części, w pierwszej zawierał akta, tyczące się stosunków z Rossyą, Turcyą, Krymem, Szwecyą, w drugiej—dokumenta odnoszące się do sum neapoli-tańskich; tom III również z dwu części, w pierwszej stosunki litewskie, w drugiej Mazowsze, Ruś, Podole, Ziemia bełska, Spiż, księstwo Siewierskie, Oświęcimskie i Zatorskie znajdowały swe pomniki dyplomatyczne; tom VI traktował o stosunkach kościelnych; tom VII zawierał prawa, przywileje, konstytucje Rzeczypospolitej, a VIII w pierwszej

części—dopełnienia, w drugiej—regestr chronologiczny materyj w kodeksie zawartych. Rękopisy tomów niewydanych znajdują się obecnie w ces. bibliotece w Petersburgu. D. ułożył swój kodeks na wzór Rymera. dyplomatyka angielskiego, który podobne wydawnictwo ogłosił w 17 tomach. Do zbioru swego wziął tylko dokumenta najważniejsze. Najdawniejszych aktów nie miał pod ręką, Dokumenta podawał w całej rozciągłości, powtarzając za każdym razem rozwlekłe formularze, niczego nie uczące. Na czele każdego dyplomatu umieszczał treść jego z informacyą którego roku i dnia wydany. Co do akt, wyjętych z archiwum państwa w Krakowie, wskazuje księgę, numer lub literę i kartę, pod jakiemi w tern archiwum one się znajdują, lecz mówiąc, że jakiś dyplomat został przepisany z oryginału, nie podaje, gdzie ten oryginał jest. W wielu aktach niema wcale podpisów, a D. nie objaśnił, czy ich nie znalazł. W u-wagi krytyczne nie wdawał się wcale; nie oznajmiał nawet najczęściej, czy akt jakiś jest z pieczęcią, sznurkiem i t. p., czy pieczęć na wosku, czy na opłatku, czy na laku i t. p., czy dokument pisany na papierze, czy na pergaminie i t. p. Wady te jednak pobłażliwie sądzić należy ze względu na czas wydania, a zasługa pierwszego poruszenia tak ważnej dla historyografii sprawy, jak ogłaszanie dyplomatów, w całej pełni należy się pracowitemu pijarowi. W naszym dopiero wieku znalazł on następców w osobach: Raczyńskiego, Rzyszczewskiego, Bartoszewicza, Piekosińskiego i in. Oprócz kodeksu ułożył D. i wydał ważne dzieło p. t. „Limites regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae ex originalibus et exemplis authenticis descripti et in lucern editi“ (1758, Wilno, druk. Koli. pijar., w 4-ee str. 131 i 225). I wiersze pisywał też D.; należą one do czasów młodszych. Po łacinie ogłosił r. 1740: „Arcus triumphalis in ducali domus Oginscianae porta... erectus“ (Wilno, druk jezuicki); jest to panagiryk heksametrem u-łoźony. Po polsku mamy jego „Przywitanie JW. Genowefy Brzostowskiej, kasztelanowej połockiej“ umieszczone w książce p. t. „Zebranie rymów z różnych okoliczności pisanych, mianowicie imieniem Konwiktu szlacheckiego wileńskiego XX Scholarum Piarum“ (Wilno 1779, druk pijarski). Ob. Ks. Antoni Moszyński: „Maciej Dogiel“, w trzeciej seryi „Wizerunków i roztrząsań naukowych“ (t. II, str. 77-117, Wilno 1838).    p' Chm'

Dogiel Stanisław, nauczyciel matematyki i nauk przyrodzonych (* 1795 we wsi Dogielu nà Żmudzi—data śmierci niewiadoma), Kształcił się w uniwersytecie wileńskim, w którym skończywszy studya, r. 1816 został nanozycielem w Szczuczynie, potem wykładał w Drohiczynie, wreszcie, roku 1821, w Łukowie. Ogłosił w programie szkoły łukowskiej 1822 „O elektryczności i jej fenomenach“, „Pamiętniku Warszawskim“ tegoż r. „O wpływie nauk przyrodniczych na władze rozwijające się w początkach młodego wieku.“

Dogiel Jan (• d. 7 marca 1830 r. w Zalesiu w powiecie SiebieBkim), lekarz spółczesny. Po ukończeniu nauk gimnazyalnych w Poniewieżu i Kownie,

udał się w r. 1850 do Petersburga, gdzie wstąpił do Akademii medyko - chirurgicznej, a odbywszy w niej kurs nauk, dyplom doktorski osiągnął następnie w Moskwie w r. 1863; tam też spędził później rok czasu na dalszem kształceniu się w klinikach; poprzednio już pełnił obowiązki ordynatora w szpitalu wojskowym w Petersburgu. Jako lekarz zdolny i w pracach czysto naukowych zamiłowany, zwrócił na siebie uwagę i wysłanym był w r. 1865 za granicę, żeby się kosztem rządu przysposobił do objęcia katedry uniwersyteckiej. W czasie tej wycieczki naukowej rok spędził w Heidelbergu, oddając się pracy poważnej pod przewodnictwem profesorów: Helmholtza, Bunsena i Kirchhoffa, a nadto z zamiłowaniem uprawiał matematykę wyższą. Dwa lata dalsze przypadły na pobyt w Lipsku. Tam, w pracowni słynnego Ludwiga, zajął się badaniami flzyologicznemi, osobliwie nad krążeniem krwi, oraz bistologią; również przy profesorze Huppercie doskonalił się w chemii fizyolo-gicznej. Po powrocie do Petersburga rozpoczął swą działalność uniwersytecką w r. 1868, jako docent prywatny fizyologii w Akademii medyko-chirurgicznej. Nie długo atoli stanowisko to zajmował, gdyż już w roku następnym powołano go do Kazania, gdzie obecnie jest profesorem zwyczajnym farmakologii. — Nie ograniczając się, bynajmniej, na pracach farmakologicznych, zajmował się i zajmuje wciąż jeszcze innemi, odnoszącemi się do fizyologii, chemii fizyologicznej i anatomii porównawczej. Wyniki badań swych ogłasza w prasie peryodycznej lekarskiej, francuskiej, niemieckiej, polskiej i ros-syjskiej. Wydał „PyKOBOßCTBO kb ®apMaKOJioriH* (Petersburg 1882), „CpaBHirrejiBHaa aHaTOMia, $h-3iOJioria n $apMaKOJioria cep^gau (Kazań 1895). Z pracownijego wyszedł też cały szereg prac doświadczalnych pod jego nadzorem i przy pomocy jego licznych uczniów dokonanych. — Por. S. Koźmińskiego „Słów. lek, pols.“ (Str. 93 i 595).Dr J* p-'Doglioni Jan Mikołaj, pisarz włoski XVI wieku, z którego mamy przełożone „Theatrum powszechnego Xiążąt y wszytkich świata historyi.. część pierwsza“; część 8-a, obejmująca Plandryę, Brabancyę, Hollandyę, z datą r. 1549, wreszcie inna jeszcze o Cesarzach niemieckich, o Czechach i Węgrzech traktująca, rokiem 1576 oznaczona. Rękopism ten znajduje się w bibliotece Raczyńskich w Poznaniu. Tak pisze Maciejowski (Piśmiennictwo II, 682); ale .Katalog biblioteki Raczyńskich“, wydany w r. 1885, podaje tylko tytuł oryginału włoskiego, i to z datą 1601. p* Chm-Dogmat, w kościele katolickim, po grec, Soyp-a Wyraz ten pochodzi od SoxsTv = mieć co za co, mniemać, radzić, przyjmować za prawdę, znaczy więc to, co mówiący poczytuje za prawdę, co sądzi, co mniema, co uznaje za słuszne (SeSoYpivov), co się spodobało (płacitum), co zostało poBtano-wionem albo uchwalonem (decretum). Grekom wyraz ten, powyższą etymologią określony, służył zarówno w filozofii i w polityce; w pierwszej oznaczał twierdzenie doktrynalne, w drugiej postanowienie władzy świeckiej albo duchownej. Wszystkie te pojęcia znajdują się i w D-cie, wziętym w rozumieniu kościelnem. Pismo św. nazywa D-ami bądź przepisy zakonu Mojżeszowego (Ezech. 20, 26, Efez. 2, 4), bądź postanowienia apostolskie (Daieje Ap. 15, 28, 16, 4), bądź wreszcie prawa i rozporządzenia, wydane przez zwierzchność świeo-ką (Łuk. 2, 1. Dzieje Ap. 17, 7. Deu. 2, 13. 6,9. 8,15). W znaczeniu, w jakiem się ten wyraz przyjął w kościele chrześciańskim, D-y są to prawdy Objawienia boskiego, ogłoszone przez proroków i apostołów,* a przez kośoiół przechowywa* ne i tłómaczone. D-y dzielą się na: 1) ogólne (generalia) i pojedyńcjze (simplicia); pierwsze są nakształt pojęć zbiorowych, a zatem inne pojęcia w sobie zawierających, drugie zaś wprost z tamtych wynikają. 2) D-y konieczne i historyczne; pierwsze w naturze Boga i rzeczy mają swoją wiekuistą podstawę (jak D. Trójcy Najśw.), drugie presupponują swobodne w czasie działanie i stworzenie (jak D. Odkupienia). 3) D-y czyste (pura) i mieszane (mixta). Czystemi nazywają się D-y tylko przez Objawienie podane i stąd znane, i dla tego zwane także tajemnicami wiary (mysteria fldei); mieszanemi zaś te, które i rozumem poznane być mogą. Do pierwszych zaliczają się D-y o Trójoy Najśw. o Odkupieniu, o Wcieleniu Słowa, o Eucharystyi i t. d.; do drugich: D. o bycie i jedności Boga, o nieśmiertelności duszy i t. p. 4) Artykuły wiary i D-y formalne (articuli fidei et D-a formalia). Artykułami wiary zowią się te D-y, które wchodzą w skład autentycznych symbolów kościoła, jak np. Składu Apostolskiego, Symbolu Nicejskiego; podobnież i Katechizm Trydencki zowie się symbolem. Lecz artykuły w składach wiary zawarte nie zamykają jeszcze szeregu D-ów, przechowywanych i ogłaszanych przez kośoiół, i dla tego obok nich są D-y formalne, nierozdzielnie należące do nauki kościoła, choć nie zamieszczone w symbolu; Bą to prawdy chrześciańskie, nieomylną powagą nauczającą kościoła określone, które zatem przez wiernych powinny być uważane i przyjmowane jako wchodzące w całość systematu prawd objawionych. 5) Oprócz artykułów wiary i D-ów formalnych są jeszcze D-y materyalne (D. materialia), jest bowiem w Piśmie św. i tra-dycyi wiele prawd, w które każdy chrześcianin mocno wierzy, choć kościół jeszcze ich wyraźnie nie sformułował, bo nie miał do tego jeszcze powodu. Takie prawdy (a jest ich wiele, jak np. o przymiotach Boga, o naturze, o duchu stworzonym, o człowieku i t. p.), w Piśmie św. i w tra-dycyi zawarte, a w składzie wiary i w D-ach formalnych nie wspomniane, lub tylko napomknięto, zowią się D-ami materyalnemi i równie jak poprzednie należą do dogmatycznego zasobu kościoła.—Treść dogmatów, czy to pojedynczo, czy razem wziętych, jest niezmienna; forma jednak, w której kościół treść tę podaje, jakkolwiek istotnej zmianie nie ulega, wszakże może się doskonalić i w rzeczy samej się doskonali, gdy kościół wyraża ją co raz jaśniej i bardziej wyczerpująco.—Hi sto ryą Dogmatu jest to wykazanie, w jaki sposób artykuły wiary] się rozwijały, oraz

jak i dla czego kościół je z biegiem czasu wypowiadał i formułował. Stąd źródłami historyi D-ów są: Pismo św. i tradycya, a zatem a) publiczne dokumenta i pomniki, jak kościelne wyznania wiary, decyzye papieskie, uchwały sóboro-we, listy pasterskie, liturgie, pieśni kościelne, a nawet pomniki sztuki chrześciańskiej; b) prywatne dokumenta i pisma, jak np. wyznania wiary pojedynczych mężów, pisma Ojców kościoła, dzieła historyczne, tyczące się dziejów Kościoła, a wreszcie i same nawet pisma heretyków. W historycznem rozwijaniu się D ów można rozróżnić trzy wielkie peryody: Pierwszy, od Chrystusa do VII wieku, przedstawia walkę kościoła z poganizmem i z fałszywym, zwyrodniałym, przeżytym judaizmem, a wreszcie i z różnemi herezyami, jak gnostycyzm, manicheizm, sabelianizm, aryanizm, apollinaryzm, monofizytyzm, monoteletyzm, nestoryanizm, a nareszcie pelagianizm. Broniąc powierzonego sobie depozytu prawdy objawionej, Kościół na wielu soborach określił napastowaną naukę i na wszystkie czasy utwierdził prawdę. Na ten okres przypadają wielkie prace Ojców kościoła.—Drugi peryod, od r. 700 do 1450, obejmuje całe wieki średnie, a więc spory realistów z nominalistami, świetny rozwój scholastycyzmu z takimi mężami, jak św. Anzelm, Aleksander Haies (doctor irrefragabilis), Albert Wielki, Tomasz z Akwinu (doctor angelicus), Duns Scotus (doctor subtillimus), Alan Ryssel (doctor universalis), Wilhelm Durand (doctor resolu-tissimus), Hugo i Ryszard a S. Victore, Mikołaj Cusa i inni, pod których wpływem scholastyka, obciążona skądinąd bardzo słusznemi zarzutami, wydała najznakomitsze dzieła dogmatyczne. W tymże okresie powstają sekty gnostycko- manichejskie, jako panteistyczne, przeciw których mistycyzmowi występuje mistyka chrześciańska św. Bernarda, Tomasza a Kempis, Gersona i innych, oraz toczą się rokowania z kościołem wschodnim, liczne sekty wojują przeciwko organizacyi kościelnej i hierarchii, odrzucają sakramenta, mszę św., i tym sposobem wywołują ze strony kościoła wyświetlenie wielu punktów nauki chrześciańskiej. — Trzeci peryod, od 1450 do naszych czasów. W tym o-kresie rozwija się humanizm, szerzą się zasady przeciwne nauce kościoła katolickiego, a szczególniej wiklefowskie i husyckie, równie jak mistycznopanteistyczne, a wreszcie występuje protestantyzm i rozpoczyna się polemika, przez długi czas żywo zajmująca umysły i coraz systematyczniej i gruntowniej przeprowadzana Sobor trydencki rozbiera i potępia naukę reformatorów, określając przeciw nim ściśle naukę katolicką. W ostatnich czasach kościół katolicki, zapobiegając wpływowi racyonalizmu i liberalizmu, wy stąpił ze sformułowaniem swojej nauki, przeciwnej tym dwom kierunkom, tak w postanowieniach Piusa IX, jak i na ostatnim soborze watykańskim. Najstarsze dzieje D-ów zawierają się w dziejach herezyj, jak Irenaeus „De haeresibus libri V**; Epiphanius „Penarium“; Augustyn „De haeresibus“; Jan Damasceński #„De haeresibus“; w wieku XVI Petavius „De theologicis dogmatibus“; Thomassinus

„Dogmata theologica"; w nowszych czasach Klee „Dogmengeschichte* (1837); Zobl,. Dogmengeschichte“ (1865); Newman „Developement of Christian doctrine“ (1878). — Por. „Dogmat“ w „Encyklop. Kościelnej “.    *

Dogmatyka, ob. Teologia dogmatyczna.

Dogmatyzm. Od słowa greckiego öovaiv, wyraz przyjęty w nauce dla oznaczenia, że jakaś doktryna, system, czy metoda, opiera się na dogni i e (zdanie, mniemanie, opinia), czyli na zasadzie uznanej za kryteryum, i mieszczącej zarodkowo w sobie całą tę doktrynę, system lub metodę tak, jak ziarno mieści w sobie przyszłą roślinę z calem jej rozwinięciem gatunkowem. Tym sposobem dog ma równa się niemal pewnikowi, boć nielogioz-nem byłoby wznosić budowlę na gruncie, który budujący uznawałby za niepewny; a przynajmniej równa się opinii, mającej za sobą w oczach systematyka uzasadnione prawdopodobieństwo: wyniki prawowicie z takiej dogmy wyprowadzone uznane być muszą za prawdziwe, a postępowanie takie nazywa się przeto dogmatyzmem. D. zatem jest to metoda, odwołująca się w swych wywodach do jakiejś pewności, do pierwszej zasady lub zasad, przyjętych za pewne. Najlepiej metoda taka objaśnia się w teologii, która na czele swych wywodów stawia prawdy objawione, nie ulegające zaprzeczeniu i stanowiące jądro samej-że religii, jak w kościele chrześcijańskim wogóle, dogmat Trójcy św. Nie inaczej w filozofii, z tą różnicą, iż ta, nie przychodząca do gotowego, niczem nie krępowana, bez myśli uprzedniej, może sobie wybierać swobodnie, dowolnie, czyli opierać się o podstawę, jaka w czy-jem rozumieniu najwięcej posiada pewności, dla wysnuwania z pierwszej swej prawdy dalszych wniosków, coraz bardziej szczegółowych. Filozofia, jak wiadomo, jest pewnym sposobem tłómaczenia świata, jego zjawisk, początku, przyczyny, końca i t. p. Jedni za zasadę przyjmują materyę, a zbudowany na tej zasadzie system świata będzie materyali-styeznym; drudzy przyjmują w tym sensie duoha, i są to spirytualiści. Są tacy, którzy, nie mogąc sobie inaczej wytłómaozyć trwałości rzeczy, jedno-stajności zjawisk i grup zjawiskowych, przypuszczają, iż nad światem, zjawiskami i ich romaitością panują ideje, jedynie posiadające byt rzeczywisty, iszczący się tylko w zjawiskach przemijających, zatem mających byt ułudny, nie własny: i są to idealiści. Odwrotnie, realiści zjawiskom tylko przyznają b>t rzeczywisty, ideje uważając za wyraz czczy, tłómaczący zaledwie pojęcia o pewnych grupach faktów, i tak dalej. Aż przychodzi nareszcie pozytywizm, usuwający z filozofii wszelkie kwestye, dotyczące rzeczy niesprawdzalnych przez doświadczenie zmysłowe, i filozofię samą czyniący niemal synonimem nauki w ściąłem znaczeniu. Jakkolwiek wskazane tu systematy, a możnaby ich wypisać daleko więcej, różnią się między sobą, wszystkie jednak wychodzą z pewnej zasady, uznanej za. pewność, mają więc swą dogmę, stąd D. materya-listyczny, spirytualistyczny, pozytywny i t. p., wskazujący, że, pomimo różnic zasadniczych, doktryny mają pewną wspólność, t. j. obecność właśnie opi-

And S

mi pozytywnej, służącej im za fundament do wyciągania wniosków pozytywnych, dodatnich. I sam wyraz D. używa się głównie dla określenia początku tych wniosków, jako przeciwstawienie metodzie negacyjnej, która się zowie Sceptycyzmem (ob), przeczy wszystkiemu, cokolwiekby proponowano za podstawę do poznawania świata, przeczy nawet świadomości, własnemu ja, wykręca się sofizmatami, i doprowadza do zupełnego zwątpienia w granicach badań filozoficznych. Sensualizm, np., za punkt wyjścia bierze obserwacyę zmysłową, i dane zmysłowe uznaje za pewność w dalszem zastosowaniu. Sceptycyzm mu odpowiada: nie mam żadnej podstawy do przyznania, źe to, co podają zmysły, jest wiarogodnem, nie wierzę. I tak w każdym względzie. Sceptycyzm więc jest wrogiem D-mu, który może używać podstaw chwiejnych, niepewnych, opinij ciasnych, lub zgoła fałszywych, ale z którym ostatecznie można dojść do ładu, kiedy sceptycyzm przedstawia raczej upór zwątpienia, niż doktrynę, i dąży do ciemnoty. Jako metoda, poszukująca rezultatów dodatnich, D. ma wobeo postępu wiedzy niezaprzeczoną załugę, o ile sam jej nie psuje postawieniem się fałszywem, a wtedy wyraz ten przybiera charakter ujemny, szkodliwy wiedzy, postępowi i społeczeństwu. Istnieją w każdym kierunku myśli filozoficznej czy społecznej, wychowawczej, prawodawczej i t. p., kodeksy, oparte na pewnej dogmie i istnieją tej dogmy fanatycy, zwolennicy, niewolnicy, do tego stopnia, że choćby czas inną drogą wyprowadził na jaw myśl najzba wienniejszą, nie dopuszczą jej, jeśli pod dogmę ich doktryny nie podchodzi, bałamucą przez wieki opi-Dię sofizmatem, i wtedy-to oni sceptykami się stają względem idei nowej. Dogmatyzm - to dawał w rękę broń ciemiężcom rzymskim przeciw chrześcijaństwu, inkwizytorom przeciw wolności sumienia, klery kałom przeciw odkryciom naukowym, jakobinom przeciw Kościołowi. D. scholastyczny, zamiast podstaw wysnutych z doświadczenia, stawiał w nauce powagę, jako pierwszą zasadę, i doszedł do dewizy: philosophia theologiae ancilla; a w XVII wieku wyrzekł: l’état ć est moi. Dogmatyzm odpowiedzialnym jest za wiele zboczeń, za wiele nieszczęść, łez i krwi społeczeństw, jeśli dogmę swą stawia powyżej oczywistości i nie dopuszca racyo-nalnego wątpienia. Uzupełnienie pojęcia D-zmu, jako metody w umiejętności ob. w art. Metoda.K K-

Dognaczka, Dognacska, górnicza osada w węgierskim komitacie Krasso-Szöreny, nie daleko od granic komitatu Temeskiego, w górzystej okolicy, z kopalniami żelaza, miedzi, ołowiu, marmuru (jest także nieco złota i srebra); z hutami źelazne-mi i cynkowemi; 3 500 m-ców, głównie Rumunów i Niemców.

Dogrumowa. w protokóle sądowym, sporządzonym w Warszawie 14 stycznia 1785 r. w sprawie głośnej awanturniczej cudzoziemki, znajduje się istotne jej imię i nazwisko: Marya Teresa Majorowa Dogrumow, urodzona baronówna de Lautenburg. Dodać przytem należy, że z pierwszego małżeństwa należało się D-wej i nazwisko de Cl orque. Osobistość ta, godnie

zarysowuje się na tle rozluźnionych stosunków towarzyskich stolicy Rzeczypospolitej w XVIII wieku, gdzie przybłędy z różnych zakątków świata szukały żeru i znajdowały go na dworach magnackich, ba, nawet i na królewskim dworze. Zręczna awanturnica, kobieta wielkiego sprytu i wpływu między zgnuśniałą arystokracyą, już w zaczątkach ósmego dziesiątka zeszłego stulecia kręciła się po Warszawie, jednając sobie wdziękami nieco przekwitłemi względy lowelasów stołecznych, lecz gdy źródło dochodów wysychać zaczęło, postanowiła wcisnąć się klinem między koła dworskie i familię Czartoryskich, by postrachem jakoby u-knutego spisku przeciw królowi zjednać sobie przychylność Stanisława Augusta i wypełnić suchotni-czą kiesę nagrodą przyznawaną donosicielom. Znalazłszy w roku 1782 wstęp do hr. Moszyńskiego, niegdy stolnika koronnego, i zmyśliwszy przed nim, źe posiada tajemnicę wielkiej wagi, dotyczącą o-soby króla, oświadczyła gotowość wyjawienia jej tylko samemu interessowanemu. Spotkanie z królem odbyło się w tajemnicy. Zasilona datkiem, ostrzegła D. króla, że wrogowie, których nazwiska nie wymieniła, czyhają na jego życie. Oskarżenie jej zwróconem było w stronę Czartoryskich, lecz król baśni tej uwierzyć nie chciał. Pierwsza nieudana próba nie odstraszyła D ej od dalszych. Postanowiła przez kamerdynera, Ryxa, działać na wyobraźnię króla i w roku 1784 podążyła za dworem do Grodna i tam zawiązała stosunki ze szwagrem Ryxa, Sus8onem i temu się zwierzyła, że spisek przeciw królowi uknuty wkrótce już ma być wykonany i źe już w domu Tyzenhauza przygotowano truciznę. Susson doniósł o tem generałowi Komarzewskiemu, który, w obawie o życie króla, zwołał Ryxa i Sussona, by w ich obecności D, powtórzyła wszystko, cokolwiek wie o spisku. Wówczas D. wymieniła jako naczelnika spisku ks. 4dama Czartoryskiego, a jako jego pomocnika—Ty-zenhauza. Okazała przytem szary proszek, przez spiskowców gwoli zgładzeniu króla przygotowany. Wszystkie te denuncyacye nie znajdowały wiary u Komarzewskiego, a nawet u króla, który, mimo niechęci do Czartoryskiego, nie mógł ani na chwilę uwierzyć, by z tej strony mogły kiedykolwiek ujawnić się zamachy królobójcze. D. przez nowego swego protektora, Anglika Taylora, postarała się o list pisany po angielska przez ks. Adama, w którym znajdowała się ogólnikowa wzmianka o jakiemś zleceniu, i na podstawie tego listu starała się przekonać Komarzewskiego, że wzmianka ta dotyczy wrzekomego spisku. W obec nieufności, jaką owe doniesienia obudziły, postanowiła D. zmienić front, i tak jak poprzednio przed dworem królewskim oczerniała ks. Adama, tak teraz postanowiła przed ks. Adamem oskarżyć dworzan królewskich o spisek, jakoby przeciw niemu uknuty. Ks. Adam, przestraszony, uwierzył denunoya-cyi, i przez Potockiego, marszałka nadwornego litewskiego, wyjednał od D ej piśmienne zeznanie potwierdzające mniemaną wiarogodność przytoczonego faktu, przyczem donosicielka załączyła pa-kiecik z proszkiem, który stanowić miał corpus de

Al. K.

A. Pol.

licti. Proszek ów podano do analizy lekarzom Johnowi i Goltzowi, którzy w nim śladów trucizny nie wykryli. D. mimo to zdołała namówić księoia Adama, by przybył tajemnie do jej domu, a wówczas usłyszy bliższe szczegóły spisku z ust Ryxa, który potajemnie rzecz całą wyda przed D-ą. Zaledwie Ryx pokazał się w izbie, gdzie ukryci byli świadkowie księcia, ci ostatni rzucili się na przybyłego, aresztowali go wraz z D-ą i po wieźli do marszałka koronnego dla wyprowadzenia śledztwa. Intryga tak była misternie ułożoną, że obie strony uważały się za ofiary niecnych knowań przeciwników. Dnia 18 stycznia 1785 król powierzył kierownictwo śledztwem Szwajcarowi Glairowi, o co usilnie prosił w. marszałek Mni-szech. Nadspodziewanie już w pierwszych zeznaniach D. odwołała pierwotne oskarżenia. To stało się powodem osadzenia jej w więzieniu, z którego zwolniono za kaucyą Taylora i Ryxa. Tymczasem książę Czartoryski, oburzony, że sąd dopu śeił badania na fakta przez donosicielkę mu zarzucane, wyjechał do Wiednia bez pożegnania się z królem. Obrońcy jego, Baczyński i Borzysław-ski, w świetnej przemowie wykazali nicość oskarżenia. Współobwinieni, Komarzewski i Ryx, również dowiedli swej niewinności. Wszystko zatem skrupiło się na osobie zdyskredytowanego króla. Stronnictwa polityczne w Polsce nie szczędziły ofiar pieniężnych dla rozmazania brudów tej sprawy. Sąd marszałkowski, po zbadaniu wszystkich okoliczności tej sprawy, osiągnął przekonanie, że D. jedynie była autorką potwarzy, że ją Taylor zasilał pieniędzmi i uczynił zbrojną na Ryxa zasadzkę, i dla tego dnia 21 kwietnia 1785 skazał D-ę na piętnowanie w rynku Starego Miasta, Taylora zaś na wieżę górną. Po wykonaniu dekretu wysłano D-ę do fortecy gdańskiej. Bliższe szczegóły o owej sprawie mieszczą się w tomie I „Drobiazgów historycznych“ (Kraków 1891) Aleksandra Kraushara, gdzie powołano źródła współczesne, przebieg owej głośnej sprawy obejmujące.

Döhler Teodor (* 20 kwietnia 1814 w Neapolu — f 21 lutego 1856 r. we Florencyi), pianista i kompozytor, uczeń Benedicta w Neapolu, oraz Czernego i Sechtera w Wiedniu. Od 1837 — 45 podróżował po Niemczech, Austryi, Francyi, Anglii, Hollandyi, Danii i Rossy i. Od roku 1848 bawił stale we Florencyi, Jako pianista, D. dużem cieszył się powodzeniem; jako kompozytor stworzył wiele bardzo ładnych, lubo niezbyt głębokich, utworów salonowych, jak nokturny, fantazye, transskryp ye, wary acye, oraz operę »Tancred”, wystawioną we Florencyi w 1880 r.

Dohalscy z Dohalic, Stary ród czeski, obecnie hrabiowski; główniejsi członkowie jego ukazują się w XV w., jako to: Wacław, Prokop i Jan, którzy należeli do stronnictwa Jerzego Podjebrada, a także Jarek, znany jako dzielny wojownik w owych czasach. Potomkowie ich, pracując przeważnie na roli, nabywali rozmaite majątki w Czechach i wo-góle trzymali się zdała od wszelkich spraw politycznych, nie ubiegając się nawet o żadne urzędy i dostojeństwa w kraju. Jeden tylko Jan Krzysztof, żyjący w połowie XVIII w., był sędzią ziemskim, a następnie burgrabią i naczelnikiem okręgu hradeckiego; za przychylność, okazywaną elektorowi bawarskiemu, wpadł był w niełaskę u dworu cesarskiego, atoli późaiej, odzyskawszy względy cesarza, otrzymał w r. 1764 tytuł hrabiowski. N-

Dohm Chrystyan Wilhelm (* 1751 w Lemgo — f 1820 w Pustleben pod Nordhausen), pisarz i dyplomata niemiecki. Studyował w Lipsku najprzód teologię, następnie prawo, poczem oddawał się czas jakiś zawodowi pedagogicznemu pod Basedowem w Altonie i Dessau; w r. 1774 wstąpił ponownie do uniwersytetu w Getyndze dla studyowa-nia nauk prawno - państwowych, historycznych i e-konumicznych; tu wspólnie z Boiem założył czasopismo „Das deutsche Museum“. W r. 1779 ofr.zy-mał w Berlinie posadę radzcy wojskowego i archi-waryusza w departamencie spraw zagranicznych, co w znacznej części zawdzięczał swej pracy „Gesćihch-te des Bayrischen Erbfolgestreits nebst Darstellung der Lage "desselben“ (Prkf. 1779), w której okazał się stronnikiem Prus przeciw Austryi. Inne jego pisma publicystyczne, jak np. »Ueber den deutschen Pürstenbund“ (1785) i „Die Lütticher Revolution im Jahr 1789", mają podobnież prusofil-skie tendencye. W r. 1797 D był jednym z przedstawicieli Prus na kongresie w Rastatt. Po pokoju w Tylźy przeszedł na służbę do Hieronima, króla Westfalii, i był jego posłem w Dreźnie; ale już w r. 1810 opuścił to stanowisko i us inął się do życia prywatnego w Pustleben. Tu opracował ważne dla tych czasów swoje pamiętniki p. t.„ Denkwürdigkeiten meiner Zeit, oder Beiträge zur Geschichte vom letzten Viertel des XVIII und vom Anfang des XIX Jahrhunderts“ (5 tomów, Lemgo, 1814—19).—Porówn. Gronau »Ch. W. von D. nach seinem Wollen und Handeln“ (Lemgo 1824).

Dohm Ernest (* 1819 w Wrocławiu—f 1883 Berlinie), humorystyczny pisarz niemiecki. Po ukończeniu studyów teologicznych i filozoficznych zajmował się czas jakiś nauczycielstwem, później o-siadł w Berlinie i oddał się dziennikarstwu. Tu w r. 1849 objął naczelną redakcyę humorystyczne go dziennika »Kladderadatsch“ i przyczynił się niemało do jego podniesienia. Napisał oprócz tego „Der Trojanische Krieg* (Beri, 1864), komedyę polityczną—farsę »Ihr Retter“ (1862), »Sekundenbilder. Ungereimte Chronik“ (1880) i t. d, oraz przełożył bajki Lafontaine’a (1876—77).

Dohm Jadwiga (* 1833 w Berlinie), autorka niemiecka, żona poprzedniego, dała się głównie poznać swojemi pismami w kwestyi emancypacyi kobiet: „Der Jesuitismus im Hausstand“ (Beri. 1873), „Die Frau in der Wissenschaft“ (1874) i »Der Frauen Natur und Recht* (1876). Oprócz tego napisała kilka drobnych komedyj: »Der Seelenretter“ (1876), »Vom Stamme der Asra“ (1876) i t. d., powieść »Plein air" (1891) i opracowała „Die spanische Nationalliteratur in ihrer geschichtlichen Entwickelung“ (1867), z licznemi wyjątkami w przekładach.

Dohmd Robert, historyk sztuk pięknych (* 1845 w Berlinie — f 1896 w Konstancyi); kształ-

cił się w uniwersytecie i w akademii budownictwa w Berlinie, a ukończywszy studya w 1868, przez zimę 1869/70 uzupełnił je w Rzymie. W r. 1871 został naczelnikiem biblioteki królewskiej, w 1878 — dyrektorem galery i narodowej, a w 1884 — dyrektorem muzeum sztuki królewskiego dworu pruskiego. Od r. Ia92 był sekretarzem akademii sztuk pięknych w Berlinie. Wydał między innemi: „Die Kirchen des Cistercienserordens in Deutschland“ (Lipsk 1869); „Das königliche Schloss in Berlin“ (t-że 1876 z 40 fototypami); „Barok - und Rokokoarchitektur“ (Berlin 1884—91, 200 tablic); „Paul Deckers, fürstlicher Baumeister“ (t-źe 1885); redagował wydawnictwo zbiorowe „Kunst und Künstler des Mittelalters und der Neuzeit* (Lipsk 1875 — 85), oraz „Kunst und Künstler des XIX Jahrhunderts“ (1882) i napisał prócz tego „Geschichte der deutschen Baukunst“ (Berlin 1887 w Grotego „Geschichte der deutschen Kunst“.    *

Dohna (albo z Donina), stary ród szlachecki w Saksonii, biorący swe nazwisko od miasta saskiego Dohna albo Donin. Protoplastą tego rodu był Henryk z D., burgrabia zamku w Doninie w XII w.; od dwóch jego wnuków, He nr y ka i Ottona, idą dwie główne linie tego rodu: starsza, podzielona na gałęzie: szlązko-pruską, grabsztyńską (wygasłą w r. 1609) i łużycką (wygasłą w r. 1623) i młodsza linia, czeska. Wybitniejszymi członkami tej ostatniej byli: 1) Fryderyk z D ; ten z Saksonii przybył do Czech, gdzie w r. 1429 walczył po stronie katolickiej, był wiernym sługą królowej Elżbiety, w r. 1447 brał udział w awanturniczej wyprawie Czechów do Niemiec, a w r. 1450 walczył przeciw Sasom i 2) Fryderyk, syn Wacława, radzca cesarski, znany z wielu odbytych podróży, które opisał potem; pierwszą podróż odbył w r. 1588—91 z bratem swym, Janem Władysławem, do Niemiec i Węgier; następnie podróżował w r. 1592 — 93 po raz drugi po Niemczech, potem po Włoszech (w r. 1593—94), wreszcie zwiedził całe Morawy (1595), a po śmierci swej żony udał się do Loretta; na te wędrówki stracił cały swój majątek i zmarł w biedzie w r. 1634. Z linii szląs-kiej tego rodu wybitniejszymi członkami byli: 1) Abraham z D. (f 1613), który za młodu podróżował po Wschodzie, potem walczył w Węgrzech, a następnie w charakterze posła cesarskiego jeździł do Polski i Moskwy. W r. 1611 był mianowany prezesem kamery czeskiej. Syn jego 2) Karol Hannibal (* 1588—f 1633), znany ze swego fanatyzmu religijnego, w r. 1628 gwałtem nawracał protestanów na katolicyzm. Brat jego 3) Henryk z D. służył najpierw w wojsku hiszpańskiem, potem w cesarskiem, piastował w Czechach urząd sędziego krajowego. Od linii szjąskiej poszła gałąź pruska, która miała kilka pomniejszych odnóg, z nich jedna osiadła w Szwecyi (wygasła w r. 1820). Z tej szląskiej pochodził 1) Fabian, hrabia (* 1550 —f 1622), radzca, który był marszałkiem dworu, o-raz posłem palatyna Jana Kazimierza przy rozmaitych dworach; walczył w szeregach hollender. i polsk., a w r. 1587 przyprowadził Henrykowi ks. Nawarry (późniejsz. królowi franc., Henrykowi IV) 13 000

Kaeyll, I o wiz Iliuitr. Zesz 124 ï X\ X.

palatynaokich wojsk posiłkowych, z któremi przebił się aż do Loary. R. 1591 służył znowu we Francyi w szeregach Henryka IV, skąd po powrocie trzykrotnie zasiadał z polecenia elektora Palatyna-tu w sejmie Rzeszy. W r. 1604 mianowany został przez elektora brandenburskiego, Joachima Fryderyka, głównym burgrabią. Przeszedł na protestantyzm. — 2) Krzysztof Delphicus, burgra-bia i hrabia Dohna Car w i ndeu z linii szwedzkiej (* 4 czerwca 1628 w Delft — f 21 maja 1668 w Londynie), watąpił do służby szwedzkiej, został w r. 1651 szambelanem królowej Krystyny, 1653— pułkownikiem lejb-gwardyi, 1656—wice-gubernato-rem w Bremie i Verden, 1659—generałem piechoty. W r. 1666 dowodził obozem szwedzkim pod Bremą i mianowany feldmarszałkiem, wysłany został (r. 1667), w charakterze nadzwyczajnego posła do Hagi, gdzie 23 stycz. 1668 podpisał znane przymierze potrójne (Tripple-Alliance). — 3) Aleksander, burgrabia i hrabia Dohna - Schlobitten (* 25 stycznia 1661 na zamku Coppet w Szwajcaryi, f 25 lut. 1725 w Królewcu), syn burgrabi Fryderyka (f 1688) z linii młodszej, wianickiej, która wraz z Fryderykiem V, palatynem, wy wędrowała do Hollandyi, otrzymała zarząd księstwa Oranii i nabyła w Szwajcaryi zamek Coppet. Był brandenburskim generałem i członkiem tajnej rady wojennej; w r. 1713 został generał - feldmarszałkiem. Jest on protoplastą rodu Schlobitten.—-4) Krzysztof, hrabia D.-Schlodien, brat poprzedniego (* 2 kwietnia 1665 na zamku Coppet — f 11 paźd. 1733), wychowany przez P. Bayle’a, wstąpił do armii brandenburskiej, odbył (w r. 1686) kampanię w Węgrzech przeciwko Turkom, następnie (1689) w randze pułkownika walczył przeciwko Ludwikowi XIV. W r. 1698 został generał-majorem, oraz posłem w Londynie. Mianowany w r. 1713 generałem pijchoty, podał się w r. 1716 do dymissyi i zamieszkał w dobrach swoich, w Prusiech. Jest on autorem ciekawych pamiętników: „Mémoires o-riginaux sur le règne et la cour de Frédéric I, roi de PruBse“, ogłoszonych wr. 1833 przez Raumera.

6) Krzyszttof, hrabia D.-Schlodien (* 25 października 1702—f 19 maja 1762), syn poprzedniego, został w r. 1740 pułkownikiem pruskim i odznaczył się w obydwu pierwszych wojnach szląskich. W r. 1757 w bitwie z Rossyanami pod Grosjägers-dorfem dowodził już w stopniu gen. - lejten. awangardą korpusu Lehwaldta, poczem otrzymał komendę w Pomeranii przeciw Szwedom, gdzie otoczył Sztral-zund i zatrzymał Rossyan aż do przybycia króla nad Odrę (1758); nadto zmusił ich do zaniechania oblężenia Kołobrzega. Następnie walczył z Austrya-kami na Szląsku, a na początku r. 1769 odparł znowu Szwedów do Sztralzundu i na wyspę Rugię. Z mniejszem jednak powodzeniem walczył w lecie tegoż roku z Rossyanami w Nowej Marchii, wskutek czego został odwołany.—6) Fryderyk Ferdynand Aleksander burgrabia D.-Schlobit-ten (* 29 marca 1771 r.— 21 marca 1831 r.), wstąpiwszy do pruskiej służby państwowej, służył w Berlinie, a następnie w Kwidzynie (Marienwerder), gdzie w r. 1806 położył wielkie zasługi oko

92

Hml. i N.

And. S.

Niesiecki, Borkowski).

'/y

'en

■M

Kig. 226. Dohna (herb)

ło zaprowiantowania Grudziądza i Gdańska. Od r. 1807, jako prezydent zarządu dóbr państwowych w Kwidzynie, potem zaś po ustąpieniu Sterna, jako minister spraw wewnętrznych (1808), brał udział w reformach prawodawczych i administracyjnych, dopóki w r. 1810 nie ustąpił miejsca Hardenber* gowi. Usunąwszy się do dóbr swoich w Prusach Wschodnich, zajmował się w r. 1813 gorliwie uzbrojeniem prowincyi, za co został mianowany jej cywilnym gubernatorem. Po zniesieniu tej posady w r. 1814, był wybierany kilkakrotnie posłem na sejm prowiicyonalny.—Voigt „Leben des Grafen zu D.“ (Lipsk 1833).—7) Karol Fryderyk Emil burgrabia D. (* 4 marca 1784—f 21 lut. 1859), brat poprzedniego, wstąpił w r. 1798 do jazdy pruskiej i odznaczył się w kampanii 1807. W r. 1811 przeszedł do służby rossyjskiej, przyczynił się do zawarcia konwencyi pomiędzy ks. Yorkiem a Dybi-czem (30 grudnia 1812), walczył na czele pułku huzarów niemiecko rossyjskiego legionu w wojnach 1813—14 i, wróciwszy do służby pruskiej, został w r. 1815 komendantem pułku ułanów. W r. 1837 otrzymał rangę generał-lejtenauta, a w r. 1839 dowództwo korpusu. Koku 1848 mianowany generałem jazdy, a 1854 generał-feldmarszałkiem. Był ożeniony z córką Scharnhorsta. Na cześć jego wschodnio pruski pułk ułanów Nr 8 otrzymał w r. 1889 nazwę pułku hrabiego D.—8) Fryderyk Ferdynand (f 1859) odznaczył się w wojnie francuskiej z r. 1812—1814. W Prusiech istnieją dotychczas dwie gałęzie tej linii D-ów. O wygasłych liniach tego rodu napisał Siegmar hr. z D. dzieło p. t. „Aufzeichnungen über die erloschenen Linien der Familie Dohna* (Berlin 1876), które atoli w handlu księgarskim nie ukazało się.

Dohna, starożytna osada słowiańskiego pochodzenia (Donin), w królestwie Saskiem, hetmań-stwie Drezdeńskiem, o milę na zachód od Pirny, nad rz. Müglitz, która niedaleko wpada z lewej strony do Elby, posiada starożytny kościół z XV wieku, odnowiony pod kierunkiem słynnego budowniczego Sempera w 1836—41 r.; około 2 500 m-ców, którzy trudnią się wyrobem plecionek ze słomy i prowadzą handel mięsem. Zamek D., którego szczątki dotąd przechowały się na wzgórzu, pochodzi z XI w., w dokumentach po raz pierwszy wspominany pod 1107 r., jakkolwiek już przedtem należał do Czech. Jednocześnie z zamkiem założono miasto. Zamek był gniazdem możnej rodziny burgrabiów D. (z Donina) i stanowił przedmiot częstych sporów między Czechami i Miśnią; był wielokrotnie oblegany i zdobywany; ostatecznie Wilhelm, margrabia miśnijski, zdobywszy D. w 1402 r., zburzył zamek i przyłączył wszystkie posiadłości do margrabstwa Miśnijskiego w charakterze lenna. Odtąd D. należała do Miśnii, a następnie do Saksonii.

Dohna vel Donau, herb polski z indygenatu. Na tarczy w polu błękitnem dwa srebrne rogi jelenie o siedmiu odnogach, osadami na krzyż. W koronie szlachec. nad hełmem takież rogi, a między niemi panna w koronie złotej, z blond włosami i w sukni, z prawej strony barwy białej, a lewej błękitnej, która rękami trzyma się za rogi. Herb ten z nadaniem indygenatu 1648 przyznanym został Abrahamowi Dohna vel Donau, posłowi kur-firszta Jana Zygmunta na sejm.—(Zedlitz-Neukirch,

W. K. Z.

Dohm Karol August, zoolog niemiecki (* 1806 w Szczecinie—f 1892 tamże), po ukończeniu kursów prawnych w Berlinie oddał się zawodowi handlowemu. Zwiedziwszy różne kraje w Europie, Ameryce i Afryce, osiadł w mieście rodzinnem i poświęcił się studyom literackim1 Wydał | (1840—44) przekłady dramatów hiszpańskich w czterech tomach oraz dwa zeszyty pieśni szwedzkich. Obok tego jął uprawiać entomologię i wstąpiwszy do towarzystwa entomologicznego w Szczecinie, został jego prezesem, objął redakcyę założonego przez nie czasopisma i wydawał od 1846 „Linnaea Entomologica“. Odznaczył się szczególniej przez swoje studya nad chrząszczami i, dzięki nadzwyczajnej ^phuości, zgromadził jeden z największych zbiorów entomologicznych, który syn jego, Henryk (* 1838) zoolog i polityk, spółzałożyciel muzeum pomorskiego w Szczecinie, darował temu miastu wraz z domem, gdzie się mieści. D. za zasługi naukowe został doktorem honorowym uniwersytetu królewieckiego.

Dohm Antoni, zoolog niemiecki, drugi syn Karola Augusta (* 1840 w Szczecinie), studya odbywał w rozmaitych uniwersytetach i został docentem zoologii w Jenie. W r. 1870 przyczynił się do uskutecznienia znakomitego pomysłu, któremu wiedza przyrodnicza bardzo wiele zawdzięcza, mianowicie zaś do założenia stacyi zoologicznej w Neapolu, której sam został dyrektorem. Sta-cya ta, dzięki jego żarliwości niezmiernej i doświadczeniu, stała się pierwszorzędnym instytutem w swoim rodzaju, oraz wzorem dla innych, później pozakładanych. Pierwsze prace D-a traktują o systematyce owadów z rodziny hemipterów, dalsze o rozwoju różnych gromad stawonogich („Untersuchungen über Bau und d. Entwickelung der Arthropoden“). Później zajął się badaniem kręgowców i poglądy swoje wyłożył w dziełach: „Ursprung der Wirbeltiere und das Prinzip des Funktionwechsels" (Lipsk 1875) i „Studien zur Urgeschichte des Wirbeltierkörpers“ (tamże 1882), w których stara się dowieść pochodzenia kręgowców z typu robakowego, a zarazem rozwija myśl o powstawaniu nowych ustrojów wskutek zmiany czynności już istniejących. Obok tych prac, wypada jeszcze wspomnieć o wybornej obszernej monografii piknogon’d p. t. „Monographie der Pantopoden des Golfs von Neapel“ (Lipsk 1881),

w której należycie wyjaśnił ustrój i rozwój tych handlowych, a od początku bieżącego wieka D-i, żyjątek, bardzo zajmujących, a przedtem mało zna- przeznaczone dla różnych celów, są nieodłączną

nych.

Doit, moneta hollenderska, ob. D e u t.

Dojenie. Czynność za pomocą której otrzymujemy mleko z wymienia krowy, owcy lub kozy, w celu użycia go bezpośrednio na pokarm, lub do przerobu na sery, a krowiego, po oddzieleniu z niego części tłuszczowych (śmietany), do wyrobienia z niego masła. Jakkolwiek czynność ta należy do najpospolitszych, codziennych, gospodarskich zajęć i powierzaną bywa, u nas zwłaszcza, wyłącznie rękom kobiecym, nie jest ona tak łatwą, jak się napozór zdaje; wymaga bowiem pewnej siły, a przy tern delikatnego poczucia w ręku, aby zwierzęciu nie zadawać bólu. Dobra dojarka nie ujmuje za strzy-ki wymienia trzema palcami, ale całą dłonią, na-

* częścią każdego portu handlowego i wojennego. — W tych sztucznych, obszernych przystaniach odbywa się ładowanie i wyładowywanie okrętów. W skła-daoh olbrzymich, przy D-oh zbudowanych, na depozyt składane są zwykle całe ładunki okrętowe za właściwemi dowodami (warrants); tu skupia się prawie cały handel portowy. Dok jest ogniskiem tego, co stanowi dla danego kraju przedmiot przywozu i wywozu, połączony bowiem siecią kolei żelaznych z punktami handlowemi wewnątrz kraju, jest dostawcą i odbiorcą produktów, przedmiot handlu stanowiących. W portach, bez dopływu i odpływu morza, urządzanie tego rodzaju D-ów jest zbyteczne, basseny tych portów posiadają wodostan niezmienny i nie potrzebują być zamykane za pomocą wrót ciskając na nie łagodnie ale silnie, głaszcząc z pew- szluzowych. I w takich jednak portach urządza się nym naciskiem całe wym:ę i tym sposobem wyko- D-i, służące do budowy i naprawy okrętów. — Pier-nywając na niem pewien rodzaj masażu, wpływa- wiastkowo statek, do naprawy przeznaczony, wyjącego bardzo korzystnie na wydzielanie się mleka j ciągano z wody na płaski brzeg morza; później bu-w większej obfitości; skoro zwierzę się uspokoi i ' dowano w tym celu oddzielne urządzenia; po dziś chętnie mleko oddawać zacznie, można doić obiema rękami z dwóch strzyków naraz na krzyż. Najbardziej drobiazgowa czystość naczyń, wymienia, rąk i ubrania dojącej osoby jest niezbędnym warunkiem prawidłowego, pod względem hygienicznym i ekonomicznym,, dojenia.    Si Rew•

Dojrzałość, Ob. Wiek życia.

Hjff

Sägfe

Ii

)ü :

li

4

PB

te#-

Fig.^227. Dok suchy.

dzień w mniejszych portach stosowane, zwane El lingami (ob.); obecnie dla budowy i naprawy okrętów służą D-i, zwane warsztatowemi (Docks de radoubage,—graving docks) lub suchemi. Są to basseny, przeznaczone dla jednego, dwóch, a najwyżej trzech statków, względnie do ich wielkości, zbudowane nad brzegiem i zamknięte wrotami szlu-zowemi. Forma takich D-ów bywa podłużna, lub owalna; płaszczyzna wewnętrzna całkowicie wyłożona kamieniem i zastosowana do formy zewnętrznej statku. Okręt lub statek, przeznaczony do naprawy, przez otwarte wrota szluzowe wpływa do D-u, w którym woda znajduje się na jednym poziomie z otaczaj ącem go morzem. Następnie wrota Bzluzowe się zamyka, wodę za pomocą maszyn

Dojrzałość drzewa następuje wtedy, gdy drzewo przestaje rość na wysokość, chociaż może jeszcze przyrastać na grubość, jeżeli przez poprzedzające, we właściwych okresach dokonywane trzebieże (przerzedzanie drzewostanu) pozyskało dosyć miejsca do rozrostu. D. nie tyle zależy od wieku, wysokości i grubości drzewa, ile raczej od klimatu oraz właściwego chemiczuego i fizycznego składu gruntu, na którym drzewo rośnie. W surowym półnoonym klimacie, na gruncie torfiastym z piaszczystem podłożem, drzewo się starzeje, nie dochodząc nigdy do dojrzałości i odpowiedniej swemu gatunkowi (sosna, brzoza) wysokości i grubości, które stanowią o rę-bności, czyli ekonomicznej dojrzałości tych gatunków. D. zatem tak pojedynczych drzew, jak i całych drzewostanów, ocenia się podług przyrostu wynalezionego za pomocą sposobów, jakie podaje nauka leśnictwa, posługująca się w tym celu rozmai-temi specyalnemi narzędziami (hypsometr, dendro-

metr, świder Presslera, linijka Baura i in.).

Dok (ang: Dock), wyraz, określający miejsce ochronne dla okrętów i statków. W tern znaczeniu D-ami nazywają się obszerne basseny portowe (bassins à flot), ogrodzone sztuczuemi nasypami i ścianami kamiennemi, a połączone z avansportem s z luz am i (ob.), w które statki i okręty wszelkich rozmiarów i przeznaczenia wpływać mogą i w takowych pozostawać bezpiecznie, bez względu na dopływ, odpływ i burzliwy stan morza. — Pierwsze | usuwa się z bassenu przez wypompowanie, a sta-tego rodzaju D-i w końcu XVII wieku zbudowane tek zwolna osiada na dnie D-u, podpierany sto-zostały w portach wojennych Dunkerka, Hawr i pniowo drewnianemi belkami, które odpowiednie o-Honfleur. — Auglia budową obszernych D-ów św. paroie znajdują w murowanych ścianach D u. Po Katarzyny w Londynie dała początek zużytkowaniu wypompowaniu wody z bassenu okręt może być tak zabezpieczonych bassenów portowych do celów j najdokładniej zrewidowany i naprawiony. — Przy

St. Rew.

wyjściu z D-u okrętu naprawionego lub nowozbu- do zatoki Lauwers-zee i w ognisku licznych ka-dowanego manipulacya jest odwrotną. Otwiera nałów, tak odwadniających, jak i żeglownych; prosię okna szluzowe, woda zwolna napełnia hassen, wadzi ożywiony handel lnem, bydłem i towarami statek stopniowo wznosi się na wodzie, oswabadza kolonialnemi, buduje statki, wywozi w znacznej się od podpór, utrzymujących go, wypływa na wo- ilości cykoryę do Anglii; posiada dwa kościoły, dę samodzielnie, a przy otwarciu wrót szluzowych, piękny ratusz, kilka fabryk, liczy około 5 000 bez żadnego wstrząśnienia, wypływa na pełne wo- m-ców. Tu w r. 755 poniósł śmierć męczeńską dy. Nie zawsze jednak jest możność wprowadzę- ! Apostoł Niemiec, św. Bonifacy, z rąk pogańskich nia uszkodzonego okrętu do suchego D-u. Dla na- j Fryzów. Okolica dość żyzna i wybornie upra-prawy takich statków, które na miejscu muszą być wna.    And< s>

wydobyte na powierzchnię wody, a następnie na- j Dokszyce, miasto nadetatowe w gub. Mińskiej, prawione lub odwiezione do przystani, angielski powiecie Borysowskim, na samej granicy z gub. inżynier, Clarke, obmyślił D-i pływające, ponto- Wileńską, niedaleko źródeł Berezyny; 5 759 m-ców nowe; są to olbrzymie tratwy, prawidłowo z belek (1892 r.). Jest to najwn'^ejsza w powiecie osada ułożone, posiadające z dwóch bobów ściany, a wła- po Borysowie, prowadzi handel lnem i drzewem, ściwie—skrzynie, z których woda może być wypom- trudni się także rolnictwem i rzemiosłami; posia-powaną, lub, w razie potrzeby, napompowaną. Ta- ■ da 2 cerkwie, kościół katolicki, synagogę. Ko-

•\

Al u

HI IllBi

alpH

631®

iS

ftf

J!

âL

PU

ra

------ .. ~r'

Fig. 228. Dok Clarke’a

druga przerobiona z dawnej cerkwi unickiej. O dacie założenia D-c brak bliższych wiadomości; były one już miasteczkiem w XVI wieku. Podczas wojny szwedzkiej uległy klęsce pożaru i rabunkowi w 1708 r. Po drugim rozbiorze Polski dostały się Rossyi, która w r. 1795 uczyąiła je miastem powiatowem w namiestnictwie Mińskiem, lecz w r. 1802 przyłączono je do pow. Borysowskiego

And. S.

ką jest w najprostszych zarysach konstrukcya tych i ściół fundowany w 1608 roku przez biskupa St. D-ów, w rzeczywistości zaś jest to kolos tak zbu- Kiszkę; jedna z cerkwi wymurowana w 1863 r. dowany, że posiada zdolność, w razie napełnienia skrzyń wodą, opuścić się i podpłynąć pod okręt, a w razie wypompowania wody ze skrzyń, nie tylko wypłynąć na wodę, ale i podjąć całą massę ciężaru okrętowego. Tak wydobyty okręt z wody, stosownie do warunków bassenu wodnego i samego uszkodzenia, naprawia się na miejscu lub przewozi na takiej tratwie do miejsca spokojniejszego. Spe-

Doktor. Nazwę tę (od docere uczyć) dawano w Rzymie w ogóle tym, którzy się zajmowali nauczaniem. Dla tego używano nie tylko wyrażenia Doctor rhetoricus, artium liberalium, ale | Dr. palestricus, gladiatorum, armorum. W tern też znaczeniu używano wyrazu magister.

cyalne urządzenie D-ów Clarke’a znaleźć można we i zrobiono nadetatowem. wszystkich dziełach technicznych nowych, zajmujących się budową okrętów. Tamże znajdują się opisy ulepszonych doków pływających, systemu Clarke'a i Staufield’a, zwanych sekcyjnemi.

Dokkum, Dockum, miasto w niderlandzkiej prowincyi Fryzlandyi, nad rzeką Ee, wpadającą

W XII w. zaczęto nadawać tytuł D-a, jako oznakę honorową, znakomitym ówczesnym uczonym, z dodaniem jeszcze jakiego zaszczytnego przymiotnika. Tak np. św. Tomasz z Akwinu był nazywany D. angelicus, św. Bonawentura D. Seraphicus, Duns Scott D. subtilis, Roger Bacon D. mirabilis, Jan Gerson D. christiauissimus i t. p. Jako godność naukowa tytuł D a powstał w XII w. w Bolonii, kiedy Irnerius założył tam szkołę prawa, z której powstał w następstwie uniwersytet boloński. Mylnie jednak przypisywano utworzenie tej godności Irneriusowi, gdyż on sam używał tytułu judex, inni zaś nazywali go magister, dominus, causidicus. Pierwsze dokumenty, w których spotykamy się z tym tytułem, pochodzą z 1151 r.,powstanie zaś samego tytułu pozostaje w ścisłym związku z powstaniem uniwersytetów, w których uczących zaczęto nazywać doktorami. Zdaje się też, iż od połowy XII w. tytuł D-a mógł być nadany tylko przez innych D-ów, wykładających w uniwersytecie, po zadosyć uczynieniu przez kon-dydata wymaganym formalnościom. Z początku byli tylko D-y prawa cywilnego, Doctor es legum, w końcu zaś XII w. powstał tytuł D-a prawa kanonicznego, D. decretorum. Ci, którzy zajmowali się obiema naukami, otrzymywali tytuł D-a utriusque juris. Później jeszcze powstały tytuły D-a medycyny, gramatyki, logiki, i innych nauk, a nawet muzyki. Tytuł D-a został przyjęty w Uniwersytecie paryskim w 1231 r., a później i w innych uniwersytetach. Z początku tytuł D-a i magistra był równoznaczny, później jednak pierwszy uzyskał stanowczą przewagę, tak, iż w niektórych krajach, jak np. we Prancyi i Niemczech, tytuł magistra zupełnie został zarzucony. W innych znowu trzeba go wprzód otrzymać, poczem dopiero można się starać o tytuł D-a. Oprócz D-ów, promowanych przez fakultety, byli także D-y mianowani przez cesarza niemieckiego, t. zw. docto-res bul lat i. Uniwersytety też nadawały tytuł D-a jako zaszczytne odznaczenie, honoris causa, nie tylko ludziom, zajmującym się nauką, ale w o-góle zasłużonym dla państwa lub społeczeństwa. Takimi D-ami byli Blücher, Wellington, Bismarck i inni. Tytuł D-a fakultety udzielały po egzaminie, examen rigorosum, złożeniu rozprawy przedmiotu wykładanego we właściwym fakultecie, dissertatio, i dysputy publicznej w obecności fakultetu. Po uznaniu rozprawy i dysputy za wystarczającą, dziekan fakultetu wkładał na głowę kandydata czerwony czworoboczny kapelusz, jako oznakę jego godności. W ostatnich czasach w Niemczech wychodzi z użycia publiczna dysputa, fakultety zaś poprzestają na dwóch pierwszych warunkach. W niemieckich uniwersytetach, z wyjątkiem pruskich, udzielano także tytuł D-a in absent i a, to jest WBkutek przedstawienia tylko dys-sertacyi. W ostatnich jednak czasach zwyczaj ten, na wniosek Mommsena, został zniesiony. W niektórych krajach D. jest najwyższym stopniem naukowym, do którego można dojść dopiero po otrzymaniu innych niższych. Tak np. we F r a n c y i, na mocy dekretu z 17 marca 1808 r., żeby zostać doktorem, trzeba być wprzód licencyatem. Tak samo wAngli i w Rossyi przed uzyskaniem stopnia D-a trzeba być magistrem. Wyjątek od tego w Rossyi stanowi stopień D-a medycyny, który otrzymać można bezpośrednio po ukończeniu studyów uniwersyteckich. Przeciwnie, w Niemczech każdy po ukończeniu studyów w uniwersytecie może się ubiegać o stopień D-a. Od początku powstania instytucyi D-ów korzystali oni z rozmaitych praw i przywilejów. Do praw można zaliczyć to, iż tylko doktorzy, i to nie wszyscy, ale tylko wykładający w uniwersytecie, mieli prawo promować innych doktorów, tudzież to, że tylko- doktorzy mogli wykładać w uniwersytecie. Do przywilejów zaliczano prawo szlachectwa osobistego i inne, które tern łatwiej było im uzyskać, że od XV, a zwłaszcza od XVI w. wszystkie wyższe urzędy państwowe były zajęte przez doktorów prawa. Wskutek tego doktorzy u-żywalitytułuIllustris, Nobilis, Nobilissimus, i byli stawiani na jednej stopie ze szlachtą. Porównanie to widać było z niemieckich Reichsgesetze über Kleiderordnung z 1500, 1630, 1540, 1577 r., które upoważniły doktorów i ich rodziny ubierać się tak, jak szlachta (Ritter), prawo zaś z 1500 roku stawia szlachtę i doktorów w przeciwieństwie z mieszczaństwem i innemi stanami. Z tego zasadniczego pojęcia wyższości doktoratu nad innemi stanami doktorzy wyprowadzali różne przywileje, jak np., że nie podlegali przymusowi osobistemu za długi, że wezwanie ich do sądu musiało nastąpić w formie bardziej uroczystej, że ulegali łagodniejszym karom, że obelgi im zadane uważane były za injuria atrox, i ulegały surowym karom, i wiele innych. Z praw tych pozostało jedynie to, że tylko posiadający stopnie doktorów mają prawo być profesorami zwyczajnymi uniwersytetów, i że mają prawo promować innych doktorów. Tak np., we Francyi doktorzy mają prawo być profesorami titulaire, agrégés, a w Niemczech i w Rossyi zajmować katedry profesorów zwyczajnych. W Anglii od XV w. uniwersytety Oksford z-ki i Kembrydzki zaczęły nadawać stopnie doktorów muzyki, jak np. Haydnowi. W XVIII w. niektóre niemieckie uniwersytety poszły za ich przykładem, nadając ten stopień Spontiniemu i innym. Do XVIII w. stopień D-a przyznawano tylko mężczyznom; w o-wym jednak czasie na niektórych uniwersytetach zaczęto nadawać go i kobietom. Tak np., w 1787 r. wydział filozoficzny w Getyndze nadał go Dorocie Schlösser, w 1817 r. wydział lekarski w Giessen nadał go Maryi Karolinie Siebold, a wydział filozoficzny w Marburgu Joannie Wyttenbach. W XIX w. kobiety zaczęły domagać się prawa uczęszczania do wyższych zakładów naukowych, z czem było związane i prawo otrzymywania wyższych stopni naukowych, w szczególności zaś doktoratu. Poraź pierwszy w 1867 r. dopuszczone do tego zostały w uniwersytecie Zurychskim, a następnie i w innych szwajcarskich uniwersytetach. W 1870 r, dopuszczone zostały w Szwecyi, w 1875 r. na mocy prawa z 25 czewca tegoż roku w Danii, w 1876 r. we Włoszech, w 1880 w Belgii, w 1884 na mocy prawa z 14 czerwca w Norwegii. W An-

A 0.

S. S.

glii w 1878 r. kobietom dozwolono ubiegać Bię o stopnie akademickie w uniwersytecie Londyńskim, w 1881 r. w uniwersytecie Kembrydzkim, a w 1879 w Oksfordskim. We Francyi między 1866 — 1882 r. 109 kobiet otrzymało stopnie uniwersyteckie. W Hollaudyi, Hiszpanii i Portugalii dostęp do wyższego wykształcenia i otrzymania stopni akademickich nigdy kobietom nie był utrudniony. W Stanach Zjednoczonych kobiety korzystają z jednakowych praw z mężczyznami pod względem wyższego wykształcenia i ubiegania się o stopnie naukowe. Wyjątkiem od tego jest Harward University (w Cambridge pod Bostonem), w którym są tylko prywatne kursy dla kobiet. W Austryi i Niemczech do ostatnich czasów uniwersytety były dla kobiet zamknięte („Handwörterbuch der Staatswissenschaften“ T. III Frauenarbeit und Frauenfrage str. 657). W Rossyi za początek tego należy uważać utworzenie wyższego lekarskiego instytutu dla kobiet, który ma być otwarty w 1897 roku, wskutek Zd. Rady Państ. z 1 czerwca 1895 r. W Średnich Wiekach, jak widzieliśmy, powstały naprzód stopnie D-a prawa cywilnego i D-a prawa kanonicznego. Później, w miarę tego, jak pewna nauka doszła do takiego stopnia rozwoju, iż mogła być samodzielnie traktowaną i stać się podstawą do podziału uniwersytetu na fakultety, każdy fakultet zaczął nadawać właściwy sobie stopień D-a. W Anglii uniwersytety nadają tytuł D-a teologii (przez skrócenie D. D. Doct. of divinity), D-a prawa cywilnego lub kanonicznego (D. (C.) L. D. of civil or Canon Law), D-a Medycy (M. D.) i muzyki (D. M ). We Francyi są D-rzy prawa, medycyny, nauk przyrodniczych—ób sciences, literatury—ès lettres. Co się tyczy D-rów teologii, to wskutek zniesienia w 1885 r. na mocy prawa z 21 marca fakultetów teologii katolickiej, zostały tylko dwa fakultety teologii protestanckiej, które nadają stopnie D-ów teologii. W Niemczech każdy fakultet ma prawo przyznawać właściwy sobie stopień D-a. Pod tym względem można powiedzieć, iż przy dzisiejszej specyalizacyi nauki przejawia się dążenie także do specyalizacyi tytułów D-a. W Rossyi przepisy o tern były wydane w 1819 r., 4 kwietnia 1844 r. i ostatecznie 4 stycznia 1864 r. o egzaminach na stopień kandydata, magistra i doktora („CöopHHKB pacnopaate-Hit no MHHHCTepcTBy HapoßHaro npocBimema* Tom III, 1850 — 1864, 1867, Btr. 636). Podług tych przepisów doktorem może zostać tylko magister, z wyjątkiem fakultetu lekarskiego, na któ rym można bezpośrednio się doktoryzować. Dok-toryzwać się można nie wcześniej, jak w rok po otrzymaniu stopnia magistra. Chcący się magistrować winien był złożyć przed fakultetem przepisany przez prawo egzamin, tudzież obronić publicznie w fakultecie złożonej przez siebie rozprawy, którą fakultet uznał za dostateczną. Egzamin składał się z przedmiotu głównego, z którego magistrant chciał otrzymać stop’eń naukowy, i z przedmiotów dodatkowych, będących w związku z pierwszym, w zakresie nie tak obszernym, jak z przedmiotu głównego. Jak ta specyalizaoya jest prze-

prowadzona, można się przekonać z tego, iż na wydziale historyczno-filologicznym można się ma-gistrować z dziesięciu przedmiotów, mianowicie: 1) z filozofii. 2) literatury greckiej, 3) literatury rzymskiej, 4) językoznawstwa porównawczego, 5) russkiej literatury, 6) literatury powszechnej, 7) literatury słowiańskiej, 8) hiatoryi powszechnej, 9) historyi rossyjskiej i 10) teoryi i historyi sztuk pięknych. Na wydziale fizyko - matematycznym można się magistrować z 11 przedmiotów, mianowicie: 1) z czystej matematyki, 2) z matematyki stosowanej, 3) astronomii, 4) fizyki, 5) chemii, 6) mineralogii i geologii, 7) geografii fizycznej, 8) botaniki. 9) zoologii, 10) technologii i ll) gospodarstwa wiejskiego. Na wydziale prawnym można się magistrować z 7 przedmiotów, to jest: 1) z prawa cywilnego, 2) karnego, 3} państwowego,

4) administracyjnego, 5) finansowego, 6) międzynarodowego i 7) ekonomii politycznej. Na wydziale języków wschodnich, istniejącym w Petersburgu, można magistrować się z 11-tu przedmiotów, mianowicie: 1) z literatury arabskiej, 2) perskiej, 3; turecko-tatarskiej, 4) mongolskiej 5) chińskiej, 6) mandżurskiej, 8) hebrajskiej, 8) ormiańskiej, 9) gruzińskiej, 10) sanskryckiej i 11) historyi Wschodu. Ze wszystkich tych przedmiotów, magistrzy mogą w następstwie ubiegać się o tytuł D-a, złożywszy tylko z właściwego przedmiotu rozprawę i obroniwszy jej publicznie. Egzamina na D-ów medycyny podług uwagi do §. 110 ustawy uniw. z 1863 r. odbywają się podług przepisów wydanych dla służby zdrowia („CôopHHKï» nocTaHOBJieHm no Mim. Hap. IIpocB.“ T. III. 1876, wyd. 2-e, str. 1040). Wreszcie zauważyć należy, iż wyraz „doktor“ w potocznym języku używa się dla oznaczenia lekarza, chociaż nie mającego stopnia naukowego D-a.

Doktrynerstwo w najogólniejszem słowa tego znaczeniu oznacza ścisłe trzymanie się pewnej zasady, bez względu na czas i okoliczności, zasadzie tej nie sprzyjające, a nawet wręcz jej przeciwne. Oznacza zatem przewagę teoryi, rozumowania, o-partego na pewnych zasadach naukowych (doctri-na), tak w ocenianiu kwestyj politycznych, jak i w praktycznem zastosowaniu tych rozumowań do życia politycznego danego narodu. Stąd z nazwą tą łączy się pojęcie niepraktyczności w zawodzie politycznym, brak czynnego współdziałania, a nawet—rodzaju pedanteryi. Nazwa ta wyrobiła się historycznie, a mianowicie zaczerpniętą została z nowszej karty historyi francuskiej, to jest z epoki jej walk parlamentarnych podczas Restauracyi i monarchii Lipcowej (1814—1848). Ob. Doktryne-rzy.

Doktrynerzy. (Szkoła i stronnictwo polityczne). Historycy francuscy, grupując rozmaite szkoły teoryj politycznych, rozwijane we Francyi w XIX stuleciu, nazwę Bzkoły doktrynerów (école doctrinaire) nadali jednemu z odcieni, i to wybitniejszemu, tak zwanej szkoły konstytu-cyjnej (école constitutionnelle). Szkołą doktrynerów nazwali mianowicie teoryę polityczną, głoszoną przez Royer-Collard’a (ob.), przywódzcę deputowanych w izbie, księcia de Broglie (ob.),

s. s.

członka izby parów, i Guizot’a (ob.), znanego historyka i publicystę, a wymienionych twórców tej szkoły i ich zwolenników, zarówno w teoryi, jak i w praktyce życia państwowego — doktrynera-mi. Mężowie ci odegrali wprawdzie we Francyi rolę polityków rzeczywistych, czynnych na polu praktyki państwowej, piastując wybitne stanowiska podczas rządów Restauracyi, a zwłaszcza za ap-nowania Ludwika Filipa, i tworząc znane stronnictwo polityczne (ob.), nie byli jednak opportunistycz-nymi mężami stanu, stosującymi się bez ograniczenia do warunków chwilowych danego prądu polityki. Przeciwnie, starali się oni przedewszystkiem zastosować do rządzenia państwem zasady teoretycznie wypracowane, rozwijając je konsekwentnie, wbrew chwilowym trudnościom, a nawet i piętrzącej się oppozycyi. Podobnie jak Szkoła demokratyczna, która miała we Francyi swoich ideologów (ob. Destutt de Trący), szkoła konstytu-cyonalizmu miała swoich doktrynerów* politycznych. Zasadniczą cechą szkoły doktrynerów francuskich było dążenie do spożytkowania na rzecz liberalizmu wszystkich dodatnich stron rewolucyi francuskiej z usunięciem wszelkich instytucyj, noszących w swem łonie zarodek wichrzeń i ekscessów. Stąd dążność do pogodzenia form)» monarohicznej rządu z zasadą demokratyczną równości, a to w celu ugruntowania i zabezpieczenia prawdziwej swobody politycznej. I tak zamiast dogmatu »zwierzchnictwa ludu“ (souveraineté du peuple), głosili oni dogmat zwierzchnictwa rozumu (souveraineté de la raison). Dla nadania rządom demokratycznym pewnej jedności, zabezpieczenia istotnego wymiaru sprawiedliwości i wogóle dla zaszczepienia ducha prawdziwej swobody, starali się zapewnić przewagę klasom wyŹBzym (les supériorités), to jest oświeconym, w obec braku światła bowiem i miłość prawdziwej wolności byłaby, ich zdaniem, niemożliwą. Formę rządu monarchiczną uważali oni za nieodzowną dla utrzymania samejże demo-kracyi w mierze i zabezpieczenia tym zposobem praw wolności. Byli oni przekonani, że tak zwane »zwierzchnictwo ludowe* jest najczęściej czczą formą, sztandarem zwodniczym, pod którego o-Błoną tyrania mas zastępuje tyranię jednego. Organami politycznemi, w których D. francuscy zasady te rozwijali, były głównie „Moniteur“, »Le Globe* i ,Le Constitutionnel“; Guizot był głównym współpracownikiem pierwszego z nich i redaktorem naczelnym drugiego. Jako szkoła polityki teoretycznej, szkoła doktrynerów wzorowała się przeważnie na konstytucyi angielskiej, której bisforyę dobrze zbadał Guizol; rozwój konstytucyo-nalizmu angielskiego porównywała ona z rozwojem konstytucyi (Charte) własnego narodu, którą chciała raz na zawsze utrwalić, opierając ją na podwalinach rozumu, to jest na zasadach teoretycznie wypracowanych. Jako stronnictwo polityczne, szkoła doktrynerów głosiła zasadę łagodzenia skrajnych dążeń, jednania sprzecznych żywiołów, głoBiła pokój i załatwianie sporów, nie drogą wstrętnej jej zawsze rewolucyi, ale drogą dyskussyi parlamentarnej, lub ,co najwyżrj, legalnej

oppozycyi. Jednakże nadzieje doktrynerów zawie-dzionemi zostały, stronnictwo ich w polityce nie odpowiadało usposobieniu narodu francuskiego. Teorya ich polityczna była dla mas zbyt skomplikowaną, zanadto abstrakcyjną, a jako stronnictwo polityczne, beznamiętne, nie mieli oni w obec mas, nawykłych do przewrotów państwowych, tej siły porywającej, jaką mieli wybitniejsi przywódzcy innych stronnictw. Jako teorya zbyt skomplikowana, jako stronnictwo polityczne zbyt miękkie, szkoła doktrynerów nie mogła zaspokoić wymagań i dążeń narodu francuskiego, który, świeżo przebywszy tyle kataklizmów politycznych, zanadto był jeszcze wrzącym i spragnionym czynów, aby sympatyzować ze stronnictwem, pod tym względem, w oczach jego, zupełnie bladem. Stąd, pomimo wybitnych talentów pisarskich tej szkoły, pomimo nawet chwilowego powodzenia na polu polityki ich zasad, stronnictwo to nie zapuściło głębiej korzeni w grunt narodowy. Nawet to, co stanowiło ich stronę dodatnią, a mianowicie, że dla zachowania swej niezależności moralnej nie łączyli się z żadnem innem ze stronnictw żywotniejszych, wyszło im na złe w życiu po-litycznem, bo nie pozwoliło im znaleźć podpory wśród innych stronnictw. Ta ich niezawisłość moralna, bez odpowiedniej siły faktycznej, pozbawiała ich więcej jeszcze wpływu na naród. Za mało rachowali się oni z prądem rewolucyjnym swego czasu, a za wiele nadziei pokładali w dyskussyach parlamentarnych,—jakby palące kwestye życiowe dawały się tak łatwo teoretycznie ujarzmiać i załatwiać. To też te właśnie palące kwestye dnia odjęły im siłę. Z usunięciem Guizot’a z ministe-ryum (1848), kończy się ich działaluość praktyczna, z upadkiem monarchii lipcowej upada też i działalność polityczna doktrynerów. Zasługą ich pozostanie jednakże na zawsze: wychowanie, rzec można, moralno - polityczne mas narodu i wogóle spopularyzowanie na stałym lądzie Europy prawdziwych zasad monarchii konstytucyjnej, to jest owego liberalizmu konstytucyjnego, którego D. byli wybornymi i wytrwałymi komentatorami. — Por. 1) Duvergier de Hauraune »Histoire du gouvernement parlementaire en France (1814—48)“ (Paryż 1856 — 66);    2) Eduard Arndt »Geschichte der

letzten vierzig Jahre* (Berlin 1857, tom Il-gi, str. 15—17); 3) Victor de Nouvion „Histoire du règne de Louis Philippe I-er, roi des Français“ (Paryż 1858); 4) Paweł Janet „Histoire de la science politique dans ses rapports avec la morale“ (wyd. 2-e Paryż 1887, tom II, str. 726 — 9) Dokumenta, ob. Dowody.

Dol (D. de Bretagne), stolica kantonu w departamencie francuskim Ille et Vilaine, okręgu S. Mało, przy drodze żelaznej S. Malo-Rennes, i odnodze do Avranches, o 3 km. od wybrzeża kanału La Manche, posiada piękny, dawniej katedralny kościół św. Samsona z XIII w., z trzema wieżami, kościół Panny Maryi, kollegium w dawnym pałacu biskupim, zakłady do osadzania soli z wody morskiej, kopalnie torfu, fabryki konserwów, dystylarnie, białoskór-nie, garbarnie; 4524 m-ców.—Jest to kolonia Cel-

And. 8.

(1891), str. 273—307.

Dola, najdrobniejsza jednostka wag rossyjskich, y9e część zołotnika, zatem V₉₂₁₆ funta rossyjskie-go, który = 1.099 883 funta nowopolskiego czyli warszawskiego. Jedna dola = 44.44 miligrama, a cal sześcienny rossyjski (czyli angielski) wody dy-stylowanej w temperaturze lS^R. waży 368.361 doli.    s-K

50

"o

Dolabella.

tów, przybyłych z Irlandyi w 550 roku z biskupem św. Samsonem, który założył klasztor i pustelnię.— W IX wieku ufundowano tu arcybiskupstwo, lecz w skutek protestu arcybiskupów z Tours zmieniono je na zwykłe biskupstwo, które istniało do 1790 r. —W IX i X wieku częste napady Normannów dotkliwie dawały się uczuwaó miastu, z Anglią zaś trwały częste nieporozumienia, które dopiero z początkiem XIII w. ustały.—Odtąd D. dzieli losy Bretanii. D. 19 i 20 listopada 1793 Wandejczycy odnieśli zwycięstwo nad republikanami pod Wester-mannem i Marceau.—Z dawnych murów miejskich pozostały szczątki tylko, i to wbudowaae w domy mieszkalne; za to w samem mieście mnóstwo jest budowli pochodzących z XIV, XV i XVI w.—Między miastem a morzem rozciąga się przestrzeń nieco błotnista, wydarta morzu i okrawędziona tamami (Marais de D., Marais salant); pośrodku niej wznosi się potężny głaz granitowy, 65 m. wysoki, zwany Mont D. oraz dolmen 12 m. wysoki, zwany Champ Dolent.

Dola, jako pojęcie szczęścia, powodzenia, należy do najdawniejszych i najważniejszych w dziejach myśli ludzkiej. Ażeby dokładnie zrozumieć znaczenie jego w wierzeniach ludów, zastanówmy się nasamprzód nad samym wyrazem. D. pochodzi od dzielić, znaczy więc pierwotnie udział, część komuś przypadającą, przeznaczoną (por. co o tern pisano w tomie IX, str. 6); w dalszym zaś rozwoju oznacza tylko dobry udział, szczęście; zupełnie tak samo od część urobione jest uasze szczęście, oraz gr. moîrai némesis(meri s= część, nem5 = dzielę). Człowiek pierwotny wierzył, że wszelkie powodzenie jest dziełem przypadku, albo raczej zrządzeniem kierującej przypadkiem jakiejś siły niewidzialnej; inaczej powodzenia, szczęścia (np. na łowach, w znajdowaniu żywności i t. d.) nie mógł sobie wytłómaczyć. Że zaś każdą siłę nie inaczej pojmował, jak żyjącą tak samo, jak sam on, przeto każdą uźywo-tniał i postaciował. Stąd i dolę czyli powodzenie przybrał w formę istoty i wyobrażał sobie, że każdy człowiek ma swoją Dolę, uosobioną, żyjącą i my* ślącą, jak człowiek. Jakoż u wszystkich ludów aryjskich (źe o innych tu nie wspomnimy) spotykamy tę postać. Ze Słowian my i trzy plemiona ruskie nazywamy ją Dolą, Słowieńoy zaś i Serbowie Srećą (dosłownie = spotkanie, jak grec. Tyche). Rzymianie znają Fortunę (od fero = niosę, zdarzam, stąd też i for s). Indowie mają Lakszmï i Srï, Litwini Łajmę (znaczy dosłownie = szczęście), Niemcy „panią“ Saelde. Prócz tego plemiona ruskie, a przez nie i Litwini znają Talent, który przekręcają na Tałan, po litewsku Talćntas (z greckiego tâlanton=: przeznaczenie, los i t. d.). O tej istocie, którą nazwać można dobroczynnym sobowtórem ludzkim, powtarzano wszędzie jednakie opowieści. Jednostajność tę znajdujemy np. w rysie, który dziś żartem wyrażamy we frazesie: „Ty śpisz, a D. twoja rośnie“. To, co dla nas jest tylko frazesem, było niegdyś artykułem wiary. Znają go podania niemieckie o „pani Saelde“ (Grimm „Deut. Mythologie" 822—23), a Firdusi w „Księdze królewskiej" każe przemawiać do Nu-szyrwana: „Królu, podczas snu twego, młoda D. twoja czuwa" (przekład Mohla, V, 194). Ukrainiec zaś powiada: „Leżeń (leniuch), leży, a Bóg dla niego dolę trzyma*. W podaniach słowiańskich bywa też i odwrotnie. Gdy się komuś nie wiedzie, to wina doli (uosobionej), która jest niezaradną i leniwą. Baśnie ruskie i litewskie opowiadają o człowieku, któremu się ciągle nie powodziło dla tego, źe D. jego spała pod płotem; znalazłszy, obił ją okrutnie i odtąd wszystko szło mu jak z płatka. Lud polski zna dolę już tylko w pieśniach i wyrażeniach i to tylko we wschodnich dziedzinach; w zachodnich częściej się spotyka Szczęście zamiast D., a wyraz niedola nieraz zamienia Bię w pieśniach na niewola. Najczęściej dolę wspominają pieśni weselne, w których często o pannie młodej powtarza się zwrot: „Dajże, Boże, mi dolą, Bo już idę w niewolą". Przeciwieństwem (dobrej) doli jest Niedola, zła, licha dola (ob. Niedola), u Serbów Nesreća.— Literatur a: Afanasjew „Poet. Voz“ (111, 392—97; 403—412); Mâchai „Nâkres slov. bâjeslovi" (81— 82); Potebnia „O Dole" 1865 (w „Tpy,a,H Mockob. Apx. 06m;.“ I, zesz. 2, str. 153 — 196); „9tho* rpa®. 06o3plmie“ (1890, zesz. I, od str. 87); We-sełowski „Pa3HCKaHm“ (V, 173 — 260); Krauss „Sreća. Glück und Schicksal im Volksglauben der Südslaven" (Wiedeń 1886); „C6opHHKï> XaptKOBC. HCTop.-SHJioJi. OönjecTBa“ w tomie IV (1892) dwa artykuły o Doli; Grimm „Deut. Mythologie" 'rozdz. XXVIII); „Revue de l’ hist. d. religions" tom XXIII

J. K.

Dolabella (właściwie „siekierka“, „toporek") był to przydomek jednej gałęzi rodu rzymskiego Korneliuszów. Więcej znani są: 1) D. Publius Cornelius, konsul r. 283 przed Chr., pokonał Sen-nonów, plemię celtyckie, mieszkające na wybrzeżu m. Adryatyckiego w Umbryi: część ich zginęła na placu boju, reszta zaś się rozproszyła, tak, że plemię to uległo zupełnej zagładzie.—2) D. Cnae-us Corn, był konsulem r. 81 przed Chr. i odniósł zwycięstwo nad Trakami; w r. 77 został oskarżony przez 21-go letniego Cezara o zdzierstwa, jakich się dopuszczać miał w Macedonii w czasie zarządu tą prowincyą, lecz obronili go Kotta i Hor-tensyusz. (Mommsen „Hist. Rzym.“ 1. 4.—Vell. Pat. 2, 43).—3) D. C n a eus C o r. zarządzał prowincyą Cylicyą w 80 i 70 r. przed Chr., mając przy boku swoim, w charakterze legata, osławionego Werre-sa i pozwalając mu bezkarnie grabić mieszkańców prowiucyi, a nawet dzieląc się z nim łupami. Po powrocie do Rzymu oskarżył go o zdzierstwo M. Scanius, któremu Werres dostarczył potrzebnych danych; sam nawet Werres, jako świadek, wystą-

w. o.

ani liczby.

Dolaczko, herb polski z indygenatu. Na tarczy w polu czerwonem rycerz w białym płaszczu, zwrócony w lewo i oparty lewą ręką o działo, w prawej ręce lont zapalony. W koronie nad hełmem pięć piór strusich. Herb ten wraz z indyge-natem d. 9 lutego 1580 r. otrzymał od Stefana Batorego, z Siedmiogrodu przybyły, Marek Dolacz-

pił przeciwko D-i. D-ę dotknęła kara wygnania. (Cis. Verr. A. 1).—4) D- Publius Cornelius, człowiek rozpustny i zadłużony, był trzecim mężem ukochanej córki Cycerona, Tullii. Związek, zawarty bez wiedzy ojca, który, jako wielkorządzca, przebywał wówczas w Cylicyi (50 r. przed Chr.), już w lat parę, w 48 r., zerwany został. Pomimo to Cyceron, ze względów politycznych, nie przestawał być w ścisłych stosunkach z D-ą, chociaż ten w początkach wojny domowej ze stronnictwa Pompejusza przeszedł do o-bozu Cezara. W r. 47, jako trybun ludu, wystąpił z wnioskiem o ogólne umorzenie długów, chcąc w ten sposób pozbyć się także swoich wierzycieli.— Napotkał jednak opór w jednym ze swych kolegów i w senacie, wskutek czego wywiązała się zacięta walka stronnictw, którą dopiero Cezar zjawieniem się swojem stłumił. Towarzyszył następnie Cezarowi do Afryki i Hiszpanii, a w czasie śmierci dyktatora sprawował urząd konsula razem z Antoniuszem. W pierwszej chwili po dokonanym mordzie D. zdawał się przechylać na stronę spiskowców, gdyż kazał zwalić kolumnę przez lud na rynku Da cześć Cezara wystawioną, za który-to czyn obsypuje go Cyceron wielkiemi pochwałami w liście do niego pisanym (ep. ad. fam. IX. 14); lecz wkrótce wszedł w écié'ejszy związek z An-toniuszem, dawszy się mu, jak utrzymuje Cyceron, przekupić, i otrzymawszy w zarząd pro win cyę Syryę, przeznaczoną przedtem dla Kassyu-sza, udał się tam, aby wyrugować swego przeciwnika. Po drodze wstąpił do wielkorządzcy Azyi, Treboniusza, jednego z uczestników spisku przeciwko Cezarowi, a chociaż gościnnie był przez niego przyjęty, podstępnie go zamordował. Spustoszywszy następnie tę prowincyę, zabrawszy dochody i ograbiwszy Osiadłych tam obywateli rzymskich, udał się dalej ku brzegom Syryi. Odparty ze zna-cznemi stratami od syryjskiego miasta Antyochii, które usiłował zdobyć, schronił się de Laodycei, miasta nadbrzeżnego w tej samej prowincyi. Tu oblężony przez KasByusza, odebrał sobie życie, wojsko zaś jego poddało się Kassyuszowi 43 r. przed Chr. (Cic. Epistolae ad fam. IX, 10, 13, 14; ad Atticum VI, 6, XVI, 15 i inne. — Orat. Pbilippioae.; Veil. Pater. 2, 58, 60, 69. Mommsen: Historya Rzymska, T. III.).—5) D. Publius Cornelius był za czasów Tyberyusza prokonsulem Afryki i w tym charakterze stłumił ostatecznie powstanie, wywołane przez Numidyjczyka, Takfarynata, stoczywszy z nim zwycięską bitwę, w której tenże poległ. (Tac. Annales. IV. 23, 24).—6) D. Cornelius był po śmierci cesarza Galby, jako adoptowany syn jego, uznawany ogólnie za zastępcę. Lecz dla tego właśnie obawiał się go nowy cesarz, Oiho, i wydalił go z Rzymu. Po śmierci Othona wrócił, lecz był na rozkaz jego następcy, Witeliusza, pozbawiony życia (69 r. po Chr.).—(Taciti »Hist.“ I, 88, II 63). Em- K-Dolabella Tomasz, malarz nadworny królów polskich: Zygmunta III, Władysława IV i Jana Kazimierza (* w Belluno w Wenecyańskiem około r. 1570 — f w Krakowie r. 1650 d. 27 stycznia, pochowany u Dominikanów tamże). Zasłynął już w Wenecyi malowidłem w pałacu Dożów na sufi-

Edoyk Powsz, Ilułtr Zesz T. 12< ÎVi.

cie w sali dei Pregati »Cześć Najświętszego Sakramentu“. Sprowadzony do Krakowa około r. 1600, pojął za żonę Agnieszkę, córkę Piotrkowczy-ka, słynnego drukarza; w r. 1641 przez Władysława IV obywatelstwem krakowskiem obdarzony został. Malował portrety królewskie, obrazy historyczne i religijne. Znaczną liczbę religijnych posiadali Dominikanie w Krakowie; ocalały podczas pożaru kościoła w r. 1860 te tylko, które były w refektarzu. Zniszczały w tymże pożarze we Franciszkańskim kościele obrazy D-i; z tych przerysowany portret malarza. W katedrze krak. jest »Ukrzyżowany Pan Jezus*. D-i historyczne obrazy były w zamku warszawskim: rWjazd tryumfalny Żółkiewskiego 1611 r.*, „Koronacya Zygmunta III“, „Wzięcie do niewoli Maksymiliana pod Byczyną“, »Przyjazd Cecylii Renaty“, »Portret Władysława IV w słroju koronacyjnym“ (był własnością Tomasza Zielińskiego w Kielcach), drugi portret Wład. IV w Wilanowie i Cecylii Renaty, pa-

gj

Fig. 229. Dolabella Tomasz.

rzysty do niego, tamże, Jana Kazimierza, w 'Warszawie u Reformatów obraz jeden, w Krakowie u Panny Maryi „Zdjęcie z krzyża“, w Krakowie w pałacu Potockich portret Tęczyńskiego, a w Kielcach w pałacu bißkupim obrazy historyczne z czasów Władysława IV. (Rastawiecki »Słownik mala-rzów polskich“).

Dolabella Stefan, syn poprzedzającego, malował wizerunki rodziny Jagiellońskiej do pokoju marmurowego w zamku warszawskim. Córki też D-i zajmowały się malarstwem. Cytuje księga rękopiśmienna Zgromadzenia Dominikanów obrazy do klasztoru wykonane przez nie, ale nie podaje ich imion,

93

W. K. Z.

S. K-

Dolbeau Henryk Ferdynand (* w Paryżu d. 2 kwietnia r. 1830 — f tamże d. 10 marca r. 1877), lekarz francuski. Naukom lekarskim poświęcał się w Paryżu od r. 1850 do 1860 jako student i jako asystent, zostawszy już w r. 1855 doktorem medycyny. Zwyciężywszy na konkursie i na-

A. Pol.

E G.

ko. Potomkowie jego, dotąd żyjący, d. 20 grud. 1794 uzyskali potwierdzenie herbu i indygenatu. (Borkowski „Rocz. szl. pols." 1883 str. 456.—Tenże „Spis nazw. szl. pols.“).

Dolar, dollar t. j. talar, jednostka monetarna w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej, ustanowiona w r. 1783, a powszechna w kraju od r. 1792. Poprzednio w prowincyach angielskich Ameryki północnej liczono na funty kolonialne czyli bieżące, pound currency, dzielące się na 20 szylingów po 12 pensów; 133‘/3 tych funtów kolonialnych czyniło 100 funtów sterlingów, gdyż główna ówcze sna moneta obiegowa, piastr hiszpański czyli dolar hiszpański, czyniła 6 szylingów kolonialnych a 4¹/₂ szylingów angielskich. —Dolar, który pierwotnie nazywać się miał unit, t. j. jednostka, dzieli się 10 dimes po 10 cents po 10 mills; dimes jednak, chociaż nawet są ze srebra bite, nie używają się w rachunkach, podobnie jak i mills.— Według ustawy monetarnej z d. 21 lutego 1853 przyjętą jest od 2 czerwca tegoż roku waluta zło ta; dolar zaś zawiera 23.22 troygrana czyli 1.5046 grama czystego złota, wartości 1 rs. 28.801 kop. = 4 szylingi 1.316 pensa monety angielskiej — 4.19792 marki niemieckiej — 5.18262 franka.— Monety złote obecnie bite są: eagle t. j. orzeł, wartości 10 dolarów, oraz sztuki ¹/₂ i ¹/₄ eagle’a po 5 i 2ya dolara; są one próby ⁹/₁₀, a eagle waży 258 troygranów angielskich, czyli 16.7181 grama. Dawniej były też bite eagle podwójne, a nawet dla Kalifornii dziewięciokrotne, po 90 dolarów. Są też monety złote 1-dolarowe, a od r. 1852 przez czas krótki były bite obrączkowe sztuki złote jednodolarowe, które miały wielkość monety srebrnej 10-centowej, a wpośrodku otwór.—Od czasu wprowadzenia waluty złotej w r. 1853 dawny dolar srebrny przyjął charakter tylko monety handlowej i nazywa się też tradedollar, t j. dolarem handlowym; od r. 1873 bije się w wartości nieco wyższej, aniżeli poprzednio, by w Chinach i Japonii konkurować mógł z kursującym tam starym piastrem hiszpańskim; handlowy ten dolar srebrny jest próby ⁹/,₀ i waży 420 troygranów czyli 27.2156 grama, ma zatem wartość wyższą aniżeli dolar złoty; wyrównywa 4.4089 marki niemieckiej, co czyni 1 rs. 35.3 kopiejki.—Drobniejsze monety srebrne, ‘/₂ dolary, x/₄ dolary i dimes 10 centowe, nie nazywają się monetami handlowemi, a przy takiej-że samej, jak dolary, próbie ⁹/io ma)3 stosunkowo mniejszy ciężar, a zatem mniejszą wartość, i w wypłatach przyjmowane być muszą tylko do wysokości 5 dolarów, noszą tedy charakter monety zdawkowej.—Drobniejsze monety zdawkowe bite są z miedzi niklowej, t. j. stopu ³fi miedzi i V₄ niklu, sztuki 5- i 3- centowe, oraz z bronzu (¹⁹/₂₀ miedzi i ¹/₂₀ cyny i cynku), sztuki 2 i 1 centowe.

pisawszy świetną rozprawę p. n. „De l’emphysème traumatique“ (Paryż 1860), przyjętym został do wydziału lekarskiego jako profesor przybrany (agrégé), ale wykładał, już począwszy od r. 1855, anatomię, fizyologię i chirurgię w „Ecole pratique“. Od r. 1860 do 1864 zastępował C i v i a 1 a (ob.) w szpitalu Neck er a, poczem otrzymał oddział w szpitalu du Midi; w czasie tym zajmował się wiele kamieniami pęcherzowemi i napisał: „Traité pratique de la pierre“ (Paryż 1864 . W r. 1866 objął klinikę chirurgiczną w szpitalu Hôtel-Dieu, a we dwa lata później został profesorem zwyczajnym. Pomimo że był popędliwym i nieraz szorstkim, wykłady jego kliniczne i operacyjne były bardzo uczęszczane i ściągały dokoła niego licznych uczniów, nieraz z bardzo daleka przybywających. Po roku 1870, dostawszy pomieszania zmysłów, przed zgonem przedwczesnym był już na zawsze straconym dla chirurgii, w której celował. Lekcye jego kliniczne, zebrane przez E. Besniera, wyszły p. n. „Leçons de clinique chirurgicale“ (Paryż 1867).— Por. Dechambre „Diction, encyclop. des sc. méd.“ (XXX str. 556).    DrJ-p-

Dölberg, przemysłowiec niemiecki i znany na polu budowy kolejek wązkotorowych specyalista; posiada zakłady swoje w Rostoku. Wspólnie z inżynierem Jełowickim w St Petersburgu otrzymał szereg patentów za wynalazki i ulepszenia budowy toru i zwrotnic, które znalazły zastosowanie przy budowie fortyfikacyj w Warszawie, Iwangorodzie, Brześciu i wielu innych miejscowościach. Em- s-

Dolce (włos.) wyr. muz.=łagodnie, delikatnie—domyśl. grać ustęp kompozycyi, tym terminem oznaczony. Dolcissimo = bardzo łagodnie, bardzo delikatnie. Używa się najczęściej w skróceniu: doi.

Dolce Ludwik (* 1508 w Wenecyi—f 1567 czy 1569 tamże), poeta i pisarz włoski, znany nie-tyle ze swego talentu, co z wielostronności i pło-dnośoi. Pisał poematy romantyczne, tragedye i ko-medye, życiorysy Karola V i Ferdynanda I, rozprawy gramatyczne, komentarze i t. d., a obok tego zajmował się korektą dzieł drukowanych przez Gabryela Giolito. Z tych różnorodnych prac jego większą wartość literacką mają: poemat „Le prime imprese di Orlando inamorato“ w 25 pieśniach (Wen. 1572) i tragedya „Marianna” (t że 1565).

Dolci Karol (Carlo), malarz włoski (* 1616 r. we Florencyi—f tamże 1686 r.). Uczył się początkowo malarstwa u Jakóba Vignoli, a następnie u Mateusza Rogelli. Raz tylko w życiu opuścił na krótko Florencyę, udając się do Insbruku dla zrobienia portretu narzeczonej cesarza Leopolda. Zamknięty w sobie, w skupieniu religijnem, dochodzą-cem do melancholii, czerpał przedmioty do swoich słodkich Madon, świętych Janów i do pokutujących Magdalen, oraz do pełnych wdzięku świętych Cecylij. Melancholijna słodycz wyrazu, wpadająca niemal w przesadę, jest cechą postaci Carlo Dolci —poznać je można śród setek innych. Drugą cechą zewnętrzną D-go jest niezmiernie staranne wykończenie, niemal do zbytniej ogłady i zaokrąglo-nia form doprowadzone; głowy o jedwabistych kę-dzierżawych włosach, cera przezroczysta i jasna, o dość silnych cieniach. Jest to Fiesole XVII-go wieku. Powtarzał wielokrotnie swe słodkie i nabożne pomysły—Madonny w istotnem, szczerem nabożeństwie poczęte. Drezno posiada D-go najpiękniejszą św. Cecylię; tam też słynny „Chrystus Pan

Fig. 230. Dclci Karol.

błogosławiący chleb* i „Herodyada z głową ś-go Jana*. W Monachium „Magdalena pokutująca“ i „Ecce Homo“ (znaczna liczba w Anglii, w Luwrze powtórzenie). Najwięcej prac D-go znajduje się w ro-dzinnem jego mieście, w galeryi Pitti.    w> G

Dolci Sebastyan (po chorwacku Sladić), pisarz dalmacki (* 1699 w Dubrowniku [Raguzie] — f 1777 t-źe). Wstąpiwszy do zakonu franciszkańskiego, zajmował się studyami teologicznemi, filo-zoflcznemi i historycznemu Wielką wartość wobec literatury dubrownickiej ma jego dzieło: „Fasti li-terarii ragusini“ (Wenecya 1767); oprócz tego cenne są: „Monumenti Storici délia provincia di Ragusa (Neapol 1744); „M&ximus Hieronymus vitae suae scriptor* (Ankona 1751); „De illiricae linguae vetustate et amplitudine” (Wenecja 1754); „De ragusini episcopatua antiquitate“ (Ankona 1761). D. pisał także po chorwacku i pozostawił niewydane rozmaite pieśni. Życiorys jego skreślił J. Cantic w „Galleria dei Ragusei illustri“.

Doldenńorn, samodzielna grupa gór w środkowe; części Alp Berneńskich; Wielki D. 3 647 m., Mały D. 3 488; szczyty pokryte śniegiem i lodowcami, z których wody spływają do jeziora Oe-schinen na północ, a częściowo i w dolinę Gaste-ren na południe; w sąsiedztwie, na wschodzie, szczyty Blümlisalp i Tschingelhorn, a nieco dalej Jungfrau i Aletschhorn.    And- s

Dolo, stolica ofcręgu w departamencie francuskim Jury, na prawym brzegu żeglownej rzeki Doubs, w węźle dróg żelaznych do Dijon, Besançon, Châlon, Pontarlier i Lons le Saulnier, 205 m. nad p. m., a 40 m, nad średnim stanem wody w rzece; liczy 14 167 m-ców i posiada fabryki świec, larb, aparatów do ogrzewania, wielkie młyny, warsztaty mechaniczne. Z gmachów wyróżniają się: gotycki ko-

ściół P. Maryi, gmach sądowy, szpital wzniesiony w 1618 r., kollegium (założone przez jezuitów i dłu-gi czas przez nich utrzymywano), biblioteka miejska, licząca do 40 000 t,, muzeum starożytności, galerya rzeźb i obrazów.—Należy do najstarsz) eh miast Francyi i sięga niewątpliwie czasów rzymskich (Dola Sequanorum?), jakkolwiek historyczne wzmianki nia sięgają poza X stulecie.—Władzoy Buigundyi wznoszą tu zamek obronny i w nim rezydują. — W r. 1274 nadają miastu liczne przywileje, co ściąga ludność i przyczynia się do dobrobytu. Filip Dobry zakłada szkołę wyższą, którą potwierdza papież i do której podąża młodzież z Niemiec, Szwajcaryi i Hollandyi. —Za te dobrodziejstwa mieszkańcy dochowują wierności władzcom burgun-dzkim, a gdy Ludwik Xr, dążący do zagarnięcia Franche Comté, chciał zająć D., stawili opór, zdradą jednak miasto wzięto i zburzono do szczętu w 1479 r.—Później, pod rządami austryackiemi, odbudowało się na nowo; Karol V obwarował D. tak silnie, źe w sto lat później książę Kondeusz napróżno je oblegał w 1636 r.—Ostatecznie jednak w 1674 zostało zdobyte i odtąd stale należy do Francyi. — D. 21 stycznia 1871 général pruski Man teuffel obsadził D. wojskiem i odciął Bourbakiemu odwrót na Lion.    And’ s‘

Dole, La D., wyniosły szczyt Jury w szwajcarskim Kantonie Waadt (Vaud), między jeziorem Ge-newskiem a doliną Dappen, 1 678 m. nad p. m., chętnie odwiedzany przez turystów dla wspaniałego widoku na Alpy, oraz przez botaników—dla bogactwa rzadkich roślin.    And-S-

Doleńcy czyli Dołężanie (w źródłach Tolen-seni, Tolensani, Tolosantes, Tholenzi; nazwa kraju; Tholenz, Tollense, Tollenza), jedno z najznamienitszych plemion lutyckich. Lutycy, czyli Wilcy lub Weletowie, mieszkali nad jeziorem Doleńskiem (Tollen-See) i rzeką Dolleńcą (Tollensa). Sąsiadami ich byli od póln. zachodu i półn. Czrezpienianie; od wschodu Reczanie i Ukranie; od połud.-zach. Katarowie. Grody u D-ów: Dymin, (Demine, Dymin, Demin, Timine), Stlup (Ztulp, Stolpe), nad rz. Pianą i Ostrów (Wostrow) nad jeziorem Doleńskiem. Masch (w r. 1771) fałszował starożytności D-ów, w czem go naśladował Jan Potocki (1795 r.). U-jarzmieni w 1-ej poł. X w. przez Henryka Ptasznika; niebawem wszakże, w tym samym jeszcze wieku, widzimy ich w sojuszu z inuemi plemionami lutyckie* mi pod przewodem Stoigniewa (Stoinef). Wtedy król niemiecki Oton 1 (936—974), wspólnie z Bolesławem I czeskim (936—967 r.) spustoszył ziemię D-ów. Nad rzeką Rekenicą (Raxa vel Taxa, po niemiec. Dosse) spotkały się oba wojska. Rzeka ta, leżąca między bagnami, trudną była do przebycia. Po drugiej stronie Rekenicy zajmowały stanowisko liczne hufce słowiańskie; inne zaś odcinały odwrót nieprzyjacielowi, zająwszy jego tyły, a ukrywając się w zbożu, snadno wysiec mogły cofających się. Głód i choroby trapiły wojsko niemieckie. Byłoby ono i wymarło, gdyby fortelem nie wybawił go margrabia Gero. Ten, gdy Stoigire-wa nie zdołał wyzwać na ostre, polecił w nocy swoim miotać strzały na Słowian dla wywołani.»

popłochu. Korzystając Niemcy z ciemności nocy, wystawili trzy mosty i wnet ruszyli w pochód. Przerażeni tak nagłym obrotem Słowiance postanowili zmien'é pozycyę, lecz zaledwie zdołali zamiar swój przywieść do skutku, już znacznej doznali porażki. Stoigir'ew, oczekujący na wzgórzu wyniku walki, na wieść o klęsce swoich ratował się ucieczką, w której zabity został przez Hose-da, wojownika niemieckiego. Oton I siedemdziesięciu jeńców stracić kazał (16 października 955 r.). Przy końcu tegoż stulecia Doleńcy wraz z in-nemi plemionami pobratymczemu uwolnili się z niewoli. Gdy Kyszanie i Czrezpienianie podnieśli oręż przeciwko Ratarom, D. chwycili się strony tych drugich. W 2-ej połowie XII w. przyłączeni do Zwierzyna (Schwerin). Nawróceni przez duchowieństwo na wiarę katolicką, zgermanizowali się ostatecznie w XII w.—Helmold „Chroń.“, Adam Bremen „Hist. Ecc.“ 110, III 21, 24; Flodoardi „Ann.“ (Pertz, M. G III 403). Giesebrecht „Wendische Gesch.“ I; Szafarzyk

J. F G.

J. F. G

A. Pol.

And. S.

K J.

K. J.

Słów. Staroźytn, II.

Doleńcy, czyli Dolińcy, plemię słowieńskie czyli korutańskie, w Krainie południowo-zachodniej. Lud ostrego dowcipu i nader wesoły. Na podstawie ich gwary, dzielącej się na kilka odcieni, Trüber ułożył zasady pisowni słowieńskiej. Zajmują się oni rolnictwem, chowem inwentarza, garncarstwem, tkactwem, rzeszotarstwem, wyrobem łyżek i win-nictwem. Wino, przez nich uprawiane, znane jest w handlu pod nazwą dolańBkiego „Ottuv Nauc-ny Slovn.*.

Dolendo lub dolente (włos.) wyr. muz.=ża-łośnie, boleśnie—t. j. z uczuciem smutku grać ustęp kompozycyi, tym terminem oznaczony.

Doleńskie jezioro, ob. T o 11 e n see.

Doleńsko, południowo-wschodnia część austryac-kiego kraju koronnego Krainy, zajmuje niższą część, na granicy z Kroacyą, na lewym brzegu Kulpy, gdzie leżą miasta: Czernomiel, (Tschernembl), Ry-bnica (Reifnitz), Metlika (Möttling), Koczew (Got-tschee). Nazwa pochodzi od dolin, w przeciw stawieniu do północo-zachodniego Goreńska, tj. kraju górzystego, podobnie jak Doleńcy, mieszkańcy dolnej części, czyli Podołaćy, przeciwstawiają się Goreńcom, tj. Góralom. D. od r. 1748 do 1848 było jedną z trzech politycznych prowincyj Krainy i miało stolicę w Nowem Mieście.

Dolensky Jan, pisarz czeski (* 1859). Kształcił się w szkole pedagogicznej w Pradze, gdzie od r. 1880 jest nauczycielem. Od tegoż czasu pi-Buje do rozmaitych czasopism, głównie pedagogicznych i dla młodzieży. Oprócz tego wydał osobno wiele dzieł z tego zakresu, jak np.: „Z prirody“ (1890); „Dobrodej“ (1890); wespół* z Paterą: „Pri-rodopisne obräsky“ (1888); „Metodické vyklady“ 1893); przy pomocy prof. Rezka „Obrazkove dëjiny nârodu ceského“. Tłómaczył Nieritza, Andersena i Hoffmanna.    •

Dolerophyllum Saporta (paleont.). W kopalnej swej florze formacyi permskiej podał Göp-pert opis i wizerunek pewnego pączka ze zwi-niętemi liśćmi, który przyrównał do bananu, a stąd wnioskował o istnieniu roślin jednoliścieuiowych w okresie paleozoioznym. Wszelako pączki podobne zbadane później zostały przez Saportę, Renaulta i innych, którzy uważają je za szczątki oddzielnej grupy roślinnej, blizkiej rodzinie iglastych, nazwane przez pierwszego Dolerophyllum. Do nich też należą prawdopodobnie szczątki liści, opisanych przez G öp per ta, jako Noeggarathia cy-clopteroides, a dalej gatunki: Cydopteris orbicularis, C. obliqua Brogniart, oraz C dilałała Lindl. et Hutt.; Saporta wszystkie je obejmuje mianem I). Göpperti Sap.

Doleryt (geolog.). Skała ogniowego pochodzenia, należąca do gruppy skat plagioklazowo-augito-wych, składająca się przeto głównie z plagioklazu i augitu, do których dołączają się, jako składniki podrzędne: oliwin, apatyt, ée’eziak tytanowy i magnetyczny, niekiedy nefeln, w przeważnym nawet stosunku (doleryt nefeliuowy) Skała ta od anamezytu i bazaltu różni się tylko wewnętrzną budową, która w dolerycie jest grubo lub śreinio-ziarnistą, w anamezycie drobno-ziarnistą, w bazalcie zaś zbitą. Z łona ziemi wylały się one podczas okresu trzeciorzędowego; przyczem doleryt wytworzył przeważnie wzgórza kopulaste, rzadziej żyły lub powłoki. Wszystkie te trzy odmiany występują w wielu bardzo miejscowościach, jak na Islandyi, w Szkocyi, Irlaudyi, nad Renem, w Hes-syi, Kasselu, Czechach. Jawnym i ciekawym jest wpływ wysokiej temperatury skał tych, wywarty na przyległe im skr.ły osadowe. Taki wpływ do-lerytu metamorfizujący czyli przeobrażający te ostatnie, ujawnia się naprzykład pod Cieszynem, gdzie otaczające doleryt margle kredowe zmieniły się aż na odległość 800 metrów od niego. Zmiana ta w największem oddaleniu polega na stwardnieniu marglu, w miarę zaś zbliżania s ę na zagładzie cienkiej łupkowatości, na zastąpieni i szczątków organicznych przez wapień ziarnisty, dalej w zmienionym tym marglu zjawia się epidot, następnie granat, wreszcie, w punktach zetknięcia margiel ów zmienia się już w zbity wapienno-krzemionkowy rogowiec. W górze Meissner w He3syi, gdzie do-leryty tworzą na 100 metrów przeszło grubą, jednolitą powłokę na pokładzie węgla brunatnego, na sto stóp grubym, węgiel ten w punktach zetknięcia się z dolerytem przeobraził się w antracyt i nabył własności rozpadania się słupowatego, jak bazalty.

Doles Jan Fryderyk (*21 kwietnia 1716 w Steinbach w księstwie Meiningen,—f 8 października 1797 w Lipsku), kompozytjr muzyczny, uczeń Sebastyana Bacha. W 1744 pełnił obowiązki kantora we Freibergu; 1756, po śmierci Harrersa—następcy S. Bacha—obj ął poważne stanowisko kantora przy lipskiej Thomasschule, na którem zostawał aż do 1789 roku. Jako kompozytor poświęcił się prawie wyłącznie muzyce kościelnej. Napisał znaczną liczbę kantat, z których „Ich komme vor dein Angesicht“, dedykowana Mozartowi i Naumannowi, wielkie wywarła wrażenie z tego powodu, że w przedmowie do niej, on, uczeń wielkiego Bacha, twórcy, zarazem apostoła fugi, oświadcza się za wypędzeniem fugi z kompozycyj kościelnych. D. pozostawił po sobie zbiór chorałów harmonizowanych,

A Pol.

sance“ (Lond. 1880).

Dolew. Dolewem zwie się dopełnianie beczek

1    kuf z piwem w czasie fermentacyi. W fazie tej z pełnych beczek piwa, szczególniej zwyczajnego, wydobywa się w postaci piany przez górny otwór szpontowy część zawartości, która w połączeniu

2    drożdżami stanowi t. z w. wyrost. Piwo w beczce niepełnej wietrzeje, czy li traci kwas węglany. Dla ochronienia piwa od zepsucia dolewa się na miejsce wyrostu jedną beczką wszystkie niepełne. Czynność ta zwie się dolewem, a dolewane piwo do-

R. M.

A. A. K.

A. A. K-

Dolgelly, miasto w angielskiem hrabstwie Merio-neth (ks. Walii), u północnego podnóża szczytu Cader-IdriB (888 m.), w systemacie rzeki Mawd-dach, która tworzy w pobliżu dwa wspaniałe wodospady (50 m. i 20 m ); okolica bardzo malownicza ściąga licznych turystów.—Jest tu szkoła łacińska, fabryka flaneli, przędzalnie wełny, oraz Btarodawne, dziś bardzo zaniedbane, kopalnie miedzi, Łłota, srebra i łupku.—D. słynie wykopaliskami z czatów rzynukich i celtyckich.

Dalichites — Dolichos. (paleont.). Pod nazwami temi opisał Unger (D. maximus, D. europaeus), pewne kopalne trapezów ate całobrzegie liście i znajdujące się obok nich owoce z wielu miejscowości w Czechach i Kroacyi, z pokładów należących do środkowego miocenu. Niewątpliwie dowodzą one istnienia rodziny strąkowych (Legu-

oratoryum, wiele psalmów, dwie msze, niemiecki magnificat, motety, pieśni i t. d.

Dolet Stefan (* 1509 w Orleanie—f 1546 w Paryżu), humanista francuski. Kształcił się w Paryżu, Padwie i Tuluzie. W r. 1533 osiadł w Lionie i tu założył drukarnię, z której wychodziły na świat pisma Marota, Rabelais’go i inne, nacechowane wy obrażeniami antykGŚcielnemi, a że i sam D. pi* sał także w tym samym duchu, ściągnął więc na siebie prześladowanie ze strony ortodoksyi; nareszcie w r. 1544 uwięziony po raz trzeci pod zarzutem ateizmu, został spalony na stosie. Łacińskie pisma D-a są wierszem i prozą: do pierwszych należą: „Carminum libri IV“ (Lion 1538), „Francisci Valesii Gallorum régis fata“ (t-że 1539) i inne; do drugifh: „Dialogus de imitatione Ciceroniana“ (t-źe 1535), „Commentarii de lingua latina“ (t-że 1536) „Formulae latinarum locutionum* (t że 1539), „Observationes in Terentii Andriam et Eunuehum* (t-że, 1540) i niektóre inne. Oprócz tego napisał po francusku „La manière de bien traduire“ (t-źe, 1540, 1543).—Porówn. Boulmier „Etienne D." (1857) i Christie „E. D , the martyr of the renais-

E G.

le wką.

Doleżal Paweł, gramatyk czeski wieku XVIII, rodem z m. Skalicy na Węgrzech (komitat Ni-trzański). Zamłodu pracował w fabryce sukna, potym wziął się do nauki naprzód w kraju, następnie w Niemczech; poczym został nauczycielem prywatnym na Łuźycach. Po powrocie do Węgier był nauczycielem w Presburgu, od roku 1746 kaznodzieją w Necpalach, od 1760 w Boce, gdzie też i umarł około 1764. Jest on autorem najlepszej z dawniejszych gramatyk czeskich, wydanej p. t. „Grammatica slavicc-bohemica, in qua praeter a lia ratio accuratae sciiptionis et flexionis, quae in hac lingua magnis difficultatibus laborat, ex genuinis fundamentis demonstratur* (Preszburg 1746). Ws ęp do niej ogólny o języku czeskim napisał Maciej Ból, słynny uczony i kaznodzieja w Preszburgu. D. w podziale słów, który w tej gramatyce podaje, wyprzedził system umiejętny J. Dobrowskiego. W części 4-ej tego dzieła, bardzo obszernej (de prosodia), wykłada szczegółowo naukę o wiezszo-waniu i stopach wierszowych. W końcu książki dodany jest zbiór przysłów czeskich, później wydany przez Ant. Bernolaka po słowacku. D. wydal nadto w r. 1747 pracę gramatyczną p. t. „Orthographia bohemico-slavica“, zawierającą naukę o głoskach, ich pisaniu i wymawianiu; nadto w r. 1752 w Lewoczy (węg. Löcee) krótką gramatykę p. n. „Elements linguao slavo - bohemicae“;

a w r. 1756 książkę dla początkujących p. t. „Sama ucid abeceda a tak sporàdanÿ slabikâr, że podle neho i nejmenśi zâcek k cteni pisma snadno priveden bÿti nauze, kde ke kazdèmu pismeni pri-dânv obrâzky vêci, na nictż dite se litefe uci, s versikem“; jest to próba poglądowej nauki czytania. Prócz tego D. wydał „Donata* łacińsko-czeskiego (1748, t że). Z prac teologicznych D a znana jest jego „Bib-i sv. rytmovnimi sumovniky predstavena“; są to wiersze treści biblijnej, podręcznik przeznaczony głównie dla młodzieży szkolnej (wyd. r. 1745). Ułożył także pewne pieśni do śpiewnika Pawła Jakobaei. Por. Jirecka Liter. I, 166; Otiuv Slovn. naucnÿ.

Doleżalek Antoni, wychowawca ociemniałych i pisarz pedagogiczny (* 3 kwiet. 1799 w Lipnicy w Czechach — f 1849 w WiedDiu). Po ukończeniu 6-u klas gimnazjalnych wstąpił do zakonu pi-jarskiego, który jednak po trzech latach opuścił i zajmował się odtąd nauczycielstwem prywatnym; szczt gólnie w nauczaniu ociemniałych wykazał swoje zdolności i zyskał pewien rozgłos, tak, że w r, 1826 był mianowany pierwszym nauczycielem w instytucie ociemniałych w Pradze. W 1830 udał się do Taboru na nauczyciela gimnazjalnego, w 1835 zaś powołany do Pesztu na dyrektora instytutu o-ciemniałych, który w ciągu kilku lat rozwinął i podniósł do tego stopnia, że zakład ten pod wielu względami stał się wzorowym. Tak np. D. wprowadził tam gimnastykę. Brał także czynny udział w życiu społecznym i podróżował po Francji, Niemczech i Włoszech (z poetą Janem Kollarem), w celu poznania pierwszorzędnych zakładów wychowawczych za granicą. W r. 1846 opuścił swoje stanowisko w Peszcie i przeniósł się do Wiednia. Z licznych rozpraw i prac pedagogicznych, dotyczących głównie wychowania ociemniałych, jako też głuchoniemych i umysłowo nierozwiniętych (mianowicie kretynów), godniejsze uwagi są: „Anleitung, blinde Kinder zweckmässig zu erziehen“ (1839); „Ansichten über die Erziehung und Versorgung der Blinden nebst einer Abhandlung über die Gymnastik derselben“ (1841); „Kalender für Blinde vom J. 1800— 1900“ (wyd. 4 te, Wiedeń 1817). Ottuv Slovn. nauc.

And. S.

minosae) w okresie trzeciorzędowym, z formami od północy. Roślina ta podobna jest do fasoli zwy-wielce podobnemi do dzisiejszej fasoli. K J- czajnej, ale zawiodła co do plenności i wytrwało-Dolichokefale, ob. D ł u g o g ł o w o ś ć.    ści nadzieje aklimatyzorów, pomimo wszelkich usi-

Dolichosoma Huxl. (paleont.). Rodzaj kopalnego łowań. D-i jest już kilka odmian znanych w Eu-gada, do węża podobnego, bez kończyn i ich pasa, ropie. We Francyi Południowej, szczególnie w de-z wydłużonemi kręgami, których przeszło 150 po- partamencie Var, uprawiają ją na wielką skalę siadał, i cienkiemi, zgiętemi, dwugłówkowemi w polu i tam okazała się ona również plenną, jak żebrami; kości głowy gładkie, brzusznego pancerza w swej pierwiastkowej ojczyźnie, nie znaleziono, ale za to ślady skrzel. Szczątki je- Dolina, miasto powiatowe w Galicyi południowo-go istnieją w pokładach formacyi węglowej w Ir- wschodniej, na południku Lwowa, przy drodze źe-landyi i Czechach. Gatunek D. longissimum Frycz laznej Stryj Stanisławów i takimże gościńcu bi-z pokładów węgla gazowego z Niran w Czechach. K-J- tym, nad Turzanką i Siwką, dopływami Świcy.— Dolichotis patagonica Wag. Mara czyli Zając Z przedmieściami: Broczków, Nowiczka, Obołonie, patagoński. Zwierzę ssące, szczurowate (Glires), do Odenica, i Zagórze, oraz z oBadami: Dąbrowa, Ho-rodziny Kopytkowych (Suhungulata) należące. ; rysze, Husaków, Lipowicze, Obliska, Pod Borem, Zamieszkuje stepy Ameryki Południowej (Pam- j Pod Dębiną, Podliwcze, Pod Wołczem, Pod Zapu-pas) od 33—38° szerokości połudn. Jest to piękne j stem—obejmuje przestrzeń 61.43 km. □ i w dniu zwierzę, przypominające postacią zająca, od które- ! 31 grudnia 1890 r. liczyło 1 228 domów oraz 8 344 go różni się uszami krótszemi, wielkością i ufeła- i m-ców, w tej liczbie: 4 119 męźcz., 4 225 kobiet;

:V.

'•V/; '

lÄf,^

NM:

*v *

4V'

ËÉ

a;=3?

pm

mm

gt:®

ligl

S:

fl

rsi

SM*

ïC:^

•4 •

•A>?

Bll

4Pr^.

l.fi

F'-J—

ImI

EŚtó!,

»if

hm

ig

Fig. 231. Dolichotis patagonica. „Mara“ czyli Zając patageński.

A. S.

tern istniała.—D. otrzymała prawo Magdeburskie Dolika (Phaseolus dolichos), po francusku Doli- od Zygmunta I w 1525 r. i wolność „robienia so-gne albo Haricot dolichos, jest rośliną jadalną, po- Jiu,—a później prawo „palenia gorzałki“, pod wa-chodzącą z Egiptu. Wymaga ona łagodnego kii- runkiem naprawy wałów miejskich.—Istniejący matu, gdyż nie wytrzymuje nawet tego, jaki jest ! dawniej zamek na górze zniszczał, nie przez nie-w okolicach Paryża, a to nawet przy osłonie murem | przyjaciela, lecz przez niedbalstwo (lustracya z 1662

dem zębów; ciało na wysokich nogach, z których | 2 615 rz. katolików, 2 528 unitów, 2 593 żydów, 608 przednie cztero - palcowe, tylne zaś—trzy-palcowe; protestantów i innych;—1 802 Niemców, 3 764 Pola-podeszwy do połowy włosami porosłe; uszy stojące, ; ków, 2 710 Rusinów.—Jest siedzibą urzędu powia-połowę długości głowy wynoszące; ogon krótki, nie- towego i podatkowego, sądu powiatowego, komissyi co odwinięty ku górze; zęby przodowe (sieczne) ma- ; szacunkowej, notaryatu, dekanatu rz. katolickiego, łe, krótkie, bez rowka, — trzonowe w szczęce gór- urzędu parafialnego rzymsko i grecko-katolickiego; nej — zbliżone ku przodowi. Pokryty jest futrem j — posiada stacyę drogi żelaznej, pocztę, telegraf, 3 gęstem, szarem, z wierzchu ciemniejszem, żółto-bru- j szkoły ludowe, z tych jedna 4-o klasowa, aptekę, natnem, po bokach goździkowem, od spodu białem, i kasę pożyczkową miejską.—Przemysł słabo rozwiną tyle grzbietu—czarnem; nogi ma brunatno-czer- i nięty (warzelnia soli, potażarnia), handel w ręku wone; długość ciała 50 cm., długość ogona 4 cm.; żydów.—Erekcya tutejszej parafii rz. katol. niepew-wysokość przy łopatkach 40 cm. Trzyma się w no- na; okazuje się jednak z ponowienia dotacyi przez rach podziemnych, w dość licznych towarzystwach, Kazimierza Jagiellończyka w 1469 r., że już przed-jest bardzo płochliwy; futro użyteczne.

CO

And. S.

St Rew.

roku). Ostatni starosta tutejszy, Wacław Rzewuski, wojewoda Krakowski, hetman w. k. w 1772 r. o płacał kwarty 12 425 złp. 25 gr. 3 den. — Powiat Doliński, największy a najsłabiej zaludniony w Galicyi, obejmuje 2 497. 8 km. □ powierzchni, i w dn. 31 grudnia 1890 r. liczył 90 92 m-ców, t. j. 37 na 1 km. □, w tej liczbie: 45 63 mężcz. 45 295 kobiet; 10 115 rz. katolików, 65 511 unitów, 12 818 żydów, 2 485 protestantów i in.; 9 611 Polaków, 67 400 Rusinów, 13 009 Niemców, reszta—innych narodowości. Budowli było 14 958; a-nalfabetów 83.11% mężczyzn, 90 58% kobiet. — Większa część powiatu jest górzysta, zwłaszcza w stronie południowo-zachodniej, gdzie ciągnie się część grzbietu Karpat Lesistych, i w wielu punktach przenosi 1 500 m. wzniesienia nad p. m. Najwyższym szczytem jest grupa Grafy, 1 752 m. Góry składają się z pasm krótkich, połączonych wysokie mi przełęczami i porozdzielanych głębokiemi, stromemi wąwozami.—Takie warunki nie sprzyjały osadnictwu, stąd cały pas na granicy Węgier, do 25 km. szeroki, przedstawia się jak pustkowie, w którem gdzieniegdzie tylko osady ludzkie napotkać można. Północna, niższa część powiatu położona jest korzystniej, doliny są tu szersze, miejscami trafiają się równiny, niewielkiemi pogarbione pagórkami,—dlatego też skupiły się tu dość gęsto wsie i miasteczka.—Wody należą całkowicie do prawego dorzecza Dniestrn przez jego dopływy bezpośrednie i pośrednie: Świcę, Łomnicę, iSiwkę, Mizuńkę, Czeczwę, zjyźawę, Bereźuicę i t. p.—Lasy stanowią 60% ogólnej przestrzeni, pola orne 11%, pastwiska 11V₂ %, *$ki i ogrody 16%.— Rolnictwem zajmują się tylko w niższych dolinach, pasterstwem w wyższych.—Przemysł i handel bez znaczenia. Źródła słone (i nafciane) dość liczne, lecz nie wszędzie jednakowo obfite, głównie w Bolechowie i Dolinie;—kilka gorzelni, garbarni, browarów, huty żelazne (na małą skalę), rafinerya nafty, warzelnie soli.—Pod względem sądowym powiat dzieli się na 3 okręgi: D., Bolechów i Ro-źniatów.—Parafij katolickich 2. unickich 41.—gmin 87, obszarów dworskich 24, nomenklatur wszelkiego rodzaju 279. Do rady państwa obszary dworskie łącznie z obszarami dworskiemi powiatów Stryj, Żydaczów i Kałusz wybierają 1 deputowanego; gminy wiejskie łącznie z gminami powiatów Kałusz i Bóbrka—także 1 deputowanego. Do sejmu krajowego obszary dworskie powiatów D., Stryj, Żydaczów i Kałusz—dwóch posłów; gminy wiejskie z okręgów sądowych D. Roźniatów i Bolechów—jednego posła.—W roku szkolnym 188% ludowych szkół publicznych zorganizowanych było 34 (2 cztero- t 3 dwu-klasowe, reszta jednoklasowe); publicznych niezorganizowanych 26 (jednoklasowe), pry watnych 5.—Podług zamierzonej reformy szkolnej i zasady, aby każda gmina należała do pewnej szkoły, miało przybyć 16 szkół publicznych.—Pod względem szkolnym powiat D-ski należy do okręgu w Kałuszu.

Dolinowski Jan, ksiądz, jeden ze znakomitych naszych pszczelarzy. Zajmując się z niezwykłem upodobaniem, jak wielu kapłanów wiejskich, pszczel-nictwem, posiadając dar spostrzegawczy, przy tern długoletnie doświadczenie, usilnie pracował on nad u-lepszeniem ula tak, aby go uczynić wygodnym dla pszczół, a dostępnym dla pszczelarza. Zrazu zachęcił go pomysł anglika Nutta, który zbudował był, piękny na pozór, ale niepraktyczny ul, t. zw. przewiewny, złożony z trzech drewnianych skrzynek, u-mieszczonych na wspólnej podstawie. Ks. D. ulepszył ul ten o tyle, że środkową, gniazdową, skrzynkę zrobił znacznie wyższą i urządził ją wewnątrz podług metody Dzierżona, dwie zaś boczne przeznaczył na skład miodu. Lecz i tak poprawiony ul nie znalazł w praktyce uznania. Nie zrażony tern niepowodzeniem, ks. D. obrał za podstawę do dalszych swych usiłowań ul ramowy Francuza Habera, t.zw.książkowy, »ruche à feuillets", ponieważ ul ten, złożony z pojedyńczych ramek drewnianych, mieszczących każda po jednym plastrze miodu, dawał się rozkładać na pojedyńcze plastry, oprawione w ramki, jakby karty książki. Pomysł Hubera był zupełnie oryginalny, lecz służył wyłącznie tylko do ob8erwacyi życia pszczół, gdy tymczasem Dzierżoń zużytkował go, zaprowadzając w swoim ulu, zamiast ramek, tylko górne ich beleczki, czyli gnozy, i tym sposobem otrzymując ruchome pojedyńcze plastry. Snozy Dzierżona ulepszył niemiecki pszczelarz, baron Berlepsch, dodając do nich o-bręcz, która tworzyła niby ramkę. Ks. D. poszedł ich śladem, zaprowadzając wszakże niektóre zmiany, mianowicie: szereg ramek, szczelnie z sobą zetkniętych, zawieszając w podłużnej skrzyni, czyli t. zw. futerale, z którego pomocą ul taki, stosownie opatrzony, mógł bez szkody dla pszczół zimować na wolnem powietrzu. Ul tak zbudowany nie był jednak wolnym od zarzutów, miał np. wylot dla pszczół po środku, a skrajne ramki po obu stronach— przeznaczone na skład miodu, gdy tymczasem pszczoły, wiedzione instynktem, składają swe zapasy zawsze jak najdalej od wylotu, z jednej tylko strony; druga więc część miodnych ramek była próżną i nieużyteczną. Złemu temu wszakże łatwo zaradzić. Punktem wyjścia dla dalszych ulepszeń pozostał jednak zawsze ul ramowy. Ks. D. zmarł około 1875 roku.

Dolinowskie starostwow województwie Rus-skiem, ziemi Lwowskiej, powiecie Żydaczowskim. Było w posiadaniu Wacława Rzewuskiego, wojewody krakowskiego, który płacił kwarty 12 425 złp. 25 gr. 3d. Zajęte przez skarb austryacki w r. 1781. Należały do niego: miasteczko Dolina z warzelnią soli Nowiczką i wsie: Nadziejów, Raków, Strutyn, Łopianka, Grabów, Ilemnia, Mizun, Nowozielica, Kaina, Sałuków, Jaworów, Tiapcze, Jakubów, Su-ehodół, Lipowica i Trościanice.    w- s

Doliński Łukasz, malarz polski (* we Lwo wie 1750—f tamże 1830 r.). Kształcił się w ma larstwie w Wiedniu. Ozdobił kościół metropolital ny św. Jerzego obrazami swego pędzla, a mianowi cie: „Apostołowie“, „Św. Mikołaj", »N. Panna“ »Chrystus Pan" i »Prorocy". We Lwowie u oo Bernardynów w korytarzach klasztoru wymalował sześć stacyj męki Pańskiej; nadto zaś prace jego znajdują się w klasztorze Dominikanów w Podkąmie-

W G.

P. Chm.

P. Chm

niu i kościół w Żołtańcach. Wykonywał także portrety, między innemi ks. Antoniego Angełłowicza, metropolity halickiego. Obszerniej pisze o D*im Rastawiecki w »Słowniku malarzów polskich“.

Doliński Stanisław (f w połowie XIX w.), powieściopiearz historyczny; ogłosił »Pobyt Krzyżowców słowiańskich w Palestynie“ albo »Mirosław i Wiesława“, powieści z XII wieku (2 tomy, 1842 Warsz.); »Zamek Krupski“, powieść z wieku XIV, oryginalnie napisana (2 tomy, 1849 t-że).

Doliński Gustaw (* 28 sierp. 1846), lekarz i literat, urodzony w Polichnie górnej (pow. Zamojskim); szkoły średnie ukończył w liceum lubelskiem, po-czem w r. 1865 wstąpił na wydział matematyczny Szkoły Głównej w Warszawie, lecz po roku przeniósł się na wydział lekarski, który ukończył w r. 1871. Następnie odbył podróż naukową zagranicę, studyując w klinikach Wiednia, Paryża i Berlina. Wrażenia swoje z podróży ogłaszał w r. 1872 w „0-piekunie Domowym“, gdy ten przeszedł pod reda-kcyę jego rówieśników, spestrzeżenia swoje w „Prze glądzie lekarskim“, a r. 1873 w »Medycynie“. W Wiedniu r. 1872 miał odczyt na temat „Tra-dycya i postęp“, w 1873 w Paryżu »Obecne stanowisko fizyologii“, za powrotem zaś do kraju wypowiedział w Warszawie rzecz „O przyczynach chc-rób“. Był bardzo czynnym, ruchliwym i pomysłowym współpracownikiem »Opiekuna domowego”, mianowicie w roku 1873, pomieszczając tu mnóstwo artykułów, pisanych żywo, stylem jasnym, przystępnym i nieraz obrazowym. Przeniósłszy się w r. 1874 do Lublina i oddawszy się praktyce lekarskiej, mniej już zabawiał się piśmiennictwem; a jeżeli brał się do pióra, to skłonności literackie brały górę nad specyalnością. Pisywał szkice literackie, no-welle i inne belletrystyczne artykuły; miewał od-ozyty, np. o „Józefie Ignacym Kraszewskim“ (r.

1879), o »Jędrzeju Śniadeckim, jako natural:ście i pedagogu“ (druk. w „Kuryerze Lubelskim“), o „Głowie i sercu“ (druk. w skróceniu w „Gazecie Lubelskiej“. Jedną z jego nowelli drukowała „Gazeta Polska“. Roku 1883 ogłosił w „Medycynie* artykuł p. t. »Sprawa lekarzy gminnych w gubernii lubelskiej“. Pisze językiem poprawnym, a niekiedy prawdziwie pięknym.

Doliny. 1. Stosunki plastyki (morfografio). a) Definicya i podział. Doliny są to liniowe zagłębienia powierzchni ziemi, biegnące w jakich-bądź liniach, prostych, lub złożonych, lecz ze spadkiem ciągłym. Definicya ta (według zdania Pen-cka i Greenwooda) nadaje pojęciu dolin (Thäler) znaczenie bardziej ograniczone niż w mowie potocznej; mianowicie odróżnia je od zagłębień powierzchniowych: od kotlin ( Wannen, Trog-wannen, Kesselwannen,—Penck), t j. zagłębień z zewsząd podniesionemi krawędziami i od zagłębi (Senken—Sonklar, Richthofen), to jest obszernych zagłębień skorupy ziemskiej, wypełniających przestrzeń między lóżnemi systematami gór, w ogóle wyniosłościami (.Binnensenken), lub między górami, w ogóle wyniosłościami i morzem (peripherische Senken); wreszcie—i od takich liniowych zagłębień, które nie mają spadku ciągłego, a które moźnaby nazwać żłobami (Thalung). Doliny kończą się na wybrzeżu morza (czasami przedłużają się na jego dnie) lub w zagłębiach wewnętrznych. Nigdy one nie krzyżują się ze sobą: jeżeli dwie sąsiednie doliny spotkają się ze sobą, to zlewają się w jedną, która występuje jako ich wspólny ciąg dalszy. W każdej dolinie należy rozróżnić zbocza i dno. Zbocza, to jest boczne powierzchnie, ograniczające dolinę, zbiegają Bię ku dołowi, naturalnie, jednak nie przecinają się ze sobą w linii matematyoznej, nie tworzą ostrej krawędzi, lecz raniej lub więcej spłaszczoną; to mniej więcej wą-zkie spłaszczenie stanowi dno doliny. Dno jest zwykle bądź częściowo, bądź całkowicie zajęte przez wodę płynącą. Czasami znika ona wskutek bądź wsiąknięcia, bądź wyschnięcia, bądź odwrócenia się kierunku rzeki; wtedy powstają doliny suche. Duo doliny pochyla się bez przerwy w pewnym kierunku, co stanowi spadek doliny. Idąc wzdłuż doliny w kierunku spadku, to jest w dół, natrafiamy wreszcie na koniec, albo wyjście doliny, to jest miejsce, gdzie zbocza doliny albo całkiem znikają, tak, iż dno wychodzi na poziom okolicy, albo też rozchodzą się w przeciwne strony i przestają być granicami doliny. Czasami tylko ubocza ku końcowi doliny schodzą się ze sobą, tworząc dolne zamknięcie doliny, ale zamknięcie to nie jest zupełne: znajduje się w niem jaskinia, przy pomocy której dolina znajduje wyjście podziemne (doliny Karstu). Idąc w górę doliny dochodzimy do początku doliny, to jest do miejsca, gdzie albo dno doliny znika i oba zbocza schodzą się ze sobą, tworząc zamknięcie (górne) doliny, czasami zaokrąglone w kształcie cyrku (Pireneje, Norwegia); albo też ciągną się dalej jako zbocza, lecz już innej, w przeciwnym kierunku spadającej, doliny, tak, iż prawe zbocze jednej staje się lewem drugiej i odwrotnie. Prz^tem czasami dna obu dolin zrastają się ze sobą: dosięgamy otworu doliny, prowadzącego do drugiej. Wreszcie zdarzają się czasami na początku doliny pod( bne stosunki jak na końcu, mianowicie zbocza znikają albo rozchodzą się; w takim razie jest to wejście doliny.

Według tych stosunków morfograficznych rozróżniamy cztery główne typy dolin:

1.    Doliny zamknięte, to jest posiadające wyraźne zamknięcie (górne).

2.    Doliny otwarte, to jest posiadające otwory ku innym.

3.    Doliny wyłomowe albo przechodnie (Durchbruchs- oder Durchgangs thäler), z wejściem i z wyjściem.

4.    Doliny ślepe, z dolnem zamknięciem i wyjściem podziemnem.

&) Dno doliny. Dno doliny przedstawia się jako długi pas równinowy zmiennej szerokości, pochylający się łagodnie w jednakiej wciąż mierze. Minimum szerokości redukuje się do szerokości rzeki płynącej w dolinie; wtedy zbocza podnoszą się bezpośrednio z wody, i to zwykle dość stromo. W takim razie dolina przyjmuje nazwę wąwozu, jaru (niem. Schlucht, franc, gorge, ang. ravine, hiszp,

barranco, quebrada, ross, owrag). Z drugiej strony szerokość doliny może się stać tak znaczną, iż zachodzi wątpliwość, czy mamy jeszcze przed sobą dolinę, czy też dno zagłębia (Senke) między dwoma stokami gór. Na rozciągłości jednej i tej samej doliny dno jej ulega częstym zmianom: to rozszerza się kotlinowato, to znów silnie zwęża, tworząc wąwóz (Klamm, Klause w Alpach).

Dno doliny ma dwie pochyłości: jedną, już wyżej wspomnianą, wraz z rzeką; drugą ku rzece (rzadziej od rzeki). W ogóle można powiedzieć, że spadek doliny zgadza się ze spadkiem rzeki, w górnych częściach jest większy niż w dolnych i zmniejsza się bardzo jednostajnie wraz ze spadkiem rzeki. Doliny tego rodzaju można nazwać normalne mi.

Inne doliny posiadają spadek bardzo niejednostajny; miejsca o spadku łagodnym zmieniają się z m ejscami o spadku naglejszym; tym sposobem powstaje dolina stopniowa (to jest po-przeczno-tarasowa). Każdy stopień składa się z łagodnie pochylonej wyniosłości i mniej więcej stromego spadku. Jeżeli spadek jest bardzo stromy, to występują na nim w rzece prądowiny i wodospady. Często stromy spadek łączy się też ze zwężeniem doliny a wyniosłość stopnia—z jej rozszerzeniem.

W niektórych dolinach zgodność między pochyleniem ich dna i spadkiem rzeki, dość ogólna zresztą, znika i wtedy jedynie poziom wody wyraża spadek doliny. Dno zaś doliny przedstawia tu różne nieprawidłowości pochylenia, to zniża się, to wznosi; przedstawia tamy, które zamykają dolinę w poprzek i tworzą na jej dnie kotliny (Wannen), w których woda, sparta, gromadzi się w jeziora dolinowe. Takie jeziora piziomem swym wyrównywają nieprawidłowości w spadku dna doliny i przywracają mu ciągłość. Jeziora te leżą zwykle na wyniosłości stopni (poprzecznych tarasów); w niektórych krajach ciągnie się tjm sposobem wzdłuż doliny szereg jezior jedno za drugiem. Między niemi występują najczęściej strome pochyłości, po których woda spływa w wodospadach; tym sposobem obszary wody stojącej zmieniają się kolejno z wodospadami. Szczególniej Norwegia jest przykładem takich stosunków. Często wszakże rzeka wyżłobi sobie w tamie o tyle głęboki wąwóz, że jezioro spłynie i obnaży kotlinę, a przypadek taki jest dalszym przykładem niezgodności między dnem doliny a poziomem jej rzeki. Jeżeli z jednej Btro-ny przebieg pochyłości dna wywołuje niezgodność między niem i poziomem płynącej po niem wody, to z drugiej znowu ta ostatnia działalnością swą na dno wywołuje również niezgodność: na dnie rzeki miejsca głębokie zmieniają się z mieliznami w poprzek rzeki idącemi, jeżeli więc rzeka zmieni łożysko lub wyschnie (bądź czasowo bądź stale), to pozostawia na dnie doliny szereg zagłębień, zwykle napełnionych wodą.

Pod względem materyału dno doliny składa się przeważnie z młodych osadów, głównie z osadów rzecznych. Osady te występują w bardzo zmiennej grubości. W dolinach normalnych grubość ta jest zwykle nieznaczna; w dolinach stopniowych miejsca rozszerzone odznaczają się wielką grubością osadów, w zwężeniach osady naraz znikają i występują na jaw twarde podstawowe skały, tworzące tamę. Rzeka jest zwykle nieco zagłębiona w dno doliny, które spada ku niej mniej lub więcej stromo. Nierzadko spadki takie powtarzają s;ę kilka razy jeden nad drugim i powstają na dnie tarasy podłużne. Czasami jednak rzeka nie jest zagłębiona w dnie doliny, lecz odwrotnie płynie w poziomie wyższym aniżeli to dno, między groblami przez siebie samą zbudowanemi (osa-dzanemi przy wylewach). Prócz osadów rzecznych w bkład materyału dna wchodzą: stożki nasypowe (Schuttkegel), zbudowane z osadów złożonych przez potoki, spływające po zboczach doliny ; dalej materyał powstały z usuwającego się rumowiska, szczególniej przy zwalaniu się gór, moreny dawnych lodowców, końce lodowców wkraczające w dolinę; lodowce takie, a także materyały ze zwalenia się góry oraz wały morenowe tworzą niekiedy tamy wpoprzek doliny i wpływają na powstanie jezior. Czasami materyały te wytwarzają w dolinie naturalne mosty: up. lodowiec podmyty przez rzekę; złomy skaliste, które, spadając, ugrzęzną między ścianami wązkiego wąwozu; rzadziej powstaje most z tufu wapiennego, osadzonego przez źródło.

c) Zbocza doliny. Zbocza doliny mają rozmaitą wysokość (t. j. dolina ma rozmaitą głębokość); maksymalna dochodzi 4 000 m . Spadek zboczy ma też rozmaitą pochyłość; zwykle w dolinach głębokich zbocza są bardziej strome niż w płytkich; w dolinach wązkich bardziej strome, niż w szerokich. Rzadko tylko, mianowicie tam, gdzie rzeka podmywa zbocze, przyjmuje ono formę zwisającą, kształt zboczy zakży także od gatunku materyału i od stosunków klimatycznych. Materyały miękkie tworzą zbocza łagodniejsze, twarde — stromsze; przytem nie tylko twardość, ale i przepuszczalność materyału ma tu znaczenie: po materyałach nieprzepuszczalnych woda deszczowa spływa i łagodzi kant górny zbocza, w materyały przepuszczalne wsiąka i pozostawia im pierwotny kształt stromy (np, w szczelinowatym wabieniu: dolina Prądnika!); stąd łatwo zrozumieć, że w krajach ubogich w deszcze zbocza dolin są hardziej strome (np. kaniony rzeki Colorado), niż w krajach dżdżystych.

W ogóle, kombinując różne zbocza z różną szerokością dna doliny, można rozróżnić trzy typy poprzecznych przekrojów doliny. 1. Zbocza wklęsłe z dnem bądź wynźnein (plaskiem), bądź niewy-raźnem (stanowiącem ich dalszy, łukowaty, ciąg); pierwszy możnaby nazwać przekrojem miskowym, drugi rynnowym (Penck nazywa oba kształty: Thalmulden). 2. Zbocza wypukłe z szerokie m dnem plaskiem; przekrój ten możnaby nazwać talerzowym (u Pencka: Thaltröge). 3. Zbocza wypukłe z dnem bardzo wązkiem; przekrój lejkowaty. Doliny takie stanowią wąwozy (Schluchten). Przeciwległe zbocza doliny nie zawsze są jednakowo strome; najczęściej jedno jett btrome, drugie łagodne, albo znów jedno wypukłe, drugie wklęsłe.

Takie doliny noszą miano asymetrycznych. Stopniowa budowa zboczy jest często w związku ze zmianą materyału Bkalnego, z granicami warstw o różnym stopniu wytrzymałości. W takim razie stopnie są w zależności od położenia warstw, a nie od doliny; stopnie takie Penck nazywa wstęgami (Bander). Od tych wstęg należy odróżnić listwy doliny (Thalleisten według Löwla): są to stopnie zboczy niezależne od uwarstwienia, lecz wogóle równoległe do dna doliny. Te listwy biegną zwykle na obu przeciwległych zboczach w odpowiedniej wysokości i mają zwykle (choć nie zawsze) ten sam kierunek spadku (choć nie tę samą wielkość), co i dno doliny. Te listwy albo tarasy podłużne występują zwykle jako dalszy ciąg stopni czyli tarasów poprzecznych. Przy znacznej szerokości listew przedstawiają się one jako dno wielkiej doliny, w które werznęła się węższa i zwykle płytsza dolina. Mamy dolinę w dolinie. Stosownie do swego składu, listwy doliny są albo z tego samego materyału, co zbocza (Pelsterras-sen, Gebfingeleisten), albo z tego samego, co dno (Schotterterrassen, Schotterleisten). Obok wstęg i listw zdarzają się też w dolinach tarasy sztuczne, utworzone na zboczach dolin przez człowieka w celach kultury.

d) Kierunek dolin. Dolina rzadko zachowuje ten sam kierunek na znacznej przestrzeni; owszem, zmienia go często bądź pod kątem prostym, bądź leź zakreślając silnie powyginaną krzywą linię na podobieństwo serpentyn (mean-dryn) rzecznych. Najbardziej typowym przykładem dolin meandrowych (od rzeki Meander w Azyi Mniejszej) jest dolina Mozelli w górach Łupkowych reńskich, a także dolina Niemna w Baltyckiem pojezierzu, dolina Dniestru w wyżynie Podolskiej itd. Z dolinami meandrowemi łączy się czasami zjawisko dolin martwych; są to te części doliny, które odbiegają od niej i, zakreśliwszy łuk, znowu się do mej zwracają; w dolinach takich niema zwykle wody płynącej, a dno ich leży wyżej od doliny, z którą się łączą. Ta część doliny, która, jak cięciwa, odcina dolinę martwą, ma zwykle znaczny spadek, a rzeka tworzy tu prądowiny. Gdy doliny meandrowe nie stoją w żadnym związku z tektoniczną budową okolicy, to, przeciwnie, doliny prostolinijne często związek ten wykazują. Liczne dłuższe doliny prostolinijne biegną zwykle w kierunku rozciągu warstw, i dla tego otrzymały miano dolin podłużnych, w przeciwieństwie do dolin poprzecznych lub transwersalnych, które biegną poprzecznie względem rozciągu warstw. Doliny poprzeczne są daleko rzadziej prostolinijne od podłużnych. Doliny, które kierunek swój często zmieniają pod kątem prostym lub prawie prostym, składają się zwykle naprzemian z dolin podłużnych i poprzecznych. Wszystkie takie doliny, których kierunek jest w związku z geologiczną budową kraju, Penck nazywa tek to nic z ne mi, iiine zaś— atektonioznemi (Richthofen zaś tektonicznemi nazywa te doliny, które pierwotne powstanie swe zawdzięczają dyslokacyom warstw). Doliny poprzeczne, stosownie do tego czy spadek ich jest zgodny z opadem warstw czy też im przeciwny, dadzą się podzielić (według Powella) na kataklinalne i anaklinalne; wreszcie na diaklinalne, gdy ciągną się w poprzek kraju sfałdowanego tak, iż spadek ich jest naprzemian, to zgodny z upadem warstw, to przeciwny. Doliny podłużne dzielą się (Escher von der Lintb) na: doliny grzbietowe (Scheitelt!) filer) albo antyklinalne (gdyż ciągnąc się wzdłuż grzbietu fałdy są ograniczone warstwami o upadach w strony przeciwne od grzbietu); doliny nieckowe (Mulden- albo Sohlenthfiler) albo synklinalne (gdyż, ciągnąc się wzdłuż niecki, fałdy są ograniczone warstwami mającemi upad ku dnu doliny) i doliny monoklinalne albo izo-kiinaine, które na obu zboczach mają warstwy o jednakowym upadzie. Doliny monoklinalne mogą być dwojakie: albo leżą na granicy warstw różnych pod względem petrograficznym (Scheidetbfiler Hoffmanna), albo zostały wyznaczone przez linię zapadnięcia (Monoklinalbiuchthfiler Pencka). Na oznaczenie niektórych z powyższych kategoryj Deeor wprowadził nazwy lokalne, używane w Jurze szwajcarskiej. I tak: na dolinę diaklinalną — cluse; na synklinalną—vall on; na antyklinalną— combe. Ale takie uogólnienie jest niedogodne, ponieważ w różnych krajach używają tych samych nazw w innych znaczeniach. Obok dolin poprzecznych i podłużnych, mających związek z rozciągiem warstw, są jeszcze doliny tektoniczne, zależne, nie od rozciągu, lecz tylko od linii zapadnięć (uskoków); są to doliny uskokowe lub doliny zapadnięcia (Yerwerfungstbfiler, Spaltenthfi-ler, Br u chth filer). Penck nie przywiązuje nazwy tej do powstania doliny przez zapadnięcie, lecz ma na myśli jedynie położenie takiej doliny wzdłuż zapadnięcia. Takie doliny biegną przeważnie po liniach prostych. Stosownie do tego, czy zapadniecie ciągnie się wzdłuż czy w poprzek rozciągu warstw, doliny te można podzielić na doliny podłużnego zapadnięcia (Lfingsbruchthfiler Richthofena; Kataklastiscbe Thäler Löwla) i doliny poprzecznego zapadnięcia z towarzyszeniem poziomego przesunięcia (Blattver-schiebungsthfiler Richthofena; Paraklastische Thäler Löwla); tu należą też doliny fo sowę go zapadnięcia (Grabensenkungsthfiler Richthofena; Bikataklastische Thäler Löwla), związane z zapadnięciem się klina zawartego między dwoma pęknięciami.

2. Położenie dolin, a) Układ dolin. Doliny kojarzą się ze sobą często w ten sposób, że jedna uchodzi do drugiej. Uśoie doliny leży tam, gdzie dno jednej doliny przechodzi w dno drugiej, pochylającej się w tym samym kierunku, i gdzie dwa sąsiednie zbocza obu dolin zrastają się ze sobą, a dwa oddalone ciągną się dalej jako zbocza doliny połączonej. Najczęściej dna obu dolin zlewają się ze sobą na jednym poziomie (Gleichsohlige Thalmündung), rzadziej dno jednej doliny przechodzi stopniowo do dna drugiej (Stufenförmige Thalmündung). Wyborny przykład różnej formy uśó dolinowych przedstawia dolina górnego Salzachu, Pinzgau: liczne doliny uchodzące do niej z Wysokiego Tauernu powyżej Brucku mają uścia pierwszej formy, uchodzące zaś poniżej Brucku mają uścia stopniowe; potoki płynące w tych dolinach rzucają się we wspaniałych wodospadach do Salzachu. Grupa dolin uchodzących do siebie i mających jedno tylko wyjście stanowi systemat doliny. Systemat doliny i systemat rzeki w ogólnych zarysach odpowiadają sobie, jednakże nie zupełnie: systemata dolin są zwykle mniej rozległe, aniżeli systemata rzek, tak, iż w wielkim systemacie rzecznym występują zwykle liczne systemata dolin, porozdzielane od siebie równinami; rzeka łączy te porozdzielane systemata dolin w pewną całość, którą zowiemy doliną rzeki; pojęcia tego, doliny rzecznej, nie należy mieszać z tern ściślejszem pojęciem doliny, które o-kreśliliśmy na początku. Z uściem doliny nie należy dalej mieszać określonego powyżej otworu doliny, to jest miejsca, gdzie dno jednej doliny przechodzi w dno innej, które ma spadek ku stronie przeciwnej, i gdzie zbocza jednej doliny przechodzą w odwrotne zbocza innej. Takie otwory występują, tak między dolinami jednego i tego samego systematu, jako też—systematów różnych. Jeżeli dwie otwarte ku sobie doliny biegną w linii prostej (w kierunkach wprost przeciwnych), to powstaje łańcuch dolin (Thalzug), np. dolina Salzach—Enns, Dunajca—Orawy. Na dnie łańcucha dolin leży dolinowy dział wodny (Thal-wasserscheide). Bardzo rzadko występują rozwidlenia dolin; rozwidlenie jest tam, gdzie dolina, dotąd pojedyńcza, ciągnie się dalej jako dwie inne, których spadek jest dalszym ciągiem własnego jej spadku. Rozwidlenia dolin łączą się często z bifurkacyą rzeki.

b) Rozprzestrzenienie dolin. Doliny są ograniczone prawie wyłącznie do powierzchni lądu (doliny podmorskie są nieliczne), ale tutaj są za to zjawiskiem powszechnem; zresztą rozprzestrzenienie ich tutaj nie jest równomierne: spotykamy obszary obfite i obszary ubogie w doliny. Doliny są, jak wiadomo, po większej części związane z rzekami (doliny suche są nieliczne) i występują tam, gdzie linia krzywa normalnego spadku, do dosięgnięcia której praca rzeki zdąża, przypada poniżej powierzchni kraju, podczas gdy tam, gdzie kraj leży poniżej tej krzywej, rzeka osadami wyrównywa powierzchnię lub tworzy jeziora. Ta krzywa linia normalnego spadku ma kształt wklęsły ku górze, stromy z początku, a następnie coraz łagodniejszy. Wszystkie powierzchnie pośród dorzecza, które odstępują od tych normalnych stosunków spadku, zostaną wyżłobione przez rzeki, pokrajane dolinami. Doliny te są werznięte albo w powierzchnię, której spadek jest, ogólnie biorąc, taki sam, jak spadek rzeki, albo też przeciwny; doliny pierwszego rodzaju możnaby nazwać z g o d n e m i (Abdachunge-thäler Pencka); doliny drugiego rodzaju—niez godne mi albo wyłomowe mi (Durchbruchsthäler); każdą z tych kategoryj można jeszcze podzielić, stosownie do plastyki kraju, na doliny równinowe i górskie. Im głębiej i dłużej normalna linia spadku rzeki przypada pod powierzchnią kraju, tern głębszemi i dłuższemi będą doimy: nawet prawie poziome płaszczyzny są pokrajane głębo-biemi dolinami, jeżeli leżą wysoko (np. wyżyna Colorado); spadki górskie są tern bardziej poszarpane przez doliny, im krawędzie ich leżą wyżej. Związek dolin z rzekami jest przyczyną, że doliny są, jak i rzeki, częstsze w krajach z klimatem dżdżystym, niż w krajach suchych; deszczowe stoki gór są bogatsze w doliny, niż stoki przeciwne; dla tego zachodni stok Dekanu jest obfitszy w doliny od wschodniego; południowo-wschodni skraj Kaplandu—od północno-zaohodniego; północny stok Elbursu—od południowego i t. d. Wreszcie częstość dolin, jak i rzek, zależy od stosunków petrograficznych: przy tych samych warunkach klimatycznych skały nieprzepuszczalne (archaiczne, gliniaste) posiadają liczniejsze doliny, aniżeli skały przepuszczalne, np. wapienie i piaskowce, obfite w szczeliny. Tak np. wyniosłości wapienne Jury Szwabskiej i Frankońskiej posiadają daleko mniej dolin niż sąsiednie okolice kajprowe. Tym sposobem geograficzne rozpowszechnienie dolin jest zależne od stosunków wysokości kraju i od obecności rzek. W krajach leżących wysoko są one częstsze i głębsze, niż w leżących nizko; w krajach dżdżystych z gruntem nieprzepuszczalnym częstsze, niż w suchych, z gruntem przepuszczalnym. Wyjątek stanowią tylko D. podmorsk:e, oraz suche, rzadko zresztą napotykane.

3. Powstawanie dolin, a) Uwagi ogólne. Ponieważ doliny są zjawiskiem przywiązanem do powierzchni lądowej (gdyż na dnie morza zdarzają się rzadko, i to tylko jako przedłużenia dolin lądowych), więc z przyczyn działających na powstanie dolin należy wykluczyć, tak czynniki, działające wyłącznie na dnie morskiem, jako też czynniki, działające bez różnicy na całą powierzchnię ziemi, jak np. ruchy skorupy ziemskiej. Doliny w wyżej o-kreślonem pojęciu ściślejszem mogą zawdzięczać swe powstanie siłom działającym jedynie na powierzchnię lądu, a mianowicie, jak to wskazuje wydłużony kształt dolin, siłom działającym linijnie, a jak wskazuje ciągłość spadku dolin—siłom skierowanym ku najniższym miejscom powierzchni ziemi, zatem siłom, które znajdują się bezpośrednio pod wpływem siły ciężkości. Jedyną siłą, jedynym czynnikiem tak działającym, jest woda płynąca: koncentruje ona swą działalność na wązkie brózdy i skierowywa swą siłę erozyjną i przenośną jedynie pod wpływem siły ciężkości. Przytem płynąca woda rzeczywiście znajduje się (lub znajdowała) w dolinach; rozprzestrzenię rzek warunkuje rozprzestrzenienie dolin. Wprawdzie i lodowcom, działającym podobnie jak woda, przypisywano też zdolność wytwarzania dolin. Rzeczywiście, ruch lodowców znajduje się również wyłącznie pod wpływem Biły ciężkości; nie brak im też siły erozyjnej (lubo co do jej stopnia zdania są podzielone); działanie ich jednak nie jest linijne, lecz powierzchniowe. Mogą one wprawdzie napotkane wyżłobienia, służące im za łożyska, pogłębić; mogą, zwłaszcza w miękkim gruncie, wyżłobić kotliny, które w warunkach danych zmienią się w doliny, ale prawdziwych dolin wytworzyć nie zdołają. Toż samo stosuje się do innego czynnika — wiatru: może on wprawdzie wydmuchać tu i owdzie wyżłobienia, ale ich dno nie ma spadku ciągłego. Jedynie więc Tzeki i potoki, woda płynąca między określonemi brzegami może wyżłobić doliny, to jest formy długie, wązkie, z ciągłym spadkiem, rozgałęziające się, lecz nie krzyżujące. Wprawdzie nie można zaprzeczyć, że prócz wstęg wodnych, płynących w dolinie, przy formowaniu dolin czymią jest też spływająca po powierzchni kraju woda deszczowa, wraz ze wszystkiemi czynnikami przenoszącemi materyały powierzchni gruntu; ale wszystkie te czynniki są już drugorzędne, wpływają jedynie na złagodzenie ostrych konturów doliny, na jej rozszerzenie. Z powyższego wynika, że doliny należą zasadniczo do form wyrzeźbionych (ausgearbeitete Formen. Pencka). Nie znaczy to jednak, aby pojedyncze części dolin nie były z góry wyznaczone na doliny przez odpowiednie ku temu formy architektoniczne (aufgebaute Formen Pencka), nasadzone (aufgesetzte), wybuchowe i zapadowe. Widoczną bowiem jest rzeczą, iż główny czynnik dolin, woda płynąca, wyszukuje na swej drodze miejsc najniższy ch, wciąga więc w system dolin pierwotne linie zagłębień, wytworzone przez najrozmaitsze czynniki. Wszystkie więc czynniki, które wytwarzają na powierzchni ziemi zagłębienia wązkie i długie, mogą się przyczyniać do powstania pojedynczych części doliny. Do takich czynników należą: 1) tektoniczne, które wytwarzają niecki fałd i uskoki, a chotby tylko otwarte szpary (formy architektoniczne albo dyslokacyjne). 2) wulkaniczne, które wytwarzają też podłużne rozpadliny (formy wybuchowe) jtk tego przykład przedstawia Valle del Bove na Etnie lub rozpadlina powstała podczaB wybuchu Tarawery na Nowej Zelandyi 1885 roku).

3) Nasypiska (diuny, moreny, popiół wulkaniczny, lawa) ułożone obok siebie pozostawiają między sobą podłużne zs głębienia (formy nasadzone, formy pasorzytne Richthofena). 4) Zapadnięcia jaskiń o kształtach wydłużonych, wywołujące takie same zagłębienia powierzchui zit mi. 5) W y ż ł o-bienia podłużne erozyi wietrzanej i lodowcowej. Wszystkie powyższe, wązkie, zagłębienia należą do kategoryi żłobów (Thalung), a przy większej szeroki ści—do zagłębi (Senken). Różnią się one od prawdziwych dolin tern, że są stosunkowo krótkie, nie łączą się w rozgałęzione syste-mata, brak im czębto regularnego dna a prawie zawsze—ciągłości spadku. Brak im więc istotnych cech dolinowych w rozumieniu Pencka. Inni autorowie zaliczają je do dolin pod nazwą pierwotnych (primordiale TLäler) lub samodzielnych (Richt-hofen) w przeciwstawieniu do wyrzeźbionych, erozyjnych (Gculptui thäler Richthofena).

b) Wyjaśnienie kierunku dolin. Każdy rys w rozwoju zwykłych dolin zamkniętych dowodzi, że powstały one jako łożyska rzek, które spływały po pochyłej równinie; rzeki te wrzynały się coraz głębiej w równinę, tak, iż brzegi ich jakby wyrastały coraz wyżej nad zwierciadłem wody; następnie, pod wpływem spłukania, krawędzie tych brzegów uległy złagodzeniu. W takich dolinach widzimy zupełną zgodność mięćzy systematami dolin i systematami rzek. Dc liny te posiadają rozgałęzienia; podobnie, jak rzeki, uchodzą do siebie po większej części pod kątami ostremi. Ich dna pochylają się odpowiednio do normalnego spadku rzek; ich droga jest często meandrowa, podobnie, jak w rzekach. Martwe części doliny (podobne do martwych łożysk rzecznych), leżąc wyżej od odpowiednich żywych częśc’, wskazują, że dolina została zwolna pogłębiona. Tegoż samego dowodzą nisze na zboczach doliny, wymyte Widocznie przez wodę, gdy płynęła na wyższym poziomie itd. Wszystko to dowodzi więc, że doliny takie są niewątpliwie skutkiem takiej działalności rzek, która dąży do ustanowienia ciągłego spadku między źródłem a uściem. Istnienie takich dolin jest dowodem, iż woda płynąca może być czynnikiem wytwarzającym doliny. To też doliny takie, jako doliny erozyjne lub wyrzeźbione, bywają zwykle przeciwstawiane dolinom tektonicznym. Penck jednak nie czyni takiego przeciwstawienia, albowiem u niego pojęcie doliny tektonicznej jest inne; podczas gdy inni autorowie, jak np. Richthefen, pojęcie doliny tektonicznej wiążą z dyslokacyą warstw, to Penck — tylko z pewnym kierunkiem zależnym od budowy geologicznej; czyni tak zaś dla tego, że przy jego definicyi dolin, tylko ich kierunek mógł być wyznaczony przez stosunki geologiczne, ale wyżłobienie o ciągłym spadku wytworzyła woda, a nawet w pewnej głupie dolin, zależnych, co do kierunku, od budowy geologicznej, woda była jedynym Czynnikiem wyźłabiającym. Tak więc doliny tektoniczne Pencba dz elą się na dwie katego-rye: jeżeli bowiem doliny fałdowe (nieckowe) i uskokowe (fosowe i monoklinilne zapadowe) powstały pod wpływem dyslokacyi, są formami architekto-nicznemi albo dyslokacyjnemi,— to doliny grzbietowe (Satteltbäler) i mcnoklinalne graniczne (Mońoklinal-scheidethäler) nie mogły powstać (jako zagłębienia) w skutek dyslokacyi, albowiem powstały dzięki wydaleniu, uniesieniu całych seryj warstw (Penck zaprzecza powstaniu dolin grzbietowych przez pęknięcie, albowiem w ti kim razie kąt pochyłości zboczy i kąt upadu warstw musiałyby się dopełniać do 90°, co zwykle nie ma miejsca), —są fermami wyrzeźbionemi. Tak więc, w pojęciu Pencka, mogą istnieć doliny tektoniczne, powstałe wskutek erozyi. Löwl nazywa tę ostatiiią kategoryę dolinami pseudotektonicznemi, w odróżnieniu od dolin tektonicznych prawdziwych, które dzieli na poddziały, oznaczone -dość wyszukane mi nazwami, a mianowicie doliny: symptygmatycz-ne (nieckowe), anarregmatyczne (grzbietowe), heteroptygmatyczne (Ueberwallungsthäler Richt-hofena), powstałe przez ciśnienie boczne podczas fałdowania, ograniczone z jednej strony przez góry sfałdowane, z drugiej przez warstwy n.esfałdowane, lecz tylko nieco pochylone ku górom (np. de lina po zewnętrznej stronie Karpat, po której płyną Dniestr, Prut i Seret, dolina Dunaju po zewnętrznej stronie Alp itd.); deliny paraklastyczne (zapadnięcie wzdłuż uskoku) i bikataklastyczne (zapadnięcia fosowe). Doliny architektoniczne albo dyslokacyjne, to jest takie tektoniczne, które powstały wskutek dyslokacyi warstw (aufgebaute tektonische Thäler Pencka) dzielą się według Pencka na dwie grupy, stosownie do tego, czy rzeka płynąca w takiej dolinie jest młodsza, czy starsza od dyslo^a-cyi. Jeżeli rzeka rozwinęła się na powierzchni już zdyslokowanej, to dolina jest pierwotnie tektoniczna; jeżeli zaś dyslokacye ściągają ku sobie już przedtem istniejącą rzekę, to powstają doliny tektoniczne naśladowcze (aufgesuchte tektonische Thäler). Powstawanie dolin tektonicznych erozyjnych, to jest takich, które, mając kierunek zależny od budowy geologicznej, wyżłobienie swe zawdzięczają całkowicie działaniu wody, łatwo zrozumieć, jeżeli weźmiemy na uwagę łączną działalność: spłukującą—wody deszczowej i wyżłabiającą —rzecznej, oraz niejednakową odporność skał na tę działalność. Przy poziomem położeniu warstw, warstwa mniej odporna, leżąca między dwiema od-porniejszemi, ulegając zniszczeniu, wpłynie na wytworzenie się tarasu między odporniejszemi; przy pochyłości zaś położenia linia wychodna warstwy mniej odpornej wyznaczy kierunek szeregu wyżłobień, które następnie rzeka może przemienić we właściwą dolinę Podobnież rozluźnienie skał na linii grzbietu może wpłynąć tak samo. W pierwszym razie powstanie dolina monoklinalna graniczna, w drugim grzbietowa (antyklinali a). Aby rozstrzygnąć do jakiego rodzaju należy dana dolina tektoniczna: czy jest dyslokacyj ną, czy erozyjną, trzeba pilnie badać charakter otaczającego kraju. Ogólnie możoa tu tylko powiedzieć, że doliny tektoniczne dyslokacyjne są prawdopodobne tam, gdzie stosunki topograficzne są dość zgodne z geologicznemi; podczas gdy doliny tektoniczne erozyjne są prawdopodobne w krajach podległych znacznej denudacyi i są przywiązane do linij wychodnych warstw mniej odpornych. Należy jednak dodać, że jeżeli kraj jakiś ulegnie naprzód silnej denudacyi, a potem dyslokacyi, to powyższe wskazówki nie dadzą się doń zastosować; oraz, że jeżeli praca erozyjna trwa bardzo długo, to dolina tektoniczna dyslokacyjna może się wreszcie zmienić w tektoniczną erozyjną. Zresztą Penck, opierając się na badaniach, tak własnych, jak cudzych (Heima, Schardta, Davisa), twierdzi w ogóle, że ilość dolin tektonicznych dyslokacyjnych jest mała: doliny tektoniczne rzadko trzymają się ściśle linij tektonicznych (niecek lub zapadnięć); często zbaczają z drogi. Za regułę więc można uważać, że procesy tektoniczne, to jest dyslokacye, wskazały tylko kierunki dolinom, ale ich nie wytworzyły. Jeżeli w dolinach tektonicznych podłużnych można wykazać ich związek z geologiczną budową, to trudniej to o wiel9 w dolinach poprzecznych względem rozciągu warstw: doliny te mogą być w związku z poprzecznemi uskokami, ale po większej części uskok taki trudno wykazać, podczas gdy z drugiej strony liczne oznaki, jak np. wysoko leżące listwy (tarasy podłużne) w dolinach poprzecznych dają wskazówkę wyżłobienia przez rzekę. Tylko tam, gdzie z poprzecznemi uskokami związane są przesunięcia (uskoki poziome), tam widać związek dolin poprzecznych z dyslokacyami (liczne doliny po* przeczne Alp, naprzykład Ennsu, Renu, Reussu, Rodanu, Arvy). Ale i tutaj nie znaczy to, aby dyR-lokacye wytworzyły doliny, lecz znów tylko to, że wskazały drogę dla erozyi. Wyjątkowo jednak uskoki mogły wytworzyć doliny poprzeczne, wytwarzając szpary, rozdarcia (przy trzęsieniach ziemi lub wybuchach wulkanicznych, np. Tarawery), lub też zapadnięcia fosowe (gdy uskoki występują obok siebie parami); przykładem ostatniego jest, według Whitneya, dolina Yosemite w Kalifornii.

c) Po WBtanie dolin wyłomowych i otwartych. Z wyżej wymienionych czterech form dolin, mianowicie: dolin zamkniętych, otwartych, wyłomowych (przechodnich) i ślepych, powstanie pierwszej, jak widzieliśmy, tłómaczy się łatwo erozyjną działalnością rzeki; powstanie ostatniej łatwo również wyjaśnić erozyjnem rozszerzeniem szczelin i erozyą podziemną w skałach spękanych i ulegających łatwo rozpuszczeniu, jak np. wapienne. Trudniejszem jest natomiast wyjaśnienie powstania dolin wyłomowych i otwartych. D. wyłomowe (przechodnie) są to według określenia Pencka, jak wiadomo, doliny posiadające wejście i wyjście; według określenia zaś Hńbera „dolina wyłomowa jest to dolina przerzynająca wzniesienie przewyższające zbacza tej jej części, która poprzedza wyłom“. Obie te definicye są ściślejsze od dawniejszej, według której doliną wyłomową była dolina przerzynająca wpoprzek góry: definioye Pencka i Hilbera są ogólniejsze. Według nich dolina wyłomowa nie koniecznie ma być przywiązana do gór; może ona być i na równinie, jeżeli ta ostatnia z biegiem rzeki nie zniża się, lecz wznosi, tak, iż rzeka, aby dosięgnąć celu, musi żłobić sobie w niej łożysko, im dalej tern głębiej. Według tych definicyj wyłomem będzie np. nie tylko dolina Indu w górach Himalajskich, ale także i doliny Wisły i Niemna w Bałtyckiem pojezierzu, Dniepru w wyżynie Ukraińskiej itp. Wyłom przez łańcuch gór jest tylko szczególnym, najwybitniejszym przypadkiem dolin wyłomowych. Doliny wyłomowe najdawniej uznano za wytwory wody płynącej (sama ich nazwa przypomina ten dawny pogląd genetyczny), ale później pogląd ten pod wpływem wulkanicznej teoryi L. Bucha upadł: zaczęto uważać te doliny za pęknięcia. W nowszych czasach pogląd drugi został odparty (a przynajmniej zredukowany do niektórych tylko wypadków) i wyłomy uznano za utwór przeważnie erozyjny, przy-czem powstały liczne teorye tego procesu, z których każda może być prawdziwą dla innej grupy wyłomów. 1) Wyłomy przelewu (Ueberfluss-durchbriiche) powstałe wskutek przelewania się jezior przez dzielące tamy; jeziora te mogły istnieć bądź od początku w nierozwiniętej jeszcze dolinie rzecznej; bądź też powstały później przez dyslokacye, które zaparły rzekę, zmusiły ją do podniesienia poziomu i przelewania się przez tamę. Tutaj mo-żnaby też zaliczyć wyłomy, powstałe przy pomocy lodowca, którego krawędź wznosiła się wysoko nad tamą: woda, spływając z lodowca po tamie, przerżnęła ją. 2) Wyłomy spłukania (Denu-

dationsdurchbrüche Pencka, Epigenetische Durchbrüche Richthofena,Superiormationsdurchbrüche Hilbera).

(gdy jedna z dolin przeciwległych wrzyna się w grzbiet silniej niż druga). Zagłębienia grzbietu czyli przełęcze mają rozmaitą głębokość; między głęboką przełęczą i dolinowym działem wodnym różnica jest tylko w stopniu, nie w istocie; podobnież między zboczeniem liaii grzbietu w punkcie przełęczy a przesunięciem działu dolinowego po za łańcuch gór lub całe pasmo. Tym sposobem wyłom jest ukończony. Tą okoliczność, że w jednem ze stadyów rozwoju spotykamy zawsze dwa odpowiadające sobie strumienie, pracujące nad wytworzeniem zagłębienia w grzbiecie, wskazuje, że przy powstawaniu wyłomów muszą brać udział dwa przeciwległe struoiienie, jak to przypuszczali Peters i Hochstetter. Na jedną tu jeszcze okoliczność, popierającą tooryę Löwla, należy zwrócić uwagę, mianowicie na zboczenie kierunku dolin w miejscach wyłomów; zjawisko to najlepiej wyjaśnia się tooryą regressyjną. Przykłady widzimy w wyłomach Wezery, Elby, Odry, Wisły, Niemna, Rodanu (pod Martigny), Renu między Jurą Szwajcarską i Szwarcwaldem, Dunaju między lasem Bakony i Karpatami (Waitzen), Popradu przy przejściu przez Karpaty, Aluty w Alpach Transylwańskich, Dniepru, Donu, Wołgi przy przejściu przaz wjźynę Uralsko-Karpacką (podobnie jak w rzekach przerzynających się przez wyżynę Uralsko-Baltycką), Indusu i Bramaputry w Himalajach, Amazonki w Andach. Te charakterystyczne zmiany kierunku najlepiej wyjaŚDiają się teoryą Löwla. 5) Wyłomy przepiłowania (teorya Powella-Tietzego; Ante-cedenztheorie Hilbera). Według tej teoryi rzeka jest starsza od gór, przez które się przerzyna; to jest w poprzek płynącej rzeki zaczął się grunt wznosić (tworząc grzbiet fałdowy) lub zapadać (tworząc tamę uskokową), ale tak powolnie, iż rzeka była w stanie utrzymać swój poziom pierwotny, wrzynając się w tamę, w miarę, jak ona się wznosiła: podobnie więc jak piła w tartaku, wrzynająca się w naciskany ku niej kloc. Penck robi uwagę, że wyłomy takie zachodzą tylko u rzek wielkich, gdyż nieznaczne nie zdołają pokonać dysloka-cyi (zmuszone są do tworzenia wyłomów przelewu). Löwl zaś zarzuca tej teoryi znany fakt, że we wszystkich dokładnio zbadanych wyłomach tarasy podłużne, będące, jak wiadomo, śladami dawnego wyższego poziomu rzeki, pochylają się prawidłowo w stronę jej biegu, co dowodzi, że „doliny te wyżłobione zostały dopiero po podniesieniu się gór* (bo inaczej tarasy musiałyby uledz dyslokacyi). Tietze, chcąc odeprzeć ten zarzut, musiał uciec się do dziwacznego przypuszczenia, mianowicie, że tarasy te dostały się na swe obecne wysokie miejsce przez podniesienie się gór, różne od fałdowania. Przypuszczenie to w obec wysokiego położenia górnych tarasów prowadzi do wniosku, że główna masa dziś widocznych gór została sfałdowana poniżej poziomu swej podstawy i następnie dopiero podniesiona przez proces różny od fałdowania. Według tego właściwe powstanie gór, wbrew powszechnie przyjętej teoryi, nie miałoby koniecznego

Góry, przez które obecnie przerzyna się rzeka, były niegdyś zupełnie pokryte i wyrównane warstwami osadowemi, które następnie zostały spłukane, tak, ii góry wyszły na jaw; rzeka, płynąca niegdyś na powierzchni tych warstw, wrzynała się w nie coraz głębiej, aż wreszcie napotkała ukryte pod niemi góry i przerżnęła je; po spłukaniu warstw ujawniły się góry wraz z wyłomem. 3) Wyłomy zapadnięcia. Rzeka podziemna, przepływająca pod powierzchownym działem wodnym, grzbietem gór, staje się widoczną przez zapadnięcie się sklepienia, które ją pokrywa (np. rzeki Karstu). 4) Wyłomy wstecznej er oz y i (Laterale Erosion Löwla,

Regressionsdurchbrüche Hilbera, Durchbrüchen angepassten Flüsse Pencka). Teorya odpowiednia została rozwinięta głównie przez Löwla. Według tej teoryi wyłom powstał przez erozyę postępującą wstecz (Rückwertige Erosion), w górę rzeki. Teorya ta spotkała się z zarzutami Tietzego i Ney-mayra: po pierwsze: nie wiadomo dla czego jeden strumień miałby przerżnąć góry, a strumienie sąsiednie nie. Zarzut ten, jak sądzi Hilber, nie ma znaczenia, gdyż sąsiednie strumienie mogą mieć różne spadki, napotykać skały różnej twardości i warstwy różnie położone, a przez to mieć robotę różną. Powtóre: spadek, główny Czynnik ero-zyi wstecznej, niknie w miarę pogłębiania się górnej częśoi doliny. Twierdzenie to w zasadzie jest słuszne, ale stąd wynika tylko, że czynnik ten ciągle się zmniejsza, nie zaś, że przed przecięciem gór staje się zerem; prócz tego strumień, posuwający swą dolinę wstecz, powiększa swe dorzecze, powiększa więc i ilość wody, przez co może silniej pogłębiać łożysko w części dolnej i zwiększać przez to spadek, co znowu może być pewną kompensatą wyżej wspomnionego zmniejszenia. Potrzecie wreszcie, wyłomy leżą zwykle w najtwardszych skałach; zarzut teu jest najważniejszy, ale da on się usunąć różnemi stopunkami pochyłości, pokrycia rośliunego lub nagości skał, procesami chemicznemi (zapadnięciami). W ogóle zarzuty przeciw teoryi Löwla są słabe (w każdym razie w niektórych wypadkach mają zastosowanie inne teorye), a tymczasem za teoryą tą przemawiają następujące względy: regressya dolin jest faktem, a kto ją uznaje, musi uznać i powstanie z niej wyłomów, bo jest to prosta konsekwencya. Powtóre: można napotkać pojedyncze stadya dokonanego faktu, w danym razie następujące: pożłobienia deszczowe na zboczach gór; te zawiązki dolin, mają rozmaitą długość, mianowicie rozciągają się na różne odległości ku górze; dłuższe są etadyami bardziej posuniętemu Niektóre dosięgają grzbietu i tworzą w nim zagłębienie; jest to pierwszy zawiązek wyłomu. Zdaje się, że z powstaniem tego zagłębienia zostaje w związku wytworzenie się po drugiej stronie grzbietu doliny odpowiadającej, albowiem napotyka się tak regularnie po obu stronach takiego zagłębienia grzbietu dwa przeciwległe wąwozy, że musi tu tkwić związek przyczynowy; często ze zjawi- związku z fałdowaniem. Drugim zarzutem Löwla skiem tem jest połączone zboczenie linii grzbietu jest ten, że jeżeliby nawet możliwem było pokonanie

fałdowania przez erozyę, to niepodobna przypuścić, aby rzeka mogła pokonać uskok (np. wyłom Iskeru w Bałkanie); ten zarzut nie ma znaczenia, albowiem skąd Löwl ma pewność, że uskok, zapadaię-cie, jest koniecznie procesem gwałtownym, źe nie może się odbywać również zwolna, jak fałdowanie? Według Hilbera przeciw teoryi Tietzego przemawia ta okoliczność, źe prawie wszystkie wyłomy mają kierunek prostopadły do kieruaku gór, tymczasem według tej teoryi kierunki ukośne powinnyby być nie mniej częstemi. Zgodność kierunku wyłomów z kierunkiem największego spadku dowodzi, że pierwszy zależy od drugiego, t. j. źe góry są starsze od rzek, które je przecięły. Szczególniej nie* fortunnem, jak sądzi Hilber, jest zastosowanie teoryi Tietzego do wyłomów częściowych (t. j. gdy rzeka nie przecina całego pasma gór, lecz, biorąc początek w ich wnętrzu, przerzyna tylko niektóre łańcuchy), albowiem w takich rzekach część doliny leży znacznie wyżej, niż podstawa gór (przedłużenie otaczających równin): gdyby więc i tutaj rzeka była Btarsza od gór, to i dolina jej musiałaby uledz podniesieniu, co wyklucza przypuszczane przez teoryę Tietzego zwycięstwo erozyi nad podniesieniem. Mimo te zarzuty PenCk uważa, iż wyłom Renu (a także Mozelli i Mozy) w górach Łupkowych reńskich powstał według teoryi Tietzego (na zasadzie, że tarasy podłużne w wyłomie leżą o wiele wyżej niż dolina Renu powyżej wyłomu); w ostatnich zaś czasach Forstle zastosował ją do wyłomów w Jurze Szwajcarskiej (na zasadzie metody wyłączania). 6) Wyłomy lukowe (Lii-ckendurebbriiohe Peacka), powstałe równocześnie z osadzeniem się przerżniętych wyniosłości, t. j., iż wyniosłości te utworzyły się już z lukami, które wskazały drogę rzekom. Takiego rodzaju są wyłomy w wyniosłościach morenowych, diunówych, oraz w wynurzonych rafach koralowych: rafy koralowe naprzeciw uść rzecznych posiadają, jak wiadomo, przerwy; jeżeli więc rafa się wynurzy, to przerwy te wystąpią jako wyłomy. Jest to na małą skalę takie samo zjawisko, jakie na wielką skalę przedstawiają wyłomy następująoego rodzaju.

7) Wyłomy cieśninowe. Jeżeli część morza zostanie, w skutek ruchów skorupy ziemskiej, odcięta od oceanu, to w pozostałej jeszcze cieśninie łączącej rozwija się silny prąd, który ją pogłębia w miarę wznoszenia się dna. Jeżeli z czasem odcięte morze zostanie wysłodzone, zamienione w jezioro (lub nawet wypełnione osadami), to dawna cieśnina wystąpi jako wyłom rzeczny. (Przykładem są, jak sądzi Penck, wyłomy Dunaju). 8) Wyłomy tektoniczne. W skutek procesów tektonicznych, jak pęknięcie i zapadnięcie (bądź proste, bądź foso we) lub przesunięoie (uskok poziomy), rzeka może znaleźć drogę w poprzek gór. (Przykładem są po części wyłomy w górach Kieleckich).

D. otwarte, t j. takie, których zbocze tylne (zamknięcie) posiada sporą lukę,powstają wskutek tych wszystkich procesów, które wpływają na zniżenie i przesunięcie działu wodnego (wsteczna erozya). Sprowadzają one naprzód zniżenie zbocza tylnego dwóch przytykających do siebie dolin, tak, iż z czasem znika ono zupełnie, zmienia się w dział dolinowy (Thalwasserscheide) i obie doliny łączą się ze sobą otworem. Mogą one nawet z czasem połączyć się w jedną dolinę, z jednym spadkiem; dzieje się to wtedy, gdy rzeka jednej doliny zostanie w skutek jakiejś przyczyny zatamowana tak, iż rzuci się przez zniżony dział wodny w kierunku przeciwnym (w ten tylko sposób, jak sądzi Penck, mogą powstać wyłomy, dzięki wstecznej erozyi). W zniszczeniu zniżonego już zbocza tylnego mogą współdziałać wiatry oraz lodowce, zwłaszcza, że dział lodowy często nie jest zgodny z działem wodnym.

d) Powstawanie zboczy dolinowych. Doliny asymetryczne. Kształt zboczy dolinowych jest rezultatem denudacyi, która działała na brzegi rzeki w miarę, jak ta ostatnia wrzynała się coraz głębiej w swe łożysko; działanie denudacyi przy-tem było zależne od natury skał składających zbocza. Wreszcie kształt zboczy zależy od stosunku denudacyi do erozyi. Gdzie erozya, to jest wrzynanie się rzeki w dolinę, postępuje tak szybko, że spłukanie nie może mu nadążyć, albo dla tego, że erozya jest bardzo silna, albo źe denudacya jest słaba, tam powstają doliny długie, wązkie, ze zboczami stromemi, mające w przekroju poprzecznym kszałt V z nieco wypukłemi zwykle zboczami (lejkowaty), tj. w ą w o z y. Wytwarzają się one często w klimacie suchym, gdzie spłukanie prawie nie ma miejsca, np. na wyżynie Colorado, gdzie je zwą kanionami: rzeka Colorado werzuęła się tam w wyżynę do 2 000 m. głęboko między stromemi ścianami. Doliny takie powstają dalej tam, gdzie grunt jest przepuszczalny, albowiem grunt taki pochłania wodę i tym sposobem zmniejsza spłukanie; ma to miejsce w piaskowcu (wyłom Elby w saskiej Szwaj-caryi) i wapieniu (dolina Prądnika w polskiej Szwajcaryi). Wreszcie na powstanie kanionowych dolin ma wpływ pionowe spękanie skał. Gdzie denudacya jest energiczna, tam przekrój dolin (zbocza) ulega złagodzeniu, powstaje więc przekrój miskowy (obacz wyżej). Jeżeli rzeka zaprzestanie wrzynać się w głąb’ doliny, to zaczyna się erozya boczna, rzeka podmywa podnóża zboczy, dolne ich części stają się stromemi i spadają ku szerokiemu dnu, powstaje dolina ze zboczami wypukłemi i sze-rokiem dnem, t. j. przekrój talerzowy (obacz wyżej). Stąd widać, źe szerokość doliny i wielkość jej skrętów nie znajdują się w prostej zależności od wielkości rzeki; te ostatnie cechy doliny nie pozwalają na wniosek (często czyniony), że płynąca w niej rzeka była niegdyś daleko większa, lecz jedynie—że od dawnego już czasu dosięgnęła swego normalnego spadku i zaczęła erozyę boczną. Nie wszystkie więc doliny ulegają dotąd pogłębieniu, lecz rosną już tylko na szerokość lub nawet ulegają procesowi zniszczenia, to jest wypełnienia; dzieje się to mianowicie wtedy, gdy miejsce erozyi rzecznej zajmie akkumulacya: rzeka osadza mate-ryały, wypełnia, wyrównywa niemi dolinę. Proces ten odbywa się tam, gdzie rzeka przez procesy tektoniczne zostanie sparta, zmuiejszy swój pęd lub gdzie denudacya przynosi rzece tyle materya* łów, iź rzeka nie ma siły go wynieść, gdzie zatem erozya nie może dotrzymać kroku denuda-cyi. Wtedy w końcu powstaje zaledwie ślad doliny z przekrojem nakształt płaskiego talerza; przekrój taki jest pizeciwstawieniem formie V: ta ostatnia powstaje w razie przewagi erozyi uad denudacyą; pierwsza zaś — w razie przewagi denudacyi nad erozyą. W Azyi centralnej (w myśl Richthofena) napotyka się zwykle takie zasypane doliny; noszą one tam miano pamir ów i szczególniej typowo występują we wschodniej części wyżyny, która od nich otrzymała też swe miano Pamir. Jeżeli w dolinie takiej rzeka wsiąknie w luŹDy nagromadzony materyał, to spadek doliny może uledz zmianie pod wpływem naniesionych z boku rrateryałów; zagłębienie może utracić charakter doliny (w poję-sie Pencka), stanie się żłobem (Thalung). Różna odporność skał składających zbocza doliny wpływa na proces denudacyi: skały odporniejsze będą miały spadki stromsze, niż mniej odporne; pierwsze tworzą po większej części wstęgi (Bänder) na zboczach doliny. Jeżeli dolina ciągnie się na granicy skał o różnej odporności, co bywa zwykle u dolin tektonicznych, to zbocze utworzone przez skały twarde będzie strome, przez miękkie — łagodne; powstanie więc dolina asymetryczna. Bywają jednak i inne przyczyny asymetryi zboczy: doliny meandrowe przed jtawiają asymetryę przeplataną, to jest raz jedno, raz drugie zbocze jest stromsze; wynika to stąd, iż rzeka brzegi wklęsłe meandryn podmywa i czyni stromemi, na brzegach zaś wypukłych osadza materyał i czyni je łagodnemi. Asymetrya stała, występująca nieraz na licznych rzekach znacznego obszaru, wynika zapewne z kierunku panujących wiatrów, które napędzają wodę wszystkich rzek pewnego obszaru ku jednej stronie i wpływają na podmywanie zbocza; tak np. rzeki Prancyi i w ogóle Europy środkowej mają strome zbocza zwrócone ku zachodowi (a więa w stronę panujących wiatrów) bez różnicy, czy prawe czy lewe (niezależnie więc od „prawa Baera*). Wielkie rzeki Europy wschodniej i Sy-beryi zachodniej mają wysokie prawe brzegi, lewe nizkie; na wielkie więc rzeki ma zapewne wpływ „prawo Baera“, t. j. wirowy ruch ziemi, który na północnej półkuli zmusza każdą ruchomą cząstkę do zbaczania w prawo od pierwiastkowego kierunku ruchu. Próbowano też i innych objaśnień asymetryi; tak Rücktäschel objaśnia asymetryę zboczy dolin rzecznych Saksonii tem, że zbocza wschodnie otrzymują więcej deszczów (przynoszonych przez wiatry zachodnie) niż zachodnie; ale objaśnienie to jest błędne, albowiem im więcej deszczów otrzymuje zbocze, tem silniej działa tam spłukanie, zbocze więc tem łagodniejszem być powinno; jeżeli więc zbocza wschodnie są strome, to nie z powodu, ale pomimo względu przytaczanego przez Rücktäschela. Prawdopodobniejsze jest wyjaśnienie asymetryi dolin lewych dopływów Dniestru, zauważonej przez Łomnickiego (wschodnie zbocza strome); Hilber wyjaśnia to zjawisko przez stopniowe powiększanie się głębokości owych dolin w kierunku z zachodu na wschód (albowiem Dniestr, ku któremu wszystkie te doliny zdążają, płynie z zachodu na wschód, każdy więc bardziej wschodni punkt Dniestru leży niżej, a stąd każdy bardziej wschodni dopływ posiada silniejszy spadek, a więc i silniejszą erozyę). W skutek tego bowiem rzeki trzeciego rzędu, spływające z grzbietów parceli, dzielących dwa sąsiednie dopływy dniestrowe, ku tym dopływom mają niejednakowe spadki: dopływy płynące ku wschodowi mają spadki większe, niż dopływy płynące ku zachodowi, a stąd wschodnia strona parceli (zachodnie zbocze dopływu dniestrowego) ulega silniejszemu spłukaniu, które dąży do przesunięcia działu wodnego na wierzchowinie ku zachodowi. Tym sposobem powstaje asymetrya, tak zboczy parceli, jak i zboczy dolin. Wreszcie na asymetryę dolin mogą wpłynąć stosunki dyslokacyi (np. doliny monoklinalne zapadowe). Te wszystkie charakterystyczne formy dolin mogą uledz zaburzeniom pod wpływem dwóch czynników przypadkowych, mianowicie: lodowców, które łagodzą ostrzejsze formy dolin, oraz jezior, które powstają przez zatamowanie rzeki i tworzą na zboczach tarasy jeziorne.

e)    Powstawanie zamknięcia doliny. Zamknięcie doliny albo jej zbocze tylne powstaje zwykle przez działanie drobnych strug źródłowych. Jeżeli w tem miejscu był niegdyś lodowiec, to chronił on zbccze od spłukania, a duo od zesuwa-jących się rumowisk, rozszerzył początek doliny i tym sposobem nadał mu formę cyrku, a właściwie Btożka zwróconego podstawą ku górze, ściętego u dołu. Takie cyrkowe początki dolin spotykamy w Pirenejach, Alpach, Tatrach, Norwegii (Botner). Czasem zamknięcie doliny nie jest dziełem rzeki, która w niem bierze początek, lecz innych czynników; i tak np. na nizinie europejskiej, na obszarze dawnego zlodowacenia, początki dolin mają kształt obszernych kotlin; powstały one pod działaniem mas wody, spadającej z krawędzi topniejącego lodowca. Dalej rzeka mogła przez wsteczną erozyę dosięgnąć jakiejś kotliny początkowo odosobnionej, zawdzięczającej swe powstanie różnym czynnikom: w Eifelu np. niektóre rzeczki do-sięgnęły w ten sposób kotlin wybuchowych (maa-rów); podobnież niektóre barrancosy (doliny erozyjne na zboczach wulkanów) dosięgają krateru.

f)    Powstawanie spadku doliny. Doliny stopniowe. Doliny normalne, t. j. posiadające spadek zmniejszający się zwolna i stale, są widocznie produktem erozyi, gdyż woda płynąca dąży właśnie do osiągnięcia takiego spadku. W przeciwieństwie do tego doliny stopniowe nieregularnością swego spadku dały podstawę tym teoryom, które powstanie dolin sprowadzały do procesów tektonicznych: doliny posiadające jeziora uważano za takie, które dochowały swój stan pierwotny, embryonalny (Peschel). Jednakże, jak to zauważył Penck, wniosek taki nie zawsze jest słuszny, albowiem budowa stopniowa i obecność jezior mogą być skutkiem procesów, które podziałały burząco na dolinę poprzednio normalną. Tym sposobem widzimy, iź należy rozróżnić doliny stopniowe pierwotne i wtórne. Doliny stopnio-

w. N.

we pierwotne występują wszędzie tam, gdzie erozyjna działalność wody rozwinęła się dopiero od niedawna, a więc w krajach, które albo niedawno wynurzyły się z dna morskiego, albo też otrzymały wodę płynącą w skutek niedawnych zmian klimatycznych, a więc pustynie, które mają klimat wilgotny, lub obszary zlodowacenia, które pozbyły się swej pokrywy lodowej. Kotliny tych obszarów, powstałe bądź przez procesy tektoniczne, bądź przez wyprzątającą i osadzającą działalność wiatrów (na pustyniach) i lodów, napełniają się wodą, która wznosi swój poziom aż do najniższego punktu w krawędzi kotliny i przelewa się, dążąc do następnej kotliny niżej leżącej itd. Tym sposobem szeregi jezior połączonych rynnami stanowią pierwsze stadyum odwodnienia takich obszarów. Póki jeziora nie zostaną wypełnione osadami a rynny—pogłębione przez erozyę, póty utrzymuje się stopniowa budowa doliny, gdyż jeziora (a po części i ich dna po wygaśnięciu) przedstawiają Bię jako części doliny o małym spadku, rynny zaś łączne jako części o znacznym spadku. W krańcowych wypadkach pierwsze części mają na poziomie jezior spadek = 0, ostatnie — prawie = <v>, to jest rzeka spada po pionowej ścianie. Tak więc naprzemian jeziora i wodospady są charakterystyczną cechą dolin rzecznych młodych. Doliny stopniowe wtórne powstają po części wskutek tego, że pogłębienie doliny przez erozję w różnych częściach odbywa się nie jednakowo szybko; jeżeli np. rzeka, wrzynając się w łożysko, natrafi na zaporę z twardych skał, to powyżej i poniżej tej zapory wrzynanie odbywa się prędzej niż na samej zapórze, która tym sposobem tworzy stopień doliny. Tego rodzaju stopnie, związane z istnieniem twardszych skał i wywołujące zwykle wodospady, zdarzają się w dolinach młodych, gdyż żadna zapora nie może zbyt długo opierać się erozyi. Przykładem takiego stopnia jest wodospad Niagary, wywołany przez obecność ławicy twardego syluryjskiego wapienia. W starych dolinach brak zapór skalistych. Tutaj, jak to zauważył Löwl, stopnie są często przywiązane do skał mniejszej odporności, albowiem z takich skał utworzone zbocza doliny ulegają tak silnemu zburzeniu, iż rzeka nie ma już siły wynieść jego produktów. Spłukanie, ześlizgi i staczanie się luźnych materyałów sprowadzają nie tylko zatamowanie rzek, ale i prawdziwe stopnie dolinowe, Takie stopnie, jako wciąż zasilane nowym materyałem z rozburzenia zboczy, są trwalsze niż stopnie utworzone z twardych skał. Prócz tego na wytworzenie Btopni mogą wpłynąć dyslokacye w poprzek rzeki, oraz potoki lawy wlewające się do doliny. Spadek stopni jest miejscem szczególniej silnej erozyi, powstają więc tu głębokie wąwozy, w których rzeka tworzy prądowiny i wodospady; te wodospady postępują zwykle wstecz, tak, iż poniżej ich ciągną się zwykle wązkie doliny. W przeciwieństwie do tych wędrujących wodospadów, wodospady stałe występują tam, gdzie jest stała przyczyna wytwarzania s:ę stopni, mianowicie powolne tektoniczne wzniesienie się a lub powolne burzenie zboczy. Te trwałe

cyk Pow»z riuitr Zc»z. 124 T X I

wodospady leżą na dnie wązkich wąwozów, które rzeka wytwarza we wciąż piętrzącej się przeszkodzie. O ile na spadku stopnia erozya działa w głąb’, wywołuje doliny głębokie i wązkie, to powyżej sparta rzeka działa na boki, sprowadza rozszerzenie doliny i osadzanie materyału. Ale WBteczna erozya, działająca na spadku stopnia, sięgnie wreszcie na jego wyniosłość i zastąpi tam akkumulacyę; działając tam na wązkiej linii śród dua rozszerzonej doliny, utworzy dolinę w dolinie: w razie niewielkiej sżerokości dna dawnej doliny, utworzy ono po obu stronach nowej doliny listwy t. j. tarasy podłużne, będące przedłużeniami stopnia t. j, tarasu poprzecznego.—Zr ód ła: A. Peuck „Morphologieder Erdoberfläche“ 2 tomy, 1894; Richthofen „Führer für Forschungsreisende“, 1886; Löwl „Über Thalbildung“, 1884; Tenże „Entstehung der Durchbruchstäler“ w „Peterm. Mitteil.“, 1882; Hilbär „Asymmetrische Thäler“ w „Peterm. Mitt.*, 1886; Tenże „Enstebung der Durchgangsthäler“ w „Peterm. Mittel.“. 1889; Rücktäschel „Einseitige Thäler“ w „Pet. Mitt 1889 (oraz uwagi nasze nad tą pracą w „Kronice Geogr.“ za rok 1889 w „Wiśle“, T, IV, 1890)

Doliolum Quoyet Guim. Rodzaj, należący do gromady Sprzągli (Salpae), typu Osłonuic (Tu-nicata). Zwierzęta swobodnie w morzu pływające, posiadające postać beczułki, Bzeroko otwartej na o-bu końcach, klapowato wyciętych na brzegu, o podwójnych ściankach; ścianka zewnętrzna, pokryta osłoną cienką, przechodzi na brzegach obu otworów w ściankę wewnętrzną, która nie tworzy warstwy jednociągłej wewnątrz całej beczułki, lecz dwa wpuklone worki, których końce ślepe szczelnie do siebie przylegają i tworzą wewnątrz jamy ciała przegrodę poprzeczną, t. zw. blaszkę skrzelo-w ą, a ti znowu opatrzona jest szczelinami i odgranicza w jamie ciała (beczułkG oddział przedni, większy, przełykowy, od mniejszego, tylnego, Btekowego. W przestrzeni pomiędzy ścianką ciała wewnętrzną i zewnętrzną mieszczą się wszystkie pozostałe organa, jako to: mięśnie obrączkowe, przewód pokarmowy, serce, zwój nerwowy i organa płciowe. Rozmnażają s;ę one przez kolejne powtarzanie się pokoleń: bezpłciowego i płciowego; z jajka rozwija się larwa ogoniasta, która po pewnym czasie traci o-gon i zamienia się na osobnik bezpłciowy ten dosięga znacznych stosunkowo rozmiarów, wytwarza organ wydłużony (rozłógj, a na tym powstają pączki boczne i środkowe. Pączki boczne wytwarzają osobniki odżywiające, które nie wydają potomstwa; z pączków zaś środkowych czyli wychowawczych powstsją osobniki podobne do płciowych, ale bez organów rozrodczych, które, odrywają się, dojrzewają i pędzą życie swobodne, wytwarzając tylko pączki, które dopiero dają początek pokoleniu płciowemu, samodzielnie żyjącemu, wydającemu jajka.—Pokolenie płciowe Doliolum ma 8 mięśni obrączkowych; brzeg otworu przedniego ciała (g< -bowy) wycięty w 12, brzeg zaś tylnego otworu — wlO klapowatych działek. Znanych jest kilka gatunków, żyjących w oceanie Atlantyckim i morzu Środziemnem. — D. denticulatum—pokolenie płcio-

A. s.

A. S.

mu (Plin. XIV, 21).

W. K. Z.

w. o.

we, posiada skrzele zgięte ku tyłowi, opatrzone 40 do 50 szparami. Dorasta 2.5—3 m w. — D. Miii-Uri. Skrzele prostopadle ułożone, przebite 10—12 szparami; ciało długie na 1.7 m w.

Dolinni Lam. St^gwica. Przedstawiciel rodziny Doliidae, do podrzędu Taenitoglossa, rzędu Pro-sobranchiata, do gromady Mięczaków brzuchonogich (Gastropoda) zaliczonej. Są to mięczaki wyłącznie morskie, pokryte skorupą brzuchowato wydętą, o ścianach cienkich, opatrzoną licznemi żeberkami spi-ralnemi; skręty skorupy są krótkie; pępek mały; o-twór szeroki, jajowaty, z przodu wycięty; brzeg zewnętrzny skorupy karbowany; zwierzę Bamo posiada trąbkę dużą, przy podstawie wysuwalną. Gruczoły ślinowe tego rodzaju odznaczają się tern, że wydzielają kwaśną ciecz, zawierającą w sobie kwas siarczany. Gatunki dość liczne, zamieszkują morze Śródziemne, oraz oceany Indyjski i Wielki.— D. galea Soen. Posiada skorupę jajowato-kulistą, jasno-brunatno-żółtawą, z licznemi drobnemi żeberkami wypukłemi; wysokość skorupy 29 — 25 cm.; morze Śródziemne. — D. per dix L. Skorupa po-dłużnie-jajowata, jasno-brunatno - czerwonawo-źółta wa, opatrzona słabo wyraźnemi żeberkami spiralne-mi, oraz białemi, półksiężycowatemi plamkami; skręty skorupy bardzo nizkie. wysokość jej 11 cm.; Morza podrównikowe. — D. maculatum Lam. Skorupa biała z plamami żółtawo-brunatnemi lub czer-wonawo-żółtemi. Ocean Indyjski.

Dolinm, duże, baniowate naczynie gliniane, w któ-rem Rzymianie utrzymywali spuszczone wino aż do zupełnego sfermentowania i stamtąd przelewano je w amfory. Beczułki drewniane poznano dopiero w Gallii, i stamtąd użycie ich przeszło do Rzy-

K. K.

Doliwa, herb polski. Na tarczy w polu błę-kitnem, od lewego górnego ku prawemu dolnemu brzegowi tarczy, na ukos belka srebrna, a na niej trzy czerwone pięciolistne róże. W koronie szlach. nad hełmem, między dwiema złotemi trąbami, trzy takież róże, jedna nad drugą. Herbem tym pieczętują się rody: Andruszewiczów, Badowskich, Balcerowiczów, Błotnickich, Bobrownickich z Bobrownik, Bornów, Boruchowskich z Boruchowa, Lutek-Brzezińskich z Brzezią, Szyrzyk-Brzezińskich z Brzezin, Ciecholewskicb, Cieleskich z Cieleszyna, Cieleckich, Dobrotów z Dobrot, Dobruckich z Dobru cia, Dobrowolskich nobil. 1775, Doliwów, Dzieszeń-skich, Dzików z Kadłuba, Falkowskich z Fałkowa, Gezeków, Głębockich, Gojskich, Górskich, Gorzyc-kich z Gorzyc, Gozdzkich z Gozda, Jamiołkowskich z Jamiołek, Jańskich, Kadłubskich, Klikowskich, Koźuchowskich z Kożuchowa, Kruszeckich, Łubieńskich, Łukowskich, Miłosławskich z Miłosławia, Mleczków, Moraczewskich, Neczków, Ochimowskicb, Paneków, Purzyckich z Purzyc, Radeckich z Kruko-wa, Radeckich z Radecza, Rozdrażewskich vel Rozra-żewskich (z tych jedna gałąź, osiadła na Szląsku 1339, wyniesiona do godności hrabiów Imp. Rz. r. 1579 i w tym tytule, jako hrabiów czeskich r. 1678 zatwierdzona. Linia ta wygasła 1691), Ry-kalskich z Rykal, Rykowskich, Rzeszowskich ze Stró-źysk, Sadkowskich, Sawińskich, Silnickich, Skępskich v. Skąpskich za Skąpego, Śleszyńskich vel Slesińskich z Śląscy, Sobockich z Soboty, Strenkowskich, Stęp-czyńskich, Slepczyńskich, Strawińskich, Strońskich, Syruciów, Syrniów, Trzeckich, Włodkowskich, Wrzęb-skieh, Zachorzewskich, Zakrzewskich. Zembrzuskich, Zielińskich z Grubna, Żydowskich z Żydowa i Narę-bic. — (Okolski, Paprocki, Kojałowicz, Niesieoki, Borkowski „Herb rod. szl. kr. Pols.“).

Doliwlci, biskupi, to jest herbu Doliwa.—Filip, biskup płocki ósmy. Dziekan płocki, po Stefanie biskupem obrany roku 1099, drugi Polak na tej katedrze. Władysław Herman szczerze się z tej elekcyi ucieszył; wymógł u papieża Paschalisa, że wyświęcił Filipa na biskupstwo Marcin, herbu Zabawa, arcybiskup gnieźnieński. Był to mąż wielce roztropny i uczony; umarł r. 1107. Był biskupem lat 7—8. — Marcin, biskup poznański dziewiąty. Drugi Polak na tej katedrze, w r. 1127; rządził kościołem poznańskim lat 19. Umarł r. 1147. — Wawrzyniec, biskup wrocławską już wr. 1209, jak świadczą przywileje. Był na zjaździe w Sieradzu w czerwcu 1213 r., znajdował się w r. 1226 na synodzie prowincyonalnym w Łowiczu za Wincentego Nałęcza i spierał się na nim o pierwsze miejsce z Iwonem Odrowążem z Końskich, biskupem krakowskim, odniósł nawet w tej walce nie łatwe zwycięstwo nad Iwonem. Był na zjeździe w Gąsawie, kiedy Leszka zabito; umarł 9 lipca 1232 r.— Jan, biskup poznański, tego imienia trzeci, następca Domarata, herbu Grzymała, wprzódy proboszcz poznański. Biskupem został w r. 1321; umarł 17 marca 1335 r. —Jan, b:skup poznański, tego imienia piąty od r. 1356—1374. Był wprzód proboszczem krakowskim (Niesiecki za Długoszem źle pisze, że poznańskim). Żarliwie stawał przy prawach i swobodach kościelnych. Ziemowit, książę mazowiecki na Warszawie, chciał przeciągnąć dziesięciny wytyczne na siebie i na ludzi żołnierskich. Biskup oparł się księciu, a pop!erał go król Kazimierz W. Stanęła zgoda w Raciążu w styczniu (XV kalend, febr.) 1358 r. Był także wielce gospodarny. Założył Dolsk miasteczko i wiele wsi około Buska i Krobi. Umarł 14 lutego 1374. Był biskupem lat blizko 19.—Wincenty Kot z Dębna, arcybiskup gnieźnieński (ob. Kot z Dębna Wincenty).—Jan Lutek z Brzezia, biskup krakowski (ob. z Brzezia Jan Lutek).—„Encykl. Orgel.“.

Döll Fryderyk Wilhelm Eugeniusz, rzeźbiarz niemiecki (* w Hildburghausen r. 1750—f 1816 w Gotha). Naukę rozpoczął u Neya, poczem udał się do Paryża i Rzymu, gdzie przylgnął zupełnie do Winkelmana. Najważniejsze jego prace są następujące: pomnik Winkelmana w Panteonie Rzymskim, pomniki Leibniza, Lessinga i Keplera, posąg cesarzowej Katarzyny Ii-ej w postaci Miner-wy, popiersie Rafaela Mengsa i wiele płaskorzeźb.

Döll Jan Veit, medalier niemiecki (* 1750 r. w Suhl—f 1855 tamże), otrzymał tytuł medaliera nadwornego pruskiego za znakomite medale i ryto-wanie na twardych kamieniach. Zajmował się też rzeźbą w kamieniu; najważniejszą pracą jego jest »Panteon rzymski“.

Dollart, odnoga morza Północnego na granicy

And. S.

ö. K.

Niemiec i Niderlandów; granicę tworzy uście rzeki Aa, która płynie od niderlandzkiej twierdzy Nieu-weschans.—Długość z północo-zachodu na południo-wschód wynosi 35 km., największa szerokość 1372 km.—głębokość wogóle nieznaczna i tylko w niektórych miejscach, a mianowicie w „rynuach“, przenosi 10 m.—Z wpadających do D-u rzek najważniejszą jest Ems na wschodniem wybrzeżu;—oprócz tego odnoga przyjmuje hollenderskie rzeki: Wielką i Małą Tja, kanał Scheepvaart pod Delfdjletn (latarnia morska), Termunterzijl (lat. morska), Ojde-Geute, i Aa,—z niemieckich zaś Grove pod Emde-nem.—Wprost zatoki leży Borkum,—najbardziej na zachód położona z należących do Niemiec wysp Fryzyjskich.—D. jest utworem świeżym, powstał bowiem dopiero w końcu XIII wieku.—Zajęta dziś przez niego przestrzeń była niegdyś deltą rzeki Ems,—dobrze uprawną, gęsto zaludnioną, liczącą około 50 osad i wiosek. Żyzne marsze, które i dziś otaczają zatokę, stanowiły powierzchnię gruntu i warunkowały rozwój rolnictwa.—Dnia 12 stycznia 1277 nastąpiła pierwsza katastrofa: wezbrane skutkiem zaparcia lodów wody rzeki Ems, w połączeniu z silnym przypływem morskim i wichrem północnym, zalały znaczne obszary, nie zrządziły jednak wielkich spustoszeń;—dopiero w sam dzień Bożego Narodzenia tegoż roku wdarły się rozszalałe fale w uście rzeki, również lodem zapchane, i zmiotły z powierzchni ziemi wszelkie budowle, wraz z łudź mi i dobytkiem.—Proces niszczenia brzegów i powiększania zatoki ponowił się w 1287 r. i trwał dalej aż do r. 1539.—Wówczas dopiero wzięto się do mozolnego i kosztownego budowania tam ochronnych, aby zapobieds dalszym zaborom morza;—o-becnie zaś człowiek stał się stroną atakującą i przez nieustanne prace nad osuszaniem odnogi odzyskuje zwolna wydarte sobie przestrzenie, zamieniając je w kwitnące łąki i role.—W ten sposób zdobyto już na żywiole wody około 100 km. □    -

co jest zaledwie czwartą częścią całości.

Döllen Jan Henryk Wilhelm, astronom (* 1820 w Mitawie) Był obserwatorem w Pulko-wie, następnie OBiadł w Dorpacie. Ogłosił „Die Zeitbestimmung vermittelst des tragbaren Durchgangsinstrumentes im Verticale des Polarsternes“ (1863 i 1874), a wydawanemi przez siebie „Zeitepheme-riden“, przyczynił się do udoskonalenia metody o-znaczania czasu z obserwacji gwiazd, w chwili ich przejścia przez koło wierzchołkowe gwiazdy biegunowej.

Dollfus Karol, pisarz francuski (* 1827 roku w Miihlhuzie), był naprzód adwokatem, potem się wyłącznie oddał literaturze. W r. 1857 założył do współki z ziomkiem swoim Nefftzerem „Revue germanique“ (od 1865 „Revue moderne“), którego został redaktorem i jest stałym współpracownikiem „Temps“. Uprawia przeważnie filozofię, ale pisuje także i nowelle. Z prac pierwszego rodzaju wymieniamy: „Lettres philosophiques* (1851); „Essai sur la philosophie sociale“ (1856); „Révélation et révé'ateurs“ (1858); „Liberté et centralisation“ (1859); „Etudes sur l’Allemagne* (1864); „Méditations philosophiques“ (1865); „Le XIX siècle* (1865); „De la nature humaine“ (1868); „Considérations sur l’histoire“ (1872); „Diüogue sur la moatagne, loi et miracle“ (1874); „L’âme dans les phénomènes de la conscience“ (1876) Nowelle: „Le Calvaire“ (1855); „La confession de Madeleine“; „La saule*; „Le docteur Fabricius* (1876); „Mardoche“; „La revanche du hasard“, „La Villa“ (1865); „Les caprices de l’amour“ (1882); w „Temps“: „Le pasteur de St. Biaise“; „Histoire d’un musicien“; „L’institutrice“; „Sociétaire“ (1891), wreszcie „Récits intimes“ (1893). * Döllinger Ignacy (* w Bambergu d. 27 maja-1770 r. — f- w Monachium d. 14 stycznia 1841 r.), znakomity anatom i fizyolog niemiecki. Nauki lekarskie rozpoczął w mieście ojczystem, w którem dawniej istniał uniwersytet, następnie kształcił się w Wiirzburgu, Wiedniu i Pawii. Otrzymawszy w r. 1794 dyplom doktorski, już w 1796 został w Bam-berdze profesorem fizyologii i patologii ogólnej, w r. 1803 przeniósł się do Wiirzburga, gdzie mu ofiarowano katedrę anatomii i fizyologii; działał tam do r. 1823, w którym udał się do Monachium. Sto lica Bawaryi nie posiadała wówczas jeszcze uniwe-sytetu: wstąpił tam więc do Akademii i wykładał nadto w szkole chirurgicznej. Gdy uniwersytet z Landshutu przeniesiono do Monachium, jemu oddano wykład anatomii i fizyologii. Najświetniejsze czasy jego działalności naukowej przypadają na lata spędzone w Wiirzburgu, gdzie niepospolite zdolności jego profesorskie, przy ujmującem postępowaniu ze wszystkimi, gromadziły dokoła niego liczne zastępy uczniów. Zbyt daleko zaprowadziłoby nas szczegółowe wyliczanie mnogich zasług jego dla nauki: ograniczyć się zatem musimy na pobieżnej wzmiance o niektórych. Wykształcenie ogólne, bardzo rozległe, chroniło go przed jednostronnością ! nadawało wypowiadanym przez niego poglądom tern większą wartość, iż opierały się oue zarówno na filozofii, jak na badaniach nadzwyczaj ścisłych i sumiennych. Badaczem był bardzo zręcznym i bystrym i wybornie umiał posługiwać się, nietylko skalpelem auatomicznym, ale równie i mikroskopem, za pomocą którego nie jedno piękne uczynił odkrycie, szczególniej w dziedzinie embryologii, do której ojców słusznie zaliczanym bywa. Jako jeden z pierwszych zbadał też stosunki krążenia krwi w płodzie i przyczynił się niezmiernie do rozjaśnienia wielu wątpliwości w tym względzie. Zerwawszy z zaśoiedziałemi pojęciami o stanowisku nauki lekarskiej, zapatrywał się na nią zawsze jako na gałąź przyrodoznawstwa, od którego oderwana, rozwijać się prawidłowo nie może, i wielce się przyczynił do tego, że właśiie powyższe przekonanie z czasem górę wzięło i dziś panuje powszechnie. Dla rozwoju anatomii porównawczej w Niemczech uczynił też więcej może, niż ktokolwiek przed nim. Będąc bez przerwy zajętym, bądź badaniami i poszukiwaniami własnemi, bądź nauczaniem innych, stosunkowo nie zbyt wiele czasu poświęcał piśmiennictwu; pozostawił jednak po sobie szereg prac cennych, z których przytaczamy następujące: 1. „Grundriss der Naturlehre des menschlichen Organismus* (Bamberg i Würzburg, 1805); 2. „Beiträge zur Eat-

Dr J. P.

Wickelungsgeschichte des menschlichen Gehirns* (Frankfurt 1814); 3. „Vom Kreisläufe des Blutes“ (Monachium 1821); 4. „Grundzüge der Physiologie“ (Landshut 1835, 2 tomy). — Por. von Walther „Rede zum Andenken an Döllinger“ (Monachium 1841) i K öl liker „Geschichte der medicinischen Fakultät an der Universitet Würzburg“ (1871).

Döllinger Jan Józef Ignacy, teolog niemiecki (* 1799 w Bamberdze—f 1890 w Monachium). Otrzymawszy w r. 1822 święcenia kapłańskie, był od r. 1823 profesorem prawa kanonicznego i hi-storyi kościelnej w liceum w Ascbaffenburgu, a od r. 1826 profesorem tychże przedmiotów w Monachium, obok tego zaś przez pewien czas dla studentów wszystkich fakultetów wykładał filozofię re-ligii i historyę ostatnich czasów. Należał do stronnictwa ortodoksyjnego, obstając za prawami kościoła wobec państwa. W r. 1834 w obronie stanowiska kuryi rzymskiej w kwestyi małżeństw mieszanych wydał rozprawę „Ueber gemischte Ehen“

y;

'n

Fig. 232. Döllinger Jan Józef.

(wyd. 5-e, r. 1838) przeciwko układom rządu pruskiego z arcybiskupem kolońskim, Drostem. Z po-dobnąź broszurą wystąpił z powodu sporu o przyklękanie żołnierzy protestanckich podczas procesyi Bożego Ciała („Die Frage der Koiebeugung“ 1843). Od r. 1845 był reprezentantem uniwersytetu w bawarskiej izbie deputowanych i członkiem stronnictwa klerykalnego. W r. 1847 stracił katedrę i swój mandat poselski; wszakże w 1849 oba stanowiska odzyskał. W r. 1847 był proboszczem klasztoru św. Kajetana. Na sejmie frankfurckim upominał się o niezależność koś.ioła katolickiego i wniosek jego był przyjęty do konstytucyi pruskiej. Wkrótce potem wystąpił przeciw protestantyzmowi w dziełach: „Die Reformation“ (Regensburg 1846—48, 3 tomy) i „Luther“ (Freiburg 1851) Pracował też nad dziejami kościoła i wydał w tym zakre-Bie: „Die Lehre von der Eucharistie in den drei ersten Jahrhunderten“ (Moguncya 1826); „Handbuch der neueren Kirchengeschichte” (Landshut 1828); »Geschichte der Christi. Kirche* (t-źe 1833 —35, 2 t.); „Lehrbuch der Kirchengeschichte“ (Regensburg 1836—33,2 1 wyd. 2-e, 1843); „Moha-meds Religion“ (1838); „Hipolytus und Kal xtus“ (Re gensburg 1853); „Heidentum und Judentum* (t-że 1857); „Christentum und Kirche in der Zeit der Grundlegung“ (t że 1860). D. brał czynny udział w corocznych zebraniach stowarzyszenia Piusa IX. Wiadomość, że wybrany został (1850) na arcybiskupa salzburskiego, dobrze była przez katolików przyjęta, uważanym bowiem był wtedy za jednego z najznakomitszych uczonych katolickich w Niemczech; lecz niespodzianie zaszedł zwrot w jego przekonaniach, który objawił się w jego prelekcyach publicznych r. 1861, wymierzonych przeciw władzy świeckiej papieża. Wystąpienia te D a, oraz pisma jego: „Kirche und Kirchen; Papstum und Kirchenstaat“ (Monachium 1861), oraz „Pabstfabeln des Mittelalters“ (t-źe 1863), sprawiły bardzo przykre wrażenie; nie dziw więc, że zawiązane przezeń z Alzo-giem i Hanebergiem katolickie stowarzyszenie uczonych^. 1863) wzuieciło niepokój i podejrzenia. Jakoż mowa D-a na pierwszem i ostatnlem tego stowarzyszenia zgromadzeniu o przeszłości i obecnym stanie teologii katolickiej wywołała bardzo żywą krytykę, tak ze strony samych członków stowarzyszenia, jak i dwutygodnika rzymskiego „Civiltà cat-tolica*. Podrażniony tern D., a także pominięciem jego na liście teologów wezwanych na sobór watykański, wystąpił wrogo przeciwko temu soborowi, głównie zaś przeciw syllabusowi i nieomylności papieża, w licznych artykułach, ogłaszanych bezimiennie w ciągu marca 1869 w Gazecie Augsburskiej, a potem wydanych w nowej przeróbce pod pseudonimem Janusa p. t. „Der Papst und das Con-cil” (Lipsk 1869); a także i w augsburskiej „Allgemeine Zeitung“, gdzie drukował „Römische Briefe vom Konzil*, nadsyłane przez jego ucznia, lorda Artona, czy tez przez profesora Friedricha, które on redagował pod pseudonimem Quirinusa. Prócz: tego, również w duchu antypapieskim, wydał w Regensburgu „Erwägungen iür die Bischöfe des Conci-liums über die Frage der päpstl. Unfehlbarkeit“ i „Erklärungen über die Unfehlbarkeitsadresse der Con-cilväter und über die neue Geschäftsordnung des Concils“. Coraz dalej zachodząc w oppozycyi swej przeciw Watykanowi, doprowadził wreszczcie do tego, że w r. 1870 na zgromadzeniu teologów w Monachium, na którem on prezydował, powstała myśl założenia kościoła stare-katolickiego, labo sam D. odwodził od jawnego odstępstwa i od ustanowienia odrębnych gmin staro-katolickich. Gdy wszakże w r. 1871 za nieposłuszeństwo wezwaniu arcybiskupa monachijskiego, aby uznał dogmat nieomylności, został wyłączony z kościoła, zaczął gorliwie propagować starokatolicyzm na zjeździe w Bonn i w artykułach swoich p. t. „Vorträge über Wiedervereinigung der Christlichen Kirchen“ (1872 r.); a następnie na kortferencyach z biskupami i teologami kościołów wschodnich i amerykańskich, których zwołał również do Bonn 1873—76. W r, 1873 został prezesem Akademii monachijskiej, której członkiem był od r.

And. S

S. K.

And S.

niosłcści Rhonu,

om

1835; był także doktorem honorowym uniwersytetów: wiedeńskiego, oksfordzkiego i edynburskiego. 0-piócz dzieł wyżej wymienionych, Dapisał: „Das Kaisertum Karl des Grosśea und seiner Nachfolger“ (1865);Sammlung der Urkunden zur Geschichte des Konzils von Trient“ (Nordlingen 1876, 2 t.); „Beiträge zur polit., kirchl. und Kulturgeschichte der letzten 6 Jahrhunderte” (Regensburg 1862—82, 3 t.); „Geschichte der Moralstre tigkeiten seit d. XVI Jahrhunderts“ (t-że 1889, 2 t.)/ „Akadem. Vorträge“ (Nordlmgen 1888, 3 t); „Beiträge zur Sektengeschichte“ (Monachium 1890, 2 t.).    *

Dollnstein, miasteczko w bawarskiej prowincyi Fraukonii Średniej, okręgu Eichstätt, nad Altmüh-lem, z ruinami starożytnego zamku, źródłem mi-neralnem i łomami znanego ze swej dobroci kamienia litograficznego.

Dollond John, znakomity optyk, wynalazca lunet achromatycznych (* 1706 w Londynie—f 1761). Z powołania był on tkaczem jedwabniczym, zajmował się wszakże przytem astronomią, optyką i matematyką, oraz anatomią i teologią, a w r. 1752, wraz z synem swoim, Piotrem (* 1731—f 1820), który był przedtem na nauce u optyka, założył pracownię optyczną. Gdy w tym czasie Euler zwrócił uwagę na moźebność usunięcia barwnego rozszczepiania się promieni przez kombinacyę dwu soczewek (ob. Achromatyzm), D. zajął się tym pomysłem, ale sądził, że zniesienie barwności byłoby możliwe m jedynie przy i życiu socrewek nieskończonej średnicy, uważał bowiem jeszcze za niewątpliwe twierdzenie Newtona, że rozszczepianie światła w jakimkolwiek środku jest proporcyonalne do zdolności załamywania promieni. Skoro wszakże otrzymał rozprawę profesora upsalskiego, Samuela KlingenBtjerny, który w r. 1754 wykazał, że doświadczenie Newtona nie jest stanowczo przekonywające, przeprowadził Dollond również podobne doświadczenie i przekonał się, że Klingenstjerna ma słuszność. Poznał on mianowicie, że promienie, przebiegające przez wodę i szkło tak, że po wyjściu m8ją kierunek równoległy do pierwotnego, nie są zupełnie białe, ale zachowują jeszcze pewne zabarwienie; starał Bię więc o rozwiązanie zadania odwrotnego, to jest o usunięcie zabarwienia przy u-trzymaniu załamania, a z licznych prób wykrył, że do celu tego najlepiej służyć mogą dwa różne gatunki szkła: crownglas i flintglas, które przy jednakiej zdolności załamywania świaiła mają bardzo różną zdolność jego rozszczepiania, są więc najodpowiedniejsze na soczewki achromatyczne. W r. 1757 zdołał rzeczywiście zbudować D. pierwszą lunetę achromatycrną, a jiż w r. następnym ją ulepszył, każdą bowiem soczewkę achromatyczną, zamiast z dwu, składał z trzech szkieł oddzielnych, przez co barwność widm dokładniejszemu ulegała zniesien u. Odkrycie swe ogłosił D. bez przytoczenia dokładnych wymiarów szkieł; inni optycy przeto nie mogli przyrządów jego naśladować i przez czas długi tajemnica wyrobu lunet achromatycznych pozostawała własnością jego rodziny. W r. 1761, na krótko przed śmiercią, został członkiem Royal Society. Kilka jego rozpraw mieści się w „Philoso-phical Transactions“. Życiorys jego ogłosił Kelly: „Lfe of John Dollond“ (wyd. 3-e, 1808).

Dolma-Bagoze, tj. „ogród arbuzów“, miejscowość nad Bosforem, na północo-wschód od Konstantynopola, między przedmieściem Galatą a Beszyktaszem, wprost Śkutari; posiada wspaniały pałac sułtański, wzniesiony w stylu rokoko w latach 1847—1855 przez Abdul-Medżyda, kosztem 54 mil. marek. Wewnętrzne urządzenie odznacza się wielkim przepychem. Przed pałacem wznosi się meczet, ufundowany przez eułtankę Walidę, matkę Abdul -Medźy-da;—obok teatr i piękne ogrody.—Pałac ten był rezydeacyą Abdul - Medżyda, który w nim umarł 25 czerwca 1861 r., a następnie Abdula-Azisa, który w nim podpisał wymuszone zrzeczenie się tronu 30 maja 1876 r.—W D. B. otwartym także został parlament turecki w 1877 r.

Dolmar, oddzielnie stojący pień górski na zachodnich stokach Turyngeńskiego Lasu, w pobliżu granicy p;usko - me ningeńskiej, o milę na północo-wschód od m. Meiningen; na nagim bazaltowym szczycie rumy starodawnego zamku, skąd rostacza się rozległy i wspaniały widok na Turyngię i wy-

And. S.

Dolmen (z celtyckiego). Na olbrzymiej przestrzeni, bo wzdłuż i wszerz równiny pó'nocno-nie-mieckiej aż do Hollandyi, na półwyspie duńskim i w Anglii, Szkocyi i Irlandyi, w dalszym ciągu w całej Francyi, z wyjątkiem departamentów

ff

0S8H

jgpg

Fig. 233.

Dolmen pod Castle Wellan w Irlandyi.

wschodaieh, wzdłuż wybrzeży w Hiszpanii i Portugalii, po przez całą północną Afrykę aż do granic Egiptu, stamtąd wzdłuż zatoki Perskiej aż do Dekami, badacz-archeolog spotyka szczególnego kształtu pomniki kamienne, będące spuścizną po czasach przedhistorycznych, a które niewątpliwie służyły za grobowce. Pomniki te znane są pod ró-żnemi nazwam’, z których najbardziej utarły się: dolmen (w literaturze archeologicznej francuskiej), cromlech (w angielskiej), grobowce Hunów (w podaniach ludu niemieckiego). U nas dolmenom odpowiadają tak zwane groby kamienne płytowe: mają one boki trójkątne lub kwadratowe, wy-

łożone płaskiemi głazami kamiennemi, a wierzch kładnie znanych zjawitkach przyrodzonych, jak nakryty dwiema lub trzema takiemiż płytami ka- powstawanie bazaltów, skały od imienia jego na-miennemi. Wewnątrz grobu znajdują się koście zwanej dolomitem i t. p. W 1796 został pio-(szbielety), w siedzącej lub leżącej postawie i nie* fesorem w novo założonej szkole górniczej i człon-wypalcne gliniane, rzadko bardzo bronzowe, naczynia. Dolmeny u nas trafiają się pojedynczo: takie groby znalazł T. Budziński we wsi Piątnica pod Łomżą, J. Przyborowski nad brzegami Wieprza między Parczewem a Kadzyniem, prof. Sa-mokwasów we wsi Czechowice (pow. warszawski).

Połączone w rzędy, istnieją one na niewielkiej przestrzeni na gruntach należących do wsi Osięciny, Samszyce i Kościelna wieś (18 mogił badał prof. Samokwasów). Budowa dolmenów bywa bardzo rozmaita; zwykle jednak parę płyt kamiennych tworzy mniej lub więcej obszerną salę. Kamienie nieraz są bardzo znacznej wielkości, zwykle niecciosane i nieogładzone, niekiedy pokryte na swojej powierzchni różno mi znakami (liniami łamanemi, półkulami, rysunkami siekier i t. d.).

Podłoga jest pokryta drobnemi kamieniami, niekiedy zaś płytami. Także rozmiary dolmenów są różne: zwykle składają się one z jednej izby, ale często się zdarza, że mają parę komór. Ponieważ często dolmeny Bą pokryte z emią i tworzą rodzaj pagórków (tumulusów), usiłowano twierdzić, że wszystkie dolmeny przysypywano pierwotnie ziemią, i że tylko skutkiem obnażenia kamienie tu i owdzie są swobodne od ziemi. W pobliżu dolmenów można napotkać niekiedy pojedyncze gła zy: menhiry (ob.). Ten rodzaj grobowców przedhistorycznych, po większej części pochodzących z epoki kamienia gładzonego, rzadziej zaś z bronzowej, zwłaszcza rozwinął się w Kornwalii i Bietanii, w których-to krajach, dzięki obfitości materyałn, odznacza się wykończeniem, — Bliżej ob. G robo -

L. K.

And S.

wce przedhistoryczne.

Dolo, miasto okręgowe w departamencie włotkim Wenecyi, na lewym brzegu skanalizowanej Brei»ty, od której wiedzie stąd kanał osobny ku lagunom weneckim, przy drodze żelaznej Wenecya-Pad-wa; piękny kościół św. Rocha z wysoką wieżą, te atr, liczne wille w mieście i okolicy,—jedwabni-ctwo, ożywiony handel; 6 500 m-ców.

Dolomleu Dóodat-Guy-Silvain-Tancred Gratet de, (geolog francuski w Dolomieu w Del-finacie (départ. Izery) 24 czerwca 1750, zmarły w Châteauneuf (Saona i Loara) 26 listopad. 1801. W dzieciństwie jeszcze wpisany do zakonu maltańskiego, w 18 roku rozpoczął nowicyat, a uwięziony za pojedynek, zabrał się w więzieniu do study ów nad fizyką i geologią, które, po rychłem uwolnieniu, prowadził dalej w Metz. W 1775 r. ogłosił swe Badania nad ciężkością, które zjednały mu tytuł członka ko epondenta paryskiej Akademii nauk. Od 1777—17;. 3 podróżował w celach naukowych po Hiszpanii, Sycylii, Włoszech, Pirenejach, Alpach; w 1789 i 90 badał Tyrol, kanton Gryzonów i Alpy włoskie, w następnym zaś roku Owernię i Wogezy. W okresie tym czasopismo Journalde physique pomieściło mnóstwo jego rozpraw treści geologicznej, o podneaieniach lądów, trzęsieniach ziemi, wulkanach, dotąd niedo-kiem Instytutu; w 1798 towarzyszył wyprawie naukowej egipskièj, z któiej zmuszony był dla zdrowia wrócić w następnym roku. Statek, na którym wracał, rozbił się w zatoce Tarentyńsk^ej, a D. dostał się do niewoli angielskiej, z której rząd francuski uwolnił go w 1801 r., i ofiarował mu katedrę mineralogii przy Muzeum historyi naturalnej w Paryżu. Stan wszelako zdrowia zmusił go spędzić zimę na południu, gdzie i dokonał życia. K-J-Dolomit, Spat brunatny, Spat gorzki, Spat perłowy (miner-geo,). Minerał układu rom-boedrycznego, jednokształtny ze spatem wapiennym; najpospolitsza postać krystaliczna: roinboeir samoistny lub w połączeniu z innemi ostremi i tę-pemi romboedrami, słupem sześciokątnym i płaszczyznami wierzchołkowemi; ściany romboedru zasadniczego bardzo często silnie wypukłe. Kryształy pojedyńcze rzadko wrosłe, zwykle narosłe, w gruppach, niekiedy^ związane w kuliste, półkuli-ste, gronowe, nerkowate i t. p. skupienia; bywa też grochowcowy, niekrystaliczny, grubo lub drobno ziaruisty, wreszcie zbity. Łupliwość romboe-dryczna. C. wł. 2.85—2.95; tw. 3.5—4.5; bezbarwny lub biały, często w różne odcienia, zwykle jednak jasne, zabarwiony. Blask szklisty, często perłowy lub tłusty; prześwieca. Pod względem chemicznym jest istotnie jednokształtną mieszaniną węglanu wapnia i węglanu magnezu (Ca,Mg)C0₃, najczęściej jednej cząsteczki każdego z tych węglanów, czyli CaCOg-fMgC0₃, z 54.35 węglanu wapnia i 45.65 węglanu magnezu. Taki związek za normalny dolomit uważać można. Inne dolomity znowu (Kołosoruk pod Bilinem w Czechach, Gliicksbrunn pod Liebensteinem), mają skład: 3Ca0₃-f-2MgC0₃; inne znowu (Taberg w Szwecyi i Hall w Tyrolu) 2Ca0₃+MgC0₃; istnieją wreszcie liczne odmiany, w których oba węglany w rozmaitych łączą się stosunkach. Nadmienić wypada, że zwykle w dolomitach zawiera się nieco węglanu żelaza, a nierzadko i węglanu manganu, występujących zawsze w tak zwanych spa-tach brunatnych. Pod dmuchawką nietopliwy, wypala się na wapno gryzące, daje zwykle odczyny na żelazo, a często i na mangan; większa część odmian oblana kwasem solnym nie burzy się, albo tylko słabo, a rozpuszcza się całkowicie sproszkowana dopiero lub za ogrzaniem. Minerał bardzo pospolity w przyrodzie, gdzie tworzy całe maasy górskie; w odmianach krystalicznych występuje: w Campolungo na S. Gotardzie; w Tyrolu (Brenner i Greiner), okolicach Drezna, Freiber-ga, Joachimsthalu, Kołosoruk w Czechach, Mierno w Toskanii, Traverselia w Piemoncie. Spatem brunatnym zowią jednokształne mieszaniny węglanów wapnia, magnezu i żelaza, czyli dolom ty bardzo żelaziste (od 5%—20% FeCOg), brunatniejące z tego względu przy wietrzeniu. Występują one bardzo często, mianowicie w żyłach kruszcowych (Freiberg, Szemniea), gdzie zwykle powleka-

K. J.

ją kwarce i spaty wapienne. Zwykle zawierają one nieco i węglanu manganu. Podobnie jak wapienie, bywają również i dolomity krystaliczno-ziarniste, stanowiące niejako marmury dolomitowe, jakie np. występują w gubernii Ołoneckiej (Tiwdia i północny brzeg jeziora Onegi). Co do pochodzenia dolomitów, to niektórzy uczeni mieli je za bezpośrednie osady z wód morskich, przypuszczając, że wody dawniejsze posiadały w roztworze więcej węglanu wapnia i magnezu, niż dzisiejsze. Inni znowu tworzenie się dolomitów przypisywali współudziałowi organizmów zwierzęcych, przyjmując podwójny rozkład między węglauem wapnia i magnezu wody morskiej. Pierwszy dopiero Leopold Buch orzekł, że D. jest skałą przeobrażoną (metamorficzną). W dolinie Passa w Tyrolu przekonał się on, że w punktach zetknięcia się wapieni ze skałami wybuchowemi, pierwsze przeszły w dolomity. Na podstawie tych faktów powstawanie dolomitów z wapieni przypisywać zaczęto wogóle działalności wulkanicznej, a w szczególności parze magnezyo-wej, towarzyszącej wylewaniu się z łona ziemi skał ogniowych, przyezem magnezya zastępowała częściowo wapno w wapieniach i przeobrażała je w dolomity. Wszelako dla zamiany magnezyi w parę potrzeba nader wysokiej temperatury, a przy dzisiejszych wybuchach wulkanicznych nie zauważono wydzielania się pary magnezyowej. Nad wyjaśnieniem sposobu powstawania dolomitów pracowało następnie bardzo wielu uczonych. Hypoteza bezpośredniego osadzania się dolomitów z wody, mniej dziś liczy poważnych na poparcie swoje faktów, daleko zsś więcej przemawiających raczej za powstawaniem ich wskutek przeobrażania wapieni. Słynny geolog Bischof przyjmuje dwa główne sposoby powstawania dolomitów z wapieni. Pierwszy zachodzi wtedy, kiedy dany wapień zawiera w sobie magnezyę i podlega działaniu wody, zawierającej kwas węglany. Wapno wtedy stopniowo zostaje unoszone przez tę wodę, a wapień powolnie wzbogaca się w magnezyę, czyli dolomity-zuje się coraz bardziej. Drugi wypadek ma miejsce wtedy, kiedy węglan magnezu przynoszony jest do wapienia z zewnątrz. W tym znowu rasie przybytek węglanu magnezu następować może albo bez wyługowywania z wapienia węglanu wapnia, albo mogą zachodzić oba działania, a mianowicie współczesny przybytek węglanu magnezu i ubytek węglanu wapnia. Przy procesach podobnych niezbędną jest zmiana objętości skały. Jeżeli D. powstaje skutkiem przyniesienia z zewnątrz węglanu magnezu, to objętość skały zwiększać się powinna; jeśli zaś skutkiem ługowania węglanu wapnia przez kwaśną wodę następuje owa dolomityzacya, to przeciwnie skała mniejszą objętość przybierać musi o czem Scheerer przekonał się przez bezpośrednie doświadczenia. Z tego, co widzimy w przyrodzie, wnioskować wypada, że dolomity utworzyły się bądź pierwszym, bądź drugim sposobem. Tak według Döltera i Hörnesa wiele D-ów południowego Tyrolu utworzyło się pierwszym sposobem, a mianowicie dzięki węglanowi magnezu, zawartemu pierwotnie w samych wapieniach. Prze

ciwnie, w dolinie Fassa, również w Tyrolu, spotykamy dolomity w sąsiedztwie skał wybuchowych, bogatych w sole magnezyowe. Taką samą genezę wypada przyjąć i dla D-ów gubernii Ołoneckiej, gdzie dyoryt w punktach zetknięcia swego z wapieniem nietylko zdolomityzował go całkowicie, ale nawet udzielił mu nadmiaru węglanu magnezu, dla sprawy tej niezbędnego.

Dolomitowe Alpy. Jakkolwiek skała dolomitowa występuje w wielu okolicach Alp wapiennych, to jednak specyalną nazwę Alp Dolomitowych albo .Dolomitów“, nadano tylko części pasa wapiennego południowego, w południowym Tyrolu. Alpy D. rozciągają się mianowicie w kształcie równoległo-boku na wschód, głęboko wrzynającej się w pasmo Alp, południkowej doliny Adygi, od doliny Eisaku-Adygi na zachodzie do doliny Piave na wschodzie, i od doliny Rienzu - Drawy (Pusterthal) na północy, do doliny górnej Brenty (Val Sugana) na południu. Mimo nazwy, nadanej tej malowniczej części Alp przez turystów, skała dolomitowa nie stanowi tu wyłącznej petrograficznej części składowej, występuje tylko obok innych skał osadowych, szczególniej wapieni, a nawet skał starokrysta-licznych, oraz obok skał wybuchowych, szczególniej porfirów. Postępując od zachodu, t. j. cd doliny Adygi, spotykamy ta mianowicie naprzód porfirową wyżynę Bo żeńską; krawędź tej wyżyny wydaje się z doliny jakby szereg łagodnych wzgó-rzy, stanowiących ramę doliny; ale wstąpiwszy na tę krawędź, znajdujemy się wśród falistej, lesistej równiny, na której wschodnim horyzoncie wznoszą się masy dolomitowe, dosięgające w szczycie Marmolata 3 400 m.; jest to węzeł hydrograficzny i najwyższy punkt tej części Alp; prócz tego wiele szczytów dolomitowych przenosi tu 3 000 ra. (Tofana, Serapis, Monte Gristallo it. d.). Te D-y zajmują północno - wschodnią część wyżej ograniczonego równoległoboku górskiego, podczas gdy pozostałą część południową wypełniają stare ały krystaliczne z granitowym szczytem Ci ma d’Asta (2 800 m.). Część dolomitowa (i wapienna) stanowi główny powab tych gór; charakterystyczną jej cechą krajobrazową jest to, że dolomity wznoszą się stromo nakształt wież, piramid i poszarpanych ścian pośród szerokich dolin i łagodnych wzgórzy innego petrograficznego charakteru; łagodne formy tych ostatnich, ich lasy, oraz świeża zieleń łąk i pastwisk tworzą silne kontrasty z nagiemi, bezpło-dnemi, dziko poszarpane mi białemi ścianami dolomitów (i wapieni). Charakter ten wynika z niejednakowych skutków denudacyi, a to znów z niejednakowego petrograficznego charakteru występujących tu warstw górnego alpejskiego tryasu, w których twarda odporna facyes wapienna i dolomitowa (rafy koralowe morza tryasowego) oraz miękka facyes marglowa występują na przemian na niewielkich przestrzeniach. Poziome położenie warstw skalnych, popękanych w pionowe szczeliny, wpływa na tworzenie się form wyżynowych, a powtarzanie się takich warstw na różnych wysokościach wywołuje formy tarasowate stromych ścian. Linie uskoków charakterystyczne dla tej części Alp, gę-

fto przerzynając tę krainę, przyczyniają się jeszcze droga na południe wzdłuż doliny Rienzu, obok cie-bardziej do indywidualizacyi mas skalnych; gdzie mnego jeziora Toblachakiego przez dziki wąwóz poziome położenie warstw nie zostało naruszone, do Höllenstein. Nieco dalej napotykamy zielona-tam panują formy wyźynowe, gdzie zaś dysloka* we jezioro Dürren, uwieńczone malowniczo ciemne-cya wywołała silniejszy upad warstw, tam powsta- mi jodłami, na dalszym planie zamknięte olbrzy-ją grzbiety z jednym spadkiem stromym. Do tych mami górskiemi (Monte Cristallo). Dalej na po-elementów plastyki łączą się jeszcze, jak wiado- łudnie widać śmiałe formy Ampezzańskich Dolomo, w zachodniej części skały wybuchowe, związa- mitów. Przez dzikie wąwozy dosięgamy do Corne właśnie z licznemi uskokami; zetknięcie się tina di Ampezzo, głównej miejscowości doliny Am-skał wybuchowych z osadowemi wywołało tu licz- pezzo, gdzie z wysokiej dzwonnicy roztacza się ne i bardzo ciekawe zjawiska metamorfizmu, co tę cudowny widok na Fąeiednie »dolomity* i na wspo-krainę, będącą celem turystów, czyni też oelem mnianą wyżej Monte Cristallo. Czarownie pięknem, geologów i mineralogów (Predazzo).    mówi pewien podróżnik, jest działanie oświetlenia

p Najciekawszą z tych okolic pod względem kraj o- słonecznego na cały ten świat dolomitów, szczegól-brazowym i naukowym jest górna dolina rzeki niej podczas wschodu lub zachodu słońca: zdaje Avisio, lewego dopływu Adygi, po niej zaś się, jak gdyby te wieże, piramidy i ściany płonę-idzie dolina rzeki Boity (Ampezz othal), pra- ły ognistą purpurą. Gdy następnie nad krajobra-wego dopływu Piave. Postępując od Adygi w gó- zem podniesie się lekka mgła wieczorna, wówczas rę rzeki Avisio, dosięgamy do Cavalese, głównej łagodnieją gorące tony oświetlenia i zaczarowane miejscowości w dolinie średniej Avisio (Fleim- zamki powlekają się różową zasłoną (.ogród róż*), serthal). Dolina posiada tutaj dość szerokie dno, która w szczelinach przechodzi w fiolet. Tehnie-obramowane powabnemi górami. Na górach tych nie pcezyi ożywia te nagie bezpłodne masy wa-porastają świerki, między któremi rozciągają się pienne nie mniej, jak krajobrazy Alp centralnych, zielone hale, a pośród nich wioski i pojedyńcze świecące zielenią traw i barwnemi wonnemi kwia-domki; tutaj przepędza lato większa część bydła tami.— (Źródła: A. Supan w »Unser Wissen von z doliny Adygi. Pod Predazzo wijąca się dotąd der Erde*; O. Richter w „Landschaftliche Charak-droga dosięga znacznego łąkowego rozszerzenia terbilder“).    w-

doliny, które mineralogom zapewnia bogate zdo- Dolon. W 10-tej księdze Iliady spore zajmują-bycze; następnie dolina staje się znów wązką i sa- cy miejsce szpieg trojański, którego Dyomedes motną. Pod Mcena dosięgamy doliny górnej Avi- (ob.) zabił podczas nocnej wycieczki do oblężonego sio (Passathal). Odtąd towarzyszą już wciąż przez Greków grodu. Tak go opisuje tam Homer podróżnikowi ściany i Bzczyty dolomitowe. Po le- (od w. 314).

[meda,

[też,

Wprawdzie był szpetny z pozoru, lecz nóg polotno-ścią celował. (Szmurło).

Dolon - Nor, tj. siedm jezior, inaczej Lamami a o, miasto w północnej części chińskiej prowin cyi Pe-czy-li, w tak zwanej Mongolii wewnętrznej leży na wyżynie piaszczystej i bezpłodnej, około 1200 m. nad p. m., a 245 km. na północ od Pekinu, liczy około 30 000 m ców—głównie Mongołów, posiada wiele świątyń buddyjskich, będących celem licznych pielgrzymek; wyrabia towary metalowe i zaopatruje w nie dalekie] okolice, mianowicie w dzwony, posągi, wazy, urny; jest nadto o-gninkiem ożywionego handlu,—stąd bowiem rozchodzą się liczne drogi handlowe w różne strony; Chińczycy przywożą tu zboże, tytoń, siodła, uprząż na konie, zbroje, a zabierają bydło rogate, konie, OW'

And. S.

K. K.

wej stronie drogi wznoszą się między innemi Ro- —»Ale pomiędzy Trojany był Dolon, zrodzony z Eu-thewand i Rosengarten, a dalej na północ— góry Langkofel i Plattkofel. Tymczasem droga staje Bogom równego herolda, zasobny i w złoto i w miedź się coraz przykrzejszą i dosięga wreszcie Vigo di Fasea, głównej miejscowości dcliny Fassa. Następnie przekracza potok Sojal, płynący od Rosengarten przez dziki wąwóz. Łańcuch Rosengarten tworzy stromą ścianę, której najbardziej południowym szczytem jest Rotnewand. Przez szczelinę skalną zstępujemy do tak zwanego „ogrodu róż* (Rosengarten), znajdujemy tu wielkie pole rumowiska, z którego szczyt Monte Alto wznosi się do zawrotnej wysokości. Tutaj jak gdyby odnaleziony został ów czarodziejski ogród róż króla karłów, Lau-rina, o którym głoszą bohaterskie sagi niemieckie. Albowiem tutaj, przy odpowiedniem oświetleniu, dolomity powlekają się przejrzystą różową zasłoną.

Doloo, miasto w Afryce, w Sudanie środkowym, w państ wie Boi nu, 150 km. na południe od jez. Czad, w okolicy górzystej, 450 m. nad p. m., jest handlowe i ma mieć do 30 000 m ców.

Dolöpowie (Dolópes), w starożytności naród, osiadły na południu od Epiru i Tessalii, po obu stronach Pindu; należał on do amfiktyonii delfic-kiej, a zwykle zaliczany był do Tessalii. Później kraina ich, nie mająca miast, była twardą kością niezgody między Etolczykami i królami macedoń-

ś.

And.

Postępując dalej w górę doliną Fassa, która tu Bkręca na wschód, zbliżamy się do szczytu Marmo-lata, »Królowej Dolomitów“, która z północnej strony okrywa się długim płaszczem lodowym, a na ce, skóry i t. d. południe spada prostopadłą ścianą. Dosięgnąwszy zielonej cichej górskiej doliny Fedaja, stajemy u stóp lodowca, skąd w trzy godziny można dosięgnąć szczytu. Widok z niego jest wspaniały na ten dziwny świat dolomitów, błyszczący białemi lub czerwonawemi ścianami. Druga dolina, Ampezzo thal, nie zawiera wprawdzie właściwych dolomitów, jednakże i tamtejsze skały wapienne noszą zwykle miano »Ampezzańskich Dolomitów“.

Ze Btacyi Toblach w dolinie Pusterthal prowadzi

roku.

ficzny“).

Dolska Beata, z Dolskich herbu Kościesza, krewna Konstantego Bazylego, księcia Ostrogskiego, który wydał ją za księcia Sołomereckiego. Jest podanie, że napad uczyniony przez Tatarów na miasto Dubno w r. 1577 zdaizył się wtedy właśnie, gdy tam na zamku odbywały się jej gody weselne; że,

W. K. Z.

skimi, aż do r. 172 przed Chr., kiedy napizód przez Perseusza, a następnie przez Raymian ujarz-miona została. Koloniści dolopscy na niektórych wyspach morza Egejskiego trudnili się korsarstwem, a główne swoje gniazdo mieli na wyspie Skyros, skąd ich w r. 469 przed Chr. wypędził Cymon. * Dolores, 1) T. miasto okręgowe w departamencie hiszpańskim Alicante (prowincya Walencji), przy drodze żelaznej Alicante* Torrevieja, w okolicy żyznej; 3 500 m-ców.—2) D., miasto okręgowe w prowincyi Buenos Aires, rzeczy pospolitej połu> dniowo-am ery kańskiej Argentyny, przy drodze że łaznej Buenos Aiies-Mardel Plata, w okolicy stepowej, mnóstwem jezior słonych usianej, lecz żyznej; założone w 1818 r,, liczy około 5 000 tn-ców. 3) D. Hidalgc, wielka wieś w meksykańskim stanie Guanajuato, założona w 1717 r., pamiętna tern, że w niej wybuchło powstanie przeciwko Hiszpanom pod wodzą słynnego proboszcza Hidalgo w 1810

And, S*

Doloroso, ob. D o 1 e n d o.

Dolsk, 1) D., niem. Dolzig, miasteczko w w. ks. Poznańskiem, powiecie Śremskim, w wązkim przesmyku między dwoma jeziorami, z których zachodnie nosi nazwę Wielkiego D-ego, przy drodze bitej Śrem - Gostyń z odnogą na Borki do Koźmina; około 1 600 m ców, przeważnie Polaków i katolików.—Jest tu szkoła elementarna, st. pocztowa, kasa pożyczkowa, dystylarnia, parafia katolicka, należąca do dekanatu Śremskiogo.—D. był osadą biskupów poznańskich, przez nich do rzędu miast podniesiony i prawem magdeburskiem nadany; oni też wystawili nad jeziorem na wzgórzu zamek, którego ruiny do dziś dnia istnieją. Obecnie miasto jest własnością rządu.—Kościół obecny murowany pochodzi z XVII w., pierwotny był drewniany, i dopiero biskup poznański, Andrzej z Bnina, w XV w. wzniósł na jego miejsce murowany. — Niegdyś były w D-u dwa jeszcze kościołj : św. Wawrzyńca i św. D^cha.—Monografię D a napisał k3. Jabczyński w 1857 r.—2) D. Nowy, ob. Lubieszów. 3) D* Stary, starożytna osada w gu-bernii Mińskiej, powiecie Pińskim, w pobliżu granicy z gub. Grodzieńską, śród okolicy błotnistej, ciągnącej się wzdłuż lewego brzegu Prypeoi.— Jest to gniazdo rodzinne kniaziów Dolskich, do których należały obszerne włości pod ogólną nazwą Dolska.—Ostatnia tego rodu dziedziczka, wychodząc za mąż za hetmana, ks. Michała Serwacego Wiśniowieokiego, wniosła mu w posagu cały klucz Dolski. 4) Tejże samej nazwy wieś znajduje się w powiecie Kowelskim, gub. Wołyńskiej, i należała do kniaziów Dolskich; w XVII wieku miała drukarnię cyrylicką, z której w przekładzie sło wiańskira wyszło dzieło św. Tomasza à Ketnpis O naśladowaniu Chrystusa. (Por. „Słownik Geogra-

And. S.

gdy goście, domownicy i służba porwali się do broni przeciw najeźdźcom, ona, zrzuciwszy szaty ślubne, wyszła na wieżę, i Btanąwszy u działa, sama je wyryehtowała, zapaliła i celnym strzałem zwaliła namiot hana, czem przerażony wódz pogański wnet od Dubna odętą pił.    *

Dolski Jan Karol, książę, herbu Strzała, (f 1695), chorąży piński w 18-tyin roku życia, następnie podkomorzy piński, w 1667 marszałek piński, w 1670 obok tej godności krajczy litewski, był nadto jeszcze pułkownikiem w wojsku królew-skiem; w 1676 został podczaszym litewskim, w 1684 marszałkiem nadwornym litewskim, a w 1691 — marszałkiem wielkim litewskim. Posłował wielokrotnie na sejm i spełniał ważne polecenia, i na wojnie snaó musiał się odznaczyć, skoro sejm r. 1676 uchwalił, aby w nagrodę jego zasług i męstwa zapisaną mu była summa 20 000 złotych polskich na jednem z wójtowstw. — Przed samą śmiercią ufundował w Pińsku zgromadzenie księży kommunistów i wystawił dla nich kościół drewniany pod wezwaniem św. Karola Boromeusza.— Córka jego, urodzona z Ostrorożanki, ostatnia z tego rodu, wyszła za ks. Michała Wiśniowieokiego, jego pasierba, a syna ks. Konstantego, i wniosła mu w posagu obszerne dobra Komorzeńskie pode Lwowem, Lubieszowskie na Polesiu i inne.—„Ency-klop. Orgelbranda“.    *

Dolski vel Kościesza ocięta, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem srebrna, u dołu rozdarta, strzała, ostrzem w górę. bez piór. Nad tarczą mitra książęca. Herb książąt Dolskich, wygasłych 1698. (NieBiecki, Borkowski).

Dölzig, ob. Dolsk.

Dół oznacza wklęśnięoie, zapadlinę, wtłoczenie gruntu, lub też wykop sztucznie dokonany. — Wszelkiego rodzaju wyboje, jamy, pieczary, groby podchodzą pod kategoryę D-ów. — W o-grodnictwie D. do sadzenia szczepów posiada około 2 stóp głębokości, a 3 do 4 stóp średnicy. Przy robotach górniczy ch, jak również przy kana-lizacyi miast sposobem tunelowym, rozpoczyna się od kopania dołów —szybów; „górnicy, nim do rudy przyjdą, dół bić muszą“. — Głębokość D ów pozostałych po wyeksploatowaniu rudy dochodzi do 150 metrów i więcej. W myśliwstwie D. posiada specyalne znaczenie. — Na wilka w niektórych okolicach naszego kraju kopią się D-y głębokie, jak studnia; D. pokrywają z wierzchu chró stem, w pośrodku dołu ustawiony jest pal, na którym zawieszają gęś, prosię i t. p. Zwierz tedy, wychodząc na poszukiwanie zdobyczy, bez namysłu wstępuje na cferóst i wpada w głąb’ — (wilcze doły). — W inźynieryi i budownictwie, tak cywilnem jak wojskowem, D. rozliczne posiada znaczenie: otoczenie wałów szeregiem 2-cb, a nieraz i więcej dołów głębokości około 6 stóp, zapełnionych często wodą gruntową, utrudniać ma nieprzyjacielowi zbliżenie się i zdobycie takiego strategicznie ważnego posterunku. — D. budynku oznacza jego część przyziemną, sutereny lub parter.—W hydraulice oznaczamy kierunek biegu wody, mówiąc w górę lub w D. rzeki.—D. smolarski 10

do 12 stóp średnicy, 6 — 8 stóp głęboki, kopie się tam rubram in babato ponimus et Vexillum w gruncie, ile można, ścisłym, a ziemię wydobytą rubrum cum signo alae nigrae, galeae coro-układa się wokoło. We środku dołu wkopuje się naczynie żelazne, lub kamionkowe (steingut) i przykrywa się kratą żelazną. Dół taki, wypełniony drzazgami smolnemi, ustawionemi w okrąg, szychta na szychcie, przykrywa się na zewnątrz mchem, darniną lub ziemią i zapala z góry. Ogień, rozchodząc się z góry ku dołowi, wysmaża smołę, która ścieka najpierw do naczynia, z tego zaś, przez rurę odpływową, do beczki, umieszczonej opodal.

Jest to najpierwotniejszy sposób pędzenia smoły.

Dół węglarski 6 — 7 stóp szeroki, u dołu nieco węższy, głęboki na 6 stóp. Na spód kładzie się gałęzie, które następnie, po ułożeniu połupanego drzewa, służą za podpałkę. Dół, do % zapełniony drzewem, zasypuje się ziemią, a zwęglanie trwa około 24 godzin. Produkt w ten prosty sposób c-trzymany nie zupełnie odpowiada wymaganiom, gdyż część drzewa niedowęgla się, tymczasem druga już

Em. S.

Pols.“).

Wedle powyższego więc

jest na popiół spalona.

Dołabędź, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonera, na zielonej murawie, łabędź w prawo, trzymający w dziobie zielony wieniec. Nad łabędziem pszczoła złota z prawej strony, zaś klucz złoty zębem w górę z lewej strony tarczy. W koronie szlaeh. nad hełmem łabędź, jak na tarczy. Herb ten wraz z nobilitacyą otrzymał za za sługi, na mocy prawa z r. 1836, od cesarza Mikcła ja I, w d. 24 maja 1842, Paweł Głuszczyński, syn Józefa, referendarz stanu.—(,Herb. rod. szlaeh. kr.

W. K. Z.

Dołęga, herb polski. Na tarczy w polu błę-kitnem podkowa srebrna, barkiem ku górze, ca barku krzyż kawalerski złoty, między ocelami podkowy—strzała srebrna ostrzem w dół. W koronie Bzlach. nad hełmem sępie skrzydło barkiem w prawo i w tym kierunku przeszyte strzałą. Tak opisują herb powyższy: Bielski, Paprocki, Niesiecki, Kojałowicz i iuoi, dodając, że powstał z „Poboga* za Bolesława Krzywoustego, przez dodacie strzały. Tak zmieniony Pobóg, nazwany Dołęga, danym być miał za waleczuość niejakiemu Doliwie (?), rycerzowi herbu Pobóg. Tymczasem, jak nas uczy dyplom Władysława Hermana z r. 1100 (in Ploez-ko feria 6-ta post festum Sancti Bartholomei), potwierdzony przez Zygmunta Augusta roku 1553, a oblatowaoy w Grodzie Lubelskim r. 1632 (Re-lationum et Oblatarum Castr. Lublinen. anno 1632 vol. LXI, fol. 187), herb powyższy powstał za Władysława Hermana z „Poboga“, którym pieczętował się Bartłomiej de Dąmbrowka vel Dąmbroweki. Otóż za waleczność i zdobycie na nieprzyjacielu sztandaru, w bitwie nad Gopłem, Władysław Herman pomienionemu Bartłomiejowi de Dąmbrowka w udostojnieniu rodowego heibu „Pobóg“ dodał w podkowie, między ocelami: „strzałę czerwoną* (a więc nie srebrną), a w koronie w miejsce pół wyżła—chorągiew czerwoną z czar nem skrzydłem na niej (a więc nie sępie skrzydło, przeszyte strzałą) i tak udostojniony herb nazwał D-ą. (Babatum album cum cruce aurea in cam-po celestino diet. „Pobok“ Nos illi addimus sagi-natae superponimus). brzmienia dyplomu, na który się powołnjemy, herb D. jest udo8tojnionym Pobogiem, i wedle D-ra Piekosińskiego należy do pierwszej gałęzi linii seniora piętnastej dynastyi, używającej, jako znaku chorągiewnego runy yr o łukowatych znamionach z młodszego futhorku. (Dr Piekosiński: O d y-nas. Szl. pols. pochodź, str. 117). Lecz i to twierdzenie, jak widzimy z dyplomu Wład. Hermana z r. 1100, jest mylne, herb to bowiem o wiele później od Poboga i znaków runicznych powstały. Herbem tym pieczętują się rody: Babickich, Bartnickich z Bartnik, Borsów, Burnaków, Bychawskich z Bychawy, Chodakowskich, Cieszkowskich z Cieszkowa, Czyndackich, Dąbrowskich, Dłużniewskich z Dłużniewa, Dmińskich z Dmina, Dobrzykowskich z Dobrzykowa, Dołęgowskich z Dołęg, Dołęgów z Dołęg, Dziedzickicb, Dziubińskich, Dziublewskich, Eminowiczów (indygeD. 1780), Galewskich z Galewic, Slęskicb, Góreckich, Grabowskich z Grabowa,

eig. 214. Dołęga (herb).

Grabskich z Grabi», Grunwaltów, Gzińskich z Gzioa, Gzowskich z Mazowsza (w Grodzieńskiem), Jarmuł-tów, Jasieńskich vel Jasińskich z Jasienia, Jastrzębskich, Jerzmanowskich (z tych jedna linia 1813 r. wyniesiona do godności baronów francusk.), Jur-gielewskicb, Kalickich, Kamieńskich vel Kamiń-8kich z Chmielowa, Kawieckich z Kawieczyna, Kli-8zewskich z Kliszowa, Kobiernickich, Komorowskich, Koszkowskich vel Koskowskich z Koskowa, Kossowskich z Głogowa, Kowalewskich z Kowalewa, Kozierowskich z Kozich Rogów, Kretkowskich z Kret-kowa, Kretowiczów, Krysińskich (ex Neof. nob. 1764), Kuberskich z Kubra, Kurklańskich z Kur-klan, Lamparskich, Lasockich z Lasotki (hrab. papież. 1869), Leskich, Lewandowskich, Luboradz-kich vel Luborackich, Łukowskich vel Łukoskich z Łukoszyna, Mazowieckich z Mazowsza, Makowieckich, Mdzewskich, Montwiłdów, Mlickich, Mii-czów, (potomków Jakóba de Milczę nobilitowanego 1530), Monwildów, Mostowskich z Mostowa hrabiów prusk. 1781, ross. 1843, Mycielskich z Mycielina hrabiów prus. 1816, 1822, 1842, austr. 1869, My-

W. K. Z.

Dołgaja Polana, wieś w gub. Kazańskiej, powiecie Tetiuskim (Tetiusze), na lewym, stromym, brzegu Wołg’, przystań ze spichrzami zbożowemi;— mineralne źródła siarczane; kilka jaskiń; jedua z nich zawiera w sobie jezioro, którego woda wy-

/, Il d S.

mi.

śliborskich, Nalepińskich, Narzymskich, Nestorowi-czów, Niesułowskich, Niewiadomskich, Nitosławskich, Niskich z Niskiego, Nosarzewskich, Osieckich z 0-siek, Ossowskich z Ossowej Sieni, Ostrowfckich z Ostrowic, Otockich z Wielkiego Otoku (baronowie ces. austr. 1784, hrabiowie austr. 1797, wygaśli), Piskorskich, Piskoików, Podgórskich nobilit. 156B, Proniewiczów z Sipowicz, Radzinowskich, Radzimińskich, Radziwiłłowiczów, Roskowskieh z Rosko-wa, Rubsieńskicb, Rycharskich z Rycharcie, Sierakowskich ze Starego Sierakowa, Słotwińskich, Słuc-kich, Służewieckich, Skłodowskich, Skłotowskicb, So-biejuskieb, Stroińskich, Świętochowskich, Sutockicb, Szczepańskich ze Szczepanki, Szreńskich na Szreńsku z Kowalewa, Starozrębskich ze Starozręb, Stroińskich nobilit. 1569, SzornelówzSzornel, Szyszków, Tochmanów vel Sierakowskich, Turskich z Turzy wielkiej, Trzcińskich, Ucińskich vel Usińskich, Wrzosków zWrzo sek, Zakrzewskich z Zakrzewa, Zaleskich z Ołoka, Ża-bieńskich z Żabieńca, Zieleniewskich, Żelskicb, Żabińskich.—(Bielski, Niesiecki, Kojałowicz,„Rerb. rodź. szi. kr. Pols."Borkowski, Piekosiński,„Arch. grodz.iziems. Lubels. Relation.“ 1632, LX1, 187).

Dołęga Benedykt, pseudonim Jakóba Jur-kie w icza.

dzieła gaz siarkowodoru.

Dołhinów, miasteczko w gub. Wileńskiej, powiecie Wilejskim, niedaleko od granicy gub. Mińskiej i o pół mili od prawego brzegu Wilii, przy drodze bitej Wilejka-Dokszyce; posiada stacyę pocztową i telegraficzną, aptekę, kilka sklepów, parafię prawosławną, parafię katolicką, należącą do dekanatu wńejskiego, szkołę elementarną. Parafialny kościół katolicki pod wezwaniem św. Stanisława jest murowany,—i wzniesiony został w 1853 r. (erekeya małżonków Brzostowskich 1704 r.). Liczba mieszkańców dochodzi do 2 000.—Przez D. ciągnął Stefan Batory na wyprawę Połocką i stąd wysłał oddział wojska pod Chmielewskim dla przytrzymania skupionych około Mińska wojsk moskiewskich, i dia zasłonięciu przeprawy swych wojsk przez Wilię.—W okolicach miasteczka zaszła w 1661 r. potyczka wojsk polsko-litewskich z rossyjBkie-

And. S.

Dołhorukow albo Dołhorukij, nazwisko ros-syjskiego rodu książęcego, wywodzącego się od Michała księcia Czernihowskiego (f 1246 r.); protoplastą był jeden z potomków Michała, książę Iwan Oboleński, przezwany Dołhorukim. Z licznej tej rodziny znakomitszymi byli: 1) Grzegorz, przezwany Czartem (Czort), wojewoda; żył w końcu XVI wieku. Brał udzmł w wyprawach krymskich i w wojnie o Inflanty, cieszył się zaufaniem cara Fiedora Iwanowicza i Borysa Godunowa. — 2) Grzegorz, z przydomkiem Roszczą, w roku 1605 zdradziwszy cara Borysa, przystał do Dymitra Samozwańca i walczył w jego szeregach, atoli w r. 1608 pojawia się jako wojewoda w Tro-icko-Sergijewskiej ławrze, oblężonej przez hetmana Sapiehę i Lisowskiego, i broni mężnie monaste-iu w przeciągu 16 miesięcy. Zabity w Wołogdzie w r. 1613 podczas obrony miasta przeciwko Polakom.—3) Włodzimierz (f 1633 r ). W roku 1607, będąc już bojarem, towarzyszył z rozkazu Szujskiego Marynie Mniszchównie i jej ojcu w podróży do Polski i został wraz z nimi schwytany w drodze przez samozwańca Tuszyńskie go. Roku 1615 był wojewodą w Kazaniu, a w r. 1624 córka jego, Mar y a, z wyboru patryarchy Filareta, została żoną cara Michała Fiedorowicza, ale nazajutrz po ślubie zachorowała i po 4-ch miesiącach zmarła. Stroskany książę, usunąwszy się ze dworu, prowadził odtąd życie samotne.—4) Juryj, wojewoda i bojar za carów Michała i Aleksego. Odznaczył się podczas wojny z Polską, dowodząc wojskiem moskiewskiem, walczył z hetmanem Gosiewskim, którego pod Werkami zabrał do niewoli (1659 rt), a następnie z Sapiehą i Czarnieckim (1660 r.). W r. 1670 był jednym z głównych poskromicieli buntu Stieńki Razina, którego rozbił pod Symbirskiem. Mianowany w r. 1676 naczelnikiem zarządu strzeleckiego (streleckij prykaz), został wraz ze swym synem Michałem zamordowany przez strzelców podczas buntu 15 maja 1682 roku.—5) Jakób (1659—1720), jeden z ulubieńców Piotra W. Otrzymał bardzo staranne wychowanie pod kierunkiem nauczyciela Polaka i biegle władał łaciną. W r. 1682 podczas buntu strzelców sianął otwarcie po stronie cara Piotra. Carówna Zofia, obawiając się jego wpływu na brata, wyprawiła go w r. 1687 z poselstwem do Paryża i Madrytu, poleciwszy prosić o pomoc królów francuskiego i hiszpańskiego w mającej się rozpocząć wojnie z Turcyą. Poselstwo to atoli nie miało powodzenia i D. po 14-miesięczDym pobycie za granicą powróciwszy do Moskwy, pozostawał odtąd nieodstępnym towarzyszem Piotra. R. 1695 —96 brał udział w wyprawach pod Azów, poczem, w czasie podróży Piotra W. do obcych krajów (r. 1697). strzegł południowej granicy państwa od Turków i Tatarów Krymskich. W niepomyślnej bitwie ze Szwedami pod Narwą (1700 r.) wzięty był do niewoli, skąd dopiero po dziesięciu latach zdołał ujść szczęśliwie. Mianowany senatorem oraz generalnym komisarzem wojny, D. stał się wielce pożytecznym doradzcą Piotra W. w jego działalności reformatorskiej, zwłaszcza przy urządzaniu (na wzór szwedzki) t. zw. „kollegiów* (mi-nhteryów); kilkoletni bowiem pobyt w Szwecyi dał mu możność dokładnego zaznajomienia się z tamecznemi instytucyami i ustrojem państwowym. W ostatnich latach życia, jako przewodniczący „kollegium rewizyjnego“, pełnił urząd głównego kontrolera dochodów i rozchodów skarbu, ciesząc się wielką popularnością dla swej bezinteresowności i prawego charakteru.-6) Grzegorz (1656—1723), brat poprzedniego. Był dwukrotnie (1700 — 1706 i 1709 — 1721) posłem rossyjskim w Warszawie. Gdy w r. 1706 wojska szwedzkie zajęły Warszawę, D. opuścił Polskę i po zdradzie Mazepy (r. 1708) kierował wyborem nowego hetmana Małorossyi, na który to urząd przeprowadził stroDnika RosByi, pułkowi ika Skoropadskiego. Po bitwie pod Połtawą, w której brał czynny u-dział, wrócił do Polski na poprzednie stanowisko, skąd w roku 1721 odwołany, zamianowany został senatorem. — 7) Wasyl (1667—1746), odznaczył się w wojnach Piotra W. z Karolem XII. W roku 1708 stłumił bunt kozaków dońskich ped wodzą Buławina. R. 1715 posłował do Polski a 1716— 1717 towarzyszył Piotrowi w jego drugiej podróży za granicę. Wszelako niezbyt sprzyjał reformom swojego monarchy, i zamieszany w sprawę carewicza Aleksego, został w roku 1718 zesłany do So-likamska. Po śmierci Pietra W. Katarzyna I mianowała go głównodowodzący m wojskami na Kaukazie (1726 r.), a we dwa lata później, za rządów nieletniego Piotra II, otrzymał rangę feldmarszałka oraz wszedł do najwyższej rady tajnej (1728). <3dy na posiedzeniu tejże rady 19 stycznia 1730 r. (zaraz po zgonie Piotra II), wniesiono projekt ograniczenia samowładztwa, D. stanowczo sprzeciwiał się temu krokowi; pomimo to niedługo utrzymał się na swojem stanowisku: za nieostrożne odezwanie się o cesarzowej Annie został w grudniu tegoż roku skazany na wygnanie, a w r. 1739, po wznieceniu sprawy o sfałszowanie testamentu Piotra II, zamknięty w Sołowieckim monasterze. Im-peratorowa Elżbieta przywróciła mu wolność i tytuły oraz zamianowała go prezesem kollegium wojennego.—8) Wasyli Łukicz (1672—1739), bę dąc młodzieńcem 15 -letnim, towarzyszył stryjowi swojemu, Jakóbowi, w poselstwie do Francyi, gdzie też pozostał dla dokończenia edukacyi. Po powrocie do Roesyi w r. 1700 sprawował poselstwa do Polski (17C6—1707), do Danii (1707-1720) i do Francyi (1720—1723). W r. 1723 został senatorem, a w roku następnym—ministrem pełnomocnym w Warszawie. Za Katarzyny I był posłem w Sztokholmie. W czasie króikiego panowania Piotra II książę Wasyl Ł., mianowany członkiem najwyższej rady tajnej, był głównym kierownikiem ambitnych planów familii Dołtorukow ów. On-to podał myśl ułożenia fałszywego testamentu Piotra II, a gdy ten zamiar nie udał się, przeprowadził wraz z ks. Golicynem na posiedzeniu rady tajnej wniosek ograniczenia władzy monarchicznej i ofiarowania korony księżnie kurlandzkiej, Annie Iwanównie. Jakoż Anra w Mita wie, dokąd D. wespół z deputat yą udał się osobiście, na podane warunki zgodziła się i akt, przedstawiony jej w imieniu rady tajnej, podpisała, atoli za przybyciem do Moßkwy dokument ów zniszczyła publicznie i ogłosiła się samowładną dz edziczną imperatorów ą. D, pozbawiony urzędów, zamknięty został w Sołowieckim monasterze, skąd następnie, po wytoczeniu sprawy u rzekomy testament Piotra II, przewieziono go do Nowogrodu i tam ścięto.—9) Aleksy, wychowawca Piotra II, obsypany przez niego na-gredarni, członek najwyższej rady tajnej, intrygował przeciwko księciu Mienszykowowi i spowodował jego upadek. Ambitny i ograniczony, starał się posiąść wyłączny wpływ na młodocianego Piotra, folgował jego namiętnościom i otaczał go samymi tylko członkami swojej rodziny. Czternastoletniego cesarza zaręczył z jedną z3 swych córek, księżniczką Katarzyną. Po śmierci Piotra II on jeden tylko z członków rady tajnej głosował przeciwko obiorowi Anny Iwanówny; to też po wstąpieniu jej na tron został wraz z całą rodziną zesłany do Berezowa, gdzie f 1734 r. — 10) Jan (1708—1739), syn poprzedniego, ulubieniec Piotra II. Wychowywał się w Polsce, w domu dziada swego, Grzegorza, poBła rossyjskiego w Warszawie. Za powrotem do kraju mianowany przez Katarzynę I. hof-junkrem przy cesarzewiczu Piotrze II, potrafił pozyskać nieograniczone jego zaufanie, skutkiem czego po wstąpieniu cesarzewicza Da tron nabył ogremnego znaczenia i władzy. Charakter jednak słaby, bez woli i stałych zasad moralnych, pobudzał go do życia lekkomyślnego i hulaszczego. Gdy Piotr II leżał w agonii, książę Aleksy D. zgromadził swoich krewnych i zaproponował ułożenie w imieniu cara testamentu, przekazującego tron carskiej narzeczonej, księżniczce Katarzynie D. Po długich sporach uchwalono napisać dwa egzemplarze testamentu; książę Jan miał jedeu z nich dać do podpisania carowi, a drugi podpisać zaraz „pod rękę“ Piotra na wypadek, gdyby ostatni nie mógł już sam nakreślić na nim swojego podpisu. Gdy obydwa arkusze były wypełnione, ks. Jan na jednym z nich bardzo podobnym charakterem u-mieścił podpis Piotra. Do tfgo tylko ograniczył się jego udział w planach familii. Ponieważ Piotr nie odzyskał świadomości, księciu Janowi nie udało się dać mu do podpisania przygotowanego testamentu. Po śmierci cesarza oddał on obydwa egzemplarze swojemu ojcu, który następnie je spalił. Wkrótce po wstąpieniu na tron Anny ks. Jan ożenił się z hrabianką Natalią Szeremietjewą i w tym-samym roku wraz z innymi członkami rodziny był zesłany do Berezowa. Tam, zaskarbiwszy względy miejscowej władzy, począł prowadzić znowu wesołe życie, gdy nagle, w r. 1738, został aresztowany i wywieziony do Tobolßka, gdzie nałożono mu kajdany na ręce i nogi i przykuto go do ściany więzienia. Niejaki TiszyD, obity przez przyjaciół D a za obrazę jego siostry, ks. Katarzyny (niedoszłej imperatorowej), posłał sybirskiemu gubernatorowi na księcia Jana doniesienie, osnute na kilku nieostrożnych słowach jego, i to spowodowało wdrożenie śledztwa. Moralnie i fizycznie złamany, D. zapadł w stan blizki obłędu i podczas indsgacyj opowiedział nawet to, o co się go nie pytano, mianowicie bistoryę ułożenia fałszywego testamentu. Niespodziewane to odkrycie wywołało nową sprawę, do której wciągnięto i trzech stryjów ks. Jana. Dnia 8 listopada 1739 ks. Jan był łamany kołem w Nowogrodzie, a następnie ścięty. Tamże stracony został i stryj jego, Sergiusz, dyplomata rossyjski, który w latach 1721 — 1725 i 1728 —1729 był posłem w Warszawie. — 11) Katarzyua (1712—1745), siostra poprzedniego. Wychowywała się w Warszawie, w domu dziada swojego, Grzegorza. Ulegając rozkazowi ojca, księżniczka K. zgodziła się wyjść za mąż za cesarza Piotra II, pomimo że kochała się namiętnie w szwagrze austryackiego ambasadora, hr. Wrati-sława, hrabi Melissino. D. 30 listopada 1729 r. odbyły się uroczyste jej zaręczyny z 14-letnim cesarzem, przyczem nadany był jej tytuł: „jej wysokości*, oraz oddany na mieszkanie jeden z pałaców cesarskich. Po śmierci Piotra II wróciła do domu rodziców, z którymi też po wstąpienia na tron oe-sarzowej Anny zesłana została do Berezowa. Tam stała się mimowolną sprawczynią nowych nieszczęść dla swojej rodziny; w r. 1739 przewieziono ją do Nowogrodu i zamknięto w klasztorze, gdzie w ściąłem odosobnieniu przebywała dwa lata. Imperatorowa Elżbieta kazała ją uwolnić i mianowała swoją frejliną R. 1745 wyszła za mąż za generała hratiagó Briisa—12) Natalia (1714— 1771), żona Jana córka feldmarszałka Borysa Szeremietjewa. Wcześnie utraciła ojca i matkę; w 16-ym roku życia, wbrew życzeniom krewnych, wyszła za mąż i w trzy dni po ślubie poszła wraz z mężem na wygnanie. W r. 1740 pozwolono jej wrócić do kraju i wówczas dopiero dowiedziała się o losie swojego męża, wywiezionego w roku 1738 z Berezowa. Zamieszkawszy w Moskwie, oddała się całkowicie wychowywaniu starszego syna (Michała), oraz pielęgnowaniu młodszego, chorego nieuleczalnie. W r. 1758 wyjechała do Kijowa, gdzie przyjęła śluby zakonne. Tam w monaste-rze (w r. 1767) napisała słynne swoje pamiętniki, doprowadzone zresztą tylko do przyjazdu jej do Berezowa. Wydane dopiero w 70 lat po śmierci autorki, pamiętniki te zajmują poczesne miejsce śród pomników literackich zeszłego stulecia. Tragiczny los księżny Natalii był opiewany niejednokrotnie w rymach i prozą. Rylejew poświęcił jej jedną z swych „Dum*, a Jan Kozłów, głośny poemat („Natalia D.“j, wszakże wszystkie te utwory bledną wobec prostego opowiadania samej księżny. — 13) Wasyl „Krymski* (* 1722 r. — f 1782). Bannicya, która spotkała jego rodzinę za panowania Anny, dotknęła i jego. W 13-ym roku życia został on jako szeregowiec wcielony do armii, która był» pod wodzą feldm. MU nicha wysłana przeciwko Tatarom krymskim. Za ces. Elżbiety odznaczył się w wojnie siedmioletniej i począł szybko awansować. Katarzy aa II mianowała go generałem „en chef* i gdy wybuchła pierwsza wojna turecka, powierzyła mu obronę pogranicza z Krymem, w roku zaś następuym kazała mu z 38-tysiącznym korpusem wkroczyć na półwysep krymski. Z zadania tego D. wywiązał się świetnie: 4 lipca 1771 roku rozbił 70 tysięczną armię hana Selim-Gieraja i zdobył Perekop; 29 lipoa pod Kafą rozbił po raz drugi wojsko hana, poczem zajął Arabat, Kercz, Jenikale, Biłakławę i Tamań, zmusił Selim-Gieraja do ucieczki do Konstantynopola i wprowadził na tron stronnika Rossyi, hana Saib-Gireja. W nagrodę tych czynów imperato iowa nadała mu tytuł „Krymskiego*. Obrażony, że nie otrzymał tytułu feldmarszałka, D. podał się do dymis8yi—14) Juryj (1740—1830), odzna czył się w wojnie siedmioletniej, gdzie dwa razy był raniony. Na początku pierwszej wojny tureckiej wysłano go do Czarnogórza z tajnem zleceniem pozyBkania w Czaruogórcach sprzymierzeńców Rossyi, wszakże missya jego zupełnie chybiła i D. wstąpił do flety rossyjskiej pod rozkazy hr. Orłowa. W bitwie pod Czesmą dowodził okrętem, i przyczynił się do zniszczeń a floty tureckiej. Później walczył na lądzie ped dowództwem Rumiań-cowa. Podczas drugiej wojny z Turcyą zdobył Akkerman i Bendery. W r. 1763 był komendantem wojsk, konsystujących w prowincyach przyłączonych od Polski.—15) Jan (1764 — 1823), pisarz rossyjski. Służył z początku wojskowo, następnie był gubernatorem we Włodzimierzu. Pisywał „listy poetyckie*, elegie, ody, nadto napisał jedną operę i komedyę. Zbiory jego poezyj („Eli-Tie Moero cep^ąa“) wychodziły w Moskwie w r. 1802, 1808 1818 i przedrukowane zostały w roku 1849 przez Smirdina. We wszystk ch tych utworach bardzo mało wszakże jest pierwiastku poetycznego. Daieko ciekawsze są pozostałe po księciu D. urywki z jego wspomnień: „Kannme Moero cepelia hjih cjiOBapn BchxB tèxb, cł kohmh a ólutł bi> pasnuxt OTHOmemaxï» bb Teuema Moefi jkh-3hh“, a także dziennik jego podróży z Moskwy do Niżnego (1813), tudzież do K'jowa (1817). — 15) Piotr (1777 — 1806), jeden z powierników Aleksandra I, na początku tego panowania jeździł kilkakrotnie z ważnemi missyami politycznami do Berlina i Sztokholmu. Gdy przed bitwą pod Austerlitz Napoleon zażądał widzenia się z cesarzem Aleksandrem, ten, zamiast siebie, posłał D-a. Napoleon spotkał go bardzo grzecznie, lecz książę Piotr, należąc do stronników wojny, trzymał się dumnie i hardo, i odrzucił wszelkie propozycye Napoleona. W bitwie pod Austerlitz mężnie walczył w szeregach, dowodząc oddziałem piechoty, poczem wysłany do Berlina usiłował nakłonić króla pruskiego do jak najprędszego wypowiedzenia wojny Napoleonowi. Jesionią 1806 r. odbywał inspekcyę wojsk, zgromadzonych na południu Rossyi, skąd wezwany nagle do Petersburga, przybył z szalonym pośpiechem do Btolicy. gdzie tegoż daia zachorował i wkrótce umarł. — 17) Sergiusz (1780—1830) był za panowania Pawła I komendantem twierdzy petersburskiej, a za Aleksandra I posłem przy dworach Ludwika Napoleona w Hol-landyi i Joachima w Neapolu. W r. 1812 dowodził korpusem piechoty. S. D. je3t autorem bardzo cennego dla historyi wojskowości w Rossyi dzieła p t. „XpoHHica PocciMcicofi ÜMiiepaT. apMm, cocTaBJieHHaa no BucouafimeMy noBejrfcmio* (Pet. 1799).— 18) Wasyl (1804—1868), był ministrem wojny podczas kampanii krymskiej (1853 — 1856). następnie zaś (do 1866) zajmował stanowisko naczelnika III wydziału Własnej Jego Cesarskiej Mości kancelaryi i szefa żandarmeryi. — 19) Włodzimierz (1810—1891), brat poprz. Mianowany w r. 1865 generał - gubernatorem moskiewskim, pozostawał na tern stanowisku przez 25 lat z górą, ciesząc się niemiłą popularnością śiód mieszkańców Moskwy. Podczas wojny z Turcyą 1877 — 78 r. zgromaiził z ofiar dobrowolnych olbrzymie sumy na rzecz instytucyj Czerw. Krzyża i floty ochotniczej.—20) Piotr (1816—1861), pisarz po-

W, K. Z.

W. K. Z

lityczny. Od r. 1856 przebywał stale za granicą i gdy nie zjawił się w Rossyi na wezwanie rządu, pozbawiony został wszelkich praw stanu i skazany na dożywotnie wygnanie. Ważniejsze prace jego: „PoccmCKin pO^OCJIOBHBIH cóopmiKB“ (1840—41); „CBkAknia o po^fł KHfl3en ^.ojiropyKOBHXT.“ (1842); „Notices sur les principales familles de la Russie“ (1842); „Pocc. poßOCJiOBHaH Kimra“ (1855 —57); „La vérité sur la Russie“ (1860); „De la question du servage en Russie“ (1860); „Des réformes en Russie, suivi d’un aperçu sur les états généraux russes au XVI et au XVII s.“ (1862); „Maxamn. Hhkoji MypaBbeBï.“ (1864); „Mémoires“ (1867 i 1871, 2 tomy, Genewa i Bazy-lea). Roku 1863 ogłosił w Londynie pamiętniki gen. Jermołowa i Denisa Dawydowa. Z powodu książki Bwojej „La vérité" miał głośny swojego czasu proces z księciem Woroncowem—„Dhijhkjioii. CjioBapt“.    Hml-

Dolman (także Do li man, Dołoman, Doła-man, Dołoma), u Turków suknia długa, z obci-nłemi rękawami, jedwabna lub sukienna, noszona pod futrem. U Węgrów D-ami nazywają się kurtki czyli spencery sukienne, bogato szamerowane, jedne lekkie, wdziewane na rękawy i zapinane, drugie zaś barankami podszyte i obłożone, zimą wdziewane powierzchu tamtych, a latem narzucane na plecy, albo tylko na lewe ramię, i spięte jedynie na szyi. Strój ten, uważany powszechnie za narodowy madiarski, choć Węgrzy go przejęli od Słowian, mianowicie zaś od Słovaków i Hanaków, stanowi dziś we wszystkich wojskach uniform huzarski. Polacy w w. XVI używali D-ów tureckich, w XVII upowszechniły się śród nich węgierskie. *

Dołmat, herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem znak złoty w kształcie litery W ze znacznie podniesionym środkiem, przez który, łącząc boczne ramiona znaku, przechodzi poprzeczna be-leczka. W koronie szlach. nad hełmem trzy strusie pióra. Herbem tym pieczętują się Dołmatowie. (Kojałowicz, Piekosiński).

Dołomy huzarskie, ob. Dolman.

Dołszkiewioz, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem, dwie szable, końcami do góry, złożone na krzyż. Prawa szabla, ordynka, tylko z jelcem, lewa—pałaszowała, z gardą. Między szablami u góry krzyż kawalerski złoty; na prawo, w pośrodku tarczy, sześciopromienna złota gwiazda; na lewo, również w pośrodku tarczy, złoty półksiężyc, rogami w lewo. Nad tarczą, bez hełmu i korony, labry czerwone, podszyte złotem. Herb ten wraz z nobilitacyą nadanym był Aleksandrowi Dołsz-kiewiczowi i potomkom r. 1661.—(Niesiecki, Borkowski, „Vol. Leg.u).

Doły wilcza urządza się dla utrudnienia dostępu do dział fortyfikacyjnych i umieszcza się pod najskuteczniejszym ogniem z wału, przeważnie na stoku. Wykopuje się je w ksstałcie przewróconego zbocza, w odległości 9—10 stóp jeden od drugiego, licząc środek od środka. Wierzchnia ich średnica powinna trzymać od 5—6 stóp, spodnia zaś od 24—30 cali. Na dnie wkopuje się pal 8 stóp długi, u wierzchu ostro w trój gran zakończony, 3 do 4 cali średnicy mający i o 5—6 cali nie-dochodzący do górnego brzegu dołów, dla zakrycia od strzałów działowych. Doły wykopuje się zwykle w kilka rzędów w szachownicę. Nie są one atoli tak straszną przeszkodą, jaką się na pierwszy rzut oka zdawać mogą. Nieprzyjaciel bowiem, dowiedziawszy się o nich, może sobie ułatwić przejście za pomocą desek. A jeśliby kto w nie wpadł, to łatwo wydostać się może.

D. 0. M. W Rzymie starożytnym litery te kładziono na świątyniach Jowisza, jako inicyały de-dykacyi (ob.): Deo Optimo Maximo — Bogu najlepszemu, największemu, a później przeszło to godło i na kościoły chrześciańskie. Też litery używane są i na nagrobkach, gdzie wszakże mają znaczyć: Domus omnium mortalium = dom wszystkich śmiertelników.    *

Dom, z łacińskiego Dominus=Pan, tytuł portugalski, odpowiadający hiszpańskiemu Don. Tytuł ten był niegdyś używany przez papieży, którzy w pokorze ducha nie chcieli tytułować się Dominus, uważając, żęto miano Bogu tylko służyć powinno; później wszakże ten tytuł przeszedł i na biskupów, opatów. jako też innych dostojników kościelnych; we Francyi używali go głównie Benedyktyni, a także Reformaci oraz Kartuzi. Nieraz Dom i Don tak się łączy z imieniem własnem, iż z tytułu staje się niejako częścią nazwiska, jak np. Dom Pedro, Dom Miquel, Don Juan, Don Quixote, Don Carlos i t. p.

Dom, ogólna nazwa budynku mieszkalnego miejskiego dla wyróżnienia od wyrazów: dwór, dworek, wilia, chata, chałupa, określających budynki mieszkalne wiejskie. W znaczeniu przenośnem D. oznacza miejsce rodzinne, lub miejsce stałego zamieszkania. Architektura (ob), tak zewnętrzna jak i wewnętrzna, D-ów zależną jest nie tylko od warunków klimatycznych, wiadomości budowlanych danej epoki czasu, wymagań współczesnych i rozporządzanego materyału, ale i od warunków terenu, na którym domy zbudowane być mają, jak również i od stosunków politycznych.—Wszystkie te okoliczności wpływają na ogólny charakter D-ów, i dlatego nietylko budynki te noszą na sobie wybitne piętno czasu, ale i cechy miejscowości właściwe. D-y miast holenderskich są wązkie, wysokie, posiadają dwa fronty przeważnie, szczytem są do ulic zwrócone i pochylone ku ulicy, jakby się już walić miały. Przyczyną tego charakteru domów są warunki terenu. Budujący tworzyć musi sztuczny fundament, który z takim zdobywa mozołem i kosztem, iż wyrzeka się schodów i podwórza, a dla wygodniejszego windowania przedmiotów do mieszkań, domy pochylone ku ulicy buduje. W starych miastach obronnych, gdzie mury miejskie zabezpieczały obywateli od napaści nieprzyjaciela, podobne do poprzednich były warunki zdobycia większego terenu do budowy D-ów. To też w miastach takich, na silnych, często kilkopiętrowych, fundamentach, piętrzą się wązkie i bardzo wysokie-D-y, jakby jeden do drugiego przylepione, częstokroć bez podwórza i zwykle z ciemnemi schodami.—Gdzie dobytku obywateli miejskich nie broni-

BtÉpfff :    ■ : 1 all:l, ■ silili!, 'Jj

.....................i.........i

-

'’:*®SiäiÄsü

S»?§Slglfe

leli*!¹

•••»„«v’uu d‘n

lilii

w*

;.V,

ijiT:

ii

nii

im ;

(i

im

s.

mm

i.ifi

.i

S.a

I li

BIBBiÈwp

ùMWąmŹM

PI

i.ę

Ęj.

SP :. •>;

i! /

xĘiĘjĘ

. ■ ’ ‘‘Ą

- sapa

KII

mal

pi»a

liai

KpSîRP

m

;11

(mW«

«■ii

«ilf*

■%#ii

T

pi

Hi M

M'-V'.i V M*

Mmm

vr

:*

l¹

Mjp

PÄ

fi

:i

Pi

Fig. 235. Domy na rynku w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą,

g'

œr.

\\

il

s§ct

pi

Ifi

Msnl

HP Si

fei

BvJ

l"’//

i\

ri-

K t»

ép il

;%y

..

mg*

§SPgB

igjâgilàgf³--

11 P

Öl

sn

namm

i||

II

Pli

vjepCTtëi

III

lit

aN

p-

Ml

i.V

î!

fei«;

iPM

ły mury miasta, każdy niemal D. był miejscem mów postępuje bardzo szybko i nie wymaga tyn-obronnem. Ściany D-u były grube, wytrzymałe, sil- kowania, ani wewnętrznego, ani zewnętrznego; o-nemi skarpami wzmocnione, izby sklepione, okna zdoby architektoniczne formuje się jednocześnie frontowe oszczędnie rozmieszczone i wązkie, bramy z massywami do budowy służącemi. Próby, robione silnie zabezpieczone. Dziedziniec i studnia stanowią j po wielu miastach, budowy D-ów z żelaza, mało w tych domach potrzebę konieczną—W nowszych : znajdują powodzenia. Materyał ten, samodzielnie czasach, przy zmianie Btosunków ekonomicznych i utyty, ze względu na własności fizyczne, nie w zu-politycznych, przy nadzwyczajnym rozroście miast, j pełności nadaje się do budowy D ów, jako jednak zmienił się również i charakter D-ów, które nietyl materyał pomocniczy, bardzo obszerne znalazł żako długością frontu, ale i ilością piętr do kolo- \ stosowanie. Do domów budowanych z materyałów salnych dochodzą rozmiarów. — Dawniej dom był mieszanych przede wszy stkiem zaliczyć należy do-własnością prywatną, do użytku rodziny przeznaczo- my „fachwerkowe“ bardzo rozpowszechnione w polną; obecnie stał się przedmiotem wynajmu obcym, ! nocnych Prusach i Hollandyi, zarówno w miastach, a wymagania higieniczne i udogodnienia, z potrzebą i jak i po wsiach. W D-ach tego rodzaju szkielet bu-czasu wzrastające, w zupełności zmieniły i wewnętrz- dynkn zrobiony jest z drzewa, przestrzeń zaś pony rozkład dawnych D-ów mieszczańskich.—Pod między drzewem zapełnia się cegłami z gliny pało-względem budownictwa (ob.) D. przedstawia czte nej lub betonu. Bardzo często w D ach miejskich dol-ry części składowe, a mianowicie: fundament, na część budowana jest z kamienia naturalnego cokół,(ob.)ściany(ob.)iprzykrycieczylidach(ob), J lub sztucznego, wierzchnia zaś z drzewa; takiego Materyałem służącym do budowy D-ów bywa drze- ! rodzaju domy noszą nazwę budowli mieszanych, wo, kamień, materyały sztuczne i żelazo.—D y Charakter D ów budowanych w różnych epokach drewniane obecnie w miastach budowane bywają czasu występuje nietylko w zewnętrznym ich wyglą-w dzielnicach mniej zamieszkanych, na przedmie- dzie, ale i w urządzeniu wewnętrznem, jako to urzą-ściach lub też w miasteczkach. Zwykle bywają dzeniu klatki schodowej, rozkładzie pomieszkania, parterowe, rzadziej jednopiętrowe, i budują się z be-] ob3zerności i wysokości oddzielnych izb, wreszcie lek lub bali (ob), na zewnętrz zaś są szalowane (ob.) deskami lub też zewnątrz i wewnątrz tynkowane. D-y drewniane, tanio budowane, nie posiadają fundamentów w ścisłem znaczeniu tego wyrazu; miejsce ich zastępuje t zwana podmurówka (ob.).—D-y z kamienia, zwane kamienicami, bez Względu czy kamień jest naturalny, czy sztu.zay, rzadko kiedy zbudowane są z materyału jednostajnego; wyjątek pod tym względem stanowi cegła (ob).—Zwykle części niewidoczne wznoszone są z materyału mniej kosztownego, jak np. kamienia polnego płytowanego, płyt piaskowych lub wapiennych, części zaś widoczne, jak cokół i ściany frontowe, z marmuru, granitu, wapniaka lub piaskowca ciosanego. Często cegła, jako materyał najodgodniej-szy, a względnie tani, używaną bywa nietylko do budowy domów z materyałów kosztownych, ale i przy użyciu materyałów tanich, dla prawidłowego obmurowania otworów na drzwi i okna. Jako materyał budowlany, cegła tak obszerne wogóle zyskała zastosowanie i tak różnorodne przedstawia gatunki do potrzeb budownictwa zdatne, iż prawie ⁹/io do mów, w miastach budowanych, wyłącznie z tego jedynie korzysta materyału.—D y, stawiane z cegły, wewnątrz są zawsze tynkowane, zewnątrz zaś albo tynkowane i przyozdabiane ornamentacyami gipsowemi, albo też w pierwotnej pozostawiane formie, z doborem odpowiedniego materyału na ściany frontowe, i tego rodzaju budowle noszą nazwę »Rohbau.“ Z innych materyałów sztucznych, używanych do budowy D-ów, najbardziej rozpowszechniony jest beton (ob.), który u nas występuje w budowlach miejskich, wyjątkowo do budowy lekkich sufitów, przepierzeń itp., za granicą jednak obszerniejsze zyskał zastosowanie, przeważnie zaś w północnej Ameryce, gdzie massywy betonowe, odpowie- J źródłach piśmiennych, służących im za kommen-dnio formowane, przygotowują się na domy, podług j tarze, pewnego rysunku obmyślane. Budowa takich do-

we właściwej ornamentacyi wewnętrznej. Szczegóły w tym względzie pomieszczone są pod wyrazem Mieszkanie. Najstarsze domy, jakie się przechowały u nas, znajdują się w Kazimierzu dolnym nad Wisłą; mieszczą się one na rynku. Zbudowane są w XVI wieku. Nie tylko zatwierdzenie planów D-u, ale i sama budowa podlega pewnej kontroli, mającej na celu estetykę miasta i bezpieczeństwo publiczne. Przy zatwierdzaniu planów brana jest pod uwagę wysokość D-u względnie do szerokości ulicy, grubość ścian budynku i prawidłowa konstrukcya, dozór zaś przy samej budowie zasadza się na kontroli dobroci używanych do budowy materyałów i akuratnego wykonania zatwierdzonego planu. Urzędy, zatwierdzające plany D-ów i kontrolujące budowę, należą zwykle do składu zarządu miejskiego. U nas do r. 1870 plany na budowę D-ów zatwierdzał magistrat, a przy ważniejszych okolicznościach przesyłał projekty do wydziału budowlanego, znajdującego się przy komissyi do spraw wewnętrznych. Ob9cnie atrybucya zatwierdzania planów należy do Rządu Gubernialnego, dozór zaś nad budową do inżynierów gubernialnych.

Dom starożytny. Od pieczary, szałasu, lepianki, budy nawodnej, aż do marmurowego pałacu, wykładanego złotem, z przeznaczeniem na mieszkanie ludzkie, dużo było przejść, ciągnących się przez wieki nieobliczone. Kształty i warunki rodzinnych siedzib rozmaite być musiały, w rozmaitych miejscowościach ziemi, epokach i stanach cy-wilizacyi, a historya powszechna tej części architektury byłaby ogromną. My w niniejszym artykule ograniczymy się do kilku danych, co do domów w Grecyi i Rzymie, opierając się, już to na żywych wzorach z ruin i wykopalisk, już też na

E. D.

D. Grecki. Mało o nim wiemy; nie był on też

co do wszystkich szczegółów jednakowym we wszystkich czasach, od Homera do Aleksandra Macedońskiego i dalej; w każdym razie, Odysseja, w ustępach wzmiankujących o królewskim dworcu na Itace, stanowi pierwsze w tym względzie źródło, najobszerniejsze i, rozumie się, autentyczne. Czas zaprowadził pewne zmiany w ustroju domu; jednakże wzmianki późniejsze stwierdzają, że typ homeryczny został pod spodem. Według Odyssei, można niemal w całości odtworzyć dom z czasów Homera; próbowali nawet tego staroźytnicy niemieccy, z których skorzystał Liibker i w swoim „Reallexicon“ (pod wyrazem „Haus”) nakreślił całkowity plan dworca Odysseusa i Penelopy. Ale wykopalisk nie posiadamy dotąd takich, z których-by, z żywego wzoru, zdjąć było można plan jakiegoś domu greckiego z epoki zdeterminowanej. Wzmianki u pisarzy dają jednak podstawę do utworzenia planu domu przeciętnego, i taki to plan, rozumie się, tylko przypuszczalny, w głównym układzie i rozkładzie na domu homerycznym oparty, czerpiąc głównie szczegóły ze znakomitego dzieła Wilh. Adol. Beckera „Handb. der röm. Altherth.“, dopełnionego przez Marquardta, nakreślił w swym „Diet. of antiq.“ Rieh, i ten tu zastosowywamy. Posłuży on przynajmniej do objaśnienia terminów, jakich używali Grecy na oznaczenie różnych części składowych swych mieszkań, oraz do zrozumienia, według jakiego wogólności planu domy te budowane były.

rzy yuvawmovctcç; f) Trpootię lub îcapaaràç, izba w końcu perystylu, której prawdopodobnie używała gospodyni domu w znaczeniu dzisiejszego buduaru. Po jej prawej i lewej stronie, w rogach domu, gg, są ■ô-àXap.oç i àp.YjtdàXap.oç, sypialnie główne; zaś hhh, iotwvtsç, czyli pracownie kobiece. Nareszcie, i, XYjrcaia fi-ópoC; drzwi od ogrodu, czyli drzwi tylne, odpowiadająca ulicznym a. Jest to,

ft

■’TjTT

_J

71

PT

Î5»

I I - I «I -i' ’ i—

i » tmmrn

4

Y-Zf

îr-

—. tel • * • * -

-- CT ■    •

lisy .

rfll

i -h*r

cL

I__

Fig 236.

Pian domu greckiego.

\r

Tl

a) Jest to aoXeioç fińpa, drzwi domu główne, od ulicy, b) 'ftüpwpsfov, {bptov, Si&îtapa: przy-sionek (vestibulum); części po prawej i lewej stronie służyły za stajnie, składy, mieściły izbę odźwiernego i niewolników; c) a&Xift, dziedziniec i perystyl, stanowiące pierwszy dział domu, prze-

znaczony dla mężczyzn, który z rozmaitemi izbami    P,all domo rzymskieg0.

biegnącemi dokoła od nr. 1 do 9, stanowił tak    s    J

àvôpwvîTiç; d) p.kaoXoę albo pioaoXoç (Bpa:

drzwi od korytarza, rozgraniczającego dwa główne jak powiadamy, plan tylko przypuszczalny, i na działy domu, męski i kobiecy; gdy drzwi te są lepszy w tej chwili ścisła wiedza archeologiczna zamknięte, wszelka między niemi łączność się prze- zdobyć się nie może. Dodajemy tylko, że wnętrze cina; e) znowu dziedziniec i perystyl, tworzące tego domu, jak z samej konstrukcyi wynika, pełne część drugą czyli wewnętrzną część domu, prze- musi być filarów przedziwnie zdobiących budowlę, znaczoną dla kobiet, która z rozmaitemi przyległo- oraz kotar, odgraniczających części mieszkalne, ściami, od nr. 11 do 18, biegnącemi dokoła, two- gdyż konstrukeya taka ścian wewnętrznych wogóle

zwane

SMjrkl. Poirai, nuttr.Zaaz 196 T, XVI

■i

i.

unika, pozostawiając je głównie zewnętrznemu zam- do przyjmowania wody z dachów, z piedestałem knięciu domu.    lub ołtarzem (fe) bogów domowych. Atrium jestP/j

Dom rzymski. Występuje pod dwiema nazwami: raza dłuższe niż szerokie, i takiego stosunku żąda domus, jako budowla mieszkalna, przeznaczona Witruwiusz. C.C. są to alae czyli skrzydła atrium, dla jednej tylko rodziny (zwykle właściciela); oraz stanowiące ściśle ²/₇ jego długości; zaś c. c. c. c. to insula, budowla obszerniejsza, gdzie, niezależnie cubicula, gabinety gościnne lub do użytku rodzi-od mieszkania właściciela, odnajmowano obcym ny przeznaczone. D, tablinum, z posadzką mo-pokoje pojedyncze, lokale, całe piętra, a zwłaszcza zaikową, wyzierające na perystyl, tak, że ktoś sklepy. Domy rzymskie stawisne były powszechnie wchodzący do domu drzwiami głównemi A odra-według jednakowego typu i planu, z różnicą obszer- zu miał widok na całą rozległość budynku, atrium ności komnat i bogactwa urządzeń, stosownie do i perystylium, a poza tern sięgał wzrokiem do o e-środków posiadacza, oraz z różnicą drobnych szcze- eus i ogrodu: musiała to być perspektywa piękna gółów. Fig. 237, przedstawiająca jeden z domów ! i nader imponująca. W razie potrzeby jednak w Pompei, daje wyobrażenie rozkładu i rozmieszczeń można było zamknąć tablinum kotarami lub pa-

-i—u

wBS

....... Km ■ ii

mmm

' mmmmmm-,

mur

liljlll' 'lyi-l!

ii

HI

mm

: -.V

;l

.Li Ï

ii

ii

rnmm

fil

11

5-

Hg. 238. Wnętrze domu mieszkalnego w Rzymie. (Bühlmann.—^Hellas und Rom.“—Stuttgart).

w przeciętnym domu zamożniejszym. Jest to pod | rawanami przenośnemi. £, korytarz kommunika-wielu względami in su la, jako budowla wychodząca wszystkiemi bokami na różne ulice, mająca kilka przybudówek zewnętrznych i piętra nie łączące się z częścią główną budynku. Dom to znany pod nazwą „domu Pansy'’, prawdopodobnie edy-la, ponieważ dotąd przy wnijściu widnieją na nim z napisu wyrazy Pansamaed. W domu tym A oznacza ostium i prothyrum, wnijście lub za-

cyjny, między atrium i peristylium, na użytek służby, ażeby nie potrzebowała przechodzić przez tablinum: bywały i po dwa takie korytarze z każdej strony tablinum, dla większej dogodności, i wtedy nazywano je fauces. Komnata oznaczona małem d jest niewiadomego znaczenia: przypuszczalnie mogła służyć za jadalnię (triclinium), za galeryę obrazów (pinacotheca), lub za buduar do przyjmo-proże, miejsce pomiędzy drzwiami od ulicy i a- wania gości: ona-to zamyka pierwszą część domu, trium, z posadzką mozaikowaną, i zwykłym napi- obejmującą atrium i jego przyległości. F. F, przed-sem salve (witaj!) ułożonym z kamieni róźnobar- stawia peristylium, stanowiące główną część wnycb. Zł, jest to główna część mieszkania, a- drugiego oddziału domu, wewnętrznego. Ma ono trium (ob.), w środku którego impluvium (a) nad sobą strop, podtrzymywany czterema kolumna-

Ï:

Li

HF

mm

IIP

mm

ino

m

■Sm

Fig. 239. Malowidło ścienne z Pompei.

wo-

mi tworzącemi cztery korytarze, z przestrzenią o-twartą pośrodku, zawierającą wodozbiór (piscina), podobny do impluvium w atrium, ale rozmiarów obszerniejszych. G. G., są to alae perystylu; zaś e, e,e,e, przedstawiają znowu cztery o ubić ul a: trzy z lewej strony od perystylu służą państwu, czwarte, na prawo od korytarza E, musiało chyba być przeznaczonem dla odźwiernego domu (ostiarius), albo dla niewolnika utrzymującego w porządku atrium (atriensis), wnosząc stąd, że łączyło się ono bezpośrednio z obu oddziałami domu i że stamtąd można też było mieć oko na wnijście od ulicy bocznej m. Głoska H oznacza triclinium, czyli jadalnię: pokój styczny /, łączący się z nią i z pe-rystylem, przeznaczony był zapewne dla niewolników usługujących przy stole.

J, to o e c u s, komnata wzniesio na na dwa stopnie nad perysty-lem, a mająca szerokie okno, wy- 1 chodzące na ogród, mieszczący się z tyłu, jakoteż korytarzyk g z boku, prowadzący do ogrodu, bez potrzeby przechodzenia z zewnątrz przez Bamą komnatę. K, to c u-lina, kuchnia, wychodząca na i, rodzaj alkierza, lamusa, z przymu-rówkami na dole, gdzie stawiano naczynia z oliwą, sprzęty kuchenne i t. p., oraz na i, dziedzińczyk, wychodzący na jedną z ulic bocznych, wyciągniętych wzdłuż budynku, i mający znowu od niej drzwi tylne (o). L L, oznaczają galeryę krytą (porticus v. crypta), wzniesioną wzdłuż jednej ściany ogrodu (K), w końcu którego zuajduje się cysterna k (ob.), zasilana obocznym wodozbiorem (l)—i to uzupełnia prywatne mieszkanie bogatego Pansy. Miało więc ono cztery osobne wnijścia: główne, na przo-dzie, ÀÏ, oraz trzy boczne, z których dwa dla rodziny i gości (m i n), oraz jedno tylne o (portica) dla służby i handlarzy. Na tern się wszystko mogło kończyć, gdyby właściciel budował dom tylko dla siebie; ale jeżeli myślał o dochodzie, to, prócz tych lokalności, całkowita insula zawierała inne jeszcze przyległości, mianowicie domki mniejsze, wynajmowane różnym sprzedawcom i sklepikarzom, lub zajmowane na handel przez samego właściciela, który tam trzymał na Bprzedaź różne wytwory dóbr własnych: oliwę, wino, mąkę, pieczywo i t. p. Rzymianie byli dobrymi gospodarzami. Oprócz parteru, stanowiącego główną część domu (albo jedyną u mniej zamożnych), znajdują się także pięterka (w Pompei i indziej), o ile z ruin wygląda, budowane bardzo ładnie, w stylu parteru, z mozaikami, kotarami i innemi ozdobami, o podwójnych schodach, jednych z wnętrza domu, drugich wprost z ulicy: ale pięterka te, z drobnemi pokoikami, wyglądem na ulicę i na ogród, mogły służyć tylko na pomieszczenie służby, często bardzo licznej, męskiej i żeńskiej; która, jak to widzieliśmy z poprzedniego opisu, nigdzie na dole mieścić się nie mogła. Dom, któregośmy plan podali, odmalowany z natury in concreto, może służyć za typ pomieszczeń w lepszym stylu, co nie wyłącza, według tegoż samego typu, pomieszczeń skromniejszych, uboższych, jako też nierównie okazalszych, aż do wielkich gmachów i pałaców cesarskich, budowanych fantastycznie. Ażeby dać wyobrażenie i typu i zarazem okazałości, przedstawimy tu jeszcze kilka okazów rysunkowych, wyjętych ze zbioru Ant. Springera .Kunsthistorische Bilderbogen“ I Cyklus (Lipsk 1858,). I tak fig. 238, przedstawia (tab. 29) wnętrze atrium; jest to komponowane (Bühlmann ,Hellas und Rom.“), ale śc śle według szczątków pompejańskich. Widzimy tu otwór u góry do przepuszczania wód, na dole impluvium z doroatami; przy filarze na lewo—piedestał lub ołtarz, posągi bogów, posadzka mozaikowana, widok poprzez szereg komnat podpartych kolumnami, wdał aż na ogród. Figury 239 i 240 przedstawiają malowidła ścienne: pierwsza, z Pompei, daje wnętrze jakiejś świątyni z wchodzącą kapłanką; druga, z Eskwilinu (Rzym, bibl. Watykańska), wyobraża Odysseusza w Podziemiach: niechaj choć te rysunki dadzą pojęcie o bogactwie sztuki w obrębie mieszkań rzymskich, dziś zmiecionych ręką czasu i klęsk. Jak zaś po za obrębem zwykłych

SS

Fig. 240. Odjsseusz w Podziemiach.—Malowidło ścienne z Eskwilinu.-Ezym, z Biblioteki Watykańskiej.

i ri

ÜJ !!

p3

1: Ff

®iii

ISS

iÄ

lp

nmm

k fii mNm

afj

PI

i»

lL

II

II

Hg 1

il

MB

fe i m m?

11

n ■ iik

II

9K;': ||î

f|§ï§, 1H|

11

i?j

||

HH I

liai*

■bmBKp^

UM

lilll

>-

lllllill

:|ir;

■snKSw

VT j t

r X*    .

Blw i

Jg|

^ÉÊÊÊÊ

I Mm

ki:

ssy

Fl

j:*

■:

fs'S

sf*. i

■?y

'#

rrn^JSm Bl ^^-^SKa

:. yggSL.

Jrf- «JB

pi|pr-M

v:

SÄ

Kg

Mm*

ggl^HS

SsâSttîf.'îui’iâr

•'ÿ

ÂÂÉ

ssiSKiS

ISi

:'f

«æ

;V

!if>i; 04 ^fcfci: I^t3rit ft'iwmi'jl.^li^HLiv^Ln^^l’iiiill^iîiiiitliiiili j

[Kg

[j

-,

SiKs.

mm

Ęmgs

p?FH

:Æ

çp‘

PlÉÏËÉëp?

=§ń

.: A. ;■

liül

"1

i:'

i||gf

■31

B

Il

WM

aKi

~~g£--ZT —- r: : • -f

'J"i '2 •'"'

M il W J I!

=1 ■

S

mi

-■:

liliCÏ

Sy,-

îâ

WjFn

Ij¹ PPIl

i lis¹

Læfl Illksiifti I !p

h jy.

jWPji W7 mu Hi lilii il ii 151

; n m |||

-JS

b ¹¹ iil'illii'i^'S^iiOfryii :i'.-'i:fi:' nii rm r • m

& TJ .1 mwm

IIPII

û;

,u ■

iffegi

na

tsi

si

'5

TTyJt

rrppi

i ;

jG,

Âu»!M

II'

Al

l;

vr

hj

/.--j

î’

;j

,l!

.--ja

cT?

IBi

-Â

n.

Xk

•^ÎÊ

'■

iH

îi¹

iP

i;

■i

[\i

Wr

f Ms*

Atiilll

A-

XI

n «I

[^ig. 241. Część pałacu cesarza Dyoklecyana w Spalało (Fergusson).

x.

Trfe

&à

■w

Fig. 242. Bitwa Aleksandra Macedońskiego. Mozaika z domu Fauna w Pompei. (Neapol.)

SS*

lé

Ÿ)

mù.

17

/.

iïm

mi

Ci

'A.

i-

Si

fl

II

T\'_

gm

*i

ätZA

•&>

’t

i#

Av

sre

»X

.A

AA

Y?

"A>

-51

-x

.XV

•v

■ï

■L

cx-

p?

«vsgB

■%s

P®î

Wj

/[',

BS*

V «K.

Ä«

ali

r.

fcV

4t

Pi

/J

30).

mieszkań obywatelskich, mogły wyglądać budynki wspaniałe i wielkim kosztem do użytku potentatów stawiane, niechaj świadczy (fig. 241), odłam pałacu Dyoklecyana, przeohowanego w Spalato (Fergusson, z powołanego zbioru Springera, tab.

K. K.

Domaborza (z) Włodko (f 1467), herbu Topór, kasztelan nakielski. Syn Macieja, wojewody inowrocławskiego, odziedziczył po ojcu rozległe debra na Pomorzu; ożenił się z córką Wacława, księcia na Raciborzu. Po klęsce pod Chojnicami, kiedy wojska zakonne zagroziły Słuchowu, Frydlan-dowi i Hammer Steinowi, Kazimierz Jagiellończyk, dowiedziawszy się o najeździ© Krzyżaków na ziemie polskie, 10 sierpnia 1456 r. stanął w Brześciu, wezwał Włodka z Domaborza i Mikołaja ze Śoi-bora, wojewodę brzeskiego, iżby zajęli się obroną grodów nadgranicznych. Układem, zawartym w Brześciu, powierzył król Włodkowi obronę Słuchowa, w którym zobowiązał się starosta za 6 000 złotych węgierskich utrzymywać załogę, złożoną ze stu jezdnych i dwustu pieszych, zwerbowaną z najemników. Układ ten miał zobowiązywać od 25 listop. 1456 r. do 25 maja 1457. Załoga zakonna z Chojnic obiegła w r. 1457 Słuchów, który nie dostał się w ręce nieprzyjacielskie jedynie dzięki otrzymanej od króla pomocy. Nie samą jednak obroną Słuchowa zajmował się Włodko: czynił napady łupieskie na statki mieszczan, płynące Wisłą. Z obronnego Słuchowa i Ówiecia z zuchwalstwem kondo-tyera wypadał, statki zatrzymywał, rabował towary lub ściągał z kupców opłaty uciążliwe. Kazimierz Jagiellończyk patrzał na to przez szpary: kiedy miasta pomorskie wystąpiły ze skargami na Włodka, król, nie chcąc obrażać magnata, tak potrzebnego do prowadzenia wojny z Zakonem, ograniczył się tylko do obietnicy napomnienia go. Zuchwalstwo Włodka rosło tem bardziej, że przyrzeczonych na obronę Słuchowa sum nie otrzymał, oddane mu zaś w r. 1456 dochody z dóbr królewskich na Podlasiu należności nie pokrywały. W styczniu 1459 r. zawarł król z Włodkiem nowy układ, szczegółowo o-kreślający obowiązki starosty i korzyści za dalszy udział w wojnie. Z powodu niewypłacalności skarbu królewskiego, Włodko znów łupił dobra kościelne, na co Kazimierz Jagiellończyk, podobnie jak przedtem, patrzał przez szpary. Gdziekolwiek pokazały się zbrojne zastępy Włodka, z paRtwisk znikały stada bydła i koni, z kościołów i klasztorów skarby i poświęcone służbie Bożej naczynia, które łupieżcy sprzedawali za bezcen. Dał się też Włodko we znaki przedstawicielom stronnictwa mo-narchicznego, które dla utrzymania ładu społecznego pragnęło ukrócić samowolę indywiduów i służyło królowi, jako głównemu wyobrazicielowi państwa, poparciem i radą. Na czele drużyny najemnej wtargnął do dóbr wojewody poznańskiego, Stanisława Ostroroga, i obyczajem husyckim łupił i palił. Skutków nienawiści jego doświadczył również Hincza z Rogowa, kasztelan sieradzki. Kazimierz Jagiellończyk, zarzucony skargami, dla pohamowania burzliwego starosty postanowił spłacić przedewszystkiem jego pretensye pieniężne, które na sejmie w Piotrkowie w r. 1459 określono na 12 000 złotych węgierskich. Ponieważ sumy tak znacznej skarb królewski uiścić nie mógł, oddano staroście dochody z 44 miast i wsi, położonych w Prusach. W nowym układzie pozwolił król Włodkowi zawierać w ważnych wypadkach umowy z nieprzyjacielem; upoważnił go poddać zakonowi Słuchów, gdyby obrona okazała się niemożliwą. Nadużycia tak dalece puszczał Kazimierz w niepamięć, że skarżącemu się duchowieństwu oświadczył, jako Włodko postępował we wszystkiem prawnie i słusznie. Słowem, staro3ta tryumfował: otrzymał hojne za usługi wojenne wynagrodzenie i z własnym królem, jakby udzielny monarcha, wchodził w układy. W r. 1461, obrawszy Nakło za główny punkt ope-racyj wojennych, odpierał Włodko mężnie wycieczki łupieskie wodzów zakonnych, staczał z nieprzyjacielem potyczki szczęśliwe. Z miastami pruskiemi, które trzymał dzierżawą, postępował z niesłychaną bezwzględnością. Wycieńczone wojną trapił u-ciskiem, przez co osłabiał w ludności niemieckiej chęć do łączenia się z królem polskim, wywoływał żale i skargi. Frydland i Hammerstein wskutek dra-piestwa starosty poddały się znowu zakonowi. Król zuchwalca nie ukrócał, zawdzięczał mu bowiem niemało podczas wojny usług. W r. 1462 rozbójniczą załogę z Chełmna, która, wpadłszy w ziemie polskie, uprowadzała łupy i jeńców, pod Świeciem rozgromił. Część załogi słuchowskiej za sprzeniewierzenie się królowi kazał wbić na pal. Niebawem jednak poczyna Kazimierz tracić dla niego serce. Kiedy w sierp. 1465 r. przybył z Kalisza do Prus, dowiedział się, ie Włodko wojska najemne pod Mikołajem Piotrowskim, Jakóbem Kresą i Janem Bukowskim przeciągnął na swoją stronę i skłonił do buntu. Kazimierz postanowił wobec widma wojny domowej zaniechać dalszej akcyi zewnętrznej. Zgromadziwszy w Brześciu na naradę dygnitarzy duchó-wnych i świeckich, przedstawił im potrzebę śpiesz-nego uśmierzenia buntu i ukarania magnata. Przed przystąpieniem jednak do kroków wojennych, spróbował Kazimierz układów. Wysłał do Nakła poselstwo z zapewnieniem, że, jeżeli Włodko wróci do posłuszeństwa i ukorzy się, przewinienia jego puszczone będą w niepamięć. Starosta proponowane warunki zgody odrzucił. Król, obrażony, dopóty postanowił oblegać Nakło i włość rodową starosty, Domaborz, dopóki buntownicy nie poddadzą się. 0-statecznie obietnicą wypłaty towarzyszom Włodka po 3 złote węgierskie uczynił ich powolnymi sobie, wskutek czego i sam starosta poddał się. Stanął osobiście we Włocławku, uroczyście ukorzył się przed królem i przyrzekł uległość. Rychło przecież sprzeniewierza się królowi Kazimierzowi powtórnie. Gromadząc najemników w Nakle, Domaborzu, Wągrowcu i Pakoszy, podmawiał do napaści na ziemie polskie. Pozbawiony starostwa Słuchowskiego, które król oddał Jerzemu Dąbrowskiemu, postanowił odzyskać je zbrojnie, okolice Nakła pustoszył, nakładał na ludność uciążliwe opłaty, nieprawnie ściągał daniny, fałszował monetę, żołnierzy królewskich wbijał na pal. Dosięgnęła go jednak ręka sprawiedliwości. Z rozkazu Kazimierza ujęty przez

w. s.

I zyki salonowej.

Piotra z Szamotuł, starostę poznańskiego, położył głowę pod topór r. 1467 w Kaliszu. — Ob. Walentego Mikrota: „Włodko z Domaborza, kasztelan nakielski i jego stosunki z Kazimierzem Jagiellończykiem“ („Album uczącej się młodzieży polskiej, poświęcone J. I. Kraszewskiemu“ Lwów 1879, str. 199 -—238).—Ob, Danaborgski; podany błędnie).

Domacin (Domaczyn i Domakin), obecnie głowa rodziny, t. j. gospodarz domu (u Serbo-Chorwatów), niegdyś, jak dowodzi prof. Bogiszyó w swej pomnikowej pracy p. t. „O neslożnoj selj-skoj semje u Serbów*, głowa rodziny, najstarszy ozłowiek (np. ojciec), który wszakże nie posiadał władzy absolutnej, lecz dzielił ją z innymi członkami (np. synami swymi/ jeśli byli pełnoletni), używając ich do wszelkich narad w kwestyi majątkowej rodziny albo rodu; nie był on tedy jedynym właścicielem majątku swego i nie mógł nim rozporządzać wedle swej jeno woli, lecz musiał stosować się do uchwał, na ogólnej naradzie zapadłych. W razie choroby, niedołęstwa albo wogóle udowodnionej nieumiejętności, okazanej w kierowaniu sprawami rodziny, D. mógł być pozbawiony swego stanowiska, na które wynoszono zdolniejszego członka. Taki stan rzeczy trwał u Słowian połudn. do czasu, aż prawodawstwo rzymskie powoli poczęło wpływać na zmianę ustroju społecznego i u nich. N-Domaniewski (Jan z Domaniewa, Johannes de Domaniów), herbu Lubicz, biskup żmudz-ki (f 1562 lub 1563). Na Litwę przybył z Korony i w r. 1533 joź był kanonikiem wileńskim; w 1536, za biskupa księcia, Jana kanclerzem i officyałem wileńskim, oraz proboszczem katedralnym. Dnia 5 września obrany przez kapitułę wileńską, po śmierci biskupa, księcia Pawła Holszańskiego, administratorem dyecezyi, rządził nią dziesięć miesięcy. Po śmierci Wacława Wierzbickiego, r. 1555 zamianowany biskupem źmudzkim, jako przybysz, długo walczył o tę posadę,—pomniki współczesne zowią go ciągle nominatem (episcopus designatus); używany więc byt do dyplomacyi: w r. 1556 Zygmunt August posyłał go dwukrotnie do Inflant: raz na wiosnę, aby zapobiedz wojnie, którą nowy mistrz, Firstenberg, groził arcybiskupowi ryskiemu, pod pozorem, że ten chciał był Inflanty oddać Polsce, a Kurlandyę księciu pruskiemu; drugi raz po św. Janie, gdy mistrz z całym zakonem nastąpił na arcybiskupa i wziął go do niewoli, a wysłany przez króla Kasper Łącki, aby go oswobodził, po drodze w Inflantach został zabity. Jan z Domaniewa wszakże i w tern drugiem poselstwie nic na Firstenbergu nie wskórał.—Ze źródeł, jakie do dziejów Jana z D-a posiadamy, nic pewnego wysnuć się nie da, niepodobna nawet ściśle oznaczyć, kiedy mianowicie objął biskupstwo i jak długo niem rządził, przypuszczać tylko można, że najwięcej lat 9. (Porów. J. Bartoszewioz w „Encyklop. S. Orgelbranda“).    *

Domaniewski Józef, wydał dzieło treści moralnej, w swoim czasie niemałego rozgłosu, p. t. „Excytarz, albo przestroga i pobudka tym, co wiele słowy i myślami robią, a rzeczą samą i rękami nie chcą* w Lubczu 1623.

Domaniewski Bolesław (* w Gronówku pod Sieradzem 1859), pianista i kompozytor. W piątym roku życia otrzymał w domu rodzicielskim pierwsze wskazówki gry fortepianowej. Od 1871 — 4 studyował harmonię i fortepian u Roberta Lorera w Warszawie, następnie, przez krótki czaB, u Józefa Wieniawskiego. Zadowolony z rezultatu tych studyów, D. puszcza się 1876 r. w podróż artystyczną po różnych okolicach cesarstwa, w nadziei, że zdobędzie niezbędne fundusze na dalsze study a. Jakoż nadzieja go nie zawiodła. Po dwóch latach tej wędrówki wstępuje do konserwatoryum petersburskiego, uzupełnia studya fortepianowe pod kierunkiem prof. Krossa, słucha wykładów harmonii i kontrapunktu w klasie Bernharda, zaś instrumen-tacyi w klasie Lądową i po zdaniu ostatecznego egzaminu w 1887 roku zdobywa medal złoty. Pierwszy występ publiczny D-go po ukończeniu konserwatoryum odbył się w tymże roku, w Petersburgu, w koncercie urządzonym przez konser-

@Ł_., w

rw

•v

ÜBT

Fig. 243. Domaniewski Bolesław.

watoryum na cześć Rubinsteina. Następnie grał w Moskwie na koncercie Towarzystwa filhar-monicznego, brał udział w wieczorach kwartetowych petersburskiego Towarzystwa muzycznego, w koncertach historycznych, urządzanych przez Rubinsteina, zaś w 1886 r. dał się słyszeć po raz pierwszy w Warszawie. W trzy lata później zrobił wycieczkę artystyczną do Francyi, uwieńczoną powodzeniem zupełnem. Od roku 1890 prowadzi klasę fortepianu w konserwatoryum krakowskiem. Grę D-go charakteryzują głównie: siła męska, technika wyborna, wyrazistość rytmiki i dokładność w uwydatnianiu szczegółów danej kompozy-cyi. Jako kompozytor, D. niewiele dotąd stworzył, to jednak, co napisał, świadczy bardzo pochlebnie o jego talencie kompozytorskim. Z liczby jego utworów wyszły z druku: romans, menuet, etiuda, gawot, mazurek oraz intermezzo; w rękopisach spoczywają: wielki polonez, marsz żałobny, waryacye i kilka innych utworów z działu mu-

A. Pol.

K J.

Dr J. P.

Dr J. P.

W. K. Z

Domanik (geolog.). Nazwę tę nosi szczególna ska ła, ciemnej, prawie czarnej barwy, z odłamem matowym, występująca w formacyi dewońskiej w ob-szernem porzeczu rzeki Peczory, znanem jeszcze pod nazwą Kraju Peczorskiego, Jest ona łupkiem, przesiąkłym węglowodorami i węglem, wynurzającym się na powierzchnię ziemi nad brzegami rzeki Uchty, dopływu Peczory, pasem mającym 13 wiorst szerokości i 60 do 90 metrów wzniesienia. Wśród pokładów tego domaniku natrafiają się gniazda wapienia niezabarwionego i zawierającego mnóstwo skamieniałości, przeważnie mięczaków, głowonogów, zwanych goniatytami, a charakterystycznych dla górnego ogniwa formacyi dewońskiej. Z pokładów tej skały wypływają dosyó bogate ź ódta nafty.

Domański Krzysztof, drukarz krakowski w końcu w. XVII i na początku XVIII żyjący, przez króla Jana III mianowany prowizorem szpitalów miejskich w Krakowie-, ogłosił drukiem: „Połów zbawienny B. Bronisława“ (Kraków 1709).

Domański Wawrzyniec (* w r. 1806 —f d. 3 grudnia r. 1860), lekarz. Nauk lekarskich słuchał w Krakowie, gdzie też po obronieniu rozprawy »De rhachitide, item morbis vitiisque ex eadem oriundis“, w r. 1834 godności doktorskiej dostąpił. W r. 1838 był adjunktem przy katedrze anatomii w uniwersytecie Jagiellońskim, w tymże roku z polecenia rządu ówczesnego wolnego miasta Krakowa udał się do Wiednia dla obznajomienia się dokładnego z weterynaryą. Powróciwszy stamtąd w r. 1841 został mianowany weterynarzem krajowym i zastępcą profesora weterynaryi przy wydziale lekarskim uniwersytetu, od r. 1845 był profesorem zwyczajnym tegoż przedmiotu.

Domański Stanisław (* w r. 1844 w Kra kowie), lekarz spółczesny. Do nauk lekarskich przykładał się w mieście rodzinnem (1862—1867), w r.

1868    przyznano mu dyplom doktora medycyny, w następnym został nadto doktorem chirurgii, a w 1870 magistrem położnictwa. W latach 1868 i

1869    był asystentem przy katedrze fizyologii w u-niwersytecie Jagiellońskim, Rok 1870 spędził w Wiedniu na dalszem kształceniu się, poczem powróciwszy do Krakowa pełnił obowiązki adjunkta w szpitalu św. Łazarza. W r. 1871 został docentem patologii i terapii chorób układu nerwowego, a od r. 1879 też przedmioty wykłada jako profesor. W latach 1877 i 1878 był prezesem Towarzystwa lekarskiego krakowskiego, w 1873 został członkiem redakcyi Przeglądu lekarskiego, a w 1878 współpracownikiem stałym tygodnika niemieckiego »Centralblatt für Nervenheilkunde“. Od 1869 zasilał Przegląd lekarski licznemi pracami z zakresu uprawianej przez siebie części medycyny, pisywał też do wychodzącej w Warszawie Gazety lekarskiej; z prac obszerniejszych osobno wydanych przytaczamy: 1) „Wykłady o chorobach układu nerwowego“. (Kraków 1881. Os. odb. z Przegl. lek.), i 2) „Wykład elektroterapii do użytku lekarzy praktycznych zastosowany“ (Warszawa 1876).

Dom Miguel, ob. Miguel.

EncyH. Ponsz llluitr- Zeaz 125 XXI.

Domaradzki Daniel, herbu Gryf, sekretarz królewski 1602 r., a od 1605 —podstoli lwowski. R. 1607 wyznaczył go król ze swej strony do lustra-cyi dóbr stołu królewskiego. W r. 1608 należał do wyprawy moskiewskiej, gdzie użyty był do u-kładów z Polakami, zostającymi przy drugim Dymitrze Samozwańcu. W r. 1610 wysłał go król z kilku innymi komisarzami do wojska skonfedero-wanego, przy Dymitrze zostającego, z którego przy-wódzcami wysłańcy ci w obozie pod Tuszynem ułożyli, że samozwańca do czasu cierpieć i za cara uważać będą, a to dla tego, żeby Moskwa, tak z o-bozu Tuszyńskiego, jak i w całym kraju, nie przeszła na stronę Szujskiego.

Domaradzki, vel Miesiąc utajony, herb polski. Na tarczy w polu zielonem żelazna podkowa ocelami w górę, między niemi półksiężyc złoty rogami w górę. W koronie szlachec. nad hełmem niema szczytu. Herb ten powstał z »Jastrzębia* i pieczętują się nim Domaradzcy, jakkolwiek Kojałowicz podaje, że pieczętują się jastrzębiem stojącym na dwóch podkowach. — (Okolski, Niesiecki, Kojałowicz, Borkowski).

Domarat, herbu Grzymała, biskup poznański 29-ty, obrany po Andrzeju Szymonowiczu Zarębie w r. 1311, rządził dyecezyą około lat dziesięciu. Był on w r. 1319 wespół z Janisławem, arcybiskupem gnieźnieńskim, i Mikołajem, opatem mogił-nickim, sędzią Stolicy Apostolskiej w sprawie Łokietka z Krzyżakami.

Domarat z Pierzchną, herbu Grzymała, którego imię smutny rozgłos zyskało w burzliwej epoce panowania Ludwika węgierskiego, za regencyi matki jego, Elżbiety, i potem podczas bezkrólewia, śród anarchii, zrodzonej z walki stronnictw: Władysława Opolczyka, margrabiego Zygmunta i Ziemowita, był najprzód kasztelanem poznańskim, a w r. 1376 został przez Ludwika zamianowany generałem wielkopolskim na żądanie królów ej-matki, wywdzięczającej się mu w ten sposób za op'ekę nad jej Węgrami podczas krwawej burdy krakowskiej. Nominacya ta nie podobała się Wielkopolanom, a że przytem drugi Grzymalczyk, Pietrasz z Małacho-wa, otrzymał za ofiarowaną wyższą tenutę zarząd w Kujawach z zamkami w Kruszwicy, Brześciu Radziejowie, Przedeczu i Przepuście, któremi przed tern władał Bartosz z Wissemburga (Więcborga), starosta odolanowski (ob.), powstały stąd dwa wrogie stronnictwa w Wielkopolsce: Grzymalitów z Do-maratem na czele, stojących po stronie dworu, i Nałęczów z Bartoszem, trzymających się staropolskiej tradycyi. Pierwsze wystąpienie D-a orężne widzimy w wyprawie jego przeciw szlachcie pomorskiej, Borkowiczom, którzy częstemi napadami na Wałecz, a wreszcie spaleniem tego miasta, o rozpacz przyprawili mieszkańców, za co on najeźdźcom odpłacił, grody i wsie ich na Pomorzu z ziemią zrównawszy. Potem w r. 1381 widzimy go ciągnącego przeciw Bartoszowi z Odolanowa, który, mając to miasto w dzierżawie od króla, ustąpić z niego nie chciał; ale ponieważ szlachta wielkopolska nie miała ochoty bić się z Bartoszem, D. więc zawarł z nim umowę w Skarbimierzycach, mc-

98

cą której za ośmnaście tysięcy czerwonych złotych Odolanów dla króla odebrał; Ludwik wszelakoż nie zatwierdził tej ugody, jako uwłaczającej majestatowi. Następnie, kiedy w r. 1382 d. 23 lipca Ludwik zwołał do Zwolina panów małopolskich, swoich stronników, z arcybiskupem Bodzantą i, kazawszy im, aby złożyli hołd zięciowi jego, mężowi Maryi, Zygmuntowi, margrabi brandenburskiemu, wyprawił go do Polski, dla upokorzenia Mazowsza i uspokojenia Wielkopolan, to przy boku domniemanego króla wraz z Bodzantą i Sędziwojem z Szubina znajdował się także D. Zygmunt, odebrawszy hołd po miastach małopolskich, udał się przez Mazowsze do Wielkopolski, gdzie Bartosz z Odolanowa czekał zbrojnie na jego przybycie. Zdobyto Koźmin, Koźmiń-ce, Naliszyce i podstąpiono pod Odolanów; lecz, że Bartosz dzielnie się bronił, a tymczasem nadeszła wieść o śmierci Ludwika ( f 14 września 1382 r.), Zygmunt więc zawarł

do Poznania. Tam mieszczanie hołd mu złożyli, a szlachta przysłała deputaeyę, żądając wprzód złożenia z urzędu nienawistnego D-a. Zygmunt odmówił, a szlachta wyjechała z miasta. Toż samo powtórzyło się i w Gnieźnie, gdzie Bodzanta przyjmował Zygmunta z wielką wystawnością, a w końcu i w Brześciu Kujawskim. Zyg., zniecierpliwiony, zagroził ciężką karą przywódzcom oppozycyi i, zjechawszy się z wielkim mistrzem, Zolnerem z Ro-tensternu, porozumiewał się z nim o pomoc przeciwko opornej szlachcie wielkopolskiej, która tymczasem energicznych środków się chwyciła: zebraw szy się w Miłosławiu, wezwała stamtąd Małopolan na zjazd generalny do Radomska (25 listopada 1382). Na zjeźd/Je tym, na którym byli też obecni: Bodzanta, Sędziwój z Szubina i D., podpisano akt konfederacyi, obowiązujący wszystkich do wierności królewnom, byle przeznaczona do rządów z mężem w Polsce rezydowała. Sprzeciwiali się temu adherenci Brandenburczyka, a D. oświadczył, źe wszystkie zamki, jakie miał w swojej mocy, podda Zygmuntowi. Atoli sprawa jego ostatecznie upadła, gdy w grudniu tegoż roku na zjeździe Wielkopolan z Małopolanami w Wiślicy królowa wdowa o-znajmiła przez swoich posłów, źe żadnego Polakom pana, nawet Zygmunta, słuchać nie każe, dopóki sama jednej z córek na tron polski nie przeznaczy. Zygmunt próbował jeszcze nakłonić Dobiesława z Kurozwęk, aby mu Krakow poddał, lecz, nie zdoławszy tego dopiąć, wrócił do Węgier. To wszakże nie położyło jeszcze końca nieszczęściom Polski, głównie zaś Wielkopolski, gdzie pod hasłem wrze-komo sprawy państwowej, zapaliła s:ę prywatna wojna domowa, wojna Nałęczów z Grzyma-litami. Wielkopolanie, którzy przez cały ciąg panowania Ludwika byli niezadowoleni, następstwu jego córek z zasady staropolskiej przeciwni, a Gray-malitów i wszystkich stronników dworu nienawidzili, oddawna zamyślali o królu Piaście, mieli zaś na widoku Ziemowita płock. (Semko). Głową tego stronnictwa był Bartosz z Odolanowa, który po zjeździe Wiślickim, porozumiawszy się z tym kandydatem, postanowił działać z jego ramienia, mając po sobie wszystkich skonfederowanych w Radomsku, śród których

liczbą i wpływem przeważali Nałęcze. Domarat, znienawidzony powszechnie do tego stopnia, iż przeciwnicy jego zobowiązali się pod czcią i gardłem, że mu nikt nie odda winy sądowej ani podatku, nikt przed jego sądem nie stanie, ani go w niczem nie usłucha,—wrąc gniewem, groził szlachcie, że ją za łby z domów wywłóczyć będzie i że go ona 200 lat popamięta. Jakoż zebrawszy wojsko z Sasów, Kaszubów i Pomorczyków, jął pustoszyć dobra swych nieprzyjaciół, którzy wzajem na Grzymalitach wetowali szkód swoich. Trwała ta podjazdowa a o-krutna walka czas dłuższy, a tak jedns, jak i druga w niej strona, dla pokrycia osobistych swych nienawiści, przy uderzaniu w boju posługiwała się hasłem: „Za Maryę żonę markgrafa brandenburskiego". Tymczasem w końcu lutego 1383 r. zgromadzili się Małopolanie na zjazd w Sieradzu, aby bezkrólewie zakończyć i Wielkopolskę uspokoić; przy-nim ugodę i ruszył byli też tam w wielkiej liczbie i Wielkopolanie, chcąc

podtrzymać swojego Ziemowita; skoro więc królowa Elżbieta przez posła swego oświadczyła, że uwalnia Polaków od wszelkiego obowiązku względem Maryi i Zygmunta, a natomiast przeznacza im Jadwigę, narzeczoną Wilhelma rakuskiego, Wielkopolanie wystąpili z projektem ożenienia Ziemowita z Jadwigą, gdy zaś zaprotestował przeciw temu Opolczyk, który umyślnie przybył do Sieradza, aby Ziemowitowi przeszkadzać, jęli wołać na arcybiskupa Bodzantę, aby Ziemowita ukoronował. Uratował sprawę królewien Jan z Tęczy na, kasztelan wojnicki, upomniawszy panów braci, aby się nie kalali wiarołomstwem, lecz wyznaczyli Jadwidze dzień przybycia do Polski z ostrzeżeniem, że jeżeli na termin się nie stawi, to obiorą innego króla. Termin ten wyznaczono na Zielone Świątki. Co do wojny domowej w Wielkopolsce, wysłano na rozjemców Spytka z Melsztyna, wojewodę krakowskiego, Sędziwoja z Szubina, Mikołaja Bogoryę i Krze-sława Skrzekockiego, których staraniem d. 8 marca stanął w Starczanowie rozejm do św. Jana. — Dnia 10 maja 1383 r. wojewodowie: Spytek z Charze wa, krakowski, i Wincenty z Kępy, pozaański, oraz kasztelanowie: Dobiesław z Kurozwęk, krakowski, Jaśko z Tarnowa, sandomierski, Domarat, poznański i Wojtek z Kościelska, brzeski, zjechali się w Sądczu, aby tam czekać na przybycie królewny, ale oczekiwanie ich było daremne; powracający bowiem z Węgier Sędziwój z Szubina oznajmił im, że królowa, wskutek wylewu wód nie mogąc wysłać córki do Polski, zaprasza ich na zjazd do Koszyc. Panowie usłuchali wezwania, i bez wiedzy i rady kraju podpisali znany dobrze układ koszycki, do czego, zdaniem kronikarza, Archidyakona Gnieźnieńskiego, skłonieni byli przez Elżbietę dro-bnemi darami i olbrzymiemi obietnicami. Na tymże zjeździe odebrano generalstwo Domaratowi dla ułagodzenia Wielkopolan, którzy niestaunie nalegali nań, aby ustąpił, i w marcu, jeszcze przed wyjazdem jego do Koszyc, targowali się z nim w Ra-dzimiu i w jego wsi, Starczanowie, lecz bezskutecznie. I teraz jeszcze opierał się przez czas niejaki, nie chcąc oddać grodu poznańskiego, ani żadnego innego; dopiero gdy Ziemowit zbrojnie wystąpił z pre-

heral.“ I, 171).

S. L.

tensyą do tronu, on udał się powtórnie na Węgry do królowej, złożył generalstwo i już tylko jako kasztelan poznański zabrał się do wojny z ksiąźęciem płockim. Ziemowit podczas jego nieobecności, wspierany przez Mazowszan i Bartosza z Odolanowa, odniósł już był znaczne tryumfy, a posiadłszy całe księstwo Kujawskie, zwołał zjazd do Sieradza; tu go arcybiskup Bodzanta gotów już był ukoronować, a gdy cofaął się przed tym czynem, usłuchawszy rozsądnej rady, ciężko później za to odpokutował, oba bowiem stronnictwa łupiły jego dobra, uważając go zarówno za zdrajcę: jedno za to, źe miał był zamiar ukoronować Ziemowita, drugie za to, źe go nie koronował. D., nastraszywszy arcybiskupa, że królowa Elżbieta za przychylność jego dla Ziemowita ma go zaskarżj ć do papieża i żądać odjęcia mu ar-cybiskupstwa, wyłudził od niego bogaty i doskonale zagospodarowany Żnin. W lipcu, za staraniem Bodzanty, stanęło zawieszenie broni z Ziemowitem, lecz się Baitosz nie zgodził na nie, a Zygmunt węgierski we 12 tysięcy wkroczył w granice i stanął w Sądczu. Wszczęło s:ę zamieszanie powszechne. Przyjaciele D-a rowinęli w tych zawichrzeniach całą grozę wojny domowej: sąsiad zabijał sąsiada, rycerz kupca na drodze napastował, a chłopa i mieszczanina do koszuli obdzierał; nawet następca D-a, generał wielkopolski, Peregryn z Wągleszyna, hulaka i pijanica, zamiast bronić krainy, sam rozbijał i pustoszył dobra biskupie. D. ze swymi stronnikami, oraz ze zwerbowanymi Sasami i Pomorczykami poszedł pod zamek Lossów, nowo zbudowany i u-twierdzony przez Arnolda z Wałddowa, znakomitego stronnika Ziemowita, ale, nie zdoławszy go zdobyć, pozajmował inne miasta. We wrześniu 1383, połączywszy się z wojskiem węgierskiem, Krakowianami i Sandomierzanami i spustoszywszy posiadłości Mazowpzan, zaczął oblegać Brześć kujawski. Zygmunt przybył sam do wojska oblęźnicza-go, lecz dzięki pośrednictwu Władysława ks. Opolskiego, stanęło między nim a Ziemowitem zawieszenie broni do Wielbiejnocy 1384. Węgrzy z ogrom-nemi plonami z Polski ustąpił'. Zmniejszyły Bię okropności wojny domowej, jednak nieraz jeszcze ponawiały się w Wielkopolsce wzajemne najazdy pa nów, i D. też nie próżnował, a między innemi spustoszył Szamctuły i Kazimierz Biskupi z wsiami o-kolicznemi.—Kronika Jana z Czarnkowa; Szajnocha „Jadwiga i Jagiełło*; Szujski: „Dzieje Polski*; „Ludwik węgierski i bezkrólewie po jego śmierci“.

Domasławicz herb polski. Opisu herbu tego zapiski sądowe nie podają. — (A. Małecki „Studya

W. K. Z.

Domaszowski Jan Wacław, magiBter prawa i adminitetracyi, radzca prokuratoryi królestwa Polskiego \* w r. 1848), po ukończeniu gimnazyum i b. Szkoły Głównej na wydziale prawa, studyował głównie prawo karne i w r. 1870 ogłosił drukiem swą pracę „O kradzieży“. Był współpracownikiem „Przeglądu Sądowego“ i „Biblioteki umiejętności prawnych i politycznych“. Następnie poświęcał się studyom nad prawem cywilnem i administracyjnem, i znany jest jako wyborny cywilista. Niepospolitych zdolności, obdarzony znakomitą pamięcią, D. jest doskonałym komentatorem zawiłych przepisów prawa. Jako członek redakcyi „Gazety Sądowej* od roku 1889, zamieszcza na jej łamach artykuły z dziedziny prawa cywilnego i administracyjnego, świadczące o wielkiej erudycyi i wybornej znajomości przedmiotu, o którym pisze. Z większych prac D go drukowała „Gazeta Sądowa“: „O odpowiedzialności państwa za szkody i straty“; „O prawie własności i użytkowaniu wód“; „O powinności kwaterunkowej*; „O prccedurze wywłaszczenia na użytek publiczny“ i wiele innych.

Domaszniew Sergiusz, uczony rossyjski (f

1796), wychowywał się w korpusie kadetów, poczerń podróżował wiele po Europie; od 1778—83 był dyrektorem i wice-prezesem Petersburskiej Akademii nauk. Na jego wniosek członkowie akademii opracowali Opisanie Rossyi pod względem historycznym, politycznym, fizycznym i ekonomi« znyro; sam D. napisał historyę poezvi od czasów najdawnńjszycb, oraz „KpaTKoe onucame pyccKHXT. CTusoTBoppem»*;

„Pa3cyagteHie o irojit3h Hayn-b“; „Oób oóimHHO*

CTM yueHbixT. oómecTBt“ i inne- Drobne jego prace wierszem i prozą ogłaszane były w czasopiśmie „IIo^esHoe yBeceaeeie“ (1761 -62). Był on jednym z pierwszych uczonych, usiłujących wyrzucić z pisowni ro3syjskiej znak twardy (t>).

Po mat (albo Daumat) Jan, prawnik francuski, \* 1625 w Clermont—f 1696 w Paryżu). Wychowany przez jezuitę Sirmond’a, został adwokatem królewskim w Clermont, skąd po praktyce trzydziestoletniej w r. 1681 przeniósł się do Paryża i otrzymał od króla 2 000 liwr. pensyi. Dzieło jego „Les lois civiles dans leur ordre naturel“ oraz „Traité des lois" (1689 aż do 1697, 5 tomów), w w. XVIll doszło do wielkiego znaczenia i owładnę!«) praktykę sądową. Ceniono go szczególniej za porządek logiczny, jaki zaprowadził w chaosie zasa t prawa obyczajowego, powiązawszy je z prawem rzymskim. Boileau zwał go odnowicielem rozumu w pra-wnictwie. Dzieło D-a wydawano kilkakrotnie z komentarzami, mianowicie: 1724, 1744, 1822 (Carré), 1828—30 (Remy). Oprócz tego D. napisał niewielkie, ale wysokiej wartości dziełko „Legum de-lectus* (r. 1700), stanowiące wybór metodyczny najpotrzebniejszych praw rzymskich.—Był on przyjacielem i wykonawcą testamentu Pascala, wrogiem jezuitów a zwolennikiem jansenizmu.

Domażlice, niem. Taus, miasto w Czechach południowo-zachodnich, w dorzeczu Radbuzy, u stóp Czeskiego Lasu, l 518 stóp nad p. m., przy drodze żelaznej Pilzno-Bród, z odnogą do Janowic, w pięknem położeniu; 7 703 m-ców, prawie wyłącznie Czechów.—D. są stolicą hetmaństwa t. im , siedliskiem dekanalu katolickiego, komisaryatu skarbowego, urzędu podatkowego;—posiadają kilka kościołów, klasztor Augustyanów, założony w 1288 przea kr. Wacława, nowy ratusz, muzeum miejskie, wyższe gimnazyum, kilka szkół niższych, pomnik dziekana Przygody na rynku.—Przemysł i handel wysoko rozwinięte: cukrownia, browary, młyny, przędzalnie, tkalnie, fabryki wstążek i trykotaży, fabr. narzędzi rolniczych, filia banku państwa, stadnina rządowa i t. p. And- — D. biorące swą nazwę o

N.

St. Rew.

And. S.

K. J.

plemienia słowiańskiego (Domażalicowie), które niegdyś w tej miejscowości mieszkało, zyskały rozgłos w czasach wojen husyckich (ob.), jako miejsce pogromu wielkiego wojska niemieckiego, złożonego z 9 000 piechoty i 40 000 rycerstwa.—Husy ci-Sie-rotki zabili wtedy 11000 ludzi, zabrali 150 dział, 3 000 wozów, a mieszkańcom D-ic dostały się w zdobyczy: krzyż, ornat i inne rzeczy, należące do kardynała Juliana, które przechowywane były długo potem na pamiątkę. Po skończonych wojnach D. nadane zostały przez króla niejakiemu Zdeńko-wi z Drstkÿ: potem właścicielem ich był Hanusz z Kolowrat, który brał udział w walkach z Bawa-ryą; następnie prawem zastawnem dzierżyło je kilka innych osób. W r. 1620 wojsko cesarskie opanowało D., które w następnym były straszliwie przez żołdactwo zrabowane i zniszczone; do zupełnego upadku ich przyczyniła się także i emigracya znacznej części mieszkańców wskutek prześladowań religijnych. Dopiero w XIX w., a zwłaszcza od r. 1861, gdy przeprowadzono przez nie kolej żelazną, D. poczęły szybko dźwigać się z upadku i obecnie należą do rzędu bogatszych miast czeskich.

Eombasle Mateusz Karol Józef Aleksander (* w Nancy w 1777 — f w 1843), jeden z tych agronomów francuskich, którzy najwięcej Bię przyczynili do postępu rolnictwa w XIX wieku. Odbywszy gruntowne studya porównawcze nad rolnictwem we Prancyi i w niektórych innych krajach, D. doszedł do przekonania, że postęp rolnictwa musi się oprzeć na prawdziwej nauce i na użyciu odpowiednio ulepszonych narzędzi. W tym celu w majętności swej, Roville, założył w r. 1822 pierwszą we Francyi szkołę rolniczą i połączył z nią fabrykę narzędzi; zbudował pług, noszący dotąd jego i-mię, oraz niektóre inne narzędzia; utworzył kon kursa pługów i orki, wykazał znaczenie marglowa-nia dla gliniastych gruntów i zajmował się badaniem wyrobu spirytusu i cukru. W szkole swej w Roville wykształcił wielu ze swoich uczniów, którzy później zasłynęli jako znakomici agronomowie. Napisał też kilka dzieł doniosłego znaczenia, których tytuły tu wymieniamy. „Annales agricoles de Roville“ (9 tomów); „Calendrier du bon cultivateur" (1821); »Instruction sur la distillation des grains et des pommes de terre“ (1827); »Instruction Bur la fabrication du sucre de betteraves par le procédé de macération" (1839); »Traité d'agriculture" (5 tomów, dzieło pośmiertne, wydane w r. 1861 przez wnuka autora; D. tłómaczył też dzieło A. Thaera o narzędziach rolniczych, oraz z angielskiego Sinclaira o racyonalnem praktycznem rolnictwie. We wszystkich dsiełach D-a widać przejęcie śię potrzebami rolnictwa. Rodzinne jego miasto wystawiło mu posąg na jednym z placów publicznych.

Bombay Franciszek von,orjentalistaaustryjao-ki, ur. w Wiedniu 1756, urn. 12 grudnia 1810. Spełniał różne obowiązki jako tłómacz, znający języki: perski, arabski i turecki. Obok tego napisał szereg dzieł, pomiędzy niemi niektóre wysokiej wartości, jak: „Geschichte der mauritanischen Könige“ (Zagrzeb, 1794—95); »Populäre Philosophie der Araber, Perser und Türken" (t-że 1797); „Grammatica linguae mauro - arabicae“ (Wiedeń, 1800); »Geschichte der Scherifen“ (Zagrzeb, 1801); »Beschreibung der marokanischen Gold- Silberund Kupfermünzen“ (Wiedeń, 1803); „Grammatica linguae persicae* (t-że, 1804); »Ebn Medini...Sen-tentiae“ (t-źe, 1805) i inne.—Gr. Encycl. Lamir.

Dombes, pays de D., tak nazywa się kraina, położona w departamencie francuskim Ain, w widłach rzecznych Rodanu i Saony, i przerżnięta linią drogi żelaznej Bourg-Lion. Jest to przestrzeń dwudziestu kilku mil kwadr., usiana niezliczoną ilością drobnych jezior, zawdzięczających pochodzenie swe olbrzymiemu lodowcowi Rodanu z epoki lodowej. Jeziora te są wogóle w pewnym porządku uszykowane; ich punkt wyjścia leży na połuinio-wschodzie, skąd rozchodzą się promienisto. Drobne rzeczki, spływające z obszaru jezior, mają również promienisty kierunek, gdyż biegną na zachód, pół-noco-zachód i północ.—Grunt składa się z wielkich mas gruzu, naniesionego przez potoki lodowcowe, i spodem jest nieprzepuszczalny.—Prócz jezior, będących utworem lodowca, są tu i jeziora ludzką ręką w dawniejszych czasach wykopane, częścią dla celów rybołówstwa, częścią dlatego, aby płonną ziemię zalać wodą, i po jej Spuszczeniu użyźnić ją osadzonym szlamem.—Obecnie ludność dąży w kierunku zmniejszenia liczby jezior i osusza je stopniowo. Całość obejmuje 1 500 km. □»zaludnioną jest bardzo słabo i odznacza się klimatem niezdrowym.—Księstwo D. należało do Katarzyny Me-dycejskiej, później, aż do r. 1681, do książąt Mmt-pensier, następnie do księcia Maine, naturalnego syna Ludwika XIV; w 1762 r. zostało przyłączone do korony francuskiej.

Domboy Józef, przyroduik francuski (* 1724 w Macon—f 1794 na wyspie Montserrat), był lekarzem i oddawał się studyom nad naukami przyrodniczemu Wysłany w roku 1776 przez ministra Turgofa do Peru, spędził lat siedem w Ameryce południowej, gdzie zwiedził szczególniej Kordylerę oraz porzecze Amazonki, zbierając wszędzie bardzo pilnie starożytności tudzież okazy przyrodnicze, których kollekcyą bogatą, zawierającą wiele zwłaszcza roślin, dawniej nieznanych, ofiarował za powrotem do kraju paryskiemu Muzeum. W r. 1793 udał się powtórnie do Ameryki, z poleceniem od rządu, aby doręczył Stanom Zjednoczonym normalne miary francuskie; ale schwytany przez korsarzy i uwięziony na Montserracie, zmarł tam wsku-tet niegodziwego traktowania.

Dombeyopsls Heer (paleont.). Nazwę tę (Z>. Decheni Weber, D. pentagonalis Weber) nadano trójklapowym liściom kopalnym z zaostrzonemi klapami, podobnym do liści rodzaju Dombeya z rodziny Sterculiaceae, znajdowanym w saskim brunatnym węglu, w okolicach Bonn i innych miejscowościach, w pokładach trzeciorzędowych od dolnego oligocenu do środkowego miocenu. Pod nazwą D. Padangiana opisał również Heer podobay szczątek liścia z trzeciorzędowych pokładów na Sumatrze.

Dombeyozyloü Schenk (paleont.). Pod nazwą

tą opisał Schenk pewne szczątki kopalnego drzewa z Kairu w Egipcie, które z budowy swojej należą prawdopodobnie do rodziny Sterculiaceae albo

K. J.

w. s.

And. S.

Hü**

Caesalpiniaceae.

Dombhad, ob. Rodna.

Dombrocżna, ob. D o b r ą ź n a.

Dombrówka Jan (f 1472), kanonik krakowski, komentator Kadłubka. W r. 1421 został bakałarzem, 1427 magistrem sztuk wyzwolonych, a zarazem doktorem dekretałów, w 1433 dziekanem wydziału filozoficznego akademii krakowskiej, wreszcie kustoszem kieleckim i kanonikiem św. Florya-na w Krakowie. W r. 1464 z Janem Długoszem i profesorami akademii: Jakóbem z Szadka i Maciejem z Raciąża, jeździł w poselstwie od króla Kazimierza Jagiellończyka do Krzyżaków, dla wyłożenia praw historycznych Polski do Prus. Był kilkakrotnie rektorem akademii, której, umierając, zapisał swoją bibliotekę. Napisał komentarz kroniki Wincentego, wydrukowany najprzód przy edyoyi dobromilskiej Kadłubka (1612), następnie przy wydaniu lipskiem (1712) historyi Długosza. Pogląd D-i na gienezę różnych części kroniki Kadłubka znalazł poparcie wielu historyków, jak Ossolińskiego, Bielowskiego, Lelewela, w czasach jednak ostatnich upadł.—Ob. Zeissberg „Dziejopisarstwo polskie wieków średnich" (Warszawa 1877).

Dorabrowski Józef, pisarz religijny, ob. Dam-b r o w s k i.

Dcmbrowski (Dąbrowski) Raul, Ritter von, synowiec generała Jana Henryka (* 3 czerwca 1833 w Pradze). Służył w armii austryackiej, z której wyszedłszy, w r. 1856 wstąpił na studya agronomii i leśnictwa do akademii w Hohenheimie, potem zaś, po długich podróżach, osiadł w swych dobrach Ullitz i Jesna w Czechach. Posiadłość tę sprzedał w r. 1872 i nabył natomiast dobra ziemskie Kamen i Esche (również w Czechach). Roku 1876 przesiedlił się do Linzu, skąd r. 1877 przeniósł się do Wiednia; w r. 1878 mianowany został nadwornym leśniczym w cesarskich rewirach łowieckich, następnie (r. 1883) usunął się do życia prywatnego. Napisał „Harmvolle Lieder und harmlose Gedanken“ (Praga 1862, bezimiennie), „Die Urproduktion und Industrie gegenüber der Forderungen unserer Zeit“ (Praga 1871, wyd. 2-e); szereg monografij z dziedziny zoologii i teoryi myśliwskiej „Das Rek“ (Wiedeń 1876); „Das Edelwild“ (tamże 1878); „Der Fuch i* (tamże 1883); „Lehr-und Handbuch für ßerufsjäger“ (wyd. 2-ie, tamże 1888); „Chronik der Jagdbeute“; „Waldbrevier“ (Lipsk 1885); „Der Wildpark“ (Wiedeń 1885). Od r. 1886 jest współpracownikiem wydawnictwa „Allgemeine Encyklo^ädie der gesammten Forst- und Jagdwisseuschaften“; nadto opracował dla wydawanego przez Loreya „Handbuch der Forstwissenschaft“ (Tubinga 1888) artykuły „Jagd” i „Jagdrevier.“

Domburg, osada nadmorska w niderlandzkiej prowincyi Zelandyi ^Południowej, na zachodniem wybrzeżu wyspy Walcheren; nowe kąpielisko morskie, z każdym rokiem rozwijające się coraz bardziej, i już teraz licznie uczęszczane; posiada latarnię morską i ekoło 1 200 m-ców. W okolicy wiele zabytków z czasów rzymskich, niektóre z nich zatopiło morze; w 1647 r. natrafiono w pobliżu na ślady dawnej świątyni.

Dôme, ob. Puys-de Dôme.

Dornśne, miasto główne kantonu w departamencie francuskim Isère, okręgu Grenoble, przy drodze żelaznej Grenobla-Cbambery, u stóp potężnego szczytu Beldonne; należy do najbardziej przemysłowych w departamentach alpejskich, ma trzy wielkie papiernie, piły parowe i wodne, przędzalnie i tkalnie jedwabiu; przeszło 2 000 m-ców. And* s-

Domenichino, właściwie Dome ni co Zampieri, malarz włoski (* w Bolonii r. 1581—f w Neapolu r. 1641), najdzielniejszy mistrz chylącej się ku upadkowi sztuki włoskiej, ostatni dorównywa-jący genialnym poprzednikom. Uczył się początkowo od Calvaertsa, wyrobił ostatecznie w Szkole Caraccich, jednocześnie z Guido-Renim, Lanfran-kiem i Albanim; pierwsi byli jego przeciwnikami i nieprzyjaciółmi, ostatni—serdecznym druhem; cha-

Fig. 244. Domenichino Zampieri.

rakteru łagodnego, cichy, zamknięty w sobie, niezmiernie pracowity, nabożny szczerze, dużo przeciwności napotykał w życiu; śmierć poniósł od trucizny, zadanej prawdopodobnie przez współzawodników, dążących do objęcia prac, przez D-a rozpoczętych z wielkiem powodzeniem. Najwięcej dzieł wykonał freskowo na ścianach kościołów i pałaców, mało też jest obrazów jego po galeryach europejskich. Annibal Caracci powołał go pierwszy do współpracownictwa w willi Farnesich w Rzymie, gdzie pierwsza samodzielna praca D-a, »Męczeństwo św. Andrzeja", znajduje się w kaplicy przy S. Gre-gorio. Jego malowidła zdobią Opactwo w Grotta Ferrata (1610); z tego czasu pochodzi najsłynniejszy D-a obraz olejny „Kommuuia św. Hieronima“, obecnie w pinakotece Watykańskiej. Drugi egzemplarz jest własnością Przeździeckieh w Warszawie. Do tej epoki należą przedziwne jego krajobrazy. W Rzymie, w kościele San Andrea délia Valle słynne freski, nad któremi cztery lata pracował.

W. G.

Dr J. B-r

Àad. S.

Wszabże najpiękniejsze są postacie czterech Ewan-gelietów na wycinkach podpierających kopułę,— niedarmo stawiają je na równi z dziełami Rafaela i Michała Anioła. Powołany do Neapolu (1629), do pokrycia malowidłami kaplicy św. Januarego przy katedrze, rozpoczął tę pracę z zadowoleniem rady kościelnej, szanowany, podziwiany i pierwszy laz w życiu dobrze za pełną talentu pracę wynagrodzony. Nienawiścią i pogróżkami nieprzyjaciół wyparty, wraca w 1635 dla dokończenia tych o-gromnych prac, które po śmierci D a doznały prawdziwego uznania, na jakie potężny talent artysty, wszechstronna umiejętność i wielka sumienność wykonania zasłużyły. W Rzymie są D-a freski w kościele San Luigi dei Fraucesi, z życia św. Cecylii. Z olejnych obrazów najlepsze są: „św. Se-bastyau“, „Herkules i O ufała“, „Dyana i Nimfy“, „św. Cecylia, grająca na wiolonczelli“, „Sy-billa* i w. in

Domenico di San Giovanni, ob. Bur-c h i e 11 o.

Domeny (z łac.) noszą nazwę dobra ziemskie i leśne, przynależące do państwa, z których dochód obracany jest na pokrycie wydatków państwowych. D. odróżniać należy od dóbr przynależnych do rodziny panującej, dobrami gabine-towemi, albo, jak w Rossyi, udiełami zwanych Dochód z D-n w wiekach starożytnych grał ważną J olę w budżecie państwa: „Królestwo w czasach Homera żyło wyłącznie ze swoich domen“, powiada Roscher. Czasy też reformacyi, a z niemi se-kularyzacya dóbr klasztornych i przyłączenie ich do własności państwa, co się też powtórzyło w re-volucyjnych czasach wieku zeszłego, stawiało D. aż do wieku bieżącego, jako poważne źródło dochodów państwowych, a z razu i gwaraucyę ma-teryalną dla zaciąganych przez państwo długów publicznych. W bieżącym wieku wszakże państwa coraz bardziej poczęły się wyzuwać ze swoich D-n, przeważnie, jak w Anglii, zatrzymując tylko przestrzenie leśne skarbowe, jako niezbędnie potrzebne krajowi, ze względów klimatycznych i zdrowotnych. Coraz też silniej objawiająca się opinia publiczna, że korzystniej państwu czerpać dochody z innych źródeł, a D. sprzedawać dla pokrycia zaciągniętych pożyczek zazwyczaj za wyższy procent niźli dochód jaki D. przynoszą, sprawiła, że obecnie za niewzruszoną własność ziemską państwa, z małe-mi wyjątkami, postanowiono uważać oprócz lasów, to tylko D., które służą na cele publiczne, jak: wzorowe folwarki i przynależności do akademii i szkół rolniczych, albo pomieszczenie stadnin rządowych i t. p. Upartemu twierdzeniu niektórych konserwatywnych ekonomistów o potrzebie utrzymania obszernych domen, jako podstawy kredytu dla państwa, wymownie przeczy położenie Anglii, która, posiadając najmniejszą przestrzeń domen ze wszystkich państw europejskich, mimo to cieszy Się największym i najbardziej ustalouym kredytem publicznym. Tam, gdzie dotąd D stanowią poważne gospodarstwa rolne, nauka zaleca wydzierżawianie icb na dłuższe termina, jako najlepszy sposób uchowania samych dóbr od gospodarki rabunkowej i trwałego zabezpieczenia icb wartości i do» chodnoéci; przeciwnie zaś co do D-n leśnych stanowczo zaleca się własna administracya skarbowa. Już w r. 1865 Pfeifer obliczał, że czysty dochód z D-n w stosunku do ogólnego dochodu finansowego państw wynosił: w Anglii 0.5%, we Włoszech 0.6°/o. w Austryi 1.3%, we Francyi 1.5°/0> w Prusach 8.9%, w Rossyi 11.2%, w Meklenburg-Szwerynie 44.6%* Olbrzymie D. posiadają dotąd państwa w Nowym Swiesie: D. Stanów Zjednoczonych np. na miliony mil. □ ang. obliczane, a na zachodzie Stanów położone, dotąd nie podlegają sekretarzowi do spraw skarbowych, lecz sekretarzowi do spraw wewnętrznych, co stanowi najlepsze świadectwo, że dotąd przeważnie chodzi o ich osiedlenie i wyzbycie się, a nie o czerpanie z nich dochodów dla państwa. Olbrzymie D. także, bo więcej niż połowę ogólnego obszaru kraju stanowiące, posiadają Boliwia i Paragwaj.—Por. W. Roscher „System der FmanzwiBsensohafc” (Stnttgard

1889); Balck „Finanzverhältnisse in Mekln. Sohw" (Wismar 1877).—Ob. Dobra, Starostwa.

Domergue Franciszek Urban, gramatyk francuski, ur. w Aubagne, niedaleko Marsylji, 24 mar. 1745, urn. w Paryżu 29 maja 1810. Był naprzód nauczycielem gramatyki w różnych szkołach prowincjonalnych, następnie osiadł w Paryżu, gdzie został profesorem gramatyki powszechnej w 1’Ecole des Quatre-Nations i profesorem nauk humanistycznych w liceum Karola W-go. W r. 1795 został członkiem Instytutu (na wydziale Académie des belles-lettres). Obok wykładów szkolnych zajmował się badaniami języka francuskiego i pracował nad jego ortografją. W tym też celu założył „Journal de la langue française“ (1784—1791), „La Socié.é des amateurs et régénérateurs de la langue française” i „Conseil grammatical“; ogło-Bił zaś prace następujące: „Grammaire française simplifiés“ (Paryż 1778, w 12-ce); „Le Mémorial du jeune orthographiste“ (Paryż 1790, w 12-ce), „La Prononciation frauçaise déterminée par des sigaes invariables“ (Par. 1797, w 8-ce); „Grammaire générale analytique“ (1799, w 8 e); „Manuel des étrangers amateurs de la langue française“ (1805 w 8-e); „Exercice orthographique“ (1810, w 12-ce) i in. Pisał także poezje miernej wartości, m. in. poemat p. t. „Eleazar“ (Paryż 1771, w 8-ce). — Granda Enoycl. Lamir.    A A- K-

Domesnes, Domsnes, łotewskie Kolguragas, Kolkurags, przylądek, kończący na północy półwysep Kurlandzki, nader niebezpieczny dla statków wpływających do zatoki Ryskiej, dlatego starannie omijany; przyczyną tego jest długa na 10 wiorst rafa podwodna, ciągnąca się od przylądka ku pół-noco - wschodowi Z te„o powodu wzniesiono tu dwie stałe latarnie morskie i jedną pływającą.— W zeszłym wieku kosztem Rygi palono tu nocą dwa ogniska, jeduo wyżej, drugie niżej, tak ułożone, że jeśli siatek wpływający widdał jedno tylko ognisko, to kisrunak jego drogi był dobrym, jeśli dwa — groziło mi niebezpieczeństwo.

Domeyko Ignacy, znakomity chemik, mineralog i górnik polski (* 22 sierpnia 1801 r. w dzie-

Sj| izicznej wsi rodziców, Niedźwiadce, w powiecie Nowogródzkim, gubernii Mińskiej — f w dniu 23 ~ stycznia 1889 r. w San Jago, stolicy rzeczypospo-itej Chileńskiej). Ojcem jego był Hippolit, prezes sądów ziemskich nowogródzkich, matką Karolina Ancutówna. Otrzymawszy pierwsze pojzątki naukowe w domu rodzicielskim, jako jedynastoletnie chłopię oddany został do szkoły podwydziałowej Pijarskiej w Szczuczynie, którą ukończywszy w r. 1816, zapisał się na wydział fizyko-matematyczny w b. uniwersytecie wileńskim. Tu pod kierunkiem Jędrzeja Śniadeckiego obudziło się w nim pierwsze zamiłowanie do chemii i jej badań. Przyjęty do Stowarzyszenia filomatów, a następnie filaretów, miewał dla współkolegów odczyty z geografii fizycznej, zaznajamiając ich z nowemi poglądami Kit tera, wypowiedzianemi w świeżo wy-danem jego dziele „Die Erdkunde“ (1817 — 18). Na tej - to ławie uniwersyteckiej zaprzyjaźnił się z Mickiewiczem i Odyńcem, z którymi w serdecznych listownych stosunkach pozostał aż do zgonu

.4

/ '    -À /

Urn

im

Fig. 2i5 Domeyko Ignacy.

obudwu. Po ukończeniu w 1822 r. wydziału fizy-ko-matematycznego ze stopniem magistra, zapisał Bię w dalszym ciągu na wydział literacko - historyczny, słuchając ze szczególnem zamiłowaniem wykładów filozofii Gołuchowskiego i historyi Lelewela. Niebawem wszakże po rozwiązaniu stowarzyszeń akademickich OBiadł stale na wsi z polecenia władzy, a mianowicie w majętności stryja swego, Zapolu, w powiecie Lidzkim, gdzie oddawszy się z zapałem gospodarstwu rolnemu i stosując umiejętnie nabyte w uniwersytecie wiadomości przyrodnicze, zyskał wkrótce rozgłos najlepszego na Litwie rolnika. Rok 1831 zapędził D-ę na ter ry tory um pruskie, gdzie przenoszony z jednej warowni do drugiej, a następnie uwolniony, osiadł wreszcie w Dreźnie, skąd w dwa lata później, kiedy wszystkim Polakom kazano opuścić to miasto, udał się wraz z przyjacielem Mickiewiczem do Paryża. Tu niebawem zapisał się na ucznia szkoły górniczej, a gorliwą pracą zwrócił na siebie uwagę nauczycieli szkoły, pierwszorzędnych ówczesnych

uczonych, co mu wielce przydało się w przyszłości. Ukończywszy szkołę tę chlubnie ze Btopniem inżyniera górniczego, objął posadę chemika w zakładach hutniczych braci Koechlin w Alzacyi. Liche uposażenie przy ogromnej stosunkowo pracy zniewoliło go wkrótce do powrotu do Paryża, co i wpłynęło stanowczo na losy całego jego życia. Bo wtedy bawił tu właśnie pewien bogaty właściciel kopalni w Chile, a dawny uczeń szkoły politechnicznej paryskiej, przybyły jako agent rządu chileńskiego dla sprowadzenia professora chemii do nowo założonej szkoły górniczej w Coquimbo. D., poparty przez paryskich professorów swoich, zawarł sześcioletni kontrakt z rządem chileńskim, z o-bowiązkiem wykładania fizyki i chemii, oraz założenia i prowadzenia laboratoryum chemicznego. W dniu tedy 2 lutego 1838 popłynął D. przez Rio Janeiro, Montevideo i Buenos Ayres, aby stąd konno przez stepy argentyńskie i przełęczą Andyjskie przybyó 30 czerwca do Coquimbo nad oceanem Spokojnym. Tu przyjęty z otwartemi rękami, rozpoczął natychmiast wykłady w szkole górniczej i założył pracownię chemiczną, a sprowadziwszy z Europy potrzebne przyrządy i przetwory, zabrał się gorliwie do ćwiczenia uczniów w rozbiorach minerałów, nadto zaś opracował całkowity projekt wykładów w szkole, który, zatwierdzony przez władzę w r. 1839, został natychmiast wprowadzonym w wykonanie. Pierwsze wakaoye tegoż 1839 r. spędził na wycieczce w najbliższe miastu Kordylery, a w ciągu całego roku wykonywał liczne rozbiory rud rozmaitych na żądanie właścicieli kopalni, co mu zjednało rozgłos powszechny. Po pierwszych świetnych egzaminach swych uczniów w 1840 r. wystąpił z nowym ulepszonym jeszcze planem wykładów, z niezbędnością założenia gabinetu fizycznego i zoologicznego oraz biblioteki, wysyłania zdolniejszych uczniów, kończących szkołę, do pracowni europejskich, wreszcie z projektem utworzenia posad chemików przy zakładach górniczych. Wszystkie te wnioski zatwierdzonemi i w czyn wprowa-dzonemi zostały, a jego samego mianowano naczelnym probierzem rzeczyposprlitej i najwyższym sędzią w sprawach górniczych. Ferye tegoż 1840 r. spędził na badaniu odleglejszych już pokładów rudonośnych Huasco i Copiapo. Wtedy też odkrył nieznaną dotąd odmianę rodzimego amalgamatu srebra, zawierającą 86 61°/₀ srebra, stanowiącą główną rudę bogatych pokładów w Arqueros, opisaną przez niego pod nazwą arquerytu. W roku następnym przy badaniu innych znowu kopalni, odkrył nowy związek arsenu z miedzią (Cu₃As), nazwany następnie przez Haidingera na cześć jego domey-_ kitem; w 1843 r. wreszcie bogate pokłady miedzi w Kordylerre de la Campania, a złota w Cau-quenes. W tymże roku ogłosił w głównym dziennika stołecznym rozprawę obszerną, w której projektował całkowite przekształcenie dotychczasowych urządzeń szkolnych na modłę wileńską z uwzględnieniem oczywiście warunków miejscowych. Śmiały ten krok obcego przybysza zjednał mu godność członka rady wychowania publicznego. Współcześnie opracował D. podręcznik do mineralogii, oraz

podręcznik do rozbioru minerałów drogą suchą i mokrą, obadwa dzieła przez rząd wydane i zalecone jako szkolne w instytucie górniczym. Fe-rye 1845 roku spędził na zwiedzeniu jednej z południowych prowincyj rzeczy pospolitej, a mianowicie Araukanii, zamieszkanej przeważnie przez na wpół dzikich Indyan, a do owego czasu nie znanej prawie nikomu. Po powrocie tedy ogłosił jedno z najważniejszych dzieł swoich „Arau-kania i jej mieszkańcy“, które nie tylko w Chile, ale i w całej Amerycew ielkie sprawiło wrażenie, bo oprócz badań fizyograficznych mieściło studyum nad fizycznym i moralnym stanem A-raukanów, oraz podawało wyrozumowane środki stopniowej i umiejętnej ich cywilizacyi w duchu chrześcijańskiej pobłażliwości i rozumnej oświaty. Cy-wilizacya podobna, w myśl D-i prowadzona, pożądane następnie przyniosła owoce, a dzieło samo, doczekawszy się dwóch wydań w ciągu jednego roku, przedrukowano w rzeczypospolitej Argentyńskiej, przełóż, na jęz. angielski, francuski, niemiecki, a nawet na polski (Leonard Bettel), wiele zaś czasopism europejskich zamieściło z niego wyjątki, obok naj-chlubniejszego wspomnienia. W tymże 1845 r. wystąpił również D. z poważną rozprawą ekonomiczną, dowodzącą potrzeby zniesienia cła od przywozu do kraju węgla angielskiego, opłaty, hamującej rozwój miejscowego hutnictwa i zagrażającej wyniszczeniem lasów,—konieczności budowy ulepszonych pieców do wytapiania rud, wreszcie, obejmującą sprawozdanie z badań nad pokładami węgla kamiennego w prowincyi Valdivia. Wszystkie te wnioski uzyskały zatwierdzenie izb prawodawczych, zjednały D-e urzędowe podziękowanie prezydenta rze-czypospolitej w imieniu kraju, a pokłady węgla, odkryte w Valdivii przez nasz go ziomka, obenie jeszcze stanowią bogate źródło tego paliwa. Podczas pobytu D-i w Araukanii i Valdivii, przypadkowy pożar, wynikły w pracowni chemicznej szkoły górniczej, zniszczył cały budynek, wszystkie zbiory szkolne, od lat kilku tak starannie gromadzone, a nawet wszystkie papiery i rękopisy uczonego. Wypadek ten spowodował pozostanie D-i na czas dłuższy w Chile. Cały więc rok 1846 poświęcił na odbudowanie pracowni i gabinetów, a nadto założył muzeum etnograficzne plemion indyjskich, rozsiadłych na obszarach rzeczypospolitej. Wyniki badań swoich pomieszczał stale w licznych czasopismach naukowych europejskich, a głównie w paryskich: „Annales des mines“, w Lüddego, „Zeitschrift für Erdkunde“, w Froriepa „Notizen", wreszcie w „Neues Jahrbuch für Mineralogie“ Lronbarda i Bronna. Artykuły te poznajomiły uczonych z budową geologiczną Chile, Kordylerów tamtejszych i bogactwem ich mineralnem. Po ośmioletniej tedy działalności D., przyprowadziwszy szkołę górniczą znowu do porządku, podał się do uwolnienia, ale rząd chileński powołał go do stolicy San-Jago, gdzie mu zlecono zbadanie chemiczne wód miejskich i okolicznych. Przekonawszy się o niedobrych, a nawet szkodliwych własnościach wód miejskich, D.opraûo-wał projekt wodociągu z zamiejpkiej dalszej okoli* cy, który następnie zbudowano. W 1847 r. objął katedrę chemii i mineralogii w uniwersytecie, gdzie niebawem wielkie pozyskał uznanie, a współcześnie wystąpił z ważnym memoryałem o potrzebie ujednostajnienia miar i wag, oraz o zaletach systematu metrycznego, czego wynikiem było zaprowadzenie w kraju natychmiastowe układu dziesiętnego. W r. 1848 wydał „Zasady fizyki i meteorologii", a rozumiejąc doskonale ważność i znaczenie tej ostatniej w sprawach gospodarstwa krajowego, już od przybycia swego do Coquimbo prowadził systematyczne spostrzeżenia meteorologiczne, założył następnie stacyę meteorologiczną przy uniwersytecie, w podróżach swoich po rozmaitych prowincyach zbie • rał skrzętnie wszystkie dane w tym przedmiocie, w 1851 napisał rozprawę o klimacie San-Jago, a w dziesięć lat później zestawił obserwacye meteorologiczne, zebrane na całem wydłużonem terryto-ryum chileńskiem, od cieśniny Magelańskiej aż do pustyni Atacama na północy. Niepodobna tu szczegółowo wymieniać niezmiernie licznych i doniosłych prac, dokonanych przez D-ę w ciągu 46-letniej jego działalności w Chile. f Ograniczyć się musimy do najgłówniejszych. Śmiało powiedzieć przede-wszystkiem można, że ani jeden produkt mineralny kraju nie uszedł przed bacznem i biegłem ana-litycznem jego okiem. Wykrył przeto i wprowadził do nauki wiele nowych gatunków i odmian minerałów kordylerskich, pomieszczonych w trzech wydaniach jego Mineralogii (Coquimbo 1854, Sant-Jago 1860, tamże 1879), obejmującej głównie minerały Chile, Boliwii, Peru i Argentyny, a także w sze • ściu do niej dodatkach (1860,1867,1871 (dwa), 1875, 1878) oraz trzech innych do trzeciego wydania tejże Mineralogii (1881, 1883, 1884). Geologiczne również badania kraju były pierwszorzędnem zadaniem D-i. Sprawozdania z wycieczek, w których badał budowę geologiczną Chile i górskich jego łańcuchów, ogłaszał w wyżej wymienionych czasopismach naukowych, oraz w rocznikaoh uniwersytetu swego. Najwaźniejszemi naukowemi faktami, wykrytemi przez D-ę, jest wykazanie istnienia formacyi jurajskiej w Kordylerach i zbadanie pokładów trzeciorzędowych wybrzeży chileńskich, oraz wykazanie, że wybrzeża te ulegały niejednokrotnemu powolnemu podnoszeniu się i opadaniu. Wulkanizm, występujący tak potężnie w Kodyleraoh południowo-amerykańskich, musiał również zwrócić na siebie baczną u-wagę zamiłowanego i niezmordowanego geologa. Nie zważając tedy na trudy i niebezpieczeństwa wypraw w dzikie góry, zawalone odwiecznemi głazami i pokryte nieprzebytemi zarośli dziewiczych gąszczami, zwiedził pierwszy szczytowe kratery nie-zwiedzonych dotąd wulkanów: Antuco i Chillan w prowincyach Concepciou, Lonquimoi w Araukanii, 0-sorno i Calbuco w bardziej jeszcze ku południowi leżącej prowincyi Llanquihué. Siarko wice (solfatary) mianowicie powstałe w Chile za czasów jego pobytu, jak i trzęsienia ziemi, również były przez niego opisywane ,jak siarkowica z 1847 na górze Cer-ro Azul, boczne siarkowice w południowym łańcuchu Andów chileńskich (w „Annales des mines* 1876); trzęsienie ziemi z 20 marca 1861 (w „Comptes rendus“ Akademii paryskiej) i t. p. Górnictwo kraj o-

we, któremu już podczas pobytu swego w Coquim-bo nader wielkie przyniósł ^korzyści, było również i w San-Jago przedmiotem wielkiej jego troskliwości. Tak w Chanarcillo, miejscowości górskiej, leżącej o dziesięć mniej więcej mil naszych na południe od miasta Copiapo, wykrył wśród pokładów jurajskich mnóstwo żył srebronośnych, złożonych, oprócz innych związków srebra, przeważnie z embolitu (chlorobromku srebra), zbadał je starannie i zaprojektował odpowiednią eksploatącyę. Dziś kopalnie te z dwóch żył głównych, Colorada i Desoubridora, na dwie wiorsty długich, dają rocznie około czterech milionów kilogrammów rudy srebrnej. Zapracowany w służbie publicznej, D. w późniejszym już stosunkowo wieku załóż}ł domowe ognisko, żeniąc się w 1850 r. z Henryką Sotomayor, panną zacnego i zamożnego rodu, z którą przeżył szczęśliwie lat 21, doczekawszy się dwóch synów i córki.—W 1867 był przedstawicielem przemysłu chileńskiego na paryskiej wystawie powszechnej, gdzie zebrane i wystawione przez niego chi-leńskie produkty mineralne, rodzime i przerobione, żywe budziły zajęcie. W tymże 1867 r. został w} brany na rektora uniwersytetu, i odtąd co lat pięć nanowo był obierany. Po upływie lat piętnastu na tej zaszczytnej posadzie osiemdziesięcioletni, a pełen zasługi starzec zapragaął odpoczynku; obrany zaś w 1882 r. po raz czwarty, zgodził się tylko na tymczasowe pełnienie obowiązków, od których wreszcie w 1883 r. uwolniony, zajmował jeszcze katedrę do końca roku szkolnego, do stycznia 1884. Rada uniwersytecka, w ocenieniu 46 letnich zasług D-i, wniosła do izby deputowanych projekt przyznania mu 30 000 franków dożywotniej emerytury tak w kraju, jak i za jego granicami. Izba a następnie senat jednomyślnie zawotowały narodową tę dla rodaka naszego nagrodę. Liczne akademie i towarzystwa naukowe świata całego zaliczyły go w grono swych członków; Krakowska akademia umiejętności dokonała tego na posiedzeniu z dnia 7 lipca 1873. D., wywdzięczając się za to, przesłał jej zbiór najrzadszych minerałów chi-leńskieh i pracę swoją: „Rzut oka na Kordyljery chilijskie“, pomieszczoną w rozprawach Akademii za rok 1875. Syt zaszczytów i sławy na obczyźnie, D. wciąż tęsknił do rodzinnej ziemi, jak tego dowodzą listy jego, pisywane do ziomków przez cały ciąg pobytu w Ameryce. Wreazoie po 53 latach pobytu zdała od swoich nastąpiła upragniona dla niego chwila odwiedzenia ukochanej na zawsze Litwy, uściskania córki, zaślubionej oddawna swemu bratu stryjecznemu, Leonowi D-e, w powiecie Nowogródzkim, wreszcie pokazania dwóm synom rodzinnego kraju ich ojca. Dnia 23 maja 1884 r. cała ludność San-Jago z rządowymi dostojnikami uroczyście odprowadziła starca na stacyę drogi żelaznej, gdzie jeden z uczniów uniwersytetu rzewną pożegnał go mową, a obecni wymogli na nim przyrzeczenie, że ich odwiedzi jeszcze. W paradnym wagonie przezydenta rzeczypospolitej odwieziono go do portu Valparaiso, dokąd go i niektórzy ministrowie odprowadzili. W pierwszych dniach sierpnia stanął D. na stacyi Granica, przyjęty na stacyi

Eacyk . Poirtz Jllaitr. Zo.z . 125 XXI.

Warszawskiej przez liczne grono życzliwych, redaktorów i przyrodników warszawskich z sędziwym witającym go Dr Szokalskim na czele. Przez kilka dni pobytu w Warszawie zwiedził miasto i okolice, ofiarował gabinetowi mineralogicznemu uniwersyteckiemu 62 okazy wielce rzadkich i cennych minerałów chileńskich, jedenaście dzieł i broszur swoich, wydanych w Chile, i szczegółową, topo-grafiezno-geologiczną kartę tej rzeczypospolitej w 13 wielkich sekoyach. Odtąd przemieszkiwał stale u córki na Litwie, odwiedzając corocznie Warszawę i Kraków w przejeździe do Rzymu, gdzie starszy syn, Hernan, poświęcił się stanowi duchownemu, lub do Paryża, gdzie młodszy syn, Kaźmierz, był uczniem szkoły górniczej, jako stypendysta rzeczypospolitej chileńsk.ej. W 1887 r. pośpieszył do Rzymu na wyświęcenie syna, a następnie odbył wycieczkę do Jerozolimy. W jesieni 1888, czując się zdrowym i silnym, postanowił dotrzymać przyrzeczenia danego Chileńczykom i odwiedzić ich raz jeszcze, odwożąc zarazem obu synów na usługi rodzinnego ich kraju, pragnąc zainstalować obydwóch, polecić życzliwości przyjaciół, a samemu wrócić do córki na Litwę. Wszelako 86-letni starzec przybył strudzony i chory 15 listopada t. roku do domu swego w San-Jago, gdzie zdawał się nawet odzyskiwać siły, ale 23 stycznia 1889 r. mniej spodziewanie zasnął na wieki. Jakkolwiek wszystkie swe prace naukowe drukował z konieczności w języku hiszpańskim, a rzeczy ogólniejszego dla nauki znaczenia we francuskich i niemieckich czasopismach, wszelako, od czasu mianowicie osiedlenia się w Warszawie przyjaciela z ławki jeszcze uniwersyteckiej, 0-dyńca, pisywał i po polsku do niektórych czasopism warszawskich. Pierwszą taką pracą był artykuł „Chili“ w „Wędrowcu“ z 1871 r. Najwięcej prac jego znajduje się w „Kronice rodzinnej“, a po powrocie do kraju we „Wszeohświecie“. W dniu 14 lutego 1889 r. z inicyatywy redakcyi tego ostatniego czasopisma odbyło się w kościele św. Jana uroczyste nabożeństwo za zmarłego, w którem wzięli udział wszyscy przyrodnicy warszawscy i poważna liczba młodzieży uniwersyteckiej.    K- J’

Domeykit Haidinger, (mineral.). Minerał występujący w postaci gronowaiej, nerkowatej, w drobnych okruchach, zbity i wkropiony, z odłamem nierównym do muszlowego; c. wł. 7.0—7.5; tw. 3— 3.5, barwy oynowo- do srebrzysto-białej, ale szybko prz>bierającej nalot żółtawy i błękitnawy. Odmiany saskie mają taki sam skład, jak amerykańskie, a mianowicie jest to arsenek miedzi: Cu₃As, zawierający 71.7 miedzi i 28.3 arsenu. Pod dmuchawką topi się łatwo, wydzielając silną woń arsenu, kwas solny nie działa na niego; kwas azotny go rozpuszcza. Znajduje się w Coquimbo i Copiapo w Chile, w Meksyku, także pod Zw.ckuu w Saksonii, w porfirze dolnego ogniwa formacyi perm-skiej.    Ł ³'

Domfront, stolica okręgu w departamencie francuskim Orne, ua lewym brzegu rzeki Varenne, przy drodze żelaznej do Caen, Mayenne i Alençon; przeszło 5 000 m-ców.—Miasto leży na wyniosłej skale, 70 m. ponad poziomem rzeki, posiada sąd

And. S.

Nareszcie

z dochodów wspólnych

pierwszej instancyi, kollegiuin, b bliotekę, starożytny kościół w stylu romańskim, więzienia departamentalne, garbarnie, fabryki płótna.—Z dawnych murów miejskich pozostało 14 baszt. W pobliżu ruiny zamku Talvas, wzniesionego na początku XI stulecia.—Okrąg D. ma kilka osad przemysłowych, jak: Athis, Fiers, La Ferté Macé, w których kwitną fabryki perkalików, wstążek, tasiemek, płótna, wyrobów pasamoniczych i t. p.

Domicella święta, ob. D o m i t i 11 a.

Domicellarii. Pierwotnie, kiedy kanonikat nie był żadną godnością, a oznaczał tylko duchowieństwo miasta biskupiego, mieszkające wspólnie, należeli do zgromadzenia kanoników nietylko kapłani, lecz i klerycy niższych stopni, zostający na naukach, pod przewodnictwem jednego ze starszych kanoników, z tytułem magistra lub scholastyka. Klerycy ci, zwani także puer i, scholares, minores, canonici juniores, utrzymywani bywali z tych samych funduszów, co i kanonicy starsi (kapłani). Później kapituły wzrosły w znaczenie i życie wspólne upadać zaczęło; podział jednak na kanoników starszych i młodszych utrzymywał się; młodsi od czasu założenia uniwersytetów, gdzie później uczyła się młodzież duchowna, mieszkali wspólnie, również pod scholastykiem, starsi mieli osobne domy przy katedrze. Przy kościołach katedralnych, zwłaszcza tych, do których przystęp miała tylko szlachta, młodszych nazywano do mi cel li (może c-d do minus, tytułu kanoników starszych, canonici domicellares, domicellarii, lub, jak inni dowodzą, od domus i cella, t. j. od wspólnego ich w celach jednego domu mieszkania); przy kol-legiatach zwali się canonici minores, v. juniores domicellarii; właściwie mówiąc, mieli tylko utrzymanie z funduszów kapitulnych, lecz do kapituły nie należeli, lubo mieli tytuł kanoników. Starsi kanonicy zbierali się na obrady, wybierali biskupa i inne prawa wykonywali; młodsi pełnili tylko obowiązki w chórze. Nareszcie fundusze kościoła katedralnego podzielono na dwie części: z jednej utworzono pewną liczbę prebend, drugą obrócono na wspólny stół i na distributiones. Z tej drugiej części, przy niektórych katedrach, wyznaczono utrzymanie tymczasowe dla odznaczających się duchownych, z prawem zasiadania w chórze i kapitule i z nadzieją, że gdy zawakuje kanonicka prebenda, duchowni takowi ją otrzymają. Później prawa kapitulne zostawiono samym tylko kanonikom posiadającym prebeady; innych nazwano extracapitulares, domicellarii, canonici juniores.

wyznaczono mniejsze prebendy, równające się trzeciej części prebend kanoników starszych, z prawem posuwania się na prebendy kanonickie. Tym sposobem byli przy katedralnych kościołach w Niemczech canonici capitulares i domicellares.—(„Encyklopedya kościelna*).

Domicyan (Titus Flavius Domitianus), ostatni cesarz rzymski z domu Flawiuszów, syn Wespazyana, brat Tytusa (* 51 r. w Rzymie—f tamże 18 września 96 r. po N. Chr.). Osierocony wcześnie przez matkę (Flawię Domicyllę), a rzadko widując ojca, przebywającego najczęściej zdała od Rzymu, D. wychował się samopas, bez należytego kierownictwa i dozoru. Podczas walki Wespazyana z Witelliu-szem (r. 69) zmuszony był ukrywać się przed siepaczami tego ostatniego; po zamordowaniu zaś Wi-teliusza wylazł z kryjówki i, obwołany przez żołnierzy cezarem, zaprowadzony został do cesarskiego pałacu. Tam, uzurpując władzę, zdążył rozdać za pieniądze wielką liczbę urzędów, zanim przybył do Rzymu ojciec, który za to, ująwszy sam ster rządu mocną dłonią, trzymał go jak najdalej od spraw państwowych, i nadawał mu tylko czasem godność konsula, jako czczy tytuł. Skazany na bezczynność, przyszły „Neron Łysy“ (Nero cal-vus, jak przezwał D-a Juwenalis) udawał niechęć do polityki, a natomiast zamiłowanie do studyów literackich, w szczególności zaś do poezyi, którą z powodzeniem uprawiał, gdyby brać seryo zakrawające już, nie na płaskie pochlebstwo, ale na gorzką ironię słowa Kwinty lia na (ob.): „bogom nie dosyć było uczynić go największym poetą, albowiem przeznaczyli mu rządy świata“. Po śmierci Wespazyana usiłował zepchnąć z tronu starszego swego brata, Tytusa, którego oskarżył o sfałszowanie testamentu i nielegalne przyjście do władzy, a jakkolwiek intrygi te nie odniosły skutku, uszły wszakże D-owi bezkarnie: łagodny bowiem Tytus nie tylko przebaczył bratu, lecz nawet zamianował go swoim nsstępcą. Zostawszy nareszcie cesarzem (13 września 81 r.), D. nie odrazu ujawnił wszyskie ciemne strony swojej natury i nawet okazał pewne zdolności administracyjne. Mimo, iż sam prowadził dość rozwiązłe życie, dbał o naprawę obyczajów w państwie, zabronił rzezania chłopców, wymagał surowego przestrzegania praw, wydanych przez Augusta w celu zwalczenia zbytku i bezżenności. Obracał znaczne summy na przyozdobienie Rzymu wspaniałemi gmachami, odrestaurował z wielkim kosztem Kapitol, zniszczony przez pożar za Tytusa, oraz bibliotekę, którą uzupełnił odpisami znajdujących się w Aleksandryi rękopisów. Ustanowił pod nazwą „Agon capitolinus* publiczne popisy, na których gimnaści, retorowie i poeci walczyli o palmę pierszeństwa i za zwycięstwo otrzymywali nagrodę z rąk samego cesarza. Schlebiając pospólstwu, dla którego urządzał wciąż nowe festyny i igrzyska, D. poniżał zarazem przy każdej sposobności senat i wreszcie odebrał mu wszelkie znaczenie i powagę. Wyższe urzędy, zajmowane dotychczas przez senatorów, obsadzał systematycznie oficerami i wyzwoleńcami, nad którymi rozciągał jednak ścisłą kontrolę Ażeby pozyskać dla siebie wojsko, powiększył piaię żołnierzy; gdy zaś dochody nie wystarczały na to, zmniejszył liczbę legionów, pomimo, że północne prowincye były wciąż niepokojone przez barbarzyńców. Całkiem niefortunną była jego próba podźwignięcia chylącego się do upadku rolnictwa. Chcąc zwiększyć produkcyę zboża, D. zabro-n ł zasadzania nowych winnic w Italii i kazał połowę istniejących zniszczyć w prowincyach, na czem zwłaszcza Gallia ucierpiała dotkliwie. Równowagi w budżecie państwowym, zaprowadzonej z takim mozołem przez Wespazyana, nie potrafił utrzymać,

Hml.

346.

a roztrwoniwszy na liczne budowle, zabawy i t. p. skarb zaoszczędzony przez ojca, oraz wyczerpawszy legalne źródła dochodów, chwycił się praktykowanego już przed nim systemu zdzierstw i gwałtów. Wielu bogatych obywateli skazywał pod nieznacza-cym pozorem na śmierć lub na wygnanie i konfiskował ich majątki. Jednocześnie poczęła wzrastać wrodzona jego podejrzliwość i niedowierzanie względem całego otoczenia, a szczególnie względem o-8Ób, które zajmowały jakiekolwiek towarzysko, czy też społecznie wybitne stanowisko. Nie będąc właściwie z natury ani chciwym, ani krwiożerczym, stał się »zdziercą z potrzeby, okrutnikiem ze strachu* (inopia rapax, mętu saevus), jak go krótko, a trafnie scharakteryzował Swetoniusz. Wietrząc wszędzie spiski na swoje życie, dawał posłuch najnikczemniejszym oszczercom i donosicielom, i zaprowadził całą armię szpiegów. Nikt nie był pewnym swego życia i mienia. Nie poprzestając na możnych patrycyuszach, D. wypędził z Rzymu filozofów (w tej liczbie Epikteta i Dy ona Chryzostoma), spaliwszy ich dzieła, jako zarażone duchem oppozycyi, i ukrzyżował historyka Hermogenesa z Tarsu. Powstanie L. Antoniusza Saturnina w Górnej Germanii (r. 93) oraz bunt Nazamonów w Afryce, jakkolwiek rychło stłumione, spotęgowały jeszcze bardziej to ponure i podejrzliwe usposobienie Da. Do tego przyłączyły się nadto upokorzenia zewnętrzne w wojnach z barbarzyńcami, którzy po raz pierwszy z powodzeniem napadali na państwo rzymskie. W r. 84 D. przedsięwziął wyprawę na Kattów, lecz, nie spotkawszy wroga w polu, spalił mu kilkadziesiąt osad, po czem wrócił z tryumfem do Rzymu, pędząc przed wozem, zamiast jeńców germańskich, poprzebieranych w wilczury Rzymian, i przybrał tytuł: „Germanicus“. Prawdopodobnie w związku z tą wyprawą kazał D. wznieść między środkowym biegiem Renu a górnym Du-Daju wspaniały mur graniczny (»limes“), dokończony dopiero przez Hadryana. Jeszcze większą niesławą okryły go wojny z Markomanami, Kwa-dami, Dakami i innymi ludami, zamieszkałemi nad środkowym i dolnym Dunajem (88 — 90). Mar-komanowie, których chciał ukarać za to, że nie dostarczali mu wojsk posiłkowych, zadali mu ciężką porażkę, a waleczny Deoebal (oh.), t. j. król Daków, Diurpaneus tak gromił rzymskie legiony, iż D. okupić musiał pokój rocznym haraczem (90 r.). — był to pierwszy przykład płacenia przez Rzym daniny. Niemniej i te klęski święcone były przez tryumfy i owacye, niby zwycięstwa, a nawet D. kazał sobie przyznać tytuł „Dackiego“. Jedynie w Brytanii, gdzie od r. 78 walczył dzielny Agrykola, teść historyka Tacyta, mógł poszczycić się oręż rzymski rzetelnem powodzeniem, atoli D., który nie znosił nikogo, czyja popularność mogła się stać dla niego niebezpieczną, odwołał zasłużonego wodza z wyspy (r. 85). W miarę jak prężność D-a okrywała go coraz większą śmiesznością w oczach własnego ludu (ku końcowi panowania nakazywał nazywać siebie bogiem), stawał się ostatni Fia-wiusz coraz okrutniejszym despotą i coraz więcej głów znakomitych Räymiau spadało pod mieczami

pretoryanów. Krwawe egzekucye wykonynane były i na chrześcianach, w liczbie których stracony został i synowiec Wespazyaua, Flawiusz Klemens, zaliczony przez kościół w poczet męczenników, a żona jego, Flawia Domicylla, także krewna cesarza i również cbrześcianka, poszła na wygnanie; wszelako systematyczne piześladowanie chrześcian niesłusznie jest przypisywane D-owi i powód do tego dało prawdopodobnie jego surowe ściąganie z Żydów podatku (,f i s c u s juda i o u s*), czem dotkniętą była i znaczna liczba chrześcian. Okrucieństwa D-a wywołały wreszcie spisek, ukuuty przez osoby z najbliższego jego otoczenia. Sprzysięźeniem — za wiedzą własnej żony D-a — kierował urzędnik dworu, Parteniusz, wykonawcą zaś był wyzwoleniec, Stefan, który przeszył tyrana puginałem. Pretoryanie byli zasmuceni śmiercią imperatora, lecz senat kazał rozbić jego posągi i wymazać jego imię z gmachów publicznych.— Trnhof »Titus Flavius D.“ (Halla 1877). — Halberstadt »De imperatoris D ni moribus et rebus“ (Amsterdam 1877). — Du ru y „Histoire des Romains* (t. IV). — H. Schiller „Geschichte der rönischen Kaiserzeit“ (2 t., 1883—87).

DomicyilSZ (D o m i t i u s), rzymski ród plebe-juszowski, ob Domitia gens.

Domicyusz Afer, ob. Afer Domicyusz.

Demicyusz Marsus, wykwintny poeta z okresu Augustowego, uczeń Orbiliusa, współczesny a zarazem przyjaciel Wergiliusza i Tybulla, na którego przedwczesną śmierć napisał śliczny elegijny epi-taf, dołączony do rękopisów zmarłego, a ważny dla określenia niektórych jego stosunków. Tworzył poematy elegijne na tle miłosnem, oraz epickie z dziejów Amazonek (alluzyę do tego mieści podobno Ho-racyusza oda w ks. 4; 4, 18); prócz tego cięte epigramy, z których jeden dochował się w całości, oraz bajki. Wspomina też Kwintylian (VI, 3, 102) jedno jego pismo „De urbanitate*, niewiadomo: wierszem czy prozą ułożone. Dla poznania szczątków, zob. Wejcherta: »Poëjarum lit. reliq.“ str. 241 — 240; oraz Bährensa „Fragm. poetarum Rom.* str.

K. K.

Domiechowski Przemysław, przeor klasztoru cystersów, wydał: „Kazanie na pogrzebie Andrzeja Dr Walewskiego“ (Kraków 1646); „Praktyka żywej wiary, którą sprawiedliwy żyje, przez X Tomasza a Jesu, karmelitę* przekład z łacińskiego (Kraków 1647); ,Ray zabaw dusze nabożney z dziełka św. Gertrudy“, przekład z łacińskiego, (Kraków 1649).

Dominanta (łac. dominans, domyśl, tonus), wyr. muz., jest nazwą tonu uważanego za naj ważniejszy (panujący) po tonie zasadniczym, czyli podstawowym, jakiejkolwiek tonacyi. W teoryi harmonii nowszej jest nim ton piąty, czyli kwinta danej tonacyi, zwana przez teoretyków dawniejszych Quinta toni. Teoretycy dzisiejsi rozróżniają dwie D y w każdej tonacyi: wyższą i niższą. Wyższa znajduje się na piątym stopniu gamy dyatonicznej nad tonem zasadniczym (nad toniką), niższa na piątym stopniu pod toniką. W tonacyi np. G., D-ą

Hml.

wyźszą będzie g, niższą zaś f; tę ostatnią zwą z tego powodu subdominant ą.    A- Po1

Domingo, Dominikańska rzeczpospolita, ob. San Domingo.

Domingnez LuisLopez(*18LOw Buenos Ay res —f 1875 tamże), polityk, poeta i historyk argentyński. Zwrócił na siebie uwagę artykułami ekono-micznemi, które drukował w „El correo“ w Montevideo; późuiej sam wydawał „El orden“, wreszcie został ministrem skarbu.—Między poetami argentyńskimi celuje jako liryk miłosny i patryotyczny. Niektóre jego pieśni znajdują się w „América poé-tica* (Valparaiso 1846; Paryż 1875). Zasługuje też na zaznaczenie jego „Historia argentina“ (Buenos Ayres 1868).

Dominguez Don Jose Lopez, generał i współczesny mąż stanu hiszpański (* 1825 roku). Porucznik artylleryi w r. L850, otrzymał stopień pułkownika podczas wojny z Marokkiem (1860). Wybrany do kortezów, dał się tam poznać swym talentem krasomówczym. Wuj jego, marszałek Serra no (ob.), uczynił go następnie szefem bwo-jego sztabu oraz zamianował generałem brygady, później zaś, gdy po zdetronizowaniu królowej Izabelli objął naczelną władzę w kraju, powierzył D-owi urząd podsekretarza regencyi i posunął go na stopień feldmarszałka. W tej ostatniej randze zwrócił D. na siebie uwagę energią, z jaką stłumił w Hiszpanii ruch federalistyczny 1873 roku. W ciągu jednego miesiąca zmusił on do kapitula-cyi Kartagenę, siedzibę junty rewolucyjnej (13 stycznia 1874 r.). Mianowany namiestnikiem, walczył na północy kraju z karlistami, zrazu pod rozkazami Serrana i Conchy, a potem na czele własnego korpusu armii. Po przywióceniu monarchii należał do lewicy dynastycznej, kierowanej przez Serrana i wszedł, 13 października 1883 r., do gabinetu Posada-Herrery, jako minister wojny, lecz 18 stycznia nast. roku podał się wraz z całem ministeryum do dymissyi. Po śmierci wuja (1885) został przywódzcą jego stronnictwa. Podczas wyborów 1886 r. zawarł sojusz z grupą konserwa-tystów-dysydentów, na czele których stał Romero-Robledo, a nieco później złączył się z tą grupą. Nowe to stronnictwo przyjęło nazwę narodowego i umieściło w swym piogramie rewizyę kon-stytueyi, zaprowadzenie powszechnego głosowania i reformę wojskową. W r. 1893 objął D. powtórnie tekę ministra wojny. — „Gr. Encycl.“ Lami-raulfa.

Dominik Pancerny, święty (f 14 paźdz. 1060 r. w Fontavellano w Umbryi). Pamiątkę jego obchodzi kościół w d. 14 października. Przydomek swój—Loricatus—zawdzięoza on koszulce żelaznej, którą zamiast włosiennicy nosił stale na go-łem ciele, zdejmując ją tylko wówczas, gdy się biczował. Dowiedziawszy się, że rodzice jego ofiarowali dar biskupowi za to, że go wyświęcił na księdza, D., nie chcąc splamić się świętokupstwem, zaniechał czynności kapłańskich i usunął się do pustelni Montefeltro, gdzie osiemnastu zakonników pod kierownictwem przełożonego Jana żywiło się chlebem i wtdą, zachowując ciągłe milczenie, sy-

piająo mało i poddając siebie częstej chłoście. W r. 1045 przeniósł się do pustelni św. Piotra Damiana w Fontavellano. Tam w nieustannem biczowaniu się doszedł do tak nadzwyczajnej wprawy, iż według obliczeń jego przełożonego był zdolen w ciągu sześciu dni osiągnąć to, co wyrównywało stu latom pokuty, mianowicie zadał sobie trzysta tysięcy uderzeń dyscypliną, skutkiem takiej chłosty, ciało jego stało się czarnem, jak u Murzyna, a zwyczajne narzędzia przestały wywierać wrażenie—okoliczność, która pobudziła św. D-a do używania dyscypliny ze skóry nabitej źelaznemi ćwieczkami.— Por. P. Damiani „Epistoła XIX“ w jego Dziełach (Paryż 1643 i 1663).—Tarchi „Vita desan Domenico“ (Rzym 1751). — B ai 11 et „Vie des saints“ (Paryż 1701, 3 t.).    Hml-

Dominik święty, założyciel zakonu kaznodziejskiego (* 1170 r. w Calahorra (dawniej Calagora, dyec. Ósma) w Starej Kastylii — f 26 kwietnia 1221 r. w Bolonii). Pochodził z rodu szlachetnego, lubo nie z książęcego domu Guzmanów, jak przez długi czas mylnie twierdzono. Gdy jego matka była w ciąży, sny i widzenia zapowiadały jej święte przeznaczenie mającego przyjść na świat syna. Początkowe nauki pobierał D. pod kierunkiem swego stryja, prałata; mając lat czternaście, oddany został do szkół w Palencyi, gdzie się wyróżniał z pośród rzeszy rówieśników zapałem do pracy, bo-gobojnością i ofiarnością na rzecz innych. Kiedy w r. 1191 wielki głód nawiedził Kastylię, młod/ D. sprzedał wszystkie swoje sprzęty i nawet książ ki, aby módz przyjść z pomocą ubogim; innym razem chciał sam się sprzedać, a otrzymane stąd pieniądze wręczyć biednej kobiecie na wykup j> j syna, wziętego do niewoli przez Saracenów. Po ukończeniu studyów wykładał przez pewien czas Pismo święte w Palencyi, a w r. 1198 został kanonikiem regularnym i archidyakonem w Ósma. Stamtąd, w r. 1204, towarzyszył biskupowi swojemu, Diego de Azevedo, w podróży do Francyi, dokąd tenże wysłany był w celu pozyskania ręki jednej z księżniczek francuskich dla Ferdynanda, syna króla Kastylii, Alfonsa IX. Od tej daty rozpoczyna się nowy, płodny w wielkie następstwa, okres w życiu i działalności D-a. Przejeżdżając przez południowe kraje Francyi, D. i jego biskup doznali ciężkiego przygnębienia z powodu szerzącej się z coraz to większą siłą herezyi Albigen-sów (ob.). To też, skoro tylko ich świecka missya została ukończoną, udali się obaj do Rzymu, gdzie biskup prosił a papieża, aby mu pozwolił opuścić całkowicie swoją dyecezyę i poświęcić się wyłącznie nawracaniu odszczepieńców. Wszelako Innocenty III dał mu tylko urlop dwuletni, upoważniwszy natomiast do pozostawienia w Langwedocyi D-a. Przybywszy do Montpellier ku końcowi 1205 r., Diego wraz D-iem byli obecni na konferencyi, zwołanej przez Cystersów celem obmyślenia najlepszych środków przywrócenia na łono kościoła Albigensów. D. doradzał Cystersom wyrzec się zbytku, wyszydzanego przez heretyków a gorszącego katolików, przejąć się tą czystością i surowością obyczajów, która stanowiła główne źródło powodzenia przeciwników i boso, z Pismem świętem w ręce, obchodzić wsie i miasta, opowiadając wszędzie słowo Boże. Jego gorące przemówienia, poparte przez biskupa, zostały zrazu wysłuchane; rychło jednak Cystersi, zrażeni trudnościami, cofnęli się z tej najeżonej cierniami drogi i powrócili do swoich klasztorów, biskup zaś odjechał do swojej dyecezyi. D. wytrwał sam jeden, pieszo obchodząc kraj i w kazaniach zbijając nauki heretyków. Wymownym jego słowom towarzyszyły wymowniejsze jeszcze cuda, o których opowiadają jego biografowie. Około r. 1206 D. utworzył stowarzyszenie kobiet, a następnie mężczyzn, mające za zadanie wychowywanie ubogich dzieci w celu uchronienia ich od wpły-wu K a t a r r hó w (ob.). Kongregacya ta usadowiła się w Prouille, gdzie założyła dom przytułku i szkołę dla dziewcząt i chłopców; Foulques, biskup Tulu-zy, wyposażył ją w kościół i dobra, a w r. 1215 została ona zatwierdzona przez papieża pod nazwą: „Fratres et moniales 8. Mariae de Prulliano“. Tak więc Prouille można uważać poniekąd za pierwszą kolebkę zakonu Dominikanów. Po śmierci Piotra Castelnau (15 stycznia 1208 r.) papież Innocenty III polecił oficyalnie D-owi głosić wiarę świętą we Francyi południowej, dodając mu wszakże do pomocy Szymona de Montfort (ob.) i jego krzyżowców, którzy mieli mu ułatwić pracę mis-syonarską. W r. 1211 ofiarowano D-owi biskupstwo w Béziers, ale go nie przyjął. Dwaj zamożni mieszkańcy Tuluzy darowali mu dom i wraz z czterema innymi ludźmi oświadczyli gotowość do oddania się wyłącznie świętej sprawie nawracania heretyków za pomocą żywego słowa. Gdy liczba braciszków, którzy, lubo nie posiadali własnej reguły, nosili jednak suknie zakonne, powiększyła się i powodzenie ich wzrastało, Szymon de Montfort darował im dobra wydarte zwyciężonym Albigen-som, a biskup Tuluzy odstąpił na rzecz ich połowę dziesięciny z kilku parafij. D. zakrzątnął się wówczas około założenia zakonu kaznodziejskiego, któryby miał na celu »głoszenie prawdy katolickiej i wyplenianie przewrotności kacerskiej“. Ażeby uzyskać approbatę swojego zamiaru, udał się wraz z biskupem Tuluzy do Rzymu, podczas czwartego soboru Laterańskiego (1215 r.). Atoli papież Innocenty III, jakkolwiek przyjął D-a niezmiernie życzliwie, robił z początku trudności jego projektowi, gdyż właśnie na soborze zapadła była świeżo uchwała, zabraniająca zakładania nowych zakonów, a to w celu zapobieżenia nadmiernemu mnożeniu się tych korporacyj religijnych, które stanowiło jeden z charakterystycznych rysów owej epoki. Pobudzony jednak snem, w którym widział D-a, podtrzymującego swojemi ramionami walący się kościół Laterański, papież zaproponował wreszcie mu, ażeby nawiązał swoje przedsięwzięcie do reguły którego z już zatwierdzonych zakonów. D. wybrał regułę św. Augustyna, dopełniwszy ją niektóremi przepisami reguły św. Norberta (PremonBtratensów), i zaprowadziwszy pewne zmiany w ubiorze. Nowi zakonnicy przystąpili niezwłocznie do budowania klasztoru pod wezwaniem św. Romana w Tuluzie. Po śmierci Innocentego III D. uzyskał od papieża

Honoryusza III formalne uznanie swojego zakonu (22 grudnia 1216 r.) pod nazwą „Braci Kaznodziejów“, z włożonym nań szczególnym obowiązkiem zwalczania heretyków i z wyrażeniem nadziei, „iż ci bracia będą bojownikami wiary i prawdziwemi świecznikami kościoła“. D., mianowany mistrzem dworu papieskiego („magister sacri palatii“), wykładał w Rzymie teologię w r. 1217 i 1218 i tam napisał komentarze do Listów św. Pawła, którym współcześni oddawali wielkie pochwały, które jednak nie przechowały się do naszych czasów. Z Rzymu odbywał częster wycieczki, a następstwem ich były zazwyczaj doniosłe fundacye. W r. 1217 był w Tuluzie; w dzień Wniebowzięcia zgromadził w kościele w Prouille szesnastu pierwszych swych towarzyszy, z których czterech zaraz wysłał do Hiszpanii, a siedmiu do Paryża. W głównem mieście Francyi pierwszym klasztorem Dominikanów był dom, zwany domem św. Jakóba, ponieważ służył za przytułek pielgrzymom, ciągnącym do św. Jakóba w Kompostelli; stąd też w Paryżu zwano Dominikanów Jakobinami. Ku końcowi 1218 r. sam D. pojechał do Hiszpanii i założył tam klasztory w Madrycie i w Segowii. W Rzymie, rozsiani po rozmaitych dzielnicach, bracia zostali również z polecenia papieża umieszczeni przez D-a w klasztorze.—Pierwsze ogólne zgromadzenie (kapituła) zakonu odbyło się w r. 1220 w Bolonii, gdzie D., obrany generalnym mistrzem, przeprowadził— pomimo oporu posiadających znaczne donacye braci z Tuluzy—uchwałę, iż zakon żadnych nie może przyjmować posiadłości ziemskich i jego członkowie mają żyć z jałmużny. W roku następnym, na drugiej z kolei kapitule, zakon reprezentowany już był przez sześćdziesiąt klasztorów, podzielonych na osiem prowincyj. Widząc, że trwałość stworzonego przezeń dzieła jest dostatecznie zabezpieczoną, D. złożył w tymże roku urząd generała, który objął po nim brat Jordan z Saksonii, i zamierzał już wyruszyć do Węgier w celu nawracania Kumanów, kiedy śmierć przeszkodziła mu urzeczywistnić ten zamiar pobożny. Na łożu śmierci zaklinał braci, aby nie odstępowali nigdy od dobrowolnego ubóstwa. — D. kanonizowany był przez papieża Grzegorza IX 12 lipca 1234 r.; pamiątkę jego obchodzi kościół w dniu 4 sierpnia. W r. 1473 wzniesiono mu wspaniały grobowiec, zdobiący kościół Dominikanów w Bolonii. Kazania św. D-a, któremi wielki wpływ wywierał, odznaczały się jasnością i prostotą; w przekonaniu, że tylko gruntowna znajomość Pisma św. zapewnia powodzenie kaznodziei, zawsze nosił z sobą Ewangelię św. Mateusza i Listy św. Pawła, i braciom swoim polecał jak najdokładniejsze obeznanie się z Pismem świętem. Przypisywane mu cuda są bardzo liczne; w liczbie ich znajdują się trzy wskrzeszenia zmarłych. Na obrazach świętego malują psa z gorejącą pochodnią w pysku, matce bowiem jego w czasie brzemienności śniło się, źe porodzi psa małego z gorejącą pochodnią, która cały świat oświeci. Matce zaś chrzestnej dziecka śniło się ono z gwiazdą na czole: dla tego też z taką gwiazdą jaśniejącą na czole przedstawiają niekiedy świętego D-a. — Pierwszym biogra-

fem św. D-a był brat Jordan, jego następca; nie źynach umiarkowany;—opady atmosferyczne bardzo co później—około 1254 r.,—żywot jego opisał Hurn- znaczne (około 150 mm. rocznie), średnia tempera-bert de Saint-Thomas, piąty generał zakonu.—

tura rcczna na wybrzeżu 26°C.—Pod względem żyzncści gleby D. jest jedną z najpiękniejszych wysp na ziemi: stąd też produkcya roślinna stosunkowo wielka i nader rozmaita. Państwo flory dostarcza wybornego drzewa użytkowego i farbier-skiego, mąnioku, batatów, drzewa chlebowego, kokosów, migdałów, cytryn, pomarańcz, korzeni i t. p. — Z plantacyj zasługują na uwagę przede-wszyetkiem plantacye kakao, następnie trzciny cukrowej, kawy i bawełny. Przed 60 My biała mucha zrządziła w plantacyach kawy wielkie spustoszenia, lecz sprowadzono z Libery i nowy gatunek, który przyjął się znakomicie. W ogóle wegetacya jet t bujna i wspaniała. W górach znaleziono miedź, siarkę, srebro i złoto, lecz kruszce te nie są wyzyskiwane. Jest też kilka gorących źródeł siarcza-nych; jedno z jezior, odkryte w 1875 roku na wysokości 830 m., zawiera wodę wrzącą z osadem siarki.—Prócz rolnictwa, stanowiącego główne zajęcie ludności, mieszkańcy trudnią się rybołówstwem i handlem. W r. 1879 wywieziono za granicę 4120 cnt kakao. 110 cnt. ka*y; 3 400 cnt. cukru, 4 000 galonów rumu. W r. 1890 wartość przywozu oceniano na 57 400, a wywozu na 49 000 f. st. — W tymże roku statków przybyłych i wybyłych liczono 343; dochody pańśtwa wynosiły 22 000, wydatki 22 500, a dług publiczny 41 000 f. st.— W r. 1891 liczba ludności dochodziła do 26 841, czyli 35 na 1 km., zatem w porównaniu z r. 1884 zmniejszyła się blizko o 2 000.—Przeważna częśó mieszkańców wyznaje katolicyzm, reszta protestantyzm. Między ludnością jest zaledwie 2 000 białych; pozostali są Negrami, Indyanami lub mieszańcami. —Urzędowym językiem jest angielski, lecz znaczna większość ludności używa zepsutego francuskiego. — Stolicą jest Roseau bibo Obarlottetown, port na południowo zachodniem wybrzeżu.—Pod względem politycznym D. podlega generalnemu gubernatorowi wysp Leewardzkich i zostaje pod zarządem gubernatora, któremu dodaną jest do pomocy rada wykonawcza z dziewięciu i prawodawcza z czternastu członków, wybieranych przez ludność.—Szkół ilcść odpowiednia, ale ludność kolorowa niechętnie się uczy.—D-ę odkrył Kolumb 3 listopada 1493, w niedzielę; stąd nazwa wyspy (niedziela=dies dominica). W XVII w. zajęli ją Francuzi, i odtąd były ciągłe o nią zatargi między Ąuglią i Francyą. Jakoż w 1756 r. została zdobyta przez Anglików, i w r. 1763 urzędownie im przez Francyę odstąpiona; podczas wojny o niepodległość St. Zjednocz. Francuzi znowu zdobyli D-ę d. 7 września 1778, lecz już w 1783 musieli ją Anglii zwrócić.

Dominikanie. Zakon kaznodziejski (,ordo Fratrum praedicatorum*), założony przez św. Dominika (ob.), rozszerzył się po jego śmierci z nadzwyczajną szybkością, obejmując wszystkie niemal kraje katolickiego świata. Jego orga-nizacya ostateczna nastąpiła na ogólnem zgromadzeniu 1238 r., za rządów trzeciego mistrza zakonu, uczonego kanouisty, Rajmunda de Pennafor-

Por.: „Vie de saint Dominique* przez J. Marcina, Tourona (Paryż 1639), J. de Rehac’a (Paryż 1647, 2 t.).—Mam a chi „Annales ordinis Praedicatorum“ (Rzym 1746).—Lacordaire Ziy-wot św. D-a, (Paryż 1841—1843); prztkład z fra. c..

—Car o „Saint Dominique et les Dominicains*

Hml,

(Paryż 1853).

Dcminik Flandryjski, filozof i teolog, z drugiej połowy' w. XV. Należał do zakonu dominikańskiego w Bolonii, gdzie wykładał teologię i filozofię.

Był zwolennikiem nauki św. Tomasza z Akwinu i napisał kilka komentarzy do dzieł jego i Arystotelesa, mianowicie: „Quesiiones metaphysicales in li-bros XII Metapbysices Aristotelis* (Wenecya 1490);

„Questiones in III libros de anima“; „Questiones in Comm. S Thomae in libios posteriorum Analy-ticorunr, i „Questiones quodlibetaies“.—Pisma D-a odznaczają się gruntownością i subtelnością, lecz braknie im oryginalności.    *

Dominik (Dominicus a Jesu), generał zakonu karmelitów, na początku wieku XVII słynął w Rzymie z wymowy i świę'obliwości, co pobudziło cesarza Ferdynanda i elektora bawarskiego Maksymiliana w r. 1619 do proszenia papieża Pawła V,, aby przysłał go do ich armii dla podnie sienią męstwa w żołnierzach, i zjednania błogosławieństwa niebios ich orężowi. Papież przychylił się do ich prośby i D. za jego pozwoleniem przybywszy do Bawaryi 2 lipca 1620 r., przeprowadził wojsko ligi katolickiej do Czech, ognistą swą wymową rozbudził w niem zapał do walki z protestantami i popchnął je do krwawego boju na Bisłej Górze, w którym Czesi tak okropną klęskę ponieśli (8 listopada r. 1620). Cesarz, wywdzięczając się D owi za tę usługę, przyrzekł mu, że niebawem ufunduje dwa klasztory karmelitów bosych, jeden w Wiedniu, a drugi w Pradze. Jakoż w r. 1623 przybyło do Pragi kilku zakonników tej reguły, i otrzymawszy tam kościół ewangelicki św. Trójcy z przyległym placem i kaplicą św. Ludwika, po święconą dawniej Janowi z Husyńca, fdedykowali go czci Panny Maryi Zwycięskiej i św. Antoniego Padewskiego.    *

Dominik Wawrzyniec, kaznodzieja ewangelików w Lublinie, wydał „Kancyonał, czyli zbiór pieśni nabożnych* (Lublin 1624).

And. S.

Dominiką, Dominica, Dominique, wyspa z grupy Małych Antylskich, największa z należących tu do Anglii, pod 61°20 dł. id. Gr. i pod 15°20, sz. pn., leży między Gwadelupą na północy, a Martyniką na południu i ma 754 km. □ powierzchni. — Kształt jej wydłużony z południa na północ; brzegi, wogóle dostępne, tworzą liczne zatoki, dogodne dla przystani. Wnętrze górzyste: najwyższy szczyt, Morne Diablotin, leży w północnej części i dosięga 1 600 m ; Trois Pitons, trójszczytowy pień górski, ma 1380, 1 387 m. i 8l4m.s.; ku południowi grzbiet wyniosłości zniża się.—Głębokie rozpadliny, z szumiącemi w nich strumieniami, napełniają całą wyspę.—Klimat na wybrzeżu gorący, na wy-

te, który kazał zebrać w jedną całość postanowienia poprzednich kapituł. Odtąd w ciągu wieków niewielkie tylko zmiany poczyniono w ustawie zakonu. Główne przepisy tej ustawy są następujące: Zakon jest podzielony na prowincye, te zaś, na okręgi. Zwierzchnią jego władzę, jako całości, stanowił generał („magister generalis“, zwany także prowincyałem generalnym), oraz zgromadzenie ogólne (kapituła generalna). Generał obierany bywał na pewnego rodzaju conclave przez wszystkich prowincyałów, z początku dożywotnio, następnie na sześcioletni przeciąg czasu. Jego rezydencyą jest klasztor „Maria sopra Minerva“ w Rzymie. Generał podlega bezpośrednio papieżowi, który formalnie sank-cyonuje jego wybór. Miał on dodanych do boku, jako doradzców i pomocników, dwóch definitorów, którzy z ważnych powodów mogli mu u-rząd odebrać. Mógł on zatwierdzać lub odrzucać prowincyałów, przeorów zwalniać z kary, braci przenosić z jednego do drugiego klasztoru. Miał prawo wydawać postanowienia i w sprawach, dotyczących całego zakonu, wszakże moc ich trwała tylko na czas jego życia; zresztą, ścisłe przepisy reguły ograniczały jego władzę w tym względzie. Co trzy lata, raz w Paryżu, drugi raz w Bolonii, odbywało się pod przewodnictwem generała ogólne zgromadzenie, którego uchwały obowiązywały cały zakon, ale stawały się prawomocnemi dopiero wówczas, gdy rozstrząsane były na trzech z kolei zgromadzeniach i na trzeciem przyjęte. Na czele prowincyi stał prowincyał („magister provin-cialis“), wybierany przez kapitułę prowincyonalną, która się zbierała co dwa lata. Zarządzał on pro-wincyą z taką władzą, z jaką generał całym zakonem; między innemi ustanawiał nad okręgami superyorów. Przeor każdego klasztoru był wybierany przez braci, a zatwierdzany przez prowin-cyała. Wybranym mógł być tylko ten, kto najmniej cztery lata przebył w zakonie, mówił biegle po łacinie i potrafił wygłosić bez przygotowywania się kazanie na zadany tekst Pisma Świętego. Wstępujący do zgromadzenia odbywali nowicyat pod kierunkiem nauczyciela. Ponieważ cel zakonu: opowiadanie słowa Bożego i zwalczanie here-zyi, wymagał specyalnego kształcenia, przeto D. zwrócili baozną uwagę na utrzymywanie Bzkół przy klasztorach, gdzie nauczyciele, obdarzeni zna-cznemi przywilejami, uczyli młodzież sztuk wyzwolonych i zasad teologii. Zdolniejszych wysyłano do wyższego zakładu naukowego („Collegium“), jaki musiał znajdować się w każdej prowincyi. Nauczycielem można było zostać dopiero w 30-tym roku życia, a magistrem teologii po czteroletniem nauczycielstwie. Od r. 1230 D. mieli w posiadaniu jedną z dwunastu katedr wydziału teologicznego na uniwersytecie paryskim. U-bóstwo było kardynalną zasadą w ciągu dwóch pierwszych wieków istnienia D-ów. Dopiero po soborze bazylejskim Marcin V papież zniósł zakaz nabywania własności nieruchomej (1425 r.), i wkrótce zakon stał się jednym z bogatszych. Przewidując słusznie usługi, jakie D. im oddadzą,

papieże, nie tylko przyznali im wielkie przywileje, lecz~Jawet zdali w ich ręce część rządów ducno-wnych kościoła. Wpjęci z pod juryzdykcyi zwyczajnej, mieli D. nadto prawo pełnić wszystkie czynności kleru świeckiego. Wolno im było miewać kazania i spowiadać, gdzie chcieli, nie pytając o pozwolenie ani proboszczów, ani biskupów, wolno im było grzebać na swych cmentarzach laików, którzyby tego sobie życzyli, nie opłacając należności parafii. Te konoessye wywoływały niekiedy nadużycia, przeciwko którym już w XIII w. powstawał energicznie doktor Sorbonny, Wilhelm de Saint-Amour; zdarzało się bowiem, że D. korzystali ze swych prerogatyw, by się wzbogacać kosztem świeckiego duchowieństwa. Począwszy od św. Dominika do tytułu generalnego mistrza zakonu był przywiązany nierozdzielnie urząd mistrza dworu papieskiego, którego skromne funkcye pierwotne zostały następnie znakomicie rozszerzone; niezależnie bowiem od przewodniczenia i zasiadania w rozmaitych kongregacyach świętych, mistrz dworu miał powierzoną sobie cenzurę wszelkich druków, rycin i napisów publicznych, oraz prowadzenie indeksu „librorum prohibitorum et purgando-rumM. Atoli najpotężniejszą bronią zakonu, przed którą drżeli nawet świeccy książęta Europy, było oddanie w ręce D-ów ustanowionego przez Grzegorza IX (1232 r.), trybunału św. Inkwizycyi (ob.). Prezydował w nim zawsze generał zakonu; z jego też ramienia mianowani byli inkwizytorowie w poszczególnych krajach. W samej tylko Hiszpanii miał zakon pod swojemi rozkazami, oprócz jednego generalnego inkwizytora, piętnastu prowin-cyonalnych, nie licząc kilkutysięcznego zastępu niższej służby. Nie dziw przeto, że ze wszystkich, tak licznych w wiekach średnich, zakonów religijnych D. w ciągu trzech ostatnich, poprzedzających Reformację, stuleci, posiadali największy wpływ i znaczenie o wiele większe, niż ich współzawodnicy, Franciszkanie. W czasie największego swojego rozkwitu zakon D ów liczył przeszło 150 tysięcy członków w 48 prowincyach (z tych 11 w A-zyi, Afryce i Ameryce), oraz w 12 t. zw. kongregacyach, pozostających pod osobnymi wikaryusza-mi generalnymi. Kongregacye te powstały z reform, wprowadzonych przez gorliwszych przełożonych, gdy karność klasztorna poczęła się rozprzę-gać. Pierwszą ustanowił w Niemczech około r. 1489 błogosławiony Konrad pruski (kongr. pruska); drugą, we Włoszech w r. 1402 błog. Bartłomiej od św. Dominika (kongr. sienneńska), trzecią, w Hiszpanii (r. 1426), Bartłomiej Tessier (kongr. arragońska). Najznakomitszą ze wszystkich była w Awenionie, założona w r. 1636 przez Antoniego Le Quien, pod nazwą kongregacyi Najśw. Sakramentu albo pierwotnej obserwaneyi: Prowincye były następulące: 1 ) Hiszpańska, założona roku 1221 (równie jak 8 następujących), miała klasztorów 86. 2) Tolozańska, klaszt. 25, żeńskich 2, wikaryatów 5.    3) Francyi, klaszt. 36, żeńs. 10.

4) Lombardyi, klaszt. 77, żeń3. 33, wikaryat. 12. Do tej prowincyi przyłączono także kongregacyę pod tytułem św. Sabiny, składającą się z 9 klasztorów

męskich i z 2 żeńskich. 5) Rzymska, klasztorów 35, żeńskich 13.    6) Sycylii, klasztorów 24, wi-

karyatów 11; do tej przyłączono kongregacyę délia Sanità, 13 klasztorów męskich, 1 żeński. 7)

Węgierska, klasztorów 13, żeńskich 5, wikarya-tów 7. 8) Niemiecka, klasztorów 18, żeńskich 8.

9) Angielska, do panowania Henryka VIII miała klasztorów 17, które przez jego córkę Elżbietę zniesione zostały. 10) Polska, założona równie jak 3 następujące r. 1228, miała klasztorów 43, żeńskich 10, rezydencyj 3; do tej liczono także kongregacyę św. Ludwika Bertranda, klasztorów 12.    11) Dacyi, składała się z Danii, Szwecyi

i Norwegii, do czasów Lutra miała klasztorów męskich 27, żeńskich 2.    12) Grecyi, aż do zdo

bycia wyspy Krety przez Turków, miała klasztorów 6.    13) Ziemi Świętej, aż do zdobycia Cypru

przez Turków, miała klasztorów 3. teraz są zniesione; towarzysz (socius) generała używa tytułu prowincyała Ziemi świętej. 14) Aragonii, założona równie jak następująca r. 1300, miała klasztorów męskich 61, żeńskich 6.    15) Czeska, klasztorów 25, żeńskich 5, wikaryatów 3.    16) Pro-

wancyi, założona r. 1221, miała klasztorów męskich 21, żeńskich 5.    17) Saksonii, założona r.

1301, do czasów Lutra, miała klasztorów męskich <|fnocentego V, Benedykta XI, Piusa V i Benedykta 51, żeńskich 9.    18) Dalmacyi, założona r. 1474,

miała klasztorów 6, żeński 1, wikaryatów 6; do tej liczono także kongregacyę Raguzy, składającą się z 2 klasztorów i 5 wikaryatów. 19) Trynakryi na Sycylii, założona r. 1385, klasztorów 52, żeń Jężne ciosy zakonowi D-ów i sprowadziły jego skich 4, wikaryatów 15. 20) Portugalii, założona upadek. Reformacya zrabowała D-om 400 klasz-r. 1417, miała klasztorów męskich 26, żeńskich 13; do tej przyłączono kongregacyę Wschodu, składającą się z 22 klasztorów. 21) Szkocyi, załoźo-

na r. 1491, do czasów Elżbiety, królowej Anglii, ⁽ miała klasztorów 24.    22) Rety ki, założona roku

'    1515, miała klasztorów 52.    23) Dolno-Niemiecka,

założona r. 1518, miała klasztorów 16, żeńskich 7, wikaryatów 3.    24) Apulii, założona, równie jak

dwie następujące, r. 1530, miała klasztorów 57, wikaryatów 10.    25) r Kalabryi, klasztorów 46, wi

karyatów 19. 26) Św. Krzyża w Indyach. 27) Hibernii, założona r. 1487, miała niegdyś klasztorów 37.    28) Św. Jakóba w Meksyku, założona

równie jak trzy następujące r. 1551.    29) Św. Ja

na Chrzciciela w Peru. 30) Św. Wincentego de Chiappe. 31) Św. Antonina, Nowego królestwa. 32) Zachodnia w Hiszpanii, założona r. 1569, miała klasztorów 34.    33) Wenecka św. Dominika, za

łożona r. 1580, miała klasztorów 10; do tej liczono także kongregacyę błogosławionego Jakóba, składającą się z klasztorów 7, wikaryatów 6. szpi-talów 4.    34) Nahiczewańska w Armenii, złożona

r. 1583, miała klasztorów 10.    35) Św. Katarzy

ny de Quito, założona r. 1570. 36) Św. Wawrzyńca de Cbile, założona r. 1589. 37) Św. Różańca, wysp Filipińskich, założona, równie jak następująca, r. 1692. 38) Św. Hipolita de Oaxaca. 39) Św. Piotra męczennika, założona, równie jak następująca, r. 1601; miała klasztorów 19, wikaryatów 4.    40)

Aprutyńska św. Katarzyny, klasztorów męskich 25, żeński 1.    41) Ruska, św. Jacka, założona r.

1612, klasztorów męskich 69, żeńskich 3.    42) Pa

ryska, założona, równie jak dwie następujące, r. 1647, miała klasztorów 29.    43) Litewska, św.

Anioła Stróża, do r. 1818 miała klasztorów 38, rezydencyj 4, miSsyj 3 i klasztor zakonnic w Nowogródku. 44) Najświętszej Panny Maryi, na wyspach Kanaryjskich, klasztorów 9.    45) Św. Lu

dwika króla Francyi, założona r. 1668, klasztorów męskich 11, żeńskich 3.    46) bw. Róży,

w Belgii francuskiej, założona r. 1686, klasztorów męskich 11, żeńskich 5,    47) Sardynii, założona

r. 1706, klasztorów męskich 10, żeński 1.    48)

Wyższych Niemiec, założona r. 1709, klasztorów męskich 14, żeńskich 15.—D. położyli wielkie zasługi, szerząc za pomocą swych missyj światło cy-wilizacyi chrześciańskiej w pierwotnych krajach Azyi i Ameryki. Przyczynili się również nie mało do ogólnego postępu oświaty w Europie średniowiecznej, utrzymując liczne, częstokroć znakomite, szkoły i pielęgnując w murach klasztornych nauki i sztukę. Wydali długi poczet sławnych mężów, jakimi są: Albert Wielki, Tomasz z Akwinu, mistrz Eckhardt, Jan Tauler, Henryk Suso, Savonarola, Las Casas, Wincenty Ferreryusz, Wincenty z Beauvais i in. Dostarczyli kościołowi 4-ch papieżów (In-

XIII), 60 kardynałów, 150 arcybiskupów, przeszło ;800 biskupów. „Zaludnili niebo świętymi“, jak twierdzą panegiryści zakonu. Reformacya, a następnie wielka rewolucya francuska wymierzyły dwa po-torów, a jednocześnie nowy zakon jezuitów, bardziej uzdolniony do kierownictwa i obrony interesów nowożytnego katolicyzmu, odebrał im przewodnie stanowisko w hierarchii kościelnej. Rugowani ze szkół i ze dworów, przenieśli D. działalność głównie do swych missyj w Ameryce i Indyacb Wschodnich. Lacordaire (ob.) we Francyi za panowania Ludwika Filipa usiłował wskrzesić dawną świetność zakonu, popadł jednak w ostry zatarg z generalnym mistrzem Jandelem. W ostatnich zaś czasach (1880 r.) na mocy nowego prawa o kongregacyach, D. w liczbie 294, wypędzeni zostali całkiem z granic Rzeczypospolitej francuskiej. Większa część do dziś istniejących klasztorów dominikańskich znajduje się we Włoszech, w Austryi i w Hiszpanii. Ubiór zakonników: habit biały, płaszcz i kaptur czarny. Jako gałąź boczną zakonu D-ów uważać należy t. zw. ter-cyarzy, którzy za życia św. Dominika stanowili „Milicyę Chrystusową* („Militia Jesu Christi contra haereticos*), po jego zaś śmierci i po wytępieniu heretyków przyjęli nazwę »Bractwa Pokuty św. Dominika*. Są to osoby świeckie, które wszelkiemi jednak siłami zobowiązują się popierać cele i dążenia zakonu. Za czasów iukwizycyi byli oni wykonawcami jej rozkazów. — W pieczęci D-ów na srebrnem polu książka, na której stoi pies, z łapą położoną na kuli ziemskiej, a w pysku z gorejącą pochodnią; przypomina to z jednej strony godło św. Dominika, a z drugiej — wierność zakonu kościołowi i żarliwość w obronie wiary; stąd też

ÏM

Dominikanie polsoy.

i nazwę zakonników Domini eani, pochodzącą właściwie od imienia założyciela, wykładają po włosku Domini cani, po łacinie Domini canes, t. j. psy Pana (Boga)—(stróże i obrońcy). Na tarczy znajduje się koiona książęca, tyara, kapelusz kardynalski, mitra biskupia, pastorał i krzyż. Ubiór zakonników: hahit biały, płaszcz i kaptur czarny.— Holstenius „Codexregularum monasticarum et ca-nonicarutn“ (Augsburg 1759, 6 t.); Fon tana „Con-stitutiones capitulorum ordinis Fratrum praedicato-rum“ (Rzym 1720—1740, 8 t.); Quétif „Scriptores

skup krakowski, z kilku kapłanami polskimi, między którymi było dwóch synowców jego: Jacek, kanonik krakow., i Czesław, kanonik sandomierski. Tam r. 1219 własnemi oczami patrzeli na wskrzeszenie Napoleona, synowca kard. Szczepana; czem wzruszony Iwon, usilnie prosił św. Dominika, aby dał mu do Polski kilku zakonników swoich. Na to święty powiedział, że żaden z towarzyszów jego nie zna języka i zwyczajów kraju pols,, lepiej zatem byłoby w orszaku b pim poszukać ochotników do zakonu. Natychmiast uczuli

u-»

:•

/i

■M

Ml

■M

P*iii* ii 11' mĘ

IkmLł

II

Fi

II

i" j

WT?

li

i'

■■

"iHI

Dominikan.

Fig. 246. Dominikan Najśw. Sakramentu.

ordinis Fratrum praedicatorum“ (Paryż 1719, 2 t.); Hélyot „Histoire des ordres religieux et militaires“ (Paryż 1714—1721, 8 t.); Lacordaire „Mémoires pour le ret&blissement de l’ordre des Frères prêcheurs* (Paryż 1840); Douais „Essai sur 1’ organisation des études dans l’ordre des Frères prêcheurs, au XllI-e et au XlV-e siècle“ (Paryż 1884).

Hml.

w sobie Boże natchnienie obadwa krewni biskupa, Jaoek i Czesław Odrowążowie, a porzuciwszy świat, przyjęli habit z rąk Dominika, w kościele św. Sabiny, gdzie stare malowidło na ścianie dotąd ten wypadek przedstawia. Z nimi wstąpiło do zakonu dwóch towarzyszy podróży, Odrowążów, Henryk, Morawczyk i Herman, Niemiec. Rok no-wicyatu wystarczył do rozpalenia w ich sercach Dominikanie polscy sięgają czasów samego świę- silnego płomienia miłości Bożej i zaparcia siebie, tego Dominika. Gdy bowiem święty Dominik j Poznawszy to, duchowny rniBtrz ich, odesłał wszyst-nauczał w Rzymie, przybył tam Iwo Odrowąż, bi- kich b-powi, z ojcowskiem błogosławieństwem dla

100

Encykl Pewiz Uuatr. Ze *. 135 T. XVL

tej drobnej drużyny nowych apostołów, której Ja- I ściołów na tak rozległej przestrzeni. Sprzeciwili cek przewodniczył. Już w drodze żar Bożej mi- ' się temu ojcowie z Polski, ale Bolesław, nie zwa-łości otwierał jego usta w gorliwych kazaniach, żając na ich opór, wniósł swój projekt na kapitu-któremi mnóstwo ludu nawrócił. We Pryzaku, łę generalną do Strassburga r. 1296, gdzie Miko-mieście tyrolskiem, w pół roku zbudowano dla Dominikanów kościół z klasztorem, w którym św.

łaja Borasino generałem zakonu obrano. Ten, pomimo usilnych starań Bolesława, nie potwierdził podziału, odkładając go do lepszego zbadania sprawy, wkrótce jednak zmienił się stan rzeczy. Generał bowiem został kardynałem, a prośbę o podział wniesiono znowu na kapitułę w Marsylii r. 1300, lecz ani tu nie pomogły przedstawienia nowego prowincyała polskiego, Władysława; strona przeciwna zwyciężyła i Bolesławowi urząd prowincyalski oddała. Wprawdzie, nie nastąpiło tu jeszcze zatwierdzenie podziału, ale już tak sprawę przygotowano, że w rok potem, na kapitule w Kolonii, celu z łatwością dopięto. Z dawnej dwie prowincye powstały: polska, obejmująca ziemie korony polskiej (naznaczono jej miejsce po prowin-cyi niemieckiej, z prawej strony chóru), i czeska, rozciągająca się na Czechy i Morawię, a jej pro-wincyałowie zasiadali po lewej stronie chóru, za prowincyą Ziemi św. Tak Czesi w owym wieku, owiani zapałem samodzielności i władzy, równie w politycznych, jak i kościelnych sprawach, wiele zamieszania sprawili. Wkrótce jednak ostygli w swoich żądaniach, byli niezadowolonymi z tego, co otrzymali, i rozpoczęli starania o połączenie się znowu z klasztorami polskiemi. Jakoż sprawcę podziału, Bolesława, na kapitule w Krakowie 1305 roku z prowincyalstwa usunięto, a obrano Pere-gryna, przeora wrocławskiego i, jak dawniej było, tak i teraz obie prowincye w jedną połączono. W tym czasie, obok missyi, inne jeszcze dla zakonu otworzyło się pole do działania, na które powołał go pap. Jan XXII. Wciskające się do Polski herezye begwardów i dulcynów wymagały czujnego oka: ustanowiono więc trybunał inkwizycyj-ny, naprzód w dyecezyi krak. i wrocł., gdzie się te błędy pojawiły (1318 r.). Król i biskupi wezwani zostali przez Stolicę Apost., aby dominikanom w tej trudnej i niebezpiecznej czynności dopomagali, albowiem potrzeba im było wyższej o-pieki, wobec nienawiści i zemsty, to heretyków, to sprzyjających im możnych panów. Inkwizytorom takim służyła wszelka władza czuwania, poszukiwania i karania przekonanych o błędy wiary. Roztropnie jednak nasi używali powierzonego sobie uriędu, słusznie rozumująo, że ten raczej na przekonywaniu i nawracaniu zbłąkanych, niż na karaniu ich śmiercią zależy. Missye też trwały dalej na Rusi, gdzie dominikanie tylu kościołowi ka-tol. pozyskali, że r. 1321 papież wznowił biskupstwo kijowskie i powierzył je Henrykowi z tegoż zakonu. Inni apostołowali na wschodzie, ponosząc trudy i niewygody rozliczne. Na Litwie upadło wprawdzie zaprowodzone niedawno b-pstwo, ale prace zakonu nie ustały, a ich owocem było nawrócenie Gedymina i rodziny książęcej, co jednak chciwość krzyżaków zniweczyła, Zapał dominikanów był tak wielki, że go papież powściągać musiał, polecając generałowi zdolniejszych tylko na missye posyłać. Z Władysławem Jagiełłą wie-

Jacek zostawił za przeora Hermana Niemca, sam zaś z Czesławem pośpieszył do Krakowa, gdzie z radością przyjęci, otrzymali na mieszkanie do-mek drewniany przy kościele św. Trójcy. Od roku więc 1220 rozpoczynają się w Polsce dzieje zakonu dominikańskiego, ozdobione nadzwyczaj nemi dziełami św. Jacka (ob.). W uroczystość Zwiastowania N. M. P. r. 1223 biskup Iwon, w obec księcia Leszka Białego, całego duchowieństwa kra-kow. i licznie zebranego ludu, oddał Jackowi i towarzyszom jego kościół św. Trójcy, z klasztorem przy nim zbudowanym. To było pierwsze u nas gniazdo dominikańskiej rodziny. Wielu z okazyi tej przyjęło regułę zakonną, nawet Jakób, Rzymianin, sekretarz legata papieskiego. Wkrótce potem Jacek udał Bię na missye, wysyłając i brata na zachód. Czesław więc z dwoma towarzyszami:

Hieronimem i Henrykiem, poszedł na Szląsk, do Morawii, Czech i Saksonii, gdzie pozakładał liczne klasztory; Jacek znowu z trzema towarzyszami,

Ploryanem, Godynem i Benedyktem, udał się w północne strony, założył klasztor gdański, Benedykta zrobił tu przeorem. Następnie poszedł na Litwę, do Szwecyi, Norwegii i Danii. Pod wpływem tak gorliwego apostolstwa, mimo smutnych wypadków owego wieku, szybko się wznosiły świątynie i klasztory. To spowodowało drugiego generała, Jorda-ua, że na kapitule w Paryżu r. 1228 (Pontana,

„ConstitutioneB“ II, 103), czy też 1226 (Sampayo,

„Thesaurus, aicanus Lusitanis geminis refulgens“

Paryż 1586, str. 230), że do ośmiu istniejących już prowiucyj swego zakonu dołączył polską, obejmującą Polskę, Czechy i Morawię. Św. Jacek został pierwszym jej prowincyałem, lecz wkrótce, aby oddać się pracom missyonarskim, złożył godność prowincyal8ką na Gerarda z Wrocławia. Gdy Gerard był pierwszym biskupem Rusi, obowiązki prowin-cyała objął Jakób, Rzymianin, po nim bł. Czesław 1235 r., następnie Henryk, przeor lipski, 1241 r., którego gdy poświęcono na pierwszego biskupa pruskiego, urząd prowincyalski wziął Marcin, przeor sandomierski. Ten, przez wdzięczność dla dobroczyńcy zakonu, r„ 1248 sprowadził z miasta włoskiego Modeny ciało - b-pa Iwona, zmarłego w Perugii r. 1226. Złożono je w marmurowym sarkofagu, na środku presbyteryum kościoła św.

Trójcy w Krakowie, gdzie dotąd spoczywa. W tym czasie Witus, niegdy spowiednik Bolesława Wstydl., pierwszym został b-pem nawracającej się Litwy, a Gwarner pierwszym b-pem pomezańskim. Wybory prowincyałów odbywano zwykle w Czechach, dopiero r. 1287 zebrano kapitułę w Sandomierzu, na której Bolesław, Czech, został prowincyałem, po nim zaś 1290 r. Idzi, spowiednik Leszka Czarnego. Za powtórnych rządów wspomnianego Bolesława, r. 1294, zrobiono projekt podziału prowin-cyi, pod pozorem utrudnionego wizytowania ko-

Jan z Opatowca, obrany prowincya-

lu się udało i wspierało króla w nawracaniu Litwy. Tu, gdy klasztory budować zaczęto, odżyły dawne zamiary Czechów podzielenia prowincyi, mianowicie po śmierci prowincyała, Piotra Wasser-bacha, Niemca, zm. 1393 r. Istotna jednak pobudka ta była, że gdy Polacy surowszej reguły przestrzegali, Czesi wolniejszej pragnęli. Było toż samo w innych krajach, gdzie 1391 podzielił się zakon na zwyczajnych i obserwantów. Przy tych warunkach nastąpiło istotnie oddzielenie się Czeohów, którzy już więcej do polskiej nie wrócili prowincyi.

łem 14LI r., chciał jeszcze i polską prowincyę podzielić, o czem już porozumiał się był z gen. Leonardem de Datis, lecz staraniem innych ojców zakonu projekt ten na kapitule gen. w Strassburgu 1417 r. udaremniony został. Odtąd przez półtora wieku nie było pokuszenia się o nowy podział prowincyi polskiej, a zgoda zakonników wielce pomagała do wzrostu zgromadzenia, które, uprawiając nauki, stało się poźytecznem w różnych kościoła i kraju potrzebach. Wiplu dominikanów było spowiednikami królów, biskupów i po dworach pańskich, inni w obozach zachęcali do mę stwa,' a potem, jako świadkowie czynów rycerskich, przy nabożeństwach dziękczynnych opowiadali z ambony waleczność wodzów i rycerstwa; to znowu innr przemawiali w czasie sejmów i trybunałów, zachęcając do miłości kraju i sprawiedliwości. Nie-ustawał też zakon w walce z heretykami, których, mianowicie za ostatniego Jagiellona, dosyć się do Polski zakradło: tych zwalczał kazaniami, dy-śpufami i księgami, nawet wtedy jeszcze, gdy przybył świeży zastęp Chrystusowych rycerzy w towarzystwie Jezusowem. Ze śmiercią Zygmunta Augusta, skoro herezye praw pewnych nabyły, u-stał u nas trybunał inkwizycyjny, któremu od r. 1254 do 1571 przewodniczyło 55 z zakonu domi-nik. inkwizytorów, od Pawła Polaka do Melchiora z Mościsk. W r. 1594 nastąpiła kanonizacya św. Jacka, a wkrótce nowy podział prowincyi. Gdy bowiem w tymże prawie czasie przybył do Polski generał Hippolit Marya Beccaria, korzystali z o-becności jego naprzód Szlązacy i uprosili, że, oddzieliwszy od prow. czeskiej klasztory: wrocławski, głogowski i świdnicki, utworzył z nich kongrega-cyę szląską r. 1594. Ich przykładem zachęceni Rusini, zaprosili generała do Lwowa, gdzie przed stawiwszy opłakany stan klasztorów ruskich, które częścią przez napady tatarskie, częścią przez niedozór prowincyałów, zdała od Rusi przebywających, zaniedbane zostały, żądali oddzielnej dla siebie prowincyi, pod tyt. św. Jacka. Skłonił się do ich życzenia generał i roku 1595 utworzył nową prowincyę ruską, której dał na prowincyała Antonina z Przemyśla, co roku następnego w Walencyi na kapitule gener. zatwierdzonem zostało. Nie zaniechali jednak Polscy zakonnicy starań, aby dzieło to zniszczyć, i lat 15 wszelkich możliwych ku temu używali środków. Na kapitule w Rzymie 1601 r. obrócili się do nowo obranego generała Hieronima Xawiera i do pap. Klemensa VIII, który d. 30 lipca 1601 r. zniósł prow. ruską, stano

wiąc tylko wikaryat z siedmiu klasztorów, a wysłany do Polski komisarz, Dominik Zandes, w Przemyślu ustawę papieską ogłosił i w wykonanie wprowadził. Obrany wikaryusz kongregacyi ruskiej. Gabryel Zawieszko, dla przywiązaoia do brata swego, Mikołaja, zostającego w klasztorze krak., stracił zaufanie u swoich. Aby więc i kongrega-cya ruska nie upadła, postarano się o osobę oał-kiem dawnym stosunkom obojętną, i na kapitule w Wallisolecie 1605 r. (gdzie wikaryat szląski został zniesiony) Tomasza Burlamachiusza z Lukki Wikarym ruskim zrobiono. Po nim w roku 1608 przysłano Cypryana a Castellione, który na kapitule w Paryżu r. 1611 gorąco przemawiał za u-tworzeniem prowincyi ruskiej, co wkrótce ponowił w Rzymie 1612 r., gdzie i ojców prowincyi polskiej przyzwolenie pozyskał. Wydano zatem postanowienie o nowo utworzonej prow. ruskiej, której na prowincyała dano Grzegorza z Przemyśla; wszystko papież powagą swoją zatwierdził. Od początku nosiła ona tytuł prow. św. Jacka, lecz tytuł ten dopiero za 15-go prowincyała, Jacka od św. Marka z Ferrary, przez kapitułę gener. i pap. Aleksandra VII, d. 26 września 1616 r., zatwierdzony został. Nie długo przecież zostawała w pierwotnych swoich granicach, bo już r. 1644, na kapitule w Rzymie klasztory litewskie zapragnęły oddzielną stanowić prowincyę, pomimo, że przywilej papieski, w tymże roku d. 10 marca wydany, dopiero co zatwierdził był granice obu prowincyj, polskiej i ruskiej. Pierwszej dano właściwą Polskę, Żmudź, Piusy, Kaszuby, Pomeranię, Inflanty; drugiej Mołdawię, Siedmiogród, Tataryę, Białą Ruś i klasztory w ks. Moskiewskiem. Przychylono się jednak do życzenia Litwinów i tymczasowo utworzono kongregacyę litewską, a następnie kapituła, r. 1647 w Walencyi odbyta, utworzyła prowincyę na Litwie, pod tyt. św. Anioła Stróża, i dała jej na przewodnika gorliwego kapłana, Petroniusza Kamieńskiego. Tak więc od połowy XVII wieku trzy u nas istniały dominikańskie prowincyę, z których polska, powstała roku 1228, zajmowała 10-te miejsce w rzędzie 48 prowincyj tego zakonu i do r. 1720 miała klasztorów 43, rezydencyj 3, klasztorów obserwantów 12, kl. żeńskich 10; prowin-cya ruska, św. Jacka, założona roku 1612, była w porządku 41-ą, do r. 1720 miała kląsz. męs. 69, żeńskich 3; prowincya litewska, św. Anioła Stróża, utworzona r. 1647, miała 43-cie miejsce i do r. 1818 kl. 38, rezydencyj 4, missyj 3 i klasztor zakonnic w Nowogrodzie. Prowincya polska dzieliła się na 6 kontrat czyli wikaryatów (vicariatus nationum seu contrathae), tak, iż nad Małopolską miał bliższy nadzór przeor krakowski, nad Wielkopolską—poznański, nad Prusami—gdański, nad Mazowszem warszawski, nad Lubelskiem—przeor lubelski, a nad Wołyniem—łucki. Do r. 1705 był i wikaryat siląski, do którego należały klasztory: wrocławski, głogowski, opawski, świdnicki, frau-kensztejński, opolski, cieszyński, bolesławski i dwa klasztory zakonnic. Kapituły prowincyonalne odbywano w większych klasztorach: krakowskim, po-znań., lubelskim, przemyskim, warszaw., gdańskim

i łuckim, według ustawy generalskiej z r. 1650, Gdańsk, fund. Świętopełka, ks. pomorsk., 1227. której jednak nie zawsze przestrzegano, a to za po- Gidle, fund. Anny Dąbrowskiej, kaszt, wieluń. Zwoleniem udzielonem na kapitule gener. 1670 roku. 1615. Horodło, fund. Wład. ks. mazowieckiego Prowincyałowie do r. 1608 zwykle na lat 6 obie- i bełz., ok. 1455. Hrubieszów, fund. Jana, b-pa rani bywali, od tego czasu na lat 4, a od r. 1644 chełmskiego, r. 1416. Jałowieże, fund. Samuela na trzy. Sccyuszem prowineyała był zawsze prior Dolmata Isajkowskiego, sędz. ziem. łuck. r. 1658, elbirgensis conventus. W tymże roku 1644 wy- Janów (Gratiarum) w Lubelskiem, fund. Zamoy-dano postanowienie, zabraniające wszelkich poku- skich 1650 r. Janów podlaski, fund. Stan. Gomo-szeń względem nowego podziału prowincyi poi lińskiego, bpa łuck,, 1602. Klimontów, Zbigniewa skiej, z której w przeciągu lat czterystu zrobiło Ossolińskiego, woj. sand. r. 1613. Ko ścian, fund. się cztery: polska, czeska, ruska, litewska. W r. przez mieszczan r. 1628; KoBzerski Kamień, 1760 zezwolił generał    zakonu, aby każdy klasztor    r. 1628 założony    przez ks.    Adama Lubartowicza

miał swoich synów,    noszących do śmierci tytuł    Sanguszkę,    woj. woł. Kozin    r. 1738 fund. Kaje-

konwentu, przez który do zakonu przyjętymi byli, tan Amor Tarnowski, margrabia de Ozobor. Kra-czytamy s*ąd filius conv. varsaviensis, siradiensis ków, pierwsze siedlisko polskich dominikanów; eto. Tymże dekretem przeznaczony został klasz- w klasztorze tym mieszkał św. Jacek i tu zwłoki tor krakow. na archiwum całej prowincyi; z nim jego spoczywają, tu było studyum generalne teolo-też, w pożarze r. 1850, wiele ważnych dla dzie- gii i filozofii, w klasztorze bywało niegdyś więcej jów zakonu dokumentów na zawsze zaginęło. Z po- niż stu zakonników; wspaniałe i rozległe krużgan-działem kraju i prow.    polska po klkakroć zmie-    ki mieściły    wiele    pomników    znakomitych mężów,

niała granice. W roku 1777 prowineyał Rajmund    Roku 1850    pożar    zniszczył    starożytną świątynię

Molęcki udał się jeszcze do Rzymu na kapitułę i klasztor wraz z biblioteką, obejmującą bardzo gener.; odtąd ustawały stosunki z głową zakonu, wiele rzadkich książek i rękopisów. Obecnie mu-Prowincyałów wprawdzie obierano na kapitułach, ry z gruzów podniesione zostały, a mieszkająoy hcz raczej dla formy, bo rząd pruski miał tam swego tam zakonnicy przyjęli surowszą otserwancyę, któ-delegata, a po odbytem głosowaniu, wybierającym rą krzewią przez utrzymywany nowieyat i studya. ojcom wolno było przedstawić trzech kandydatów, Krasnobród, r. 1673, Jau Stan. na Tarnowie z których kamera zatwierdzała jednego na trzy i Zofia z Dąbrowicy, małż. Tarnowscy, oddali do-lata. Przez taką zmianę ustaw zakonnych w tym minikanom istniejący tu kościół paraf. Lublin, i w wielu innych punktach, nastąpiło z czasem klasztor założony w roku 1342 przez Kazimierza powszechne prawie zaniedbanie reguły, wskutek Wielkiego; Łańcut, fund. Stadnickich. Łęczyca, czego prowinoyał Damian Dzieszkowski r. 1839 fund. Kazimierza W., r. 1370. Łowicz, około r. wybrał trzech ojców: Teofila Wszelakiego, Dama- 1400 przez Mikcł. Kurowskiego, arcyb-pa, załoźo-scena Szymborskiego i Stan. Królikowskiego, z któ ny. Łuck, fund. Władysław Jagiełło z Witoldem, rych każdy oddzielnie pracując, w ciągu dwóch Opatowiec, roku 1282 fund. księdza Tomasza, lat miał przedstawić najodpowiedniejszy sposób re- opata tynieckiego. Oświęcim, fund. przez ksią-formy w przedmiocie wotów zakonnych. Przeo żąt tamtejszych. Piotrków, Kazimierz W. uposa-rów jednocześnie upomniano, aby przygotowywali żył i budował. Płock, r. 1234 Konrad ks. mazo-umysły zakonników i urabiali ich ducha do przy- wiecki fundował pod tyt. św. Dominika i Maryi jęcia mających się nłożjć nowych ustaw zakon- Magdaleny, a drugi kościół księżna Aleksandra, nych, które na następnej kapitule zatwierdzono, siostra Wład. Jagieł,, im oddała. Poznań, spro-Taka troskliwość o wznowienie życia zakonnego, wadzeni r. 1231 przez Pawła bisk. poznań.—zakon, a także o podniesienie nauk w klasztorach, po- było tu 60, studyum formalne i nowieyat. Przestawiła dominikanów na czele innych zakonów myśl, ze składek ludu stanął klasztor jeszcze za w Polsce, a to tern bardziej, że nie zbywało im ni- czasów św, Jacka, 30 zak., studyum form. i no-gdy na aspirantach, z których samych tylko zdol- wieyat. Rokszycka Wola czyli Niewiarków, nych przyjmować mogli. Ks. Kitowicz („Opis oby- fund. Mik. Rokszycki. Sambor, fund. Elżbieta, czajów“, Petersb. 1855,1, 87), przypisuje to więk wdowa po Spytku z Melsztyna, wojew. krak., r. szym wygodom i wolniejszej regule dominikanów, 1406. Sandomierz, r. 1224 Iwo, b-p krak. od-lecz razem ku ich pochwale dodaje, że „byli zaw- dał św. Jackowi kościół św. Jakóba, wystawiony sze i są dobrzy szkolnicy, dobrzy spowiednicy i dc- przez Adelaidę Domicellę i Leszka, dzieci Kazimie-brzy kaznodzieje“. Prowincya polska następujące rza Spraw.; mieszkało tu niekiedy przeszło 40 zak., posiadała klasztory: Bełz, fundacyi Ziemowita, ks. był nowieyat i studyum form., ten klasztor sławny mazowieckiego, r. 1394. Bochnia, fund. królowej jest męczeństwem bł. Sadoka i braci jego. D. Jadwigi, 1375 r. Borek, fund. 1685 ze składek, mieli tu drugi klasztor z kościołem św. Maryi Brześć Kujawski, fund. Kazimierza ks. kujaw., Magd., r. 1224 wystaw, kosztem Leszka Białego. 1264. Brześć Litewski, fund. Magdal. Łoknic- Sieradz, r. 1260 fund. Kazimierza, ks. kujaw., kiej, około r. 1630. Chełmno, fund. Hermana de łęczyc, i sieradzkiego, 30 zak., studyum materyal-Saltza, mistrza krzyż., 1228. Cieszanów, fund. ne i nowieyat. Sochaczew, około r, 1236 po Aleks. Stan. Bełżeckiego. woj. podoi, ok. r. 1670. wstał z jałmużn ks. mazowieckich. Środa, fund. Tczew o (Dirschau), fund. przez Mestwina, ks. po- Jan z Opatówka, b-p chełmiński, przy pomocy Wła-morsk,, 1289 r. Dzików, przez Stanisł. Amor hr. dysława Jagiełły. Toruń, r. 1263 założył Hanuo Tarnowskiego, z żoną Zofią Firlejówną r. 1676. | de Saygerhauseu, mistrz krzyżacki. Warka, roku

1279 założyli Trojden i Bolesław ks. mazowiecki. Warszawa, r. 1604, z jałmużny budowę rozpoczął prowincyał Woj. Sękowski, pierwszym przeor, był Abr. Bzowski, mieszkało tu 40zak., było stu-dyum gener. i bogata biblioteka. Włodzimierz, r. 1497 Aleksander ks. litew., a potem król pol-ski fund. Wronki, Przemysław ks. wielkopolski, r. 1279 fundował. Żmigród, około r. 1412 przez Stadnickich, fund. Żnin fundacyi Jana Koiwicza, arcyb. gnieźń. Zofiborz, r. 1710 przez Jana Do-maszewskiego, starostę łukowskiego, zbudowany.

Prowincya ruska, św. Jacka, utworzona 1612 r., w następnym urządzoną została na kapitule we Lwowie. Podzielono ją na trzy wikaryaty, czyli kontraty: ruską, której wikarym był przeor lwowski, podolską pod przeorem kamienieckim i na Pokuciu pod przeorem jezupolskim. W roku 1700 prowincya ta obejmowała sześó kontrat: lwowską, jezupolską, szkłoweką, pińską, mińską i kamieniecką. Socyusz prowincyała pisał się prior Rubri Castri (Czerwonogród). Kapituły prowincyo-nalne odbywano we Lwowie, według ustawy 1640 roku. W tymże czasie zaprowadzono nowicyaty: we Lwowie, Kamieńcu, Jezupolu, Kijowie, Szkło-wie, Latyczowie i Smoleńsku. W różnych klęskach kraju upadło wiele klasztorów, a z niemi poginę-ły dokumenta historyczne. Od początku XVIII w. starannie zbierać poczęto resztki wiadomości dziejowych, z podań i pism ocalonych, co jednak nowe nieszczęścia polityczne przerwały. Klasztory we Lwowie i Podkamieńcu r. 1762 przeznaczono na skład archiwum całej frowincyi. Po pierwszym podziale Polski, granice poi. i rus. prowincyi jakby niezmienione pozostały, gdyż prowincyałowie nie doznawali żadnych trudności w spełnianiu swych obowiązków i za kordonem. Kazim. Wila-mowski, prowincyał, udał się jeszcze na kapitułę do Rzymu, gdzie, za radą jego i wpływem r. 1777 Baltazar de Quinnoues, prowincyał Ziemi Św., ge nerałem obrany został. Odtąd nie wyprawiano więcej prowincyałów na kapituły, ani ogłaszano na Rusi wyboru generałów. Wpływ jednak stosunków kraju i w zakonie także nie małe sprawił wnet odmiany. Wielu zakonników z Galicyi przeniosło się do prowincyi polskiej, inni opuścili mu-ry klasztorne i obejmowali parafie, a konwenty puste rząd znosił. Sam prowincyał Norbert Czajkowski przeniósł się za kordon, gdzie nowa, ru3ka, utworzyła się prowincya, złożona z kontraty wołyńskiej, mającej klasztorów 12, z kontraty pińskiej kl. 4, podolskiej kl. 13, Białej Rusi kl. 8 i kontraty kijowskiej kl. 4. Miała ta prowincya swego prowincyała i istniała od 1782 do 1813 r., w którym połączyła się z litewską. Galicyjskie zaś klasztory miały komissarza, przeora lwów., przez rząd naznaczonego r. 1782, i zostawały pod zwierzchnictwem biskupów dyecezyalnych. Dopiero w r. 1785 wszystkie konwenty w Galicyi złączono w jedną prowincyę, dla której co sześć lat obierano prowincyała, nie tyle rządzącego, ile raczej spełniającego rozporządzenia biskupów. Do pomocy w tej czynności i bliższego nad zakonnikami nadzoru przydanych miał prowinc. komisarzy, na

każdą dyecezyę jednego, a tymi byli przeorowie: lwowski, przemyski, czortkowski (dla dyecezyi kamienieckiej) i dzikowski (dla tarnowskiej). W o-statnim rozbiorze Austrya otrzymała Kraków, Sandomierz, Lublin i część Mazowsza, którą to część Polski Nową Galicyą nazwano. W tej więc klasztory wszystkie prowincyałowi Galicyi zostały pod nadzór oddane. Od roku 1802 wybory prowincyałów, a także przeorów, co lat trzy jednocześnie się odbywały. W d. 29 kwietnia t. r. wyszedł dekret rządowy, obejmujący ciekawe ustawy dla klasztorów gal cyjskich (ks. Barącz, I, 351). W dwa lata potem wezwano zakony do pracy w szkołach publicznych, wskutek czego dominikanie zobowiązali się utrzymywać wyższe szkoły we Lwowie i Żółkwi, a niższe w Podkamieniu i Tyśmienicy. W r. 1806 Mateusz Kozłowski, obrany prowincyałem na obie Galicye, podzielił prowincyę na dwie kontraty: polską i podolską; pierwszej sam doglądał, drugą wikaremu powierzył. Stan ten trwał tylko do d. 14 października 1809 r., w którym, na mocy za wartego pokoju w Wiedniu, wszystkie klasztory, w Nowej Galicyi położone do Polski wróciły, Ros-sya zaś wzięła obwód Tarnopolski i Zaleszczycki; pozostało więc tylko 12 klasztorów w Galicyi, do których r. 1815 przybyły dwa jeszcze: tarnopolski i czortkowski. Nowicyat ustanowiono w Podkamieniu jeszcze 1804 r., a studya w klasztorach dopiero 1830 r. wznowiono. Prowincya ruska, missyami i męczeństwami zasłużona, miała papieski przywilej, iż gdyby kiedykolwiek tak się zmniejszyła, iżby z mną połączoną być musiała, wtedy i tamta tytuł prowincyi św. Jacka przyjąć była powinna. W biegu dziejów ióżne miewała granice, a stosownie do tych, większą też lub mniejszą liczbę klasztorów. Wogóle 72 konwenty do niej należały, między któremi następujące: Ad am gród, fund. Adama Korczowskiego 1641 roku. wkrótce przez Tatarów na zawsze zniszczony; Bar, fund. Stan. Gólskiego, wojew. rusk., 1607 r.; Bielica, fund. Sapiehów, 1665 r.; Bohoradczany w Galicyi, fuud. Konst, z Truskolawskich Potockiej, r. 1691; Brody, fund. Stan. Koniecpolskiego, roku 1678; Buchowieże, fund. Kazim. Puchalskiego, pisarza litew., 1674 r.; Buc z acz, fund. Jana Potockiego, wojew. bracł., 1662 r.; Byszów, niegdy w woj. kijowskim, fund. Anny Charlińskiej, podsę-dziny kijów.; Busk, w obwodzie złoczowskim, fund. Franc. Nitosławski; Chotajewicze, fund. Barb. Konstancy a z Kwieczyńskich Horska z Druc-k* 1681 r.; Czarnobyl, w b. woj. kijów., fund. Łukasza Sapiehy, 1626 r.; Czasniki, wb. wojew. połock., fund. Zygmunt Adam Służka, chorąży litews., 1674 r.; Czerkasy, fund. Mikołaj Potocki, woj, braeław., 1643 r.; Czernelica, w Galicyi, fund. Michał ks. Czartoryski, woj. wołyń,, 1661 r.; Czermechów, mieli tu być jeszcze za czasów św. Jacka, lecz przez napady klasztor ich zniesiono, dopiero w roku 1628 nanowo przywróceni; Czerwonogród, fund. ks. Koryatowiczów; Czort-ków, fund, Stan, Gólski, woj, ruski, 1610 r.; Du-dakowieże, w b. wojew. Mścisławskiem, fund. Aleks, Obuchowsld, sędzia grodz, orszański, 1701 r.;

Halicz, kl. założony r. 1238 przez św. Jacka; Hołowczyn, w woj, mścisł., fund. Andrzej Potocki, wojew. krak., J681 r.; Jackopol na Podolu, fund. Jacek Szembek w poł. XVII w.; Jarosław, fund. Rafał Tarnowski, kaszt, przem. 1421 roku; Jaworów, w obwodzie przemyskim, fund. Piotr i Łucya Milewscy 1615 roku; Jazłowiec, fund. Mik. Jazłowiecki 1595 r.; Jezupol (dawniej Czeszybiesy zwany), fund. Jakób Potocki, woj. bracł., 1598 r.; Kamieniec Podolski, ok. roku 1370, fund. ks. Koryatowicz; Kijów, fund. r. 1228 za Włodzimierza ks. kijów., pojednanego z kościołem przez św. Jacka; Kłeck w b. woj. Nowo-grodz., fund. Stan. Kaz. ks. Radziwiłła r. 1683; Kodak ok. 1640 roku; Kołomyja, fund. króla Wład. Jagiełły, r. 1413; Konstantynów, fund, Janusz ks. na Ostrogu, hr. na Tarnowie, kaszt, krak. 1612 r.; Laty ozów, fund. roku 1606 Jan Potocki, woj. bracł.; Lipowiec, fund. Wład. Dominik ks, na Ostrogu i Zasławiu, hr. na Tarnowie, woj. sandomierski, r. 1647; Lubar (Lubartów), dwa klasztory z parafiami, z których jedna do łuckiej, druga do kijowskiej dyecezyi należała, fund. Stan. Lubomirskiego, woj. rusk., 1624 roku; Lwów, klasztor miał tu założyć św. Jacek roku 1270; (był we Lwowie i drugi kościół, św. Maryi Magd., w posiad. dominikanów); Malatycze, fund. Włodz. Kamińskiego, podk. mścisław., roku 1676; Mińsk, fund. Zofii z Zawiszów wdowy po Kryszt. Służce, woj. wendeńskim; Morachwa, fund. Jadwigi z Jazłowieckich Bełźeckiej 1627 r.; Mościska, fund. król. Wład. Jagiełły, r. 1404; Nester-war albo Tulczyn, fund. Adam Kalinowski, star. bracł. i Winnicki, ok. r. 1631; Niżyn, przez Zygmunta III osadzeni dominikanie; Nowogród Siewierski, fund. Zygmunt III r. 1625; Owrucz, fund. św. Jacek; Pińsk, fund. Lukrecya Marya margrabianka Strozin Kopciowa r. 1666; Podka-mień (Góra ś-to Różańcowa), już za św. Jacka była tu osada dominikanów, później liczba ich dochodziła do 150; Połonno lob Połonka, w dyec. wileń., fund. Stefana Brzuchańskiego, sędz. słonim., 1680 r.; Potok, fund. Stefan Potocki, woj. bracł., r. 1609; Raków, w b. woj. mińsk., fund. Konst. Teodora z Sapiehów Sanguszkowa r. 1686; Rohatyn, fund. Mik. Wysocki 1614 r.; Rzeczyca, fund. Aleks. Służka, kaszt, mińsk., 1633 r.; Samuel poi, albo Pack ów, fund. Samuel Kazim. Czechowski, podkom. mścisł., 1676 roku; Seret (Czeret), fund. Małgorzata, matka Piotra, wojew. mołdawskiego, ok. r. 1360; Smolany, fund. Konstancy a Teodora z Sapiehów Sanguszkowa, 16R5 r.; Smoleńsk, fund. Zygmunt III; Smot ry cz, fund. Jerzy i Aleksander ks. Koryatowicze ok. 1370 r.; Śniatyń, fund. Piotr Potocki, staros. śniatyń., r. 1643; Sokulec, fund. Pani Humieckiej; Sokołów, fund. Stan. Tyszkiewicz, cześnik kijów., roku 1643; Sołobkowice, fund. Jacek Szembek; Stołpce, fund. Aleks. Służka, woj. trocki, r. 1626; Szara wka, fund. Jakób Pretwicz, woj. podols., r. 1617; Szkłów, fund. Aleks. Chodkiewicz, woj. trocki r. 1619; Tarnopol, fund. Józef Potocki, hetm. w. kor. r. 1749; Trembowla, założony

przez braci pielgrzymujących ok. roku 1413; Ty-śmien i ca, fund. Mikoł. Potocki, kaszt. krak. i hetm. w. kor., 168Ó r.; Tywrów, fund, Michał Kałużyński, chorąży bracł., 1742 r.: Uła, fund. Samuel Eust. Łukomski i Bronis. Przesiecki, roku 1669; Winnica, fund. Stefan Czerliński, stoi. bracław.; Zastaw, fund. Krystyna Chlebowiczo-wa, woj. wileńska 1678 r.; Ziembin, fund. Adam Sakowicz, podk. oszmiań., r. 1640; Żółkiew, fund. Teofila Sobieska, matka króla Jana, na pamiątkę syna Marka, poległego pod Batowem 1652 r., w r. 1655 wymurowany został kościół; l y to mierz, był niegdyś klasztor, założony przez św. Jaoka. Rzadki druk pod tytułem: „Capitulum electivum provinciale, Provinciae Lithvanæ S. Angeli Custodis Ordinis Praedicatorum etc. Anno 1833* (12-o str. 57 Vilnae, Typis Neumanii) podaje także klasztory prowincyi ruskiej, suprymowane w r. 1832, między któremi kładzie i następujące: Conventus Czar-torycensis. Kosinensis, KamienoszerBcensis, Kulczy-censis, Kiżowscensis, Sokolniceusis, Tarovicensis, Wiloviensis, razem z powyżej wymienionemi, zniesionych klasztorów dominikańskich 35; pozostawiono zaś wtedy w tejże prowincyi ruskiej ośm konwentów (Jałowicze, Kamieniec, Lachowce, Lubar, Łuck, Morachwa, Pińsk, Włodzimierz), które później dopiero także uległy kassacie. Pro wincya litewska św. Anioła Stróża, utworzona została z powodu utrudnioaego nadzoru nad klasztorami, bardzo od siebie odległemi i licznemi. W r. 1613 pierwszą myśl do tego podał ks. Adam Piekarski, który, naradziwszy się z innymi ojcami, na Litwie mieszkającymi, napisał prośbę do papieża. Stolica Apost. rzecz tę oddała pod rozpoznanie miejscowego biskupa. Spełniając to polecenie, b-p wileński, Benedykt Wojna, zwiedził klasztory, poczem wybrał się do Rzymu, dla popierania sprawy i utworzenia nowej prowincyi. Umarł w Padwie 1615 r., nie dojechawszy do celu, przez co rzecz poszła w odwlokę. W 20 lat dopiero posłano do Rzymu ks. Grzeg. Hłuszanina i Chryzost. Polewicza. Po wielu trudnościach wyjednali oni zezwolenie kongre-gacyi obrzędów na podział prowincyi i sprawę do załatwienia oddali kapitule zakonnej. Rzeczywiście r. 1644 kapituła gener., odbyta w Rzymie, u-tworzyła kongregacyę litewską, a następna, w Wa-lencyi odprawiona r. 1647, potwierdziła prowincyę litewską św. Aniołów Stróżów. Prawa innym pro-wincyom służące i tej nadane zostały; klasztorów miała wtedy 12: wileński św. Ducha, łukiski w Wilnie, sejneński, wierzbołowski, merecki, doręczy ński, ostrowiecki, wysokodworski, grodzieński, kowieński, rosieński i kalwaryjski na Żmudzi; osób zak. 155. Szybko wzrastały klasztory dom. na Litwie, których w r. 1818 było już 38, rezy-dencyj 4 i missyj 3, zakonników zaś 414. W Po-porciach był nowicyat, w Wilnie studyum wyższe. Prace ich spoczywają szczególnie w missyach i nauczaniu młodzieży. Tak np. od r. 1751 do 1794 odprawili 249 missyj, trwających często po dwa miesiące, a co najmniej dwa tygodnie. Do r. 1832 utrzymywali szkoły publiczne po wielu miastach. Gimnazya mieli w Grodnie, Zabiałach i Kalwaryi

za-

źmudzkiej; szkoły powiatowe w Mereczu, Uszaczu, Nieświeżu, Nowogródku, Wierzbołowie i Sejnach, parafialne zaś przy każdym prawie klasztorze. Te-mi usługami zjednali sobie wielką miłość i szacunek u wszystkich stanów. Klasztory dominikanów tej prowincyi posiadały miejsca następujące: Agło-na, dawniej zwana Wyszków lub Ruszona, w powiecie Dynaburskim, fund. Ewa Just. z Sie-leckich, żona Deodata Szostowickiego, podskarb. litews. 1700 r.; Chołopienicze albo Krzyżo-pol, w powiecie Mińskim, fund. Maryan Chalecki, starosta nowosielski, 1703 r.; Choroszcz, fund. Mik. Stef. Pac, woj. trocki, roku 1654; Dere czyn, fund. kniaź Konstantyn Połubieński, kaszt, rnścisł, r. 1618; Druja albo Sapieźyn, fund. Piotr Kazimierz Kaczanowski, podczaszy bracł., 1697 roku; Duniłowicze, fund. Elżbieta Isajkowska, żona Krzyszt. Białozora, star. upickiego, r. 1683; Grodno, fund. Fryd. Sapieha, podk. witebski, 1632 r.; utrzymywał gimnazyum; Hoszczew, fund. Mikoł. Tyszkiewicz, kasztelanie smoleński, 1692 r ; Jel-n a, fund. Zofia Marya z Oliszewskich (Machowska i Anna z Mańkowskich Przesławska, obie wdowy, 1667 roku; Kai w ar y a, dawniej Gordy zwana, fund. Jerzy Tyszkiewicz, b-p wileński, 1642 roku, miejsce słynne, probostwo i szkoła z 9-ciu nauczycielami; Kii mówka, fund. Adam i Jan Ja* skołdowie r. 1686; Kniaź y ce, fund. Konst. Wład. Pac, chor. litew. 1681 r.; Kowno, fund. Krzysztof Białozor, star. upić., 1641 r.; Kr a sny bór, Kon-staneya z Dolskich Chreptowiczowa sprowadziła tu Dominikanów roku 1684; Liszków, fund. Wład. Kosiło, wojski trocki, roku 1694; Merecz, fund. Krzysztof Stefanowicz, obywatel miasta, roku 1685; Nieśwież, fund. Bazyli Banowski, podst. smoleń., 1672 r. było tu 9 ciu zakonników nauczycieli; Nowogródek, zbud. za czasów w. ks. Gedymina ok. r. 1320, tu dominikanie utrzymywali szkoły 6-cio kia sowę, w nich się uczył Adam Mickiewicz (1808 — 16), w r. 1832 było jeszcze 16 księży; Ostrowiec, fund. Jan i Helena z Gnoińskich Korsakowie, r. 1618; Ostrowno, fund. Aleks. Sapieha, cze-śnik litewski, r. 1621; Osz mi a na, fund. Jędrzej Poczobut, r. 1667; Piaski, fund. Kazim. Sapieha, woj. wil., 1685; Poła weń, fund. Michał Odlanie-ki Poczobut r. 1674; Połock, fund. Tomasz Górski, prałat wil., r. 1671; Pop orcie, fund. Stan. Beinart, skarbnik litew., roku 1649, tu był główny nowieyat; Posin, w Inflantach r. 1691, fund. Mik. Popławski; Rosienie, parafię oddał domiuikanom Jerzy Tyszkiewicz, b-p żmudzki, r. 1642; Roża-nystok, dawniej Tabeńszczyzna zwany, fund. Feliks Tyszkiewicz, chor. dorp., 1661 r.; Sejny, fund. Jerzy Grodziński, starosta przeroski r. 1602; Skopiszki, fund. Józef Puzyna, b-p inflancki, r. 1752; Słoń im, fund. Krzysztof Pokor ze wski r. 1680; Szumsk, fund. Mik. Raf. Szumski, podst. t wileń., r. 1697; Troki, dominikanie, jak się zdaje, fundowani za Zygmunta Aug.; Uszacz, fund. Hieronim Żaba, podwojewodzi płocki, r. 1716; Wasi liszki, fund. Marcin Limunt, sędzia ziem. lidz-ki, star. wasiliski, r. 1659; Wierzbołów królewski, fund. Jan Wścieklicz, dworzanin królew

ski, r. 1643; Wilno, fund. Aleksander w. ks. litews., potem król polski, r. 1501, był tu nowieyat i studyum generalne. W Wilnie na przed. Łukiszki, drugi klasztor, fund. Jerzy Litawor Chreptowicz, kaszt. smól. r. 1642; Witebsk, fund. z ofiar składanych r. 1642; Wysoki Dwór, fund. Jan Alfons Lacki, starosta ks. źmudzkiego, r. 1629; Zabiały, fund. Jerzy Szczyt, star. hubski, r. 1716,’ było tu 46 księży, gimnazyum, 13 nauczycieli, studya teolog, i filozof. Oprócz wspomnianych klasztorów mieli lub mają jeszcze dominikanie prowincyi litewskiej następ, rezydeneye i domy missyjne, mieszkano przez jednego lub dwóch kapłanów: Carskie Sioło pod Petersburgiem, Eichwald, Groswerden, Jamburg, w gub. Ekaterynosławskiej: Jamburg, w gub. Petersburs.; Koniuchy, w pow. Wołkowyskim, fund. r. 1735 Jan de Campo Sci-pio, kaszt, smól.; Kronsztadt, blizko Petersburga; Krzyczę w, fund. r. 1824 Win. Wołyński; Landhaus lub Laudańsk, przez rząd zaprowadzeni r 1833; Manheim, Mosdok, Odessa, Orenburg, Połonka, Połtawa, Psków (zaprowadzeni ukazem w r. 1830,; Rewel (powołani ukazem r. 1827), Rosenthal, Ruszona w gub, Witebs,, fund. Ewa z Felkierzambów Sielska, sędzina inflancka, r. 1766; Ryga, ukazem wezwani 1820 r.; Tambów, Tomsk, Wałówka, (fund. Stef. Kurcz, woj. brzeski r. 1685); Wyborg (wezwani ukazem 1817 r.); Złotouście i innych "kilka miejscowości mniej znanych.—Zakon, tak bardzo u nas rozpostarty, liczne położył zasługi. Głównie spoczywają one w pracach missyjnych, jakim się od początku zaraz na ziemi naszej z wielką gorliwością poświęcał. Za św. Jackiem, który przeszło 4 000 mil pieszo odbył, szło wielu spół-pracowników w dalekie kraje, po tych zaś nie-przerwanem prawie pasmem idą ich naśladowcy. Papieże zaohęcali bardzo do tego zbawiennego dzieła, nadając missyonarzom liczne przywileje, a słuchającym« lub wspierającym ich ludziom odpusty (r. 1332). Bez względu na niebezpieczeństwa i trudności, spełniali missyonarze zadanie Bwoje. Wielu dla tego od Tatarów i innych nieprzyjaciół kościoła katol. śmierć męczeńską poniosło, tak w obcych krajach, jako i klasztorach swoich, mianowicie na Rusi. Wynagradzając to poświęcenie się dla religii, na soborze lugduûskim I, 1245 roku, Papież Innocenty IV porównał prawie missyonarski zakon dominikanó w naszej prowincyi z godnością kardynalską, nadając im przywilej używania kapeluszy, pasów, rękawiczek i obuwia koloru czerwonego, na oznaczenie, że ioh serca ciągle miłością Boga pałają i że, niosąc wiarę do pogan, na wylanie krwi się narażają. Używali tej prerogatywy dominikanie nasi, jak potwierdzają stare obrazy; potem jednak, z pokory zapewne, f zarzucili prawnie służącą sobie oznakę i dziś ruska tylko prowineya w Galicyi nosi pasy czerwone wełniane, gdy gdzieindziej używają czarnych skórzanych. Nadto, kapituły prow. tego zakonu uprzywilejowane zostały pozwoleniem papieskiem do odprawiania publicznych processyj z Najśw. Sakramentem przez całe dni 8, oraz odpustem zupełnym dla nawiedzających świątynię, przy której kapituła się odbywała (20 czerwca 1580 r.). To znowu pap. Benedykt XIII uprzywilejował odpustem pro defunctis wszystkie ołtarze w kościołach dominikańskich (24 września 1724 r.). Te były szczególna względy Stolicy Apost. dla zakonu kaznodziejskiego, którego gorliwość w rozkrzewianiu wiary Chrystusa Pana pokazuje mianowicie Towarzystwo braci pielgrzymując., istniejące w oddzielnych nawet warunkach od swego zakonu. Należeli do niego dominikanie i franciszkanie, a or-ganizacya jego sięga wieku XIV. Na kapitule bowiem generalnej, odbytej w Hiszpanii roku 1324, projekt towarzystwa podał papież, celem zaś jego było uorganizowanie i rozwinięcie missjj, które już od początku zakonu istniały. Zgodnie z wolą Głowy Kościoła wprowadzono w życie towarzystwo, które od początku zaraz wywołało nadzwyczajny zapał między młodzieżą zakonną Różne prowincye zakonu, a między niemi polska szczególnie, na wyścigi się ubiegały w tem dziele zba-wiennem, oddając swych synów na usługi towarzystwa. .Tłumnie odbywała się ta pielgrzymka, lecz bez najmniejszych przyborów podróży Każdy pielgrzym, zapuściwszy brodę (którą i w klasztorach aż do XVIII w. zwyczajnie nosdi), w jednym tylko habicie, pod pachą mając, brewiarz lub biblię, puszczał się w towarzystwie drugich w najodleglejsze strony, walcząc ze wszystkiemi przygodami posłannictwa swego. A jeżeli udało im się gdzie stanąć śmielej i doznać gościnności ludu, skłaniającego się do przyjęcia nowej a zbawiennej wiary, natenczas naprzód stawiali kościoły, w których umieszczano wizerunek Zbawiciela, ubiczowanego, pod krzyżem stojącego, obraz Maryi, opiekunki całego zakonu, obok niej św. Jana Ewangie-listy i św. Piotra i Pawła Apostołów, posągi lub obrazy, chcąc tym sposobem udowodaió swą godność poświęcenia życia własnego dla nauki Chrystusa i całości kościoła katol. Ważniejsze dokumenty stwierdzali pieczęcią, z wyrytym na niej wizerunkiem Zbawiciela obnażonego, z ktorego boku krew do kielicha płynęła. Klasztory były bardzo skromne, z drzewa zbudowane, bez wszelkiej okazałości zewnętrznej. Celki szczupłe, jedne od drugich przepierzeniem z tarcic oddzielone, a tak ubogie, iż wszystkie w nich sprzęty prawie nędzy sięgały. Ubogi pielgrzym zaledwie w nich znalazł garść słomy do wypoczynku i mały stolik do złożenia na nim krucyfiksu, biblii i brewiarza. Ale za to z tego grobu, w którym żył lata śmiertelne, wynosił skarby, napełniające umysł i serce bo-gactwy trwałemi, z tego zakątka wydobywał płomień Boży, który rozpałał ducha nowonawróco-nego chrześcianina do poświęceń nadzwyczajnych“ (ks. Barącz, I 138). Daleko na wschód, wśród dzikich i koczujących narodów, w' puszczach i stepach odludnych, budowali oni klasztory swoje, usiłując i tam zaszczepić światło wiary i ugruntować chrześciańską cywilizacyę. Nie mieczem, jak zakon niemiecki, ale pokorą, ubóstwem i poświęceniem się barbarzyńców nawracali. Wielu z nich w nędzy i o żebraczym cblebie w pośród obcych

sobie narodów zostając, głodną śmiercią poświęcenie swoje przypłaciło. Lubo nie brakło nigdy ochotników, wszakże, dla zaprowadzenia porządku, na kapitule gener. w Walencyi r. 1337 polecono, aby każda prowinćya sześciu uzdolnionych zakonników do towarzystwa tego wysyłała. Grzegorz XI pap. r. 1374 pozwolił im obierać sobie wikarego, przez co samodzielność braci pielgrzymujących utrwalił, a to tem więcej, że i kościoły ich wyjął z pod zwierzchnictwa generałów. Takich r. 1375 dostali naprzód czterech, a wszystkie na Wchodzie, to jest na wyspie Chios, w Kaffte, w Trebizondzie i w Perze na przedmieściu Konstantynopola. Gdy jednak coraz częstsze w tych czasach napady Tatarów utrudniały missye, a bez przytułku pozostawionych missyonarzy narażały na utratę życia, tenże papież r. 1378 wyznaczył im na spoczynek i na odetchnienie po pracy innych jeszcze kilka klasztorów, jako to: we Lwowie, Kamieńcu Podolskim i Smotryezu, oraz za granicami Polski: w Serecie na Wołoszczyźnie, prymiceleński i pansuteński na Węgrzech, wszystkich 10. Zbawienna działalność towarzystwa, w celu rozszerzenia wiary i utrzymania jej w czystości, widoczną jest w dziejach zakonu i kościoła, szczegóły zatem pominąć wypada. Nie długo jednak, bo półtora tylko wieku istniało to zgromadzenie w onej uprzywilejowanej i samodzielnej formie, jaką z łaski Stolicy Apost. otrzymało. Gdy bowiem niezależność od prowincyałów nadawała braciom pielg, postać jakby oddzielnej prawie kougregacyi, na kapitule gener. roku 1456 objawiono obawę o rozdwojenie zakonu i zawyrokowano zniesienie towarzystwa. Wszystkie klasztory missyonarskie poddano tym prowincyałom, do których poprzednio należały, a także i samych braci pielgrzymujących. U nas na najbliższej zaraz kapitule prowincyonalnej, roku 1458 w Poznaniu odbytej, odczytano tę ustawę i trzy klasztory missyonarskie na Rusi do polskiej przyłączono prowincyi. Był tu obecny Mikołaj Cingulatoris, przeor lwowski, który, złączywszy się z Janem Fatinatim, Genueńczykiem, postanowi! odzyskać dawne prawa i przywileje towarzystwa. Wcześnie jednak zawiadomiony o ich zamiarze generał zakonu na kapitule r. 1459 złożył oby dwóch z urzędu i potwierdził wydaną ustawę kassaty. Wskutek tego raz jeszcze na kapitule prowinc. w Głogowie 1462 r. odczytano postanowienie generała i przyłączono klasztory missyjne do prowincyi polskiej. Nie ustały jednak i potem usiłowania wznowienia towarzystwa braci pielgrzymujących. Krzysztof z Witerbu, dominikan, korzystając z niepomyślnych wypadków na Wschodzie, d. 2 czerwca 1464 r. wyjednał u pap. Piusa II przywilej, wznawiający zgromadzenie missyonarskie, którego nawet został wikarym, z władzą nad wszystkiemi kośoiołami na Litwie, Rusi, Podolu i Wołoszczyźnie. Oparli się temu następnego zaraz roku na kapitułę gener. zgromadzeni ojcowie zakonu, nasi zaś dominikańscy missyonarze, wiedząc, jak obszerne było wówczas pole działania we własnym kraju, dokąd herezye z obcych krajów wciskać się poczęły, nie chcieli korzystać

Te ustawy dostatecznie okazują ciągłą

a przywileju papieża i a innymi przybywali na kapituły, poddając się tem samem zwierzchnictwu miejscowego prowiucyała. Mimo to, i po zniesieniu towarzystwa braci pielg., nie ustawały prace missyjne. Urban VIII r. 1627 poleca, aby w każdym klasztorze dominik. na Rusi byli missyonarze, gotowi udać się wszędzie, dokąd - by ich zażądano, oraz, aby po klasztorach ruskich uczono języków wołoskiego, ormiańskiego i tatarskiego, dla tego postanowili ojcowie przyjąć zaraz do zakonu sześciu Ormian i tyluż Rusinów, Rozkazano im także, aby zakonnicy, użyci do apostołowania, u-trzymywali dziennik prac swoich, który, po ukoń-czeniu missyi, miał być przesłany prowincyałowi, a następnie złożony do archiwum kongregacyi de propaganda fide. Natychmiast udają się nasi do Tataryi i wschodnich krajów, gdzie Tymoteusz Ms-kolnicki (r. 1637), biegły w hebrajskim i innych tamtejszych krajów językach, wielu do św. wiary katol. nawraca i publicznie w Kaffie odprawia różańcowe proces3ye, W kraju też nie ustają prace missyjne, których zwykle prefektem i kierownikiem bywał sam prowiucyał. Dopiero bunt Chmielnickiego i uapady kozaków, którzy wiele kościołów dominik. na zawsze zburzyli i innych dosyć uszkodzili, przerwał missye na Rusi, tak, iż prawie ustały. Do Tataryi jeszcze nasi zakonnicy niekiedy zaglądali, lubo tam niechętnie ich przyjmowano, i dla tego mało zdziałać mogli. Dla krajowych missyj oddano w ruskiej prowincyi r. 1764 dwa klasztory, w Buczaczu i Tarnopolu, gdzie missyonarze spocząć mogli i przygotowywać się do pracy. W innych prowincyach wydawano też ku temu stosowne rozporządzenia na każdej prawie kapitule. Tak np, w polskiej ok. r. 1751, wyznaczono co trzy lata missyonarzy na każdą kontratę, a pro-wincyał dodawał im towarzyszów młodszych, którzy, pod przewodnictwem starszej braci, nabywali wprawy i doświadczenia w pracy missyonarskiej. Roku 1778 prowincyał Rajmund Molęcki zaleca przeorom, aby missyonarzy gościnnie przyjmowali i dobrze podejmowali, gdziekolwiek-by ci na odpoczynek do klasztoru przybyli; nakazuje nadto, pod surowemi karami i odpowiedzialnością, aby im tylu zakonników do pomocy dawali, ilu ich zażą dają, choćby w klasztorze trzech tylko pozostać miało.

troskliwość zakonu o szerzenie wiary i utrzymywanie cnót św. w ludzie chrześciańskim, do czego wielce dopomogło szerzenie nabożeństwa różańcowego, tak bardzo odpowiadającego gorącym uczuciom narodu naszego i pobożności jego ku N. M. P. Prace missyjne i kaznodziejskie, przynosząc obfite dla kościoła pożytki, utrzymywały także w zakonie zapał do nauki. Już w r. 1580 na kapitule gener. w Rzymie poleconem było, aby w każdym klasztorze, nawet tam, gdzie kilku tylko znajduje się księży, miewano dysputy, rozstrzygano kazu-sy teologiczne, zaniedbującym się w tym względzie nakazano odmawiać approbaty na słuchanie spowiedzi. U nas często przypominano tę ustawę „ad otium evitandum, quod summa religioeæ vitæ corruptela eßt“, i zalecono codziennie, przynaj-

Encyklop Powsz. Ilustr. Zesz. 125. T. XVI.

mniej przez godzinę, odbywać rozmowy w mate-ryach teologicznych, pod przewodnictwem wyznaczonych na to lektorów casuum conscientiae. j Wreszcie, dominikanie polscy dostarczyli kościołowi ośmiu arcybiskupów, 88 biskupów i 246 mężów znakomitych świętobliwością, nauką lub dziełami.

Dominikanie Obserwanci, inaczej kon-gregacyą, albo zgromadzeniem św. Ludwika Bertranda zwani, powstali, jak wiele innych podobnych zgromadzeń, w celu usunięcia rozwalniającej się reguły; wszystkie te, mało się od siebie różniące instytucye, na kapitule w Rzymie 1481 r. jednemu poddano generałowi. Obserwanci w Hol-landyi już w roku 1475 pozyskali pozwolenie od Stoi. ApoBt. na założenie 3 klasztorów w Saksonii i Polsce. Nie korzystali jełnak z udzieloneg) sobie przywileju, przynajmniej w Polsce, gdyż dopiero król Jan Kazimierz, na pamiątkę zwycięstwa nad Szwedami, r. 1657 sprowadził ich do Warszawy i 1668 oddał im kaplicę, moskiewską zwaną, którą obrócono na kościół pod wezwaniem N. M. P. Zwycięskiej. Do ruskiej prowincyi dostali się w r. 1678. Przybywszy do Lwowa, otrzymali od prowincyała, Jacka Kłońskiego, polecenie, aby różnicy żadnej nie wprowadzali, zwłaszcza, że już był tam klasztor św. Maryi Magdaleny, w którym ściśle reguły przestrzegano. Ambroży Skopowski, wikary genera'ny obserwantów, spowiednik króla Jana III, w d. 2 listop. t. r. przykre te dla swoich punkty zobopólnej ugody podpisać widział się zmuszonym. Klasztory ich te były w prowincyi polskiej: Góra Kalwarya, Lublin, Sieniawa, fundowany przez Mikołaja Hier. Sieniawskiego, marszałka koron., r. 1676, zniesiony 1788 r.; Terespol, fund. Józefa Bogusł. Słuszki, kaszt, wileń., r. 1697, włączony do zwyczajnej reguły dominikanów. Warszawa, pierwotnie fundowani za miastem przez Jana Kazimierza, potem przenieśli się na miejsce, gdzie od czasów Zygmunta III była kaplica obrządku greckiego, naprzeciw kościoła św. Krzyża; tu z ofiar pobożnych przebudowano kaplicę na piękny kościół 1741 r., który więcej jeszcze około roku 1783 przyozdobiony został staraniem Heleny Ogińskiej, kaszt, wileń. Roku 1800 było w kiasztorze 13 zakon., a w r. 1813 już tylko jeden; dla braku funduszów upadała budowla, zniszczona jeszcze bardziej w r. 1808 przez użycie na koszary; wkrótce potem wrócili wprawdzie zakonnicy, lecz opustoszonych murów podnieść nie zdołali; po śmierci zatem dwóch ostatnich dominikanów obserw. oddano kościół księżom świeckim, z których gdy jeden popełoił w świątyni samobójstwo r. 1816, ta zamkniętą i w dwa lata ro zebraną została; mury kupił Stanisław Staszic w roku 1823 i zbudował gmach dla towarzystwa przyjaciół nauk. Wielkie Oczy, w dyecezyi przemyskiej, fundował Jędrzej Modrzewski r. 1667; W y-so kie Koło, w dyecezyi sandomierskiej, fundował Stanisław Witowski, kasztelan sandomierski, w roku 1637. W prowincyi ruskiej, staraniem ks. Ambroż. Skopowskiego, generalnego wikaryusza obserwantów (f 1705), te powstały klasztory: w Czar to-

101

ryskach, fimd. Samuel Leszczyński, oboźny kor.; we Lwowie, r. 1678, fund. Stan. Jabłonowski, wojew. ruski i hetm. poi. kor.; w Przemyślanach; w Sidorowie r. 1789. Ze wszystkich fun-dacyj dominikanów ohserw. żaden już nie pozostał klasztor; w granicach zaś dawnej prowincyi polsk. sam tylko klasztor św. Trójcy w Krakowie przyjął i zachowuje ściślejszą regułę. Z mnogiej liczby klasztorów dominik. w r. 1874 istniały zaledwie następ.: w Petersburgu, Agłonie, Rosieniach i Kalwa-ryi źmudzkiej, w cesarstwie; w Gidlach, Klimontowie, Lublinie, w królestwie; w Krakowie, we Lwowie, Podkamieniu, Żółkwi, Bohorodczanach, Jezupolu, Potoku, Tyśmienicy i Czortkowie, w Jarosławiu, Wielkich Oczach, Borku i Dzikowie w Ga-licyi; oraz w Poznaniu, gdzie kilku zaledwie przebywało zakonników. \ Dominikanie w Polsce wiele j/ okazali troskliwości o przechowanie wspomnień historycznych, dotyczących osób i świątyń swoich. Kapituły prowincyonalue często zajmowały się tym przedmiotem, polecając zasłużeńszym zakonnikom Urząd spisywania ważniejszych czynów i zbierania dokumentów, odnoszących się do dziejów zakonu. Do ostatnich czasów jawne są tej pieczołowitości dowody. Nie tylko bowiem kilka ksiąg historycznych, alo nadto postanowienia wszystkich prawie kapituł swoich drukiem ogłaszali i rozsyłali po konwentach dla przechowania. Nieszczęścia kraju i płomień w proch obróciły wiele z tych pomników dziejowych. Ułamki tylko z archiwów zakonu pozostały w dziełach drukowanych i stanowią dziś jedyny materyał do opisania dawniejszych czasów; nowsze zaś mają dokumenty przy klasztorach, lubo często z przerwami, jakie okoliczności miejscowe, lub zaniedbanie się zakonników sprawiło. Do pierwotnych dziejów zakonu w Polsce dostarczają wiadomości: życiorysy św. Jacka przez Bzowskiego, Frydrychowicza (1687) i Grodzickiego (1595 r.); Szymona Okolskiego „Russin fłorida“; Michała Siejkowskiego „Świątnica Pańska“; tegoż „Dni roczne świętych“; Felicyana Nowowiejskiego „Phoenix“; Józefa Tom. Grzegorza Szymaka „Prerogatywa zakonu kaznodz.* (Wilno 1755); Chody kiewicza „De reb. gest. ord. præd.“ i inne. Z tych źródeł i nieco akt kościelnych ułożył ks. Barącz „Rys dziejów zakonu kaznodziejskiego w Polsce“ (Lwów 1861 r.), dzieło gruntowne, szkoda tylko, że nie o wszystkich prowincyach zebrał tyle wiadomości, ile o prow. ruskiej; o dominikanach w Koronie i na Litwie, zwłaszcza z ostatnich czasów, mało podaje. O litewskiej prowincyi z jej archiwów klasztor, pomieszczono ważniejsze wyjątki w czasopiśmie „Teka wileńska“ r, 1858, które ks. Barącz w dziele swojem przedrukował i dobrze użył. A. Małecki w „Przewodniku naukowym i literackim”: „Klasztory i zakony w Polsce w obrębie wieków średnich“. (X. 8. Ch. w„Enc. Kościeln.“).

Dominikanki, równie jak dominikanie noszą nazwę od założyciela swego, św. Dominika, który, bolejąc nad tern, że wielu z mieszkańców Tuluzy, przywiedzionych do nędzy w wojnach z Albigensa-mi, sprzedawało lub oddawało córki swoje heretykom, postanowił założyć w Prouille (Prulianum),

dom na przyjmowanie dziewcząt ubogich rodziców. Do zbawiennego tego dzieła dopomogli mu b-pi z Narbonny i Tuluzy oraz zamożniejsze rodziny katolickie. Tym Bposobem ok. r. 1206 stanął tam pierwszy klasztor dominikanek, w którym pobożne służebnice pańskie, przyjąwszy ubiór biały, z czarnym welonem i płaszczykiem brunatnym, zajmowały się wychowywaniem dziewcząt, modliwą i pracą ręczną. Opieka książąt i panów katol. pomnożyła wkrótce ich liczbę, tak, że Francya i Hiszpania miały niezadługo 12 takich klasztorów. Gdy potem św. Dominik przybył do Rzymu i, pozyskawszy potwierdzenie zakonu męskiego, począł dla niego budować klasztor św. Sykstusa, otrzymał zlecenie od pap. Honoryusza III, aby urządził także i żeńskie zakony, których naówczas wiele było w Rzymie i różnych trzymały się ustaw. Św, Dominik życzenie papieża przywiódł do skutku i w klasztorze św. Sykstusa pomieścił zaraz 105 sióstr zakon.; braciom zaś swej reguły inne oddał miejsce. Tak powstały dominikanki, zatwierdzone przez Stoi. Apostoł., czego dawniejsza fundacja we Francyi jeszcze nie miała, i dla tego i tamte klasztory przyjęły surową regułę i habit rzymskim dominikanom przepisany, to jest suknię białą z czarnym welonem i takimże płaszczykiem. Żeński ten zakon nosi także nazwę drugiej reguły św. Dominika, pozostawiając tytuł pierwszej reguły zakonowi męskiemu. W Polsce dominikanki blisko w lat 80 po dominikanach zaprowadzone zostały. Początek ich przecież dokładnie wiadomy nie jest; podania historyczne oduoszą go do r. 1290 lub 1300. Pierwszy klasztor miały w Raciborzu na Szląsku; tam żyła i umarła świętobliwa Eufemia Domicel-la, córka Leszka, ks. raciborskiego, prawdopodobnie fundatorka, lub przynajmniej benefaktorka, konwentu. W biegu czasu liczba klasztorów tego zakonu doszła u nas do czternastu. Następujące miejsca posiadały fundacye dominikanek: Bełz, kosztem Zofii Chodkiewiczówny, kasztelanki Wileń., ok. r. 1647; Kamieniec Podolski, staraniem Elż. Ciepłowskiej, tereyarki dominikańskiej, kupiona kamienica i zamieniona ha klasztor r. 1615; Kraków, Anna z Branickich Lubomirska, kaszt, wojnicka r. 1634 nabyła pałac Tarnowskich na Gródku i przerobiła na klasztor; Lwów, tu obok dominikanów mieszkały tereyarki już w XIII w., fund. siostry zak. Magdaleny, ormianki r. 1393; Nowogródek, fund. Michał Sokolnicki w 1627; Piotrków, początek niewiadomy, gdyż dokumenty spłonęły; Płock fund. mieszczan i szlachty w XVI w.; Poznań, fund. Przemysław ks. wielkop. r. 1283; Przemyśl, mieszczanie i szlachta fund. ok. r. 1606; Racibórz, miał fundować Przemysław, ks. na Raciborzu i Opawie, r. 1236; Sochaczew, fund. ok. 1613; Wilno, fund. Aleks. Hilary Połu-biński, marsz, litew., ok. r. 1678; Wrocław fund. ks. wrocław.; Żółkiew, fund. Jan III r. 1682. Obecnie (1874 r.) z wymienionych klaszt. dominikanek już tylko jeden istnieje w Krakowie. — Jest także i trzeci zakon św. Dominika dla osób świeckich, czyli tereyarze i tereyarki. Wówczas bowiem, gdy herezye we Francyi wiele sprawiły zniszczę-

S. K

nia i krzywd kościołowi katol., a duchowieństwu pozabierały majątki, tak dalece, że z jałmuźn tylko utrzymywać się musiało, św. Dominik przedsięwziął stawić przeciwko nim liczny zaatęp, z samych wiernych katolików złożony, którzy obowiązywali się żyć w duchu pokuty, pomagać kapłanom do ożywienia gorliwości religijnej w bliźnich, bron ć wiary, zapobiegać szerzeniu się błędów i nawracać heretyków. Znalazłszy wielu ochotników, zobowiązał ion przysięgą, iżby gotowi byli na ten cel poświęcić majątek swój, a choćby i życie. Gdy jednak w tak zbawienuem dziele żony mogły sprzy-Bięźonym niemałą czynić przeszkodę, postarał się przeto św. Dominik, że kobiety weszły również do tego stowarzyszenia, które ubiorem białym i czarnym wyróżniało się od reszty wiernych. Bracia i siostry, dla utrzymania się w postanowieniu i obudzenia gorliwości, odmawiali codziennie pewne modlitwy, mieli przepisane posty i umiarkowanie. Odważny ten zastęp dusz gorliwych zatytułowany został mianem: fratres et sorores de militia Jesu Christi, rycerstwo Chrystusowe. Jaki duch ożywiał to, zgromadzenie w pierwiastkach, widać stąd, że przy kanonizacyi św. Dominika, dokonanej r. 1234, dowiedziono, iż zakon dominikański, przy spółdziałaniu tercyarzy swoich, więcej niż sto tysięcy heretyków kościołowi katolickiemu powrócił. Odtąd tercyarze, na cześć swego zakonodawcy, który zachęcał ich zawsze do pokuty, zmienili dawną nazwę militia J. Cb. na inną: fratres et sorores de poenitentia B. Dominici (pokutnicy św. Dominika) i dotąd jej używają. Pod obydwoma temi tytułami byli przez Papieży zatwierdzani, otrzymali wiele przywilejów i przypuszczeni zostali do uczestnictwa łask duchownych i odpustów, udzielonych zakonowi dominikańsk. Niektóre z kobiet tercyarek, wdowy i panny, żyły często spólnie w domach poblizkich kościołom zakonnym, ubierały się jak zakonnice dominikanki, lubo nie zrywały zupełnie ze światem i nie miały klauzury, jak tamte. W Krakowie od dawna dom taki istniał, założony w r. 1230 przez Iwonię, babkę św. Jacka, która, widząc cuda swego wnuka, przyjęła habit pokuty, co i matka jego, Beata, uczyniła także. Dom ten zw ał się m n i e j s z y m i otrzymał potem fundacyę od mieszczan krak. Był w Krakowie i większy dom tercyarek, na podobieństwo klasztoru, zbud. przez Katarz. Michałowską, kaszt, krak., r. 1455. Z obu tych domów r. 1634 przeniosły się tercyarki do klasztoru zbudowanego na Gródku i, przyjąwszy regułę drugiego zakonu św. Dominika, zamieszkują tam dotąd. Były też klasztorki tercyarek dominik. we Lwowie, Poznaniu i Wrocławiu; obecnie nigdzie ich niema, a tercyarze i tercyarki żyją w pośród rodzin swoich, starając się oddziaływać na ożywienie w nich pobożności i czynów chrześciańskiej miłości.—X, S. Ch. w „Encykl. Kościelnej“. Dominion of Canada, ob. Kanada.

Dominia Marek Antoni, teolog i przyrodnik, (* 1566 na wyspie Arba w Dalmacyi,—f 1624). Wychowany przez jezuitów, przyjął ich regułę, a w r. 1602 został arcybiskupem w Spalato i prymasem dalmackim i chorwackim. Na stanowisku tem wszakże oskarżony został o skłonność do protestantyzmu, pisma jego uległy potępieniu przez inkwizycyę, a on sam, złożony ze swej godności, po uwolnieniu z więzienia inkwizycyi, udał się w r. 1616 do Anglii, gdzie przebywał jako dziekan w Windsorze. W kazaniach i pismach swych, zwłaszcza w dziele „De Republica Ecclesiastica“, wystę-pował przeciwko papieżowi, gdy jednak wzbudzono w nim nadzieję uzyskania kapelusza kardynalskiego, wrócił do Rzymu i publicznie wyrzekł się protestantyzmu. Pomimo to, podejrzewany o nie-szczerość i kacerstwo, z rozkazu Urbana VIII wtrącony był znowu do więzienia, gdzie zmarł nagle 1624 r. Po śmierci uznany został za heretyka; ciało wydobyte z grobu powieszono, a następnie spalono wraz z jego dziełami. — Z prac D-a naukowych najważniejszem jest dzieło: „De radiis visus et lucis in vitris perspectivis et de iride tractatus” (Wenecya 1611), w której rozwija teoryę barw. Dzieli on barwy na dwie kategorye: na barwy istotne czyli trwałe, właściwe ciałom, i pozorne, które jedynie przsz działanie pewnych promieni na ciała wzbudzane zostają i wraz z promieniami temi nikną. Światło białe staje się barwnem, gdy miesza się z ciemnością. Gdy przechodzi przez pryzmat, otrzymuje od Bubstancyi pryzmatu mniej lub więcej ciemności, stosownie do tego, czy przez cieńszą czy też przez grubszą jego warstwę przebiega. Jakkolwiek matematycznie nieuzasadniona, teorya ta w swoim czasie nie była bez pewnej wartości i doprowadziła do wyjaśnienia tęczy. D., mianowicie, przekonał się z doświadczeń, że promienie światła, dostające się do kuli szklanej, napełnionej wodą, niezupełnie przez nią przechodzą, ale w części ulegają od tylnej jej strony odbiciu i po powtórnem załamaniu dopiero wydobywają się z przedniej strony kuli, przebiegając niejednakie w niej drogi. Promień, który wydobywa się z najniższej okolicy kuli, przebiega w niej drogę najkrótszą, miesza się przeto najmniej z ciemnością i okazuje się stąd czerwonym, gdy promienie dalsze, wyżej z kuli występujące, przechodzić w niej muszą drogi coraz dłuższe, a stąd coraz się ciemniejszemi stają. Podobnież dzieje się z promieniami słońca, oświetla-jącemi krople deszczu, a ponieważ zachodzi to w jednaki sposób w kołach, otaczających punkt na niebie słońcu przeciwległy, dostrzegamy barwne koła współśrodkowe, stanowiące właśnie zjawisko tęczy. Nieznajomość jednak praw załamania światła nie dozwoliła D-i oznaczyć promieni tych kół współ-środkowych, czyli wielkości tęczy. Jakkolwiek podobne poglądy wyrażali już i poprzedni autorowie, zasługą jest Dominisa, że odwołał się do doświadczenia i wykazał możebność wyjaśnienia berw tęczowych przez załamanie i odbicie pronreni w jednej i tejże samej kropli wody.

Dominium, dobra pańskie, ob. Dobra.

Domino (g r a). Dwadzieścia ośm jest kostek lub drewienek podłużnych, w połowie przedzielonych; pierwsze sześć jedno pole mają próżne, drugie, liczbą jeden aż do sześć oznaczone, następnie 1, 1 2 aż do 1 6, 2 2 do 2 6 i t. aż do 6 6. Czy się gra we dwie osoby czy w więcej, kostki zakryte roz-

P. Chm.

K. J.

dsje się równo: 6 6 grę zaczyna, potem przystawia każdy koleją, pokąd może, do jednego lub drugiego boku, przytykając taką samą liczbę np. 6 5, 6 4, potem 5 4 i tym podobnie. Kto pierwszy postawił wszystkie swoje, ten wygrywa tyle punktów, ile komu liczb pozostało.

Domino, ubiór, jest to płaszcz kitajkowy, lub atłasowy, pospolicie czarny, z kapturem, którego używały damy, jako najskromniejszego stroju redutowego. Na balach osoby, gdy nie chcą być poznane, ukazują się w maskach i dominach. Ubioru tego obecnie używają i mężczyźni na takich zebraniach.

Dominowski z Suchcic Antoni (f ok. r.

1860), nauczyciel Szkoły elementarnej dwu-oddzia łowej, istniejącej niegdyś przy ulicy Bednarskiej w Warszawie, wykładający tam geografię, technologię i mechanikę, dał się poznać w druku kilko-nastoma poezyami, drukowanemi w różnych czasopismach i wydawnictwach zbiorowych, a mianowi cie w „Wieńcu*, wydanym na cześć Jachowicza r. 1858, w „Klejnotach poezyi polskiej” i in. Wyróżniały się one serdecznością i szczerością uczucia («Tęsknota za wiosną*).

Dcminus, po łacinie=.p a u, w Rzymie starożytnym tytuł pana domu (d. major) i najstarszego syna jego (d. minor), od czasów Kaliguli także tytuł cesarza, jako też wyższych bogów. W cbrześciań-stwie do w. III D. przydawano do imiou męczenników i świętych; później tytułowano tak biskupów, a w formie domnus przeniesiono go na opatów zakonu benedyktyńskiego, oraz w skróceniu dom lub don (ob.) na niektórych też zakonników.

Domit (geolog.). Skała pospolita w Owernii, a nosząca swą nazwę od góry Puy de Dôme. Jest ona kwarcowym trachitein, składającym się z dio-bnoziarnistej, szarawo-białej, matowej massy, w któ rej rozsiane są kryształy oligoklazu i sanidynu, brunatnej miki, trydymitu i hornblendy.

Domitia gens, ród plebtjuszowski w starożytnym Rzymie, który przy końcu rzeczypospolitej doszedł do wielkiego znaczenia. Stanowiły go dwie gałęzi: Ahenobarbi i Calvini. A) Pierwsi otrzymać mieli swój przydomek od rudej brody, która była właściwością wielu z nich; według legendy zaś, uświetniającej początki rodu i odnoszącej je do czasów bardzo dawnych, protoplaście tej familii w bitwie przy jeziorze Regilskiem, r. 496 przed Chr., mieli ukazać się i przepowiedzieć zwycięstwo R«ymian Kastor i Polluks, a na potwierdzenie tego, dotknąwszy się jego brody, zamienili ją z czarnej na rudą. Znakomitszymi członkami są: 1) D. Cu8eus Ahenobar-bus, jako konsul prowadził wojnę z Bojami r. 192 prz. Chr., a następnie 190 r. w charakterze legata u-czestniczył w wojnie przeciwko królowi Śyryi, An-tyochowi W., a nawet objął główne dowództwo w walnej bitwie pod Magnezyą. która zakończyła się klęską króla (Liv. 35, 36, 37).—2) D. Cna eus Ab., wnuk poprzedniego, będąc konsulem w 122 r. przed Chr., wiódł wojnę przeciwko Allobrogom, pustoszącym ziemie Eduów, sprzymierzeńców Rzymu, i odniósł zwycięstwo nad nimi oraz ich sojusznikami, Arwernami, w bitwie przy uściu rz. Sulgi (dziś

Sorgues) do Rodanu, dzięki przestrachowi, jaki wznieciły słonie w szeregach nieprzyjaciół. Przeprowadził drogę wojskową bitą od Rodanu do Pyrenejów, która od niego otrzymała swą nazwę via Domitia (Veil. Patero. 2, 10; L’v. Epit. 61).—3) Syn jego, D. Cn. Ahen. był trybunem ludu w r. 101; przeprowadził on wtedy prawo (lex Domitia de 8acerdotiis), aby na przyszłość lud obierał kapłanów, których kollegia dotąd napełniały się same przez się (cioptatio), za co też wdzięczny lud obrał go najwyższym kapłanem (pontifex maximus). W r. 96 dostąpił godności konsula, a następnie w 92 r.—cenzora i w tym charakterze razem z towarzyszem swym L. Krassem, wydił edykt przeciwko powstałym wówczas szkołom w Rzymie, szkołom retorów. Był to człowiek gwałtowny, stąd częste jego spory, jak z M. Skaurem i Krassem, który też, czyniąc raz domówkę do jego przydomka, miał powiedzieć: «nic dziwnego, że ma miedzianą brodę ten, którego usta są żelazne, a serce ołowiane*. Cyceron odzywa sią o nim, jako o człowieku dość wymownym i nie małej powagi (Cic. „Brutus“ 44, „De orat.* 2.56, «Pro Deiot.*⁴ 11; Suet. „Nero“ 2).—4) D Cnaeus Ahen. zięć Cynny (ob.), stanął na czele partyi rewolucyjnej w Afryce i, złączywszy się z królem Numidyi Hiarbasem, wystąpił pod Utyką z liczuem wojskiem przeciwko Pompejuszowi, wysłanemu przez Sullę dla uspokojenia tej prowincyi, lecz, pokonany w krwawej bitwie, poległ 82 roku przed Chr. (Plutarch: «Pompejusz“ 10—12).—5) D. Lucius Ahen. był ożeniony z Porcyą, córką Katona Utyckiego. Około r. 70 przed Chr. występuje w liczbie innych świadków przeciwko Werreso-wi, jako najznakomitszemu z młodzieży (princeps iuventutis). Jako edyl kurulny w r. 61 urządza bardzo świetne igrzyska, w których uczestniczyło sto lwów numidyjskich. Pomimo, że pozostawał w przyjaznych stosunkach z Cyceronem, nie móał jednak, jako pretor, przeszkodzić jego wygnaniu, którego domagał się Klodyusz w porozumieniu z Cezarem. R. 56 zaczął D. ubiegać się o konsulat, lecz wskutek niechęci przeciwko niemu tryumwirów dostąpił go dopiero w r. 54. W miarę, jak oziębiały się stosuaki między Pompejuszem a Cezarem, zbliżał się do pierwszego. W r. 52 był przewodniczącym w procesie przeciwko Milonowi, oskarżonemu o zabójstwo Klodyusza. Gdy nastąpiło stanowcze zerwanie między tryumwirami, D. otrzymał od senatu w zarząd prowincyę Gallię. Z rozpoczęciem kroków wojennych D. udał się do m, Cor-fiuium, na wschód od L. Fucinus, gdzie objął dowództwo nad zbierającemi się tam oddziałami Pom-pejusza. Zamiast jednak pociągnąć dalej za Pompejuszem do Apulii, dokąd go tenże powoływał, został oblężony w Corfinium przez szybko posuwającego się Cezara Przestraszony nagłem jego przybyciem, zamyślał już ujść z miasta znajbliższem swem otoczeniem, lecz ujęty przez swych żołnierzy, wydany został w ręce zwycięzcy. Wypuszczony przez Cezara na wolność, udał się do swych włości, leżących nad brzegiem morza w Etruryi, i tu wystawiwszy flotyllę, popłynął z nią do Marsylii, której mieszkańców pozyskał dla sprawy Pompeju

Em. K.

sza. Gdy jednak miasto, przyciśnięte oblężeniem, miało się poddać Cezarowi, D. wymknął się z niego i podążył do Pompejusza do Tessalii. Tu nie przestawał doradzać użycia jak najsurowszych środków przeciwko senatorom, którzy w toczącej się wojnie domowej zachowywali się nieutralnie. Poległ w bitwie pod Pharsalus, w której dowodził prawem skrzydłem, walcząc przeciwko Autoniuezr-wi 48 r. przed Chr. (Caes. „Bellum civile*)—6) D. Cnaeus Allen., syn poprzedniego, uczestniczył w działaniach wojennych ojca przeciwko Cezarowi. Ułaskawiony przez niego po bitwie Farsalskiej, wrócił do Italii 46 r. po Chr. Niezgodne są świadectwa co do udziału jego w spisku przeciwko Cezarowi; jednakże w r. 44 zajęty był razem z Brutusem przygotowaniem floty przy brzegach Kampanii i udał się za nim do Macedonii. Wysłany w r. 42 przeciwko flocie tryumwirów, działającej na morzu Jońskiem pod dowództwem Cd. Domicyu-sza Kalwina, zadał jej klęskę i pustoszył nadbrzeżne miasta, jako stojące po stronie nieprzyjaciół. Po bitwie pod Philippi D. próbował jeszcze jakiś czas, jako dowódzca floty, prowadzić wojnę, lecz wkrótce w 40 r., za pośrednictwem Azymusza Polliona, pojednał się i połączył z Antoniuszem, ltory, wywdzięczając pię, oddał mu w zarząd prowincyę Bitynię. Pozostał też D. wiernym Antoniuszowi w początkach wojny, jaka wybuchła między nim i Oktawianem, chciał wyswobodzić go z pod obezwładniających wpływów Kleopatry i domagał się jej oddalenia. Widząc jednak, że usiłowania jego są nadaremne, porzucił Antoniusza i połączył się z Oktawianem, lecz w rozstrzygającej bitwie pod Ak-cyum udziału nie brał, gdyż przedtem jeszcze życie zakończył (VeJl. Paterc. II 76; Dio Cass. 50, 13; Suet. „Nero“ 3).—7) Syn jego, D- Lucius Ahen., mąż starszej córki Antoniusza, odznaczył się w wyprawie wojennej do Germanii za cesarza Augusta, w czasie której dotarł aż do Elby. Był to człowiek samowolny i okrutny; znajdował upodobanie w krwawych igrzyskach, których dopiero zaniechał na rozkaz Augusta; f 25 r. po Chr. (Suet. „Nero“ 4).

8) D. Cn. Ahen, syn poprzedniego, był ożeniony z córką Germanika, Agrypwą, i miał z nią Byna, późniejszego cesarza Nerona. Był to człowiek bardzo nizkiej moralności (Suet. „Nero* 5, 6).—Z drugiej gałęzi rodu Domicyuszów, której przysługiwał przydomek Calvinus, sławniejsi są: 1) D. Cnaeus Calvin us Ma xi mus, konsul r. 2a3 przed Chr., łącznie z kolegą swym, Doi a beli ą (ob.)f odparł i zwyciężył połączone siły Bojów i Etrusków przy przejściu ich przez Ty ber, blizko jeziora Wa-dymońskiego (w Etruryi); w r. 280 był dyktatorem, a następnie cenzorem, pierwszy z pomiędzy pleba-juszów.—2) D Cnaeus Calvinus, po długich utarczkach, wskutek silnej sgitacyi wyborczej, obrany został konsulem 53 r. przed Chr. W wojnie domowej, jaka następnie wybuchła między Pompe-juszem i Cezarem, walczył po stronie ostatniego. Kiedy Cezar w pogoni za swym przeciwnikiem przeprawił się do Epiru, wysłał D-a ku Macedonii z dwoma legionami przeciwko dążącemu dla połączenia się z Pompej uszem Metellowi Scypionowi, a nastę-

paie w bitwie Farsalskiej powierzył mu dowództwo w środku swej linii bojowej. Później oddał mu Cezar w zarząd prowincyę Azyę z zaleceniem powstrzymania powodzeń orężnych Farnaka, syna Mi-trydatesa; lecz tu Calv., mając pod swem dowó dztwem naprędce zebrane wojsko, doznał porażki pod m. Nikopolis, którą dopiero wynagrodził za przybyciem swem Cezar, odniósłszy świetne zwycięztwo nad Farnakiem 47 r. Po śmierci Cezara brał czynny udział w działaniach wojennych Oktawiana i Antoniusza przeciwko partyi republikańskiej, lecz niepomyślnie; fiacie, zostającej pod jego rozkazami, zadał klęskę na morzu JońskiemL. Domicyusz Aliéna bar bu s (ob.) r. 42 prz. Chr. Nakoniec w 39 r. jako wielkorządzca Hiszpanii, stłumił powstanie Cer-retanów, mieszkańców dolin pirenejskich, przyczem dał się poznać jako dowódzca, karzący z wielką surowością opieszałość swoich żołnierzy (Cae3. „Bel. civ.“ 3, 34, 36, 89; „Bel. Alexandr.“ 35 i nast. Dio Cass. 48, 42). —Z kobiet, należących do tego rodu, bardzo są znane: 1) Domitia, ciotka cesarza Nerona, którą ten, w podeszłych już latach będącą, kazał otruć, aby zagarnąć jej mienie (Suet. „Nero“ 34).—2) Domitia Lepida, matka Messali-ny, żony cesarza Klaudyusza, która z poduszczeuia Agrypiny skazan i została na śmierć r. 54 po Chr. (Tac. „Ann.“ 11, 37; 12, 64).—3) Domitia Longi na, córka D. Korbulona (ob. Cor buło), była żoną cesarza Domicyana i wzięła udział w spisku na ży cie męża swego r. 96 po Chr. (Dio Cass. 67, 15). — Porówn. Mommsen: Historya Rzymska, „Pauly Real Encyclopaedie“, Fr. Lübker „Reallexikon“). Km K-

Domitilla, imię rzymskie, pod którem znane są niektóre kobiety, należące do familii cesarskiej Flawiuszów, a mianowicie; 1) D., żona cesarza Wespazyana, pochodziła z nizkiego stanu, lecz po wyjściu za mąż otrzymała prawa obywatelstwa rzymskiego; umarła jeszcze przed wstąpieniem na tron swego męża, podobnie jak i córka, urodzona z tego małżeństwa i nosząca toż samo imię. Pozostali po niej dwaj synowie: Tytus i Domicyan. Po-wstąpieniu na tron Wespazyan nadał jej, jakkolwiek już nieżyjącej, tytuł cesarski; na monetach też nazywa się Diva Domitilla Augusta i F,avia Domitilla. 2) D. wnuczka Wespazyana, żona Fla-wiusza Klemensa, konsula w r. 95 po Chr., oskarżona razem z mężem o nieoddawanie czci cesarzowi, skazaną była przez Domicyana na wygnauie na wyspę Pandataryę przy brzegach Kampanii. Od jej imienia, jako pierwotnej właścicielki tych miejsc, otrzymały nazwę katakumby Domitylli, zwane także inaczej katakumbami Św. Petronelli, albo św. Nereu-&za, znajdujące się przy Via Ardeatina, i pokryte freskami wytwornej roboty, a przeto Btanowiące jeden z najcenniejszych archeologicznych zabytków. 3) D. siostrzenica wyżej wspomnianego konsula Flaw. Klemensa, przyjęła wiarę cbrześciańską, wskutek czego prześladowaną była jrzez cesarza Domicya-na, a uczczoną przez Kościół, jako męczennica (Öueton. „Vespas., 3; Dio Cass. 67, 13; „Encyklo-pedya Kościelna*).

Dömitz, miasto w w. ks. MeklemburBko-Szwe-ryńskiem, na prawym brzegu Elby, przy drodze że-

And S.

P Chm.

And. S.

And. S.

laznej do Lineburga, Szwerynu i Wittenberge; około 3 000 m-ców. Jest tu sąd powiatowy, nowy kościół ewagelicki, zamek, szpital dla obłąkanych, synagoga, wielki most przez Elbę, więzienie wojskowe w dawnej cytadeli.—D. dostał Bię księstwu Szweryńskiemu w 1423 r. i w 1560 został obwarowany. W 1628 zajął go Wallonstein, a w 1632 Szwedzi. Dnia l listopada 1635 r. zaszła tu bitwa między oblegającemi miasto wojskami saskiemi pod marszałkiem Marazinem a śpieszącymi na odsiecz Szwedami pod Bauerem; w bitwie tej porażeni Sasi od oblężenia odstąpili. Z dawnej twierdzy i murów jedna tylko cytadella pozostała.

Domkowicz Jan (w połowie XIX w.), publicysta galicyjski, znany jest z „Uwiadomienia w przedmiocie pisma czasowego: Wiejska rada“, wydanego po polsku, po rusku i po niemiecku we Lwowie 1 grudnia 1849 r. oraz z 3-ch numerów tygodnika „Wiejska rada“ po polsku i po rusku, ogłoszonych we Lwowie 7—12 stycznia 1850 r.

Domme, miasto główne kantonu w departamencie francuskim Dordogne, okręgu Sarlat, na lewym, wyniosłym, brzegu rzeki Dordogne, posiada godny uwagi kościół w skale wykuty,—winnice, dostarczające wybornego czerwonego wina, ciekawe zabytki starodawnych murów; 1 650 m-ców.

Dommel, ob. Die ze, gdzie rzekę D. mylnie wydrukowano Donimel.

Dommitzsch., w języku Serbów łużyckich Dunina acz, miasto w pruskiej prowincyi Saskiej, regen-cyi Merseburskiej, okręgu TorgawBkim, na lewym brzegu Elby, przy drodze żelaznej Torgawa-Wittenberg; sąd powiatowy, fabryka rur sztajnguto-wych, kopalnie węgla brunatnego; 1 900 m-ców.— W Średnich Wiekach było rezydencyą książąt serbo-łużyckieb, prawo miejskie otrzymało 1298 r.

Donna Julia, żona cesarza rzymskiego Septy-miuea Sewera (* 170 r.,—f 217 po N. Cbr.), była córką Syryjczyka Juliusza Bassyana (Bassiauus), kapłana słońca w Emezie w Fenicyi, gdzie też prawdopodobnie poznała przyszłego męża, który dowodził legionem w Syryi, a zaślubił ją powodowany jej pięknością, tudzież przepowiednią, iż ma zostać żoną króla. Jakoż po zamordowaniu przez pretoryanów Pertynaksa (193 r.) energiczna Julia pobudziła męża sięgnąć po purpurę cesarską. Gdy Sewer umarł (211 r.), usiłowała napróżno pogodzić dwóch swoich synów, Karakallę i Getę: Geta został zamordowany przez Karakallę w jej objęciach. Niemniej jednak za panowania tego bratobójcy cieszyła się D. wielkim wpływem. Znajdując się w Antyocłm podczas zamordowania Karakalli, za-morzyła tam siebie głodem. Złośliwa obmowa posuwała się aż do oskarżania jej o występny stosunek z tym synem; jeden z pisarzy aleksandryjskich cisnął w nią nawet przezwiskiem Jokasty (ob.). Była to kobieta wielkiej inteligencyi, zajmująca się zagadnieniami filozofloznemi; w jej pałacu cesarskim zgromadzało się dobrane koło myślicieli, uczonych i pisarzy, jak Ulpian, Papinian, Galien, Filostrat. Ten ostatni, który na żądanie jej napisał Żywot Apolloniusza z Tyany, nazywa ją Julią Filozofką.—„Gr. Eucycl.“ Lamiraulfa. Kml-

Domniemania są t» wnioskowania, jakie prawo lub sędzia wyprowadza z czynu lub faktów znanych, o czynach lub faktach nieznanych. D. mogą być ustanowione lub nieustanowione przez prawo. Domniemanie prawne jest to, które prawo przywiązuje do pewnych aktów lub do pewnych czynów. Takiemi są: akty, które prawo uznaje za nieważne, domniemywając z samego ich przymiotu, że zdziałane zostały na obejście jego rozporządzeń; przypadki, w których prawo uznaje, że własność lub zwolnienie wynika z pewnych oznaczonych okoliczności; powaga, jaką prawo nadaje rzeczy osądzonej; moc, jaką prawo przywiązuje do przyznania strony lub do jej przysięgi (art. 1350 kod. cyw.). Tak naprzykład kod. cyw., stanowiąc w dziale o wzajemnych prawach i obowiązkach między małżonkami, do jakich czynności żony konieczną jest asystencya męża, zakazuje w art. 190 zawierania umów z ubliżeniem przepisom, w dziale tym wyszczególnionym. Wszelkie zatem umowy przeciwne z samego prawa są nieważne i w celu unieważnienia ich przez sąd, niema potrzeby składania jakich bądź innych dowodów, gdyż stosownie do art. 1352 kod. cyw. domniemanie prawne uwalnia od wszelkiego dowodu tego, na czyją korzyść istnieje. Żaden dowód nie jest dopuszczalny przeciwko domniemaniu z prawa, gdy, na zasadzie tego domniemania, prawo unieważnia pewne akty lub odmawia skargi sądowej, cby-baby dopuszczało dowód przeciwny. Postanawiając w art. 434 kod. cyw. król. Polsk., że żaden opiekun nie może bez upoważnienia rady familijnej zaciągać długu na rzecz małoletniego, ani sprzedawać jego dóbr nieruchomych, prawo tern samem uwalnia osoby interesowane od obowiązku dowodzenia, że czyn taki opiekuna był zdziałanym ze szkodą nieletniego. Brak w tym razie upoważnienia rady familijnej jest dostatecznym powodem do unieważnienia tranzakcyi, zawartej przez opiekuna. Tak samo, gdy wbrew art, 435 dobra nieruchome nieletniego zostaną sprzedane z wolnej ręki a nie na licytacyi publicznej. Samo prawo dopuszcza w tym razie domniemania, że sprzedaż nastąpiła w celu obejścia jego rozporządzeń i nakazuje sądowi unieważnić akt, uwalniająo żądającego od składania wszelkich innych dowodów. Takich rozporządzeń w prawie cywilnem, skutkujących unieważnienie aktów, jest dużo. Wszelkie również prawa restrykcyjne upoważniają sąd do wyprowadzania domniemań prawnych. Prawo np. o cudzoziemcach z r. 1887, zabraniające poddanym zagranicznym nabywania nieruchomości wiejskich i użytkowania z nich, stanowi warty kule końcowym, że wszelkie umowy, zawarte na obejście tego prawa, poczytuje się za nieważne. Dostatecznym jeBt tutaj fakt, że nabywca takiej nieruchomości jest cudzoziemcem, aby kupno zostało unieważnione przez sąd, a w razie innej jakiej umowy, dotyczącej takiej nieruchomości, aby powstało domniemanie, że zawartą została w celu obejścia tego prawa. Oprócz domniemań, ustanowionych przez prawo, dopuszczalne są jeszcze domniemania pozostawione światłu i roztropności sędziego, który dopuszczać powinien jedynie tylko domniemania ważne, wyraźne i zgodne i tylko w przypad-

And. S.

Dcmmis, ob. Dominus.

Domodossola, Domo d’Ossola, miasto okręgo-we w departamencie włoskim Novara, w malowniczej dolinie rzeki Toce, wpadającej do jez. Maggiore przy drodze żelaznej Novara—D., która tu Bię kończy, a zaczyna się bity gościoiec Simploński.— Położone w punkcie, gdzie dolina z nizinnej (278 m. nad p. m.) i szerokiej, staje się wązką i górską, było oddawna kluczem, otwierającym drogę z Lombard} i w dolinę Rodanu, i dlatego Btawało się nieraz przedmiotem sporów między Medyolanem a $zwaj-caryą. W starożytności zwało się Osce 11 urn i było głównem miastem ludu Lepontów. W Średnich Wiekach nosiło nazwę Dorno, od znajdującej się tu katedry, później także Corte di Matarello, i należało do Medyolanu, choć je często zajmowali Szwajcarzy.—D. liczy 2 200 m-ców, posiada starożytną katedrę z freskami Peretti’ego, zbiór starożytności w pałacu Silva, pochodzącym z XVI w., liceum, fabryki szkła. W pobliżu, na wyniosłości Kai w ar y a, cel pobożnych pielgrzymek ze wspania-

And, S.

Hł.

kach, gdzie prawo dozwala dowodu ze świadków. W braku wyraźnych dowodów, pozostawiono rozwadze sędziego możność wyprowadzenia wniosków i domniemań z faktów i czynów. Koniecznem jest jednak, aby sędzia korzystał z tego z wielką ostrożnością i rozwagą, łatwo bowiem może popełnić błąd i wydać na tej podstawie wyrok niesprawiedliwy.s- L* Domnowo, niem. Domnau, stolica powiatu fry-lądzkiego (Friedland), w pruskiej prowincyi Prus Wschodnich, regencyi Królewieckiej, w malowni-czem położeniu śród wyniosłości zwanej Dąbrową (Damerau); sąd powiatowy, siedziba landrata, młyn parowy, fabryka narzędzi rolniczych, pałac właściciela majątku pod miastem; 2 300 m-ców, ewangelików.—Zamek obronny istniał tu już w pierwszej połowie XIV w., miasto zaś założone zostało pod koniec XV wieku.

łym widokiem na okolicę.

Domońt, książę pskowski, ob. D o w m u n t.

Domostroj. Jest to tytuł jednego z najciekawszych zabytków piśmiennictwa rossyjskiego w wieku XVI. Po polsku „Domostroj“ oznacza ustawę czyli kodeks domowy. Autorem jego był pop Sylwester, .pochodzący z Nowogrodu. W r. 1547 metropolita moskiewski Makary wezwał go do Moskwy, gdzie Sylwester pozyskał zaufanie cara Iwana Groźnego i stał się najbliższym jego doradzcą. Zajmując skromne stanowisko kapłana w nadwornej cerkwi Błagowieszczenia (Zwiastowania M. B.), Sylwester miał taką powagę, że dawał rady metropolicie i biskupom. Po sześciu latach stracił łaski Iwana Groźnego z powodu swego wdania się w sprawy dziedzictwa tronu podczas obłożnej choroby cara. Został zesłany naprzód do klasztorn Biełozierskie-go, gdzie go postrzyźono na mnicha, a potem do klasztoru Sołowieckiego, gdzie też i umarł. „Domostroj“ zawiera szczegółowe wskazówki o życiu ro-dzinnem, postępowaniu z rodziną i z podwładnymi, tudzież o urządzeniu domu, przyczem podaje nawet przepisy kuchenne. Wstępne rozdziały poświęcone są nauce religń i moralności; rozpoczynają się od słów: „Ja, grzeszny Sylwester, błogosławię, i nauczam, i nakazuję, i objaśniam mego syna jednorodzonego, Antyma, i żonę jego Pelagię oraz osoby domowe“. W innych waryantach imiona te zostały zastąpione przez imiona osób, dla których użytku tę ustawę przepisywano. „Domostroj“ jest wzorowany w znacznej części na dawniejszych pismach tego rodzaju, nawet zachodnio-europejskich, lecz prawdopodobnie tylko w rozdziałach etyczno-religijnych, albowiem w rozdziałach, omawiających ściślejsze stosunki domowe, Sylwester wyrażał poglądy narodowe, odpowiadające duchowi epoki. Sam język „Domostroju“ uważany jest przez krytyków za wzór ówczesnego języka narodowego W rozdziale 7-ym autor zaleca zupełne posłuszeństwo osobie panującej: „Bój się cara i służ mu wiernie; zawsze módl się zań do Boga i nie mów przed nim fałszywie; lecz z pokorą odpowiadaj przed nim prawdziwie, jak przed Bogiem, i we wszystkiem słuchaj Go“. W dalszym ciągu Sylwester nakazuje synowi żyć z bliźnimi po cbrze-ściańsku, przyczem parafrazuje katechizm. W rozdz. 8-ym zaleca utrzymywać obrazy święte w czystości i wycierać je miękką gąbką oraz kadzić przed niemi. W domu codzień należy odmawiać modlitwy z całą rodziną; przed snem trzeba zrobić trzy „pokłony“. W rozdz. 9ym Sylwester radzi pilnie uczyć dzieci i jednocześnie karać je: „karaj dzieci, w ich młodości, a uszanują cię w twej starości... Nie zaprzestawaj licia ich, bo jeśli będziesz młodziana kijem ćwiczył, przecie nie umrze, lecz będzie zdrowszy; bijąc go bowiem po ciele, duszę jego wybawisz od śmierci“, W razie choroby (rozdz. 23) autor „Domostroju* zaleca modlitwę i dobie uczynki. Bardzo charakterystyczny jest rozdział, objaśniający, jak mąż ma nauczać żonę. £jona powinna dbać o porządek domowy, o kuchnię, bieliznę i t. d. Sylwester nakazuje w razie nieposłuszeństwa żony używać nawet „ple-ti“ (małego bicza), gdyż ona powinna we wszystkiem bezwarunkowo mężowi swemu ulegać.

Domowa zwierzęta. Nazwa ta dostatecznie rzecz określa, przysługuje bowiem takim zwierzętom, któie rodzą się, rosną, żyją i rozmnażają sę pod bezpośrednią opieką człowieka, a więc w domu, gdy inne są tylko przyswój one, to jest pod wpływem starań człowieka wyrzekły się dzikiego sposobu życia i nauczyły się nawet oddawać człowiekowi pewne, nieraz bardzo ważne, usługi, jak np. słoń w Indyach i Indochinach, gdy tymczasem afrykański jego pokrewny mu gatunek pozostał w staDie dzikim i stanowi jedynie przedmiot łowów, zarówno marnotrawnych, jak barbarzyńskich. W ogóle liczba zwierząt domowych jest w porównaniu do całego ogromu królestwa zwierząt bardzo mała, że wymienimy tu z jednokopytowyeh konia i osła; z przeżuwaczy: bydło rogate, owce, kozy i wielbłądy; z gruboskórych—świnie, z mięsożernych: psa i kota; z gryzoniów, królika. Z ptaków zaś, kilka rodzajów kurowatych i płetwonogicb. Przyswoejnie to zwierząt nastąpiło jeszcze w czasach przedhistorycznych, w; okresie t. zw. kamienia szlifowanego; poprzedni okres kamienia łupanego w zabytkach swoich dał nam obraz człowieka sto-

St, Rew

S L.

Hml.

jącego na niższym jeszcze stopniu kultury, to jest jako łowca, nie posiadającego przyswojonych zwierząt domowych, lecz ścigającego je jako zwierzynę, aby się ich mięsem nasycić. Za historycznych już czasów żadna nowa zdobycz kultury nie powiększyła zasobu naszych domowych zwierząt. Zadaniem postępu i rozwoju pozostało stopniowe dosko nalenie posiadanych już zwierząt, i przystosowywanie ich do warunków miejscowego klimatu i gleby, oraz do przeobrażeń w ekonomicznych wymaganiach kształcących się społeczeństw, co wytworzyło owo rozliczne rasy, jakie dziś w naszych domowych zwierzętach widzimy.

Domowy areszt jest to przymusowe pozostawa nie w domu z mocy wyroku sądowego. Nie jest to jednak kara ogólna, lecz tylko stosowana do stanów uprzywilejowanych, a mianowicie do szlachty i urzędników, w artykule bowiem 57 obowiązującego kodeksu karnego powiedziano, że szlachta i urzędnicy, skazani na areszt krótkoterminowy, mogą odcierpieć karę, według uznania sądu lub władzy, albo na odwachu, albo we własnym domu. Tym sposobem wybór miejsca, gdzie skazany ma odsiedzieć karę, zależy w zupełności od sądu i, według wyjaśnienia senatu, sąd może skazać na areszt domowy nie tylko w tym razie, gdy w miejscowości, gdzie skazany szlachcic lub urzędnik zamieszkuje, niema odwachu, lecz i wówczas, gdy odwach istnieje. Przywilej ten nadany jest w prawie wyłącznie dla szlachty i urzędników i sąd nie ma prawa zezwolić, aby osoby, należące do innych klas społecznych, w razie skazania ich na areszt, skorzystały z tego przywileju. Senat wyjaśnił, że z pośród urzędników państwowych tylko urzędnicy klasowi mogą korzystać z tego przywileju i że obywatele honorowi (nouëTHHe rpaîK^aHe) nie mogą korzystać z niego. W nowym projekcie kodeksu karnego dla państwa Ros3yjskiego, tego rozróżuienia sposobu wykonania kary aresztu niema i przywilej stanów, dotąd istniejący, zostaje zniesiony.

Domowy ducłl,! noszący różne nazwy u Słowian: Domowój u Wielkorossyau, Didko, Diduch i Do-mowyk u Ukraińców, Hospodar ziczek u Cze-chów,Boże Sedleszkou Łużyczan, a u nas w różnych okolicach znany jako Cbobołd, Kołbuk lub Kłobuk, Chowaniec albo Chowanek, Gospodarczyk, Iskrzycki, Komornik, Latawiec lub Lataniec, Piecuch, Skrzytek, niegdyś Ubożę i t. d. Prastare podania o duchach D. najwierniej przechował lud wielkorus-ki (Patrz Afanasjewa „Poet, vozzr.“ II od str. 66), chociaż i z wierzeń innych Słowian, układając rozsiane po różnych zakątkach rysy poszczególne, daje się ułożyć obraz dość wyraźny tej postaci mitologicznej. Jest ona przeważnie życzliwą ludziom i dobroczynną; trzyma się jednej rodziny i zagrody; przebywa najczęściej w pobliżu ogniska domowego (w piecu, za, lub pod piecem), w łaźni, suszarni, stodole, stajni; wygląda jak stary, mały, kudłaty i brodaty człowieczek; ubiera się w kożuszek i czapkę kosmatą; wykonywa nieraz roboty gospodarskie: młóci, czyści i przejeżdża konie i t. d.; przysparza ziarna i dobytku; broni domu od napaści innych duchów; miewa żonę i dzieci; wpada

czasami w gniew i hałasuje ua strychu. W wierzeniach ludu polskiego występuje nieraz w postaci Latawca (ob.).—Zdaniem mitologów, podania dzisiejsze o duchach D. są pozostałością i echem prastarej wiary w duchy przodków, która się odnajduje w wierzeniach wszystkich ludów aryjskich i nie-aryjskich. W każdem dziele treści mitologicznej znajdują się obszerne rozdziały o nich, np. w Lip perta „Christenthum“, w Grimma „Mythologie“ it. d. O podaniach słowiańskich, oprócz wyżej wymień o-nego dzieła Afanasjewa, pat-z Mâchai „Nakres slo-vaaského bâjeslovi* 89—107 i w „Slovnik nau-ćny* jegnż artykuł D o m o v ÿ.    J K

Lompicrrs d’Honny Karol Maryusz Albert (* 24 lut 1816 r. w Hornoy, départ. Somme), admirał i minister marynarki francuski. Po wyjściu ze szkoły marynarskiej, brał udział w bombardowaniu Saint-Jean d’Ulloa w r. 1838, poczem odbył kampanie w Afryce, Krymie i w Meksyku. D. 13 sierpnia 1864 r. otrzymał stopień kontr-admira-ła, a r. 1869 został mianowany dyrektorem personelu w ministeryum marynarki. Podczas wojny francusko - niemieckiej pełnił tymczasowo funkcye ministra marynarki (od d. 4 września 1870 r. do 28 stycznia 1871), następnie zaś (8 lutego 1871) wszedł do Zgromadzenia narodowego, jako deputowany z départ. Somme. Członek prawicy legity-mistycznej, zwalczał rządy Thiersa, został wice-ad-mirałem, 25 maja 1873 r. otrzymał w gabinecie Broglie’go tekę minist a marynarki i na tern stanowisku pozostawał do 22 maja 1874 r. Wybrany 30 stycz. 1876 senatorem, popierał w izbie wyższej politykę rządu 16 maja i przepadł podczas odnawiania wyborów do senatu 8 stycznia 1882 r. Natomiast w r. 1885 uzyskał w départ. Somme mandat do izby deputowanych, jako kandydat konserwatywny. Zwalczał w dalszym ciągu gabinety republikańskie oraz podtrzymywał agitacyę bulau-żystoweką. — „Gr. Encycl.“ Lamiraulfa.

Domra v. Dombra, ludowy instrument muzyczny, w Rossyi używany, pochodzenia mongolskiego, podobny do bałabajki, od której się różni zwyczajnie tem, że ma brzeg dolny znacznie krótszy i tylko dwie metalowe w kwincie nastrojone struny. Budny w „Biblii nieświeskiej“ (1572 r.), pisząc: „Porywają bęben i arfę i weselą się na głos domry”,—„Chwalcie Jehowę na strunach i na donorze,M—pod tym wyrazem rozumie narzędzie muzyczne, nazwane w Wulgacie organum.

Domremy la Pucolle, wioska w departamencie francuskim Wogezów, okręgu Neufchateau, niedaleko granicy z départ. Meuse, na lewym bizegu Mozy i przy drodze żel. Verdun-L ingres. Jest miejscem urodzenia Joanny d’Arc; w pobliżu kościoła dom jej rodzinny, odnowiony w 1820 r. i zam euio-ny na szkołę dla dziewcząt; w nim przechowują pamiątki po Dziewicy Orleańskiej. Nade drzwiami trzy tarcze z herbami: jeden jest herbem samej Francy?, drugi wyobraża trzy pługi na znak rolniczego stanu rodziców, trzeci nadauy został rodzinie przez Ka rola VII. Jest także uapis: „Vive labeur, vive le roy Loys“ tj. Ludwik XI, który dom z kamienia wystawić kazał. Na placu fontanna z kolumną u-

Aul. S.

wieńczoną popiersiem bohaterki;—niezależnie od tego Ludwik Filip kazał wznieść w 1843 r. posąg bronzowy dłóta swej córki, Maryi.

Domstadtl, czeskie Domsztat, Domaszów, miasto w austryackim kraju koronnym, Morawii, o-kręgu Sternberskim, nad Bystrzycą i przy drodze żelaznej Ołomuniec-Freudeathal; tu podczas wojny siedmioletniej generał austryacki Laudon napadł 30 czerwca 1758 r. na kolumnę pruską, która prowadziła żywność i amunicyę Fryderykowi Wielkiemu, oblegającemu Ołomuniec, i zabrał Cały transportowany materyał, wskutek czego Fryderyk od oblężenia odstąpić musiał.

w krainie wyłącznie stepowej; lewy brzeg jest zupełnie płaski i przy każdym przyborze wody zalewany; prawy pozostaje i tu wyniosłym i stromym; na jego zboczach malowniczych rozłożyły się liczne osady ze słynnemi winnicami, zwróconemi ku południowemu słońcu.—Uście D-u tworzy deltę obszerną i żyzną; rozpoczyna się ona poniżej Rostowa, i przeciętą jest kilku większemi oraz kilkunastu mniej szemi ramionami rzeki;—najważniej-szem ramieniem jest południowe i nosi nazwę D-u właściwego. Ogólna długość Du, licząc wszystkie jego zakręty, wynosi 1 739 wiorst, a obszar dorzecza 378 070 w. □. Średnia szerokość w gub. Tulskiej do 20 sążni, średuia głębokość około 3 stóp; w gub. Rjazańskiej szerokość do 30 sążni, głębokość miejscami do 20 stóp; w gub. Worone-skiej szerokość od 70 do 100, a nawet do 150 sążni,—głębokość od 4 do 20 stóp; w Ziemi Wojska Dońskiego szerokość dosięga 260 sążni, przy głębokości miejscami bardzo zmiennej od 7 do 70 stóp. —D. zamarza średnio w połowie listopada, rzadko w końcu października lub na początku grudnia; lody puszczają zwykle w końcu marca lub na początku kwietnia, niekiedy wszakże już pod koniec lutego, zwłaszcza gdy na niżu wieją ciepłe wiatry południowe; kra wtedy spływa spokojaie nurtem. Średnio rocznie D. ma 250 dni wolnych od lodu, przyczem, oczywiśoie, dolna, południowa jego część ma ich więcej, górna, północna—raniej.— Przybór wiosenny zaczyna się zwykle w połowie kwietnia i trwa od 3 do 5 tygodni,—niekiedy nawet do 3 miesięcy.—Wielki przybór polnosi zwierciadło wody o 3 sążnie nad zero; wówczas niższe brzegi zatapiane są na dalekie przestrzenie, i rzeka przedstawia się w postaci ogromnego jeziora, mającego miejscami do 30 wiorst szerokości; powoduje ona wówczas wielkie zniszczenie, jak np. w 1845 r., w którym straty przez powódź zrządzone oceniano na miliony rubli.—Spław na D-ie rozpoczyna się już od uścia Sosny, w północnej części gu-bernii Woroneskiej, ale ruch handlowy jest tu w ogóle nieznaczny; żegluga możliwą jest dopiero po wpadnięciu Woroneża, lecz i tu, z powodu mielizn oraz ubóstwa lasów do budowy statków, rzeka nie ma wielkiego znaczenia, zwłaszcza, że statki chodzą tylko w dół rzeki, gdzie po wyładowaniu towarów sprzedają je na opał.—Właśoiwie żeglowną jest rzeka tylko naprzestrzeni odKałacza do uścia, tu kursują stale parostatki przy dużej wodzie trzy razy, a przy średniej dwa razy na tydzień.— Głównemi przystaniami są: Kałacz, Niżnie - Czyrska, Cymlai jka, Konstantynowska. Staroozerkaska, Aksajska i Ro-stowska. Z Rostowa chodzą także stale paropływy do Teodozyi, Temrjuka, Kerczu, Berdjanska, Ma-ryupola, Jejska i Taganroga.—Waźue znaczenie dla ożywienia ruchu handlowego ma ta okoliczność, że D. dostępny jest dla wielkiej żeglugi w tem właśnie miejscu, gdzie następuje największe jego zbliżenie się do Wołgi; dla tego-to przystanie Kaczalińska i Kałaczewska nad Donem, a Carycyn nad Wołgą, miały zawsze i mają dotąd największy w przewozowym handlu udział. Towa-

Ind. S.

Domus (dom) w Rzymie starożytnym, ob. Dom.

Don, rzeka w fiossyi Europejskiej, należąca do zlewiska morza Azowskiego. Śtarożytni Grecy nazywali go Tavouç niekiedy, zaś od błot meockich:

TCOTap,óę Mat-j]T(üj)7]ç, u Tatarów nosi nazwę: Tu n a i Duna; kaukazcy Osetyni zowią go poprostu wodą (Dou=woda, rzeka); zresztą co do źródłoBłowu nazwy ob. także wyraz Dniepr.—D. bierze początek w gubernii Tulskiej, na granicy powiatów:

Epifańskiego i Wieniewskiego, z jeziora Iwauowo,— stąd też lud prosty, stosując do tej rzeki zwyozaj nazywania ludzi po imieniu ojca, daje jej miano:

Don Iwanowicz.—Jezioro to za pomocą kanału łączy się z rzeką Szat’, a przez nią z Upą i Oką.—

Kierunek biegu jest zrazu południowo-wschodni; rzeka przecina powiat Epifański, płynąc po obszernej, lasem pokrytej równinie, w brzegach nizkich, błotnistych. Następnie, wszedłszy do powiatu Dan-kowskiego gub. Rjazańskiej, przyjmuje kierunek południowy, brzegi ma wyższo i stalsze, niekiedy strome i porozcinane głębokiemi wąwozami wpadających z obu stron strumieni; brzeg prawy panuje zwykle nad lewym. — Taki charakter zachowuje D. i w gubernii Tambowskiej, gdzie przecina z północy na południe powiat Lebiedjański; dno staje się tu kamienistem i pełnem wielkich jam, w których głębokość rzeki dosięga kilkudziesięciu stóp.—Po wejściu do gub. Woroneskiej D. oddziela ją na pewnej przestrzeni od gub. Orłowskiej,—dolinę ma szeroką, o zboczach łagodnych, suchą, po-większej części przez pola orne, a nie łąki, zajętą;— później wszakże, poniżej uścia Woroneża, brzegi podnoszą się i spadają nagle do samego koryta rzeki,—która w wielu miejscach tworzy mielizny.—

Od m. Korotajaku D, zwraca się ku południo-wscbodowi i tu rozpoczyna się potężny jego zakręt spiralny, w którym rzeka zbliża się na 45 wiorst do koryta Wołgi (w Babajewie), zawraca ku południowi aż do Kałacza, i wreszcie skręca ku po-łudnio - zachodowi aż do uścia.—Poniżej miasta powiatowego BoguCzara, D. opuszcza gub. Worone-ską i wchodzi do Ziemi Wojska Dońskiego, do której już odtąd całkowicie należy.—Prawy brzeg doliny jest tu wszędzie od lewego wyższy, pokryty zazwyczaj rzadkim lasem, i stromy, lewy natomiast—piaszczysty, pokryty krzakami i nieurodzajny; wzdłuż obu brzegów ciągną się jeziora, będące dawnemi pozostałościami koryta, a także błota, i obszerne a soczyste łąki zalewne,—Od Kałacza ku uściu nikną powoli lasy i gaje; Don płynie już ry z Powołża, przeznaczone dla portów morza Czar-

102

Encykl Pow«x Iltutr. Zesx. lift T- XVI

rachuba, bo gdy w nadmiarze zuchwalstwa przybywa na ucztę do statuy komandora, którego córkę choiał uwieść, jego samego zabiwszy, zapada się wraz z nią w otchłanie piekielne, napróżno wołając o spowiednika. Wątku do tego dramatu dostarczyło Molinie podanieo niejakimśD. J-ie Tenorio, który miał nastawać na cześć Giraldy Ulloa, potem jej ojca, komandora, czy też gubernatora Sewilli, zabić w pojedynku i wreszcie zapaść się pod ziemię razem z posągiem zabitego. Według domniemania niektórych badaczów, ów D. J. Tenorio był najmłodszym synem admirała Tenorio i ulubieńcem Piotra Okrutnego, króla kastylskiego (1350—69), i podzielał z nim wszystkie wyuzdane swawole i okrucieństwa; istnieje nawet domysł, że franciszkanie sewilscy, oburzeni grzeszną swawolą rozpustnika, zwabiwszy go do klasztoru, zgładzili ze świata i rozpuścili wieść o porwaniu go do piekła przez posąg komandora. Inne podanie hiszpańskie mówi o istnieniu drugiego podobnego uwodziciela: D. J-a de Marana, który dla dogodzenia swym chuciom miał się zaprzedać piekłu, ale w czas jeszcze się opamiętał i umarł jako mąż świątobliwy. Niektóre rysy z tego podania zostały uwzględnione w późniejszych opracowaniach D. J-a, ale gdy już dramąt Moliny zwrócił na niego uwagę. Najwcześniej ukazała się przeróbka włoska, Onufrego Giliberti p. t. „II convitato di pietra* (gość kamienny—1652), a w kilkanaście lat potem (1664)—Cicogniniego pod tymże tytułem; obie posiadają wiele rysów komicznych, wprowadzonych z Commedia dęli’ arte, a mianowicie typowe postacie Arlekina i Pantalons, co znacznie zmieniło pierwotny charakter sztuki. Rysy te, jak również i pewne już ateistyczne oświetlenie samego D, J a zachowały i opracowania francuskie, przeważnie na włoskich przeróbkach oparte-Najdawniejsze z nich napisał Do r i mon d (1658), zmieniając przez niezrozumienie „convitato“ (gość) na „eonvito“ (uczta), tytuł sztuki „Festin de Pierre ou le flis criminel"; w roku następnym ukazało się na scenie opracowanie Villiers’a „Festin de Pierre ou l’athée foudroyé* (druków, w Amsterd. 1660; ostatnio wydał ją Knörich w Heilbronn, 1881), a właściwie tłómaczenie włoskiej przeróbki Giliberte-go. Utwór to pod każdym względem niższy od pierwowzoru hiszpańskiego, posłużył wszakże Mo-lière’owi jako jedno ze źródeł, z których zaczerpnął fabułę do swojej komedyi „Don Juan ou le festin de Pierre“ (1665). Pod jego genialnem piórem D. J., lubo działa na arenie hiszpańskiej, pozbył się zupełnie swojego charakteru hiszpańskiego i stał się wyidealizowanym przedstawicielem ówczesnej szlachty francuskiej z jej obłudną religijnością, pokrywającą ateizm, nizkiem zmysłowera samolub-stwem, brutalnością w stosunkach z niższymi i dworską galanteryą w stosunkach z równymi. Sztuka MoÜère’a, źle zrozumiana i wrogo przyjęta przez wyższe warstwy społeczeństwa francuskiego, pomi-lekkomyślny i zuchwały seusualista, który bałamu- mo swoich niepospolitych zalet, zwłaszcza w psy-ci i uwodzi różne kobiety, nie wyrzekając się na- chologicznej charakterystyce bohatera, znikła wpręd-dziei, że w przyszłości będzie miał jeszcze dość ce ze sceny i w pierwszej zbiorowej edycyi dzieł czasu do odpokutowania win swoich i pojednania Molière’a musiała być dla przejednania cenzury się z niebem przez spowiedź; zawodzi go jednak ta ‘ znacznie przez wydawcę zmienioną; w stanie nie-

nogo i Azowskiego, i odwrotnie, towary zagraniczne przeznaczone dla Powołża szły obiema rzekami do Carycyna, względnie Kałacza i Kaczalina,—skąd przewożono je końmi do sąsiedniej rzeki i ładowano na statki dla dalszego przewozu.—Dziś zzłatwia to droga żelazna, łącząca Carycyn z obiema naddoń-skiemi przystaniami.—Rybołówstwo w niższej części D-u należy do najzyskowniejszych w Rossyi i zdawien dawna stanowi zajęcie kozaków dońskich, jednoczesne prawie z ich przybyciem w te strony.— Z wielu dopływów Donu zasługują na uwagę: Ne-prjadwa, Wiazowuia, Krasiwa Miecza, Sosna, Po-tudań, Tichaja Sosna, Kalitwa, Boguczar, Czyr, Cym-la, Kagalnik, i Doniec z prawej, a Rjepnica, Wie-rejka, Wieduga, Woroneż, Djewica, Inor, Biijug, Osered’, Tułuczajewa, Choper, Miedwiedica, Iłowla, Aksaj, Sał i Manycz z lewej strony.

Dün, 1) D. rzeka w szkockiem hrabstwie Aberdeen, ma źródła na zachodnich stokach wyniosłości Cairn-Gorm-Racige, płynie ku wschodowi dziką i bezludną doliną górską, wpada na północ od m. Aberdeen do m. Północnego; długa 120 km., nie« spławna. — 2) D. rzeka w angielskiem hrabstwie York, bierze początek na wschodnich zboczach gór Pennińskich, płynie na Sheffield i Doncaster, wpada pod Gool z prawej strony do rzeki Ouse, która po połączeniu się z rzeką Trent tworzy rzekę Humber. Długa 95 km., w części żeglowna.

Don (z łacińskiego dominus = pan), tytuł w Hiszpanii i we Włoszech, odpowiadający portugalskiemu dom; dziś w Hiszpanii stosuje się do wszystkich osób ze sfer zamożnych lub intelligentnych, zwykle w połączeniu z imieniem chrzeBtnem; dawniej służył jedynie królom i infantom, potem także biskupom, szlachcie i osobom zasłużonym w państwie. Dla kobiet w Hiszpanii używa się Doń a, w Portugalii Dona, we Włoszech Donna (ob. Dom).    *

And. S.

And. S.

Don Carlos, ob. Carlos.

Don Juan (wymawiany pospolicie Don Żuan zamiast Don Chuan) jest osobistością, często wyzyskiwaną w poezyi nowożytnej, jako uosobienie zmysłowości, skierowanej bu uwodzeniu kobiet. W tym charakterze spopularyzował go w poezyi dramaturg hiszpański Tirso de Molina, piszący pod pseudonimem Gabryela Teleza (f 1648). Wprawdzie już przed nim jakiś nieznany autor przedstawił go w dramacie „El ateista fulminado" (Bezbożnik rażony piorunem); ale utwór ten, dziś już nieznany, w swoim zaś czasie wystawiany po klasztorach, a więo prawdopodobnie mocno zabarwiony tendencyą religijno-moralizującą, dla tych, czy dla innych powodów, nie zalecił swojego bohatera potomności: wszystkie bowiem późniejsze opracowania poetyckie D. J-a bezpośrednio lub pośrednio sprowadzają się do dramatu „El burlador de Sevilla y convidado de piedra* (Uwodziciel z Sewilli i gość kamienny). D. J. występuje w nim jako

„Don Juan

skażonym została ona wydrukowana dopiero w e-dycyi Augera („Oeuvres de Molière*, 9 tomów Paryż, 1819—1825). Tymczasem zastąpiła ją na scenie przeróbka (w aleksandrynach) ze skażonego tekstu, dokonana przez Tomasza Corneille’a (1677), utwór o wiele słabszy, bardziej do roboty Villiers’a zbliżony; D. J. odzyskał w nim potrosze charakter raczej lekkomyślnego, niż wyrafinowanego rozpustnika. Bardziej Molierowskiego D. J-a próbował zachować aktor Dûmes nil, piszący pod pseudonimem Rosimonda: swoją sztukę dekoracyjną „Festin de pierre ou T athée foudroyé* (1669) rozsnuł na tle czasów pogańskich, ażeby w ten sposób ateizm swojego bohatera uczynić mniej rażącym. —W innych krajach osobistość D. J-a nie wabiła ku sobie w tym stopniu twórczości poetyckiej; tylko w Anglii ukazała się przeróbka Shadwella „The libertine destroyed“ (1676), w której uwodziciel sewilski występuje jako potworny zbrodzień, nie budzący żadnego interesu ani estetycznego, ani psychologicznego. W wieku XVIII D. J. stał się przedmiotem dalszych opracowań i został nawet przeniesiony w dziedzinę muzyki. We Włoszech Karol Goldoni wystawił go w komedyi „Don Giovanni Tenorio ossia il disso-luto punito“ (1736), zmienił wszakże zakończenie w ten sposób, że zamiast kamiennego posągu komandora wprowadził piorun, jako narzędzie, karzące rozpustnika. W Hiszpanii, ojczyźnie D. J-a, Antoni de Zamora (f 1722) przerobił utwór Meliny w komedyi „No hay plażo, que no se cumpla, ni deuda que no se pague* (Niemasz terminu, któryby nie upłynął, ani długu, któryby się nie spłacił). W porównaniu z pierwowzorem jest ona pod względem artystycznym bardziej jednolita, znacznie skrócona i przypomina już późniejszy tekst Dapontego, stanowiący libretto do słynnej opery Mozarta (1787). Jeszcze przed Mozartem wziął sobie D. J-a za bohatera Glück do swojego baletu (1765), a V. Righini—do opery „Don Giovanni ossia il eonvitato di pietra* (1777), do której libretto napisał Filistri; po Mozarcie zaś—Gaz zaniga (1789). Te kompozycye muzyczne, zapoczątkowane jeszcze w r. 1713 przez Francuza Le-telliera,—a zwłaszcza Mozartowski „II dissoluto punito ossia Don Giovanni“, szeroko spopularyzowały osobistość uwodziciela z Sewilli.—Poetom bie żącego stulecia D. J. przedstawił się widocznie jako wdzięczny temat twórczości, skoro, pomijając Byronowskiego „Don Juana'', który oprócz imienia nie ma nic wspólnego z kreacyą Moliny, można naliczyć więcej niż dwadzieścia utworów hiszpańskich, włoskich, francuskich, niemieckich i t. d., wysnutych z tej samej fabuły, w których D. J. występuje w rozmaitem oświetleniu, właściwem indywidualności poety oraz filozoficznym i psychologicznym aspiracyom nowszych czasów. Głębsze znaczenie usiłowali mu nadać: hiszpański poeta Józef Zo-rilla w dramacie „Don Juan Tenorio* (1844), oraz w epicko lirycznych utworach: „El desafio del diablo* (1845), i „Un testigo de bronze* (1845); w Niemczech: Chr. D. Gjabbe w tragedyi und Faust“ (1829), i Mikołaj Lenau w nieu-

kończonym poemacie „Don Juan“ (1851); żaden z nich przecież celu zamierzonego w zupełności nie osiągnął, ani posągowego typu nie stworzył. Oprócz nich z fabuły o D. J-ie czerpali: w Hiszpanii: Espronceda w poemacie „El estudiante de Salamanca” (1840), Emanuel Fernandez y Gonzales w powieści „Don Juan Tenorio“, J. M. Bartrina y Arnus w „El nuevo Tenorio, leyen-da en 7 actos* (1885); we Włoszech—Cesare w dramacie „Don Juan„ (wyd. 3-e 1893 Catania); we Francyi Alfred de Musset w poemacie „Narzeczona* (1832), Prosper Mérimée w noweli „Les âmes du purgatoire* (1834), A. Dumas (ojciec) w komedyi „Don Juan de Marana ou la chute d’ un ange* (1836), Laverdant w dramacie „Don Juan converti* (1864), i Armand Hayem w dramacie „Don Juan d’Armańa* (1886); w Niemczech: Karol Holtei w dramacie fantastycznym „Don Juan* (1834); Zygm. Wiese wtragedyi „Don Juan* (1840), K. J. Braun von Braunthal w dramacie „Don Juan* (1844), Ad. Widmann w dramacie „Don Juan* (1848), Alfr. Friedmann w dramacie „Don Juans letztes Abenteuer“ (1881), i Paweł Heyse w dramacie „Don Juans Ende“ (1883); nadto w Danii Hauch (1828) i w Rossyi Puszkin (około 1830) i A. Tołstoj,—u nas St. Rzewuski.— Porównać* Scheible „Das Kloster“ (Stuttg. 1846; t. III, cz. 2); Désiré Laverdant „Les renaissances de D. J.u (2 tomy, Paryż 1864); A. Hayem „Le Donjouanisme” (t-że, 1886), i Engel „Die D.

J.-Sage auf der Bühne“ (Drezno 1887).

Don Juan d'Austria, ob. Juan d’A u s t r i a. Don Pedro, ob. Pedro.

Don Quixote, albo Don Quijote, po polsku Donkiszot, bohater słynnego romansu Cervante-sa „El ingenioso hidalgo D. Q. de la Mancha*, którego imię stało się synonimem szaleńców, uganiających się za fantastyoznemi przygodami, lub marzycieli romantycznych, zapaleńców w gruncie szlachetnych, ale zaludniających świat rzeczywisty u-tworami wybujałej, chorobliwej swej wyobraźni, przez co się wobec ludzi trzeźwych, praktycznych, okrywają śmiesznością. Kuszenie się o rzeczy niemożliwe, robienie z muchy wołu, wytaczanie na zabicie jej armaty, porywanie się z motyką na słońce, walka z wiatrakami, to jest z urojonemi lub przesadzonemi przeciwnościami, w mowie potocznej nazywa się donkiszoteryą.    *

Donacia Fabr. Rzęsielnica. Jeden z licznych rodzajów do rodziny złotków (Chrysomelidae), rzędu owadów tęgopokrywych czyli chrząszczów {Coleoptera) zaliczany. Przedstawiciele tego rodzaju posiadają głowę trójkątną, ku tyłowi wydłużoną szyjowato; oczy silnie wystające, okrągłe; rożki nitkowate na czole, blizko siebie wyrastające; długość pokryw skrzydłowych dorównywa dwa razy wziętej ich szerokości; uda u tylnej pary nóg są dłuższe i często szersze (u samców), niż u nóg pozostałych; ciało wydłużone, mniej lub więcej spłaszczone; owady dorosłe posiadają metaliczny połysk na powierzchni ciała i są często porosłe gęstemi, jedwabistemi włoskami, miseczkowate na dolnej powierzchni ciała. Mieszkają na roślinach wodnych,

iS

£*

A. S.

mianowicie zaś na sitowiu i trzcinie, skąd pochodzi nazwa niemiecka tego rodzaju. Gąsienice żyją na podziemnych częściach (korzeniach) roślin wodnych. Znanych jest wiele gatunków: D. crassipes Farb. Uda u tylnej pary nóg samców z dwoma zębami, piszczele zaś z małemi haczykami na we-

/T-^

iii

iPMi

r-~-

r>

jk.

Fig. 247. Donacia (K z ę s i e 1 n i c a).

wnętrznej powierzchni; ciało stosunkowo szerokie i płaskie, z wierzchu zielone z metalicznym połyskiem, często z niebieskim odcieniem; od spodu pokryte srebrzystemi włoskami; podstawa rożków i dolna powierzchnia nóg czerwonawa; dorasta 8 —10 mm,; żyje na liściach grzybienia (Nymphéa). D. dentata, D. lemnae i t p.

Donacya Konstantyna (Donatio Constanti-ni); pod tym tytułem znane jest wrzekome nadanie, uczynione jakoby przez cesarza Konstantyna W. na rzecz papieża Sylwestra, gdy ten, chrztem świętym uleczył go w Rzymie od trądu. Według brzmienia owej D-i stolica Piotra św. otrzymuje supremacyę nad stolicami biskupiemi Aleksandryi, Antyochyi, Konstantynopola, Jerozolimy i nad wszyst-kiemi kościołami na całym świecie; papież ma nosić insygnia cesarskie, kler rzymski—odbierać cześć, senatowi należną. Nadto zaś cesarz oddaje pod zwierzchnictwo papieża Rzym »et omnes Italiae seu occidentalium regionum provinciae, loca et civitates*. W w. IX „seu“ zamieniono na „et*. Akt ten, na który często powoływali się papieże, dopomógł im do ustalenia swojej władzy i państwa; dzisiaj autentyczności tej donacyi nikt nie uznaje, długo jednakże będzie rzeczą nierozstrzygniętą jej prawdziwa data i pochodzenie. Niektórzy auto-rowie odnoszą ją do r. 754 i przypisują papieżowi Stefanowi III. W liście do Karola W. papież Hadryan I r. 778 napomyka o dobrach i przywilejach, nadanych Sylwestrowi przez Konstantyna, i nazywając go „Novus christianissimus Constantinus*, nadaDie uczynione przez niego i Pippina papieżom mianuje restytucyą. Przypuszczają niektórzy, iż to Hadryan właśnie kazał sporządzić tę donacyę w r. 778 na poparcie swych twierdzeń. Bayet mniema, że ustęp, dotyczący cessyi Włoch pochodzi z r. 774, lecz, że może być tylko wstawką, wsuniętą do tekstu, zredagowanego już za Pawła I (757 — 767).

Donaoya Karolingów Papieżom. Pod tą nazwą należy rozumieć właściwie obietnicę darowizny znacznych posiadłości langobardzkich we Włoszech na rzecz Stolicy Apostolskiej, uczynioną przez Pippina w Kier-sey w 754 r., ponowioną przez Karola W. w Rzymie podczas świąt wielkanocnych 774 r. Wiado-domo, iż papieże, bezbronni w obeo przemocy Langobardów, nie znajdując skutecznej obrony od cesarzów Byzantyjskich, wcześnie szukali pomocy u Franków; za przykładem Grzegorza III, który, wprawdzie bezskutecznie, odwoływał się do Karola Martela, Szczepan III 754 r. osobiście udał się do Francyi, by wybłagać pomoc Pippina, zjechał się z nim w Ponthion, i tutaj król Franków zobowiązał się stanąć w obronie kościoła dla przywrócenia mu zabranych przez króla Langobardów, Astul-fa i jego poprzedników, praw i dóbr (p rop ter... proprietatis S. Dei Ecclesiae restituenda jura). Tyle tylko mówi źyoiorys Szczepana w „Liber pontifioalis“, to jest donosi tylko o zjeździe w Ponthion, i tylko o zobowiązaniu obrony i zwrotu dóbr dawnych kościoła. Jednak, za ówczesnego pobytu Szczepana we Francyi, nastąpił inny, nie wzmiankowany w Vita Stephani, układ między papieżem a Pippinem w Kiersey, gdzie, na wypadek zdobycia państwa LaDgobardów, Pippin obiecywał darować Stolicy Apostolskiej większą część obszarów tego państwa; była to więc z natury rzeczy obietnica darowizny (promissio), nie darowizna właściwa. Atoli, jak wiadomo, po dwukrotnych zwycięskich wyprawach Pippina do Włoch, nie zburzył on królestwa Langobardz-kiego, a skutkiem tego papież musiał się zado-wolnić otrzymaniem z rąk zwycięscy niektórych tylko miast i okręgów, oderwanych Langobardom. Za papieża Hadryana I nastąpiły wiadome spory z królem langobardzkim, Dezyderyuszem, i wielka wyprawa włoska Karola W. w 774 r. Owoź wtedy, po porażce Dezyderyusza, podczas oblężenia Pawii—opowiada Vita Hadria ni—Karol na święta wielkanocne zjeżdża niespodzianie do Rzymu: papież, uradowany odwiedzinami wiernego sojusznika, prowadzi „arcychrześciańskiego króla‘‘ do bazyliki św. Piotra, upomina go o dotrzymanie obietnicy, uczynionej w Kiersey przez jego ojca Pippina, Szczepanowi III, przy której on, Karol, był o-becny, i którą sam podówczas był stwierdził swoim podpisem, wraz z bratem Karlomanem i magnatami Frankonii. Wtedy—opowiada dalej żywot Hadryana—Karol rozkazał przeczytać ów akt darowizny z Kiersey, uznał go za dobry, polecił swemu notaryuszowi, Hitheriusowi, sporządzić akt identyczny, takowy stwierdził podpisem własnym i swoich magnatów i doręczył papieżowi, drugi egzemplarz złożył w relikwii św. Piotra, kilka kopij, sporządzonych przez kancelaryę papieską, zabrał do Francyi; aktem tym darował Stolicy Apostolskiej na własność ziemie i miasta podług wskazanej granicy (per désigna tum confinium), a mianowicie, oprócz Korsyki: od Luna do Soriano, dalej do Monte Bardo i Berceto, dalej Parmę, Reggio,

A.

Mantuę i Monselice, całkowity egzarchat raweński, Wenecyę, Istryę, całe księstwo Spoleto i Be-nevent.

Owóź nasamprzód, rzeczona darowizna nie została uskutecznioną, lecz przeciwnie, Karol wkrótce sam włożył koronę langobardzką a tern samem został faktycznie królem Włoch, zaś Stolica Apostolska znowuż, jak za Pippina, musiała się zado wolnić poszczególnemi nabytkami; powtóre: żaden z wymienionych egzemplarzy ani kopij samego aktu darowizny nigdy nie został odnaleziony; po trzecie, jak wzmiankowaliśmy, w V. Stephani jest mowa jedynie o zjeździe i zobowiązaniu przy-jętem w Ponthion, a niema wzmianki o żadnej darowiźnie uczynionej w Kiersey; po czwarte, powyższe granice obiecywanych obszarów są niezrozumiałe, gdyż nie tworzą zamkniętej linii granicznej, przedstawiają konfiguracyę dziwaczną, otwartą zewsząd,, w szczególności od południa. Dla tych, oraz niektórych innych jeszcze względów powyższy ustęp z V. Hadriani, istne crux interpretum, był zakweBtyonowany przez naukę, a zarazem podane w wątpliwość istnienie jakichkolwiek D-j K. W najnowszych czasach, wobec sporów kościelno-politycznych, zniesienia państwa Kościelnego, zaboru Rzymu, do sprawy czysto naukowej przyłączyły się pobudki polityczne; polemika się zaogniła; literatura przedmiotu wzrosła nadzwyczajnie, jak się zdaje, znacznie ponad rzeczywistą doniosłość zagadnienia. Nowocześni badacze włoscy, oczywiście, występują przeważnie przeciw autentyczności D-i K., pragnąc pozbawić kościół tak starożytnych tytułów własności do dzisiejszych Włoch Zjednoczonych; a mają po swojej stronie gorące poparcie „narodowoliberalnej“ nauki niemieckiej. Przewodniczy tu Sy bel („Die Schenkungen d. Karolinger an die Päpste“); poddaje krytyce całkowity tekst V. Hadriani, dowodzi, że była pisaną już po śmierci Hadryana; że cały ustęp jej o D-i K., o scenie w bazylice św. Piotra, sporządzeniu aktu i t. d., jest czystym wymysłem biografa z ini-cyatywy chciwego Lateranu; że zatem również i w Kiersey nie było żadnej darowizny. Tego samego zdania są: Martens „Die römische Frage unter Pipiu u Karl. d. Gr.“ 1881, oraz „Erörterungen üb. d. röm. Frage* 1882; Hirsch „Die Schenk. Pipins u. Karls d. Gr.u 1882. Tymczasem bezstronny i uczony Scheffer Boichorst „Pipins u. Karls, d. Gr. Schenkungsversprechen*, w „Mitth. d. oesterr. Inst.“ 1884, V, dowiódł, że Vita Hadriani składa się z dwóch części, pisanych w różnych czasach, że mianowicie część pierwsza, dochodząca do czerwca 774 r. i obejmująca czysto polityczną działalność papieża, pisana była spółcze-śnie, przez świadka naocznego, że zatem jest bezwarunkowo wiarogodną; do tego samego wniosku doszedł abbé Duchesne w swojej znakomitej najnowszej edycyi „Liber pontificalis* (1886); a tern samem fakt istnienia D i K. stwierdzony z tak drob-nostkowemi szczegółami, które wszystkie bez wyjątku pod względem formalnym nie przedstawiają najlżejszego uchybienia przeciw wszystkiemu, co stwierdziły najnowsze badania o dyplomatyce frankońskiej, przez żywot Hadryana, nie może ulegać wątpliwości. Należy tedy pod D-ą K, rozumieć rodzaj ewentualnego traktatu podziałowego królestwa Langobardów pomiędzy Pippinem a Szczepanem, Karolem W. a Hadryanem; Frankowie zastrzegli dla siebie kraje północne, obiecując Stolicy Apostolskiej: 1) ziemie langobardzkie, położone na południe od linii granicznej Luna-Monselioe, aż do ówczesnych posiadłości papieskich (których granic, jako wiadomych, mógłniewymienić biograf papieski); 2) egzarchat raweński wraz z Wenecyą, Istryą i Korsyką; 3) księstwa Spoleto i Benewent. (Scbeffer-Boichorst przypuszcza zresztą, że zdanie, zawierające opis linii granicznej, jest interpolowane; lecz to przypuszczenie, którego nie uzasadnia, opierając je wyłącznie na niejasności tej linii, wydaje się dowolnem i zbytecznem). Następnie Karol W., zostawszy panem Włoch, poprostu obietnicy nie spełnił i papieża jako tako odszkodował. Że niema w V. Stephani wzmianki o układzie w Kier-sey, to żaden dowód przeciw istnieniu układu, który zapewne był tajny, a wtedy nie wziął skutku. Że akt 774 r. również się nie dochował, nie może dziwić: Karol W., wszechwładny protektor Kościoła, skoro pierwotnej obietnicy nie dotrzymał, najprawdopodobniej w następstwie wszystkie egzemplarze aktu wycofał i zniszczył. Ostatecznie, bądź-cobądź, dziwaczną wydaje się zaciętość polityczna, z jaką z obu stron prowadzoną była i jest polemika naukowa w tym przedmiocie: toż trudno zrozumieć, jaką wartość moralną przedstawia tytuł darowizny obcego kraju przez barbarzyńskiego Franka.—Por. jeszcze Ficker „Forsch, z. Reichs n. Rechtsgesch. Italiens“ II; Genelin „Die Schenkung Pipins*; Hüffer „Echtheit der Schenkung Karls d. Gr.“ (Hist. Jahrbuch, II); Kehr „Die sogennannte Karolingische Schenkang* (Hist. Ztschr. 70); abbé Dehaisne „Dissert. crit. sur la donation promise par Charlemagne au S. Siège“; Gas-quet w „Rev. hist.“ 30; Weiland w „Zeitschr. f. Kirchenrecht“, 17.

Donacya w znaczeniu pospolitem oznacza obecnie darowiznę przez państwo dóbr rządowych, osobie prywatnej na własność pod pewnemi jednak warunkami, określonemi w przepisach, dotyćzących tego przedmiotu. W prawie rzymskiem donatio używano dla oznaczenia darowizny w ogóle, a w prawie polakiem spotykamy wyraz ten w znaczeniu sprzedaży (Vol. leg. 1. fol. 326; VII f. 707.). Pierwsze przykłady nadania dóbr rządowych osobom, które położyły zasługi dla kraju, znajdujemy w początkach bieżącego stulecia. Duża ilość majątków za zasługi dla rządu przeszła w król. Polskiem na rzecz wojskowych lub urzędników, sposobem takiego nadania. Przepisy zasadnicze, dotyczące majątków darowanych przez rząd, mieszczą się wprawie z d. 4 (16) października 1835 roku. Z mocy tych przepisów obdarowany, przyjmując na siebie ciężary hypoteczne wraz z pożyczką T-wa Kred. Ziem., winien był w przeciągu lat sześciu urządzić włościan, osiadłych w dobrach mu nadanych. Zamiana robocizny na czynsz, osep i okup mogła nastąpić dopiero, po upływie lat sześciu. Prócent

8. L.

Hml.

E. D

And- S.

od kapitału okupowego miał być oddawany do skarbu tytułem kwarty. Służebności, służące takim dobrom na innych dobraoh rządowych, ustawały z chwilą przejścia dóbr do obdarowanego, a stratę, jaką z tego powodu mogli ponieść włościanie, obdarowany obowiązany był im wynagrodzić. W razie nieuiszczenia opłat i innych należności przez skarb, przy donacyi szczegółowo oznaczonych, dobra nadane mogły być wzięte w admi-nistracyę rządową (Sposób i porządek przejścia dóbr drogą sukcessyi i ograniczenia, jakim podlegają tego rodzaju majątki, wyłożone są pod „Dobra rządowe i majorackie*). Postanowieniem Rady Administr. król. Pols, z dnia 19 kwietnia (l maja) 1846 r. dozwolono obdarowanym, dopóki akt darowizny spisany w hypotece nie zostanie, zrzec się dóbr obdarowanych i poprzestać na opłacie dochodu, przeż skarb oznaczonego. Z mocy postanowienia Rady Ad-min. król. Polsk. z d. 10 (22 grud.) 1843 r, kapitały, pochodzące z okupu powinności włościan, osiadłych w dobrach rozdarowanycb, jako majoraty, powinny były być lokowane albo w banku, albo na hypotece; dopiero Komitet urządzający w królestwie Polskiem, postanowieniem z d. 25 listopada (7 grudnia) 1865 r. rozporządził oddać posiadaczom majoratów kapitały okupu, o ile prosić o to będą, do zupełnego ich rozporządzenia, jak również sumy tytułem wynagrodzenia za grunta, zajęte pod budowę kolei żelaznych lub na inny użytek publiczny (patrz Dobra rządowe i majorackie). Nazwy mająt ków, przeszłych drogą donacyi do różnych osób w król. Polskiem, wyszczególnione zostaną pod wyrazem Majoraty.

Dona Francisca, kolonia niemiecka, a raczej grupa kolonij w brazylijskim stanie Santa Catha-rina, niedaleko granicy ze stanem Parany.—Założył ją w 1851 r. hamburski związek kolonizacyjny, na przestrzeni 25 000 ha.—Grunt na północy pagórkowaty, na południu przedstawia równinę, miejscami bagnistą; jest w ogóle żyzny, przez liczne strumienie dobrze zroszony. Rolnictwo w stanie kwitnącym przy sprzyjającym klimacie (średnia roczna 20.6°C.); dostarcza grochu, kartofli, kukurydzy, ryżu, tytoniu, arrowrootu, trzciny cukrowej, manioku; hodowla zwierząt domowych zyskowna. Drogi dobre ułatwiają zbyt produktów do nadbrzeżnej przystani Sao Francisco. Są tu i fabryki, jak np. młyny, bednarnie, piły, garbarnie, siodlarnie, stolarnie.—Ludność prawie wyłącznie niemiecka, częścią katolicka, częścią protestancka; dla potrzeb duchowych istnieją dwa kościoły, 3 kaplice, 14 szkół elementarnych; mieszkańców przeszło 20 000.—0-gniskiem wszystkich kolonij jest niewielkie, ale schludne miasteczko Joinville, mające przeszło 3 000 m-ców.—D. F. podniesioną została do godności municipio w 1868 r.—Porów. Dörffel „Die Kolonie D. F.” Lipsk 1882 r.    And s

Donald, imię ośmiu królów Szkocyi. Z nich trzej pierwsi należą do bajecznego okresu dziejów szkockich — D. I, miał walczyć nieszczęśliwie z cesarzem rzymskim Septymiuszem Sewerem.—D. IV, Breac (f r. 643), był księciem wojowniczym, który rozszerzył znacznie granice swych posiadłości i przedsiębrał nawet wyprawy przeciwko Irlandczykom.— D. V. Mac Alpin (f 864)odziedziczył tron (r. 860) po bracie swoim, Kenneth Mac Alpinie. Swą rozpustą miał, według podania, wywołać powstanie Piktów, którzy się połączyli przeciwko niemu z dwoma najpotężniejszymi królami Anglii, Osfredem i El-lą. Wtrącony przez panów szkockich do więzienia, pozbawił tam siebie życia.—D. VI, syn Konstantyna I, synowiec poprzedniego, panował od r. 889 do r. 900. Prowadził wojny z Normanuami, którzy opanowali wyspy Orkadzkie i pustoszyli północną Szkocyę.—D. VII (ob. Dunkan I).—D. VIII Bane (t. j. Biały), syn Dunkana I, po śmierci swego brata, Malkolma III (r. 1093) opanował przy pomocy norweskiego króla, Magnusa, tron szkocki, lecz po sześciu już miesiącach wygnany został z kraju przez swojego synowca (najstarszego syna Malkolma), Dunkana II, który sprowadził przeciwko niemu Anglików. Atoli w r. 1095, po zamordowaniu Dunkana, odzyskał tron napowrót, i panował wespół z bratem tego ostatniego, Edmundem. W r. 1097 trzeci syn Malkolma, Edgar, wydał mu wojnę i zwyciężywszy go przy pomocy Anglików, kazał oślepić i wrzucić do więzienia, gdzie f r. 1098.—Por. Buchanan „Rerum scoticarum historia“ (Frankfurt 1594 r.).

Donaldson Tomasz Leverton, architekt angielski (* 1795 r. w Londynie — f 1885 tamże). Studya architektoniczne odbył w University College w Londynie, a po licznych podróżach w celu naukowym po Francyi, Włoszech, Greoyi i Azyi Mniejszej, został profesorem architektury w tymże University College i na tern stanowisku pozostawał do r. 1864. Za zasługi, jakie na polu nauko wem w spe-cyalności swojej położył, w r. 1864 wybite zostały na cześć jego dwa medale, które najzdolniejszym studentom University College ofiarowywane bywają. D. w mieście rodzinnem zbudował wiele okazałych gmachów i świątyń, pomiędzy któremi celniejsze: Trinity Church, Brompton Church, University College Hall, Fluzman Hall, Gordon Square i inne. OgłoBił drukiem następujące prace: „Exemples of modern doorways in Italy nd Sicily“ (1836), „A review of the profeBsional life of Sir John Soane* (1837); „The tempel of Apollo Epicurius at Bas-sae* (1838), „Architectural maxims and theorems“ (1847), „Architectura numismatica“ (1859), „Hand-book of spécifications* (dwa wyd. 1860 i 1880).

Donaldsonville, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, na prawym brzegu Mississippi, przy drodze żelaznej do N. Orleanu i Shre-veport,—było niegdyś stolicą stanu, dziś jest tylko przystanią rzeczną dla wywozu bawełny i trzciny cukrowej.—D. 28 czerwca 1863 wojska południowców pod wodzą Green'a napadły tu na unio-nistów, lecz ze znaczną stratą zostały odparte.

Donalitius Krystyn, inaczej zwany Do nalej ty sem, poeta litewski (* 1 stycznia 1714 r. we wsi Łazdynele [Lasdinehlen] pod Gąbinem w Prusach — f 18 lutego 1780 w Tolminkemach, powiecie Stołupiańskim). Pisał się sam Donalitius, nadawszy postać łacińską litewskiemu swemu nazwisku,Donalis; z łacińskiej tej postaci

3. K.

uczeni niemieccy mylnie wysnuli formę Donalej-tis. Był synem ziemianina; kształcił się, walcząc z niedostatkiem, w szkółce dla ubogich w Królewcu i tam później 1732—1737 chodził na wydział teologiczny. Roku 1740 został „rektorem* (bakałarzem) w Stołupianach, a 1743 r. pastorem w Tolminkemach. Żył w przyjaznych stosunkach z gmiaą, miewał kazania litewskie i niemieckie, zajmował się sadownictwem, mechaniką (budował nawet fortepiany), muzyką i pisaniem wierszy. Znaczna część litewskich jego utworów poetycznych zaginęła; miały być pomiędzy niemi liczne pieśni kościelne. Ocalało tylko pięć sielanek i sześć bajek, a wszystko pisane heksametrem. Cztery sielanki opisują rok, każda ma jedną z pór za temat; wierszy ogółem około 3 000. Piąta opisuje wesele litewskie w 222 wierszach. Bajki są krótkie, po kilkadziesiąt wierszy każda i noszą tytuły: Uczta u liszki i u bociana; Kundel na jarmarku; Pies o wielkiej głowie; Powiastka o żuku; Wilk sędzią i Dąb samochwał. Profesor królewiecki, Rhesa, ogłosił po raz pierwszy część utworów D-a, mianowicie cztery sielanki, r. 1818 w Królewcu, p. n. „Das Jahr in vier Gesängen“, dodawszy przekład niemiecki. Wydanie to nie odznacza się ani poprawnością tekstu, ani dokładnością przekładu. O niem to Mickiewicz wspomina w przypisach do jGrażyny*. Znakomity lingwista i znawca litewszczyzny, A. Schleicher, wyszukał reszty rękopisów D-a i ogłosił je, wraz z obszernym wstępem i słownikiem, roku 1865 w Petersburgu p. n. „Chr. Donaleitis litauische Dichtungen⁴⁴. Lecz i to wydanie ma swe wady i braki, jak to wykazuje Nesselmann we wstępie do swojego wydania. To ostatnie wyszło w Królewcu r. 1869 p. n. „Chr. Donalitius littauische Dichtungen“, z obszerną przedmową, dokładnem tłómaczeniem i słowniczkiem; jest ono niewątpliwie najlepszem z trzech dotąd ogłoszonych. Po polsku istnieje dotychczas w druku przekład tylko „Wiosny“, dokonany przez Jul. Ossowskiego, wraz z wstępem literackim i biograficznym, umieszczony w tomie LXVII „Przeglądu polskiego* (1883), str. 236 — 264. Przekład ten jest wierny, prawie dosłowny, w heksametrach, z objaśnieniami. Nadesłał go „Przeglądowi“ M. Andrysen z Królewca, a ze wzmianki na str. 264 widać, że posiada i resztę tłómaczenia Ossowskiego. „Poema ’0 czterech porach roku’, mówi Mickiewicz w przypisach do Grażyny, co do rzeczy i pięknego wysłowienia godne pochwały i stąd jeszcze powinno mieć dla nas szczególny interes, iż jest wiernym obrazem obyczajów ludu litewskiego*. Istotnie ten wzgląd ostatni może jest najciekawszą stroną utworów D-a; pisał on o ludzie i dla ludu, biorąc za wzór, jak się zdaje, modne w epoce jego poemata dydaktyczno- opisowe Delil-le'a. Ton czterech głównych sielanek jest czysto wiejski, czasami prostacki; poezya przebija chyba w obrazowaniu natury, w rozmowach zwierząt i ptaków; satyra, albo raczej szczera nagana, dosięga przeważnie wieśniaków, rzadziej marnotrawnych i próźniaczych panów; lecz etnograf znajdzie w tym „Roku* D-a mnóstwo szczegółów wy-

soce zajmujących. Język poety jest gwarą litewsko - pruską, bardzo czystą i starannie ogładzoną, dla Litwinów nie pruskich nie łatwo zrozumiałą; heksametry brzmią pięknie i melodyjnie. W ubogiej literaturze litewskiej utwory D-a zajmują dotąd naczelne i wyjątkowe stanowisko.—Por. „Osve-ta* 1874, str. 489, artykuł Geitlera.

Donar U dawnych Niemców, Thorr u Skandynawów znaczy dosłownie grom (niemiec. Donner) i jest zarazem nazwą bóstwa gromowego, Gromnika, takiego, jak u Słowian Perun (piorun), u Litwinów Perkun, u Rzymian Juppiter tonans, u Greków Zeüs kerańnios, u Indów Pardźanja i t. d. Wcześniej do chrześciaństwa nawróceni Niemcy przechowali mało wspomnień o tern bóstwie od dłużej w pogaństwie zostających Skandynawów, którzy posiadają dotąd mnóstwo tak zwanych sag czyli legend, oraz mnóstwo pieśni o niem. Że było ono głównem na parnasie germańskim, widaó to stąd, iż Niemcy średniowieczni, przyjmując nazwy dni tygodnia od Rzymian, oddali łacińskie miano czwartku Jovis dies (włoskie giovedi, franc, jeudi) swo-jem Donnerstag = dzień Donara; są też dotychzas w zwyczajach ludowych Niemiec południowych ślady, iż dzień ten za czasów pogańskich święcono, jak to i w Polsce zapewne było. Pod koniec pogaństwa cześć Thorra ustąpiła do pewnego stopnia czci Odyna i zdaje się, iż z tego powodu za ojca Thorra poczytywano u Skandynawów Odyna; pamięć o Thorze przechowywał najgorliwiej lud prosty, a Odyna wielbili bogatsi; nawet Tacyt, nie wymieniając wprawdzie nazwisk giermańskich, prawi o Merkurym (Odynie), jako o głównem bóstwie Giermanów, a po nim dopiero wymienia Herkulesa (Donara). Wyobrażano sobie Donara-Thor-ra jako pięknego a silnego młodzieńca, o bujnej rudej brodzie, uzbrojonego w młot (mjölnir) wszystko niszczący i do władzcy swego po rzuceniu wracający, jadącego na dwukółce, zaprzężonej w dwa kozły. Mieszkaniem Donara było niebo (Azgard= gród, azów=bogów); D. rzadko w niem przebywał, gdyż musiał ciągłe walki staczać z wrogami: jötu-nami (olbrzymami) i trollami (potworami). Liczne pieśni skandynawskie opiewają boje jego z wielkoludami, których siedlisko wyobrażano sobie gdzieś na dalekim północno-wschodzie, w „kraju jotuuów* (jötunheimr), skąd D. uwalnia wiosennego Örwan-dila (u Niemców Orendel), pobijając Thrymra, Hy-mira, Hrungnira, Geirrödhra (uosobienia zimy t oceanu). Donara - Thorra czczono nad Renem i Wezerą, w Anglii, w Skandynawii za czasów jeszcze historycznych: Adam z Bremy i Sakson Gramatyk nieraz o tem wspominają; poświęcano mu gaje, palono na cześć jego ognie niegasnące pod dębami, wystawiano świątynie i posągi (w napisach nadreń-skich spotyka się Hercules barbatus, niewątpliwie — Donar). Lecz nie tylko piorunem władało to bóstwo starogiermańskie: przypisywano mu dobroczynną władzę i opiekę nad całym żywotem ozłowieka, z niem w myśli łączono obronę od wszelkiego złego, powodzenie i urodzaje, dodając mu za małżonkę boginię Sif, upostaciowanie ziemi; z nią spłodził D. córkę Thrudrę (= siłę) i dwóch

J. K.

W. E

synów, zwanych, Magni (= potęga) 1 Moiihi (=burzli-wość); całą tę rodzinę Thorra zna tylko Skandynawia; w Niemczech, jak powiedzieliśmy, słabe tylko odgłosy o Douarze doszły naszych czasów. — Porówu. Grimm „Deutsche Mythologie“ rozdz. VIII; S. Bugge „Studien üb. die Entstehung der nord-Götter. und Heldensagen“ pod wyrazem Thorr; Mannhardt „Die Götter der deutschen und nordischen Völker“ (187 — 232); Paul „Grundriss der germanischen Philologie“ I, 1089 — 1099 (opracował Mogk): Wilh. Müller „Mythologie der deutsch. Heldensage“, pod wyrazami Donar i Thorr.

Donarium (od don um, dar:), wyraz mający u Rzymian podwójne znaczenie. Stosowano go uasam-przód do domów ofiarowywanych bogom za otrzymanie jakiejś łaski, za uzdrowienie, ocalenie od jakiej klęski, i t. p. (Aul. Gell. II, 10; Aurel. Vict. „Caes.“ 35:). Było to zatem, co i u nas w języku kościelnym nazywa się votum. Pobożne te dary rozmaitą oczywiście miały wartość i cechę, stosownie do zamożności i gustu ofiarującego, a więc broń na wojnie zdobyta, trójnóg, ołtarz, jakiś przedmiot drogocenny, złożony przez bogacza. Ubodzy ograniczali się na darach skromniejszych: były to tabliczki z napisami lub wyobrażeniami bóstw dokonywa-jacych nad kimś łaskawego cudu; bardzo często, po uzdrowieniach, części ciała uzdrowione, które, wyrobione z palonéj gliny, znajdowano gotowe u rzeźbiarzy. Załączony rysunek (figura 248) przedsta-

Fig. 248.

wia trzy takie don aria, zdjęte z wykopalisk terrakottowych; są to: stopa, para oczu, z blizną pośrodku, po zasklepionej ranie. Niema wątpliwości że ztamtąd przeniósł się obyczaj ten do Kościoła katolickiego.—Oprócz samyoh darów, wyraz D. oznacza też miejsce, czyli skarbiec świątyń, w których dary te składano i przechowywano. K< K-Donat (Donatus), imię kilku świętych kościoła katolickiego, z których najcelniejsi byli: 1) D. męczennik, patron chroniący od burzy i gradobicia; relikwie jego, znalezione w katakumbie św. Agnieszki w Rzymie r. 1652, przeniesiono do nowo założonego kollegium jezuitów w Münstereiflu w Niemczech. Przy kościach jego były trzy ogniwa łańcucha żelaznego, na którym święty był przykuty w więzieniu, ostre jakieś narzędzie tortury i naczynie z krwią; na tabliczce był napis: Donatus. Pamięci jego poświęcony d. 30 czerwca.—2) D. biskup i męczennik z Arezzo, który za cesarza Juliana Apostaty był prześladowany i na rozkaz prefekta Kwadracyana za stałość w wierze umęczony. Relikwie jego spoczywają w kościele katedralnym w Arezzo; cześć odbiera d 7 Bierpnia. 3) D., biskup bezansoński, syn ks. Valdelena z małżonki jego, Flawii, (* około 594 w krainie, pomiędzy Alpami a Jurą); Św. Kolumban był jego ojcem chrzest nym i dał mu imię Donatus, t. j. darowany (od Boga), ponieważ przyszedł na świat, kiedy rodzice

jego byli już w wieku podeszłym. Oddany na wy-ohowanie temuż Kolumbanowi do klasztoru w Lu-xeville, D. tak polubił życie zakonne, że już murów jego opuścić nie chciał, nawet i wtedy, gdy Kolumban rozkazem Teodoryka II z kraju został wygnany. Po śmierci biskupa bezansońskiego obrany przez cały lud i duchowieństwo jego następcą roku 625, słynął z miłosierdzia wielkiego, jako ojciec ubogich. W mieście swojem dyeoezyalnem założył klasztor św. Pawła pod regułą św. Benedykta i starał się śród swego duchowieństwa krzewić żywot zakonny, którego sam się trzymał, o ile tylko mógł. W temże mieście matka jego, Plawia, po śmierci męża, ufundowała klasztor benedyktynek i sama w nim resztę dni swych spędziła. Dla klasztoru tego, na żądanie zakonnic, D. ułożył regułę bardzo ostrą. Umarł około r. 656; kościół święci jego pamiątkę 7 sierpnia.    *

Donat Wielki, ob. Donatyści.

Donatello, właściwieD onato diN icolo di Bett o Bar di, rzeźbiarz włoski (* we Fiorencyi r. 1386 — f tamże 1468 r.); studyował początkowo rzeźbę starożytną, ale rychło własnym popędem zwrócił się ku bezwarunkowym studyom przyrody, wprowadził do rzeźby naturalizm, daleko sięgający, bo do portretowania znajomych, współczesnych osób w postaciach świętych,—takim jest na dzwonnicy katedralnej łysy (il zuccone) i inni. W studyach nad przyrodą wpadł w przesadę i kościstą suchość form, która stała się jego osobistym stylem; prostota jego poglądu wywarła wpływ na współczesnych i na dalszy rozwój rzeźby włoskiej. Uprawiał wszystkie rodzaje rzeźby w marmurze, w bronzie i w drzewie; bronz jednak przekładał nad inne materyały, pierwszym był od czasów rzymskich, który odważył się na o-dlew kolosalnego posągu wodza Gattamelata w Padwie; ta konna postać otwiera szereg wszystkich tego rodzaju na całe wieki. Do najpiękniejszych dzieł D. z marmuru można zaliczyć św. Jerzego na dzwonnicy katedralnej we Fiorencyi, gdzie wiele innych posągów jego znajduje się; Zwiastowanie, płaskorzeźba, w Santa Croce tamże, płaskorzeźby na chrzcielnicy w Sienie, na pałacu Riccardich we Fiorencyi, w zakrystyi, w S-Lorenzo, tamże bron-zowe płaskorzeźby na kazaluicy, między któremi najlepsze Złożenie do grobu, w Padwie u św. Antoniego płaskorzeźby na chórze śpiewaków; zaletą główną tych dzieł jest bardzo żywa charakterystyka postaci. Pozostawił uczniów: Desideria Setti-gnano i Benedetta da Majano.

Donati Corso, znakomity obywatel florencki z czasów walki Welfów (Gwelfów) z Gibelinami. Należał do możnej rodziny welfickiej i wywierał wielki wpływ w rzplitej, zwłaszcza gdy hojnie się przyczynił do zwycięstwa Florentczyków nad Are-tyńczykami. Korzystał z tego, by podburzać lud przeciwko swojemu współzawodnikowi, Vieri dei Cer-ehi; stronnicy D-ego, rekrutujący się przeważnie z pośród arystokracyi, otrzymali nazwę Czarnych („Neri“), stronnicy zaś Cerchiego— nazwę Białych („Bianchi”). Wynikiem tej walki było wygnanie obu rywalizujących przywódzców stronnictwa, i D. znalazł przytułek u papieża Bonifacego VIII.

Karol Walezyusz umożliwił mu powrót do Floren-cyi, wszakże wrogowie jego nie uważali*! siebie za pokonanych. Skutkiem ich intryg D. musiał uciekać z miasta i został zasądzony zaocznie, a jednocześnie puszczono się za nim w pogoń i zatrzymano go; aby uniknąć kary śmierci, D. rzucił się ze swojego konia na kupę ostrych kamieni i roztrzaskał sobic~»głowę (r. 1308).—Por. Sismondi „Histoire des républiques italiennes du moyen âge“ (Paryż 1809—1818, 16 i).

Donati Baltazar, zwany także Donato (* w pierwszej połowie XVI w. — f 1603 w Wene-cyi), słynny kontrapunkcista włoski. Około 1562 r. był kapelmistrzem „mniejszej kapeli* przy ko-

głosowych (1612); dwie księgi 2 — 5 o głosowych „Concerti ecclesiatici" (Wenecya 1617—1619); dwie księgi 4—6 głosowych Mszy (1618); „Le fanfala-ge* (3—5 głosowe madrygały); dwie księgi 5 — 6 głosowych „Motetti coucertati“ (1626—1627), księga „Motetti a voce sola* (z basem cyfrowanym, 1628), i „Salrni Bocarecci a 6 voci eon Ripieni“

A. Pol.

(1629).

Hml,

mm jg

Wmw

tg

za

•-?

i Mm

A -,

Donati Giambattista, astronom (* 1826 r. w Pizie — f 1873 we Florencyi). W r. 1852 został asystentem obserwatoryum we Florencyi, gdzie zajął się głównie poszukiwaniem i obserwa-cyą komet, których odkrył cztery nowe, a między niemi świetną kometę 1858 VI, znaną pod nazwą komety Donatiego (ob. Komety). W 1864 został dyrektorem obserwatoryum i pod jego-to właśnie kierunkiem wzniesiono nowy gmach obserwatoryum florenckiego. Zajmował się też badaniem migotania gwiazd, nieprawidłowej refrakcyi astronomicznej i widm gwiazd sta-

S. K.

=1;

aj

Mli

łych.

I®

Donati Cezar (* 1826 w Lugo di Romagna), powieściopisarz włoski. Po ruchu narodowym 1848 r. wstąpił do uniwersytetu w Pizie, a przeszedłszy kurs prawa, osiadł we Florencyi i tu z początku pracował w biurze pewnego adwokata, następnie przerzucił się do dziennikarstwa. W r. 1854 założył tygodnik „L’eco d’Euro-pa* później zasilał swojemi pracami i inne wychodzące wtedy czasopisma. W r. 1859 został urzędnikiem w mi-nisteryum oświaty i dosłużył się w niem stanowiska szefa gabinetu. Zawód powieściopisarski rozpoczął szczęśliwie nowellami: „Per un go-mitolo“, „Diritto erovescio“ i „Arte e natura* (1858), które doznały życzliwego przyjęcia. Również poczytne były dalsze jego utwory powieściowe większych rozmiarów: „Tra le spine* (1870), „Povera vita“ (1874), „Flora Marzia, storia di mezzo secolo* (1876), La Signora Manfredi“ (1883), oraz nowelle: „Racconti delle fate* (1868), „Foglie secche“ (1874), „Rivo-ściele św. Marka w Wenecyi; w 1590 r., po śmier- | luzione in miniatura“, „Buon anno, novelle e fanta-ci Zarlina, objął godność pierwszego kapelmistrza. | sie“ (1875), „Storie bizzarre* (1888) i t. d. Wszyst-D. był uważany przez współczesnych mu za jedne- kie utwory jego cechuje subtelna charakterystyka go z największych kompozytorów swego czasu. Z je i ujmujący humor. Jako arcydzieła uważane są: „Per go dzieł doszły do nas: „Canzonetti villanesche al- un gemitolo“ i „Rivoluzione in miniatura*. W poiła Napoletana* (Wenecya 1551—1555), kilka ksiąg skim przekładzie istnieje „Biedne życie* (2 tomy, madrygałów na 4, 5 i 6 głosów (1553—68), i je- War. 1876).

dna księga 5—8 głosowych motetów (1597). A- PoL Donatio. Prawo rzymskie rozumie przez daro-Donati Ignacy, znakomity kompozytor włoski, ur. wiznę rozmyślne zbogacenie osoby jednej przez wkoû.XVIw. wCasalmaggiore pod Kremoną. W1619    J    bę drugą {donator), uczynione    z majątków tejże,

był kapelmistrzem akademii Santo Spirito w Fer-    j    byle nie w jej testamencie lub    kodycylu.    Darowi-

rarze, w 1624—w mieście rodzinnem, zaś od 1633    j    zna jest więc czystą hojnością    z jednej    a korzy-

—dyrektorem kapeli katedralnej w Medyolanie. Z je-    J    ścią z drugiej strony [acąuisitio    ex causa    lucrativa).

go dzieł były drukowane: księga motetów 1—5-o ' Ponieważ darowizna przybrać może formę rozmai-

Eneykl. Powsz Uluitr. Zetz. 125, T. XTL

FÄfflP

œSÊIËËÈÉÊSÈteks

____lr**>

mm

r, -

fi

'lii

a,

Wn

ł£X A

wKëSŒët

H: ii

f/L

'i

m\\

£=! li

a Lis

ii

lii

lcr<]

11

I mk

i Li

Fig. 249, Zwiastowanie N. M. P. Rzeźba Donatellego.

080-

T. D.

tych czynności z zakresu prawa rzeczowego lub obligacyjnego, przóto nowsi prawnicy mówią, że bywa sporządzoną dando, obligando vel libera ndo (uwolnienie obdarowanego od długu). Przedmiotem darowizny może być przedmiot pojedynczy lub cały majątek darującego, i to tak obecny, jako-teź przyszły, chociaż niektórzy prawnicy co do możliwości darowizny majątku przyszłego są przeciwnego zdania, widząc w niej ukryty kontrakt dziedziczenia. Darowizny podlegały w prawie rzym-skiem pewnym ograniczeniom. Tak darowizny w czasie małżeństwa uczynione przez małżonka współmałżonkowi były zabronione (donationes inter virum et uxorem). Dalej uchwaliła lex Cincia de do-nis et muneribuswr. 204 przed Chr., aby darowizna nie przekraczała pewnej, ustawą oznaczonej wartości, przepisując zarazem formę darowizn. Ustawa Cincia obowiązywała jeszcze za czasów prawników klasycznych; później wyszła z używania, w jej zaś miejsce zaprowadzono warunek in synu a c y i sądowej, czyli wciągnięcia darowizny do akt sądowych (professio ad acta; gestis insinuare). Formę tę bliżej określili Konstancyusz Chlorus (306), cesarz Koastantyn (316), Teodozyusz II (428) i Zenon (478). Cesarz Justynian zachowania formy in-synuacyi wymagał przy takiej tylko darowiźnie, której wartość przekraczała 500 solidów (dukat). Darowizna formalnie uczyniona przenosi własność nieodwołalnie na obdarowanego. Mogła być odwołaną, gdy była warunkową (sub conditione)\ także z powodu pokrzywdzenia dziedziców obowiązkowych (legitymy), lub z powodu niewdzięczności obdarowanego. Odwołanie darowizny wkładało na obdarowanego obowiązek do zwrotu darowanego przedmiotu, a gdy go już nie miał, do wydania tego, czem się zbogacił. Skarga o dopełnienie tego obowiązku była osobistą {in personam). Oprócz powyższej darowizny rzymskie prawo odróżnia dar-ę na przypadek śmierci (mortis causa donatio), której skuteczność od tego zależy, aby darczyńca nie przeżył obdarowanego. Taką darowiznę mógł darczyńca w każdym czasie bez żadnej przyczyny odwołać. Darowizna ta miała podobieństwo dó zapisu testamentowego.

Donativum (w niektórych tekstach: congia-rium, Stipendium, largitio, calcarium, ela-varium). W żadnem prawie nieprzewidziany, alę obyczajem silnie ustalony groBz gratyfikacyjny, u-dzielany wojsku rzymskiemu, w rozróżnieniu od zasiłków, udzielanych pospólstwu, które się zwały zawsze congiarium (additum donativum mi-liti, congiarium plebi). Rozróżnić też trzeba D. od zwykłych, a od początku świata trwających, łupów wojennych, rozdzielanych pomiędzy wojska zwycięskie w pieniądzach, kosztownościach, żywności (trofea), w ludziach, a zwłaszcza w kobietach. U Rzymian rozdział taki następował mianowicie e x r e tryumfu zwycięskiego wodza wyprawy. Ale nareszcie zdarzało się, że z nieprzyjaciela, niejednokrotnie zwłaszcza złupionego, nie było czego zedrzeć, a źołdactwo, łupiestwem rozła-komione, czułoby się pokrzywdzonem i mogłoby się zniechęcać, co gorsza, buntować. Wtedy trzeba było brak łupów nadstarczyć ze skarbu publicznego, i tak to powoli zakorzenił się w Rzymie sromotny obyczaj smarowania rąk wojsku, obyczaj, który w następstwie wyrodził kokieteryę uzurpatorów, pretoryanizm, zależność panujących od dobrej woli i dobrej zapłaty tłuszcz zbrojnych. Początek tego zastąpienia łupów groszem publicznym odnieść należy do tryumfów Emiliusza Paula i Kw. Fulwiu-sza nad Ligurami. Był to pierwszy wypadek, gdzie nie starczyło łupów, i konsulowie, nie wiedząo jak sobie poradzić z obyczajem, odwołali się do skarbu publicznego: ale niema w tern jeszcze intrygi i osobistości. Pierwszego dopiero Syllę oskarża Sal-lustyusz o ujmowanie sobie wojska pieniędzmi pań-stwowemi, i odtąd dopiero też występuje techniczna nazwa D., datków, które następują, już nie jako nagroda tryumfu, ale a pr iori, jako narzędzie do zniewalania wojska w widokach stronniczych i samolubnych, i różnią się od rozdawanych po czynach wojennych znakomitych takich nagród cesarskich, jak wieńce, hastaepurae, p hal er ae. Czyn Sylli był tylko odpowiedzią na działania Maryusza; współzawodnicy podbijali ceny, D-va rosły, a z tej licytacyi najwięcej skorzystali później ubiegający się o korony cesarskie. Wiedziano, że rozstrzyga oręż: więc, ażeby go mieć za sobą, nie przeciw sobie, u-ciekano się do wydatków szalonych, czy to kiedy kandydat chciał panującego z tronu zwalić i sam na nim osiąść, czy na osiągniętym utrzymać się, czy po sobie jakiemu faworytowi koronę zapewnić. O tem wszystkiera rozstrzygało wojsko, pretoryanie, których należało sobie zjednać: więc też D-va sypały się hojnie, a rozumie się, kto hojniejszy, ten lepszy. I oto w znacznej części tajemnica utrzy-wanych przez długie lata na tronie Rzymu i świata figur takich, jak Tyberyusz, Kaligula, Nero, Ka-rakalla, Heliogabal i t. p. Po każdym wyborze lub i przed nim trzeba było worek szeroko otwierać. Już August testamentem zapisał D. po 250 denarów dla każdego pretoryanina, po 125 dla każdego żołnierza z kohorty miejskiej, a po 75 z legii i kohort zamiejskich (licząc denar po kopiejek blizko trzydzieści, dar to wspaniały). Tyberyusza D. wynosiło okrągło 18 milionów denarów. Pierwszy Klau-dyusz kupił sobie koronę, przyrzekłszy z góry pre-toryanom po 1 750 denarów na głowę, i hojność tę powtarzał w każdą rocznicę koronacyi. Za podo-bnąź summę kupił władzę Nero. Galba nie użył fry-marki, i źle na tem wyszedł (Ob. Tacyta „Ann.“ I, 8—Swetoniusza „Aug.“ 101. — Diona: LVI, 32; LVII, 5, 6; LIX, 2. — Suet. „Claud.“ X). Co znaczyło D. w historyi cesarstwa Rzymskiego, świadczy najlepiej fakt, że Didius Julianus pozyskał władzę cesarską z rąk pretoryanów, płacąc na głowę po 5 tys. denarów, kiedy współzawodnik jego, Sul-picianus, ofiarowywał tylko po 1 250. — Później o-byczaj ten tak się już ustalił, że cesarze wypłacali D-va z urzędu przy pewnych uroczystościach dworskich (urodzenie syna, wydanie córki za mąż, wyzdrowienie i t. p.); przy pewnych rocznicach, jak założenie Rzymu, Konstantynopola. Bez tekstu prawnego, obyczaj przeciągnął się tak długo, że wzmianki o nim istnieją jeszcze w Listach Teodoryka (Cas-

siodorus. »Varia“ IV, 14; V, 27). — Właśnie ry- { neckiej. Tintoretto zamieścił jego podobiznę na o-sunek nasz (fig. 250) przedstawia chwilę rozda- brązie »Zaręczyny św. Katarzyny“. 3) Leonard, wania takiego D., zdjętą z płaskorzeźby kolumny Trajana. Cesarz, między dwoma oficerami siedzi na krześle obozowem. Jeden z żołnierzy unosi o-trzymany worek na ramieniu, następny całuje rękę cesarza na podziękowanie; inni tworzą koło, podnosząc ręce na znak reklamacyi.—Bibi. Langen: „Die Heeresverpflegung der Römer im letzten Jahrh. der Rep.“ (Brieg 1882). — »Handbuch der Rom.

K K.

Donato albo Dona, stary ród wenecki, istniejący już w XII w.; liczni członkowie jego piastowali wyższe urzędy świeckie i duchowne, albo zy- Leonardi Donati“. skali rozgłos jako wybitniejsi uczeni. Do najważniejszych z nich należą: 1) Ludwik (f 1385), kardynał; wstąpiwszy w młodości do zakonu Franci-

Alterth.“ (t. V, z r. 1876.)

93-ci doża wenecki (* 1536—f 1612); obrany był dożą w r. 1606; podczas jego rządów wynikł spór między papieżem Pawłem V a Rzecząpospolitą, której interesów bronił Paweł Sarpi. 4) Mikołaj, 96-y doża wenecki; na stanowisku tern pozostawał tylko od 5 kwietnia do 9 maja 1618; obiorowi jego towarzyszyły krwawe spory między posłem hiszpańskim, Alfonsem de la Cuera, markizem z Be-dmaru. D. wyświadczył wiele dobrodziejstw swoim ziomkom podczas lat głodowych 1613 i 1617. — P. Marcel: »Vita D.—zum“; A. Morosini: »Vita

H.

Donato (Donatus, błędnie Donati), Marceli hrabia di Puzano (* w r. 1538.—f w r. 1602)

w,)

JJ

ïv-¹

'^<r{

C.-OS.

Vï

»gfe

fi

/*

0m

m§h

I:

jasjg

■/,>*

Jik

"S?

fl

yr

il

,75

, ljr _

/^v

Æ&>

■■'ni Ąm

i    x /

’ fs

irM

//

/Ł

i'

w,

Èïïptk

ÎJH

Mf

vn

5.

2PI

Fig. 250. Rozdawanie donativum.

szkaDÓw, został w r. 1379 generałem tegoż zakonu i za papieża Urbana VI używany był do różnych spraw dyplomatycznych; wkrótce po otrzymaniu kapelusza kardynalskiego, był przez papieża posłany razem z dwoma innymi kardynałami do Karola III Neapolitańskiego, jako legat papieski, w celu zmuszenia króla do pewnych ustępstw; ale, gdy Karol, odrzuciwszy wszelkie propozycye ugody, wypowiedział wojnę papieżowi, ten kazał D a uwięzić, a następnie ściąć po licznych męczarniach. 2) Franciszek (* 1468 — f 1553), 82-gi dcża wenecki; zostawszy najwyższym wodzem Rzeczypospolitej w r. 1545, zachował nieutralność podczas wojny cesarza Karola V-go z Francyą i, zwycięsko odparłszy napad Turków, korzystał z dłuższego pokoju, by przyozdobić Wenecyę, mianowicie: dokończył budowy pałacu dożów, wzniósł gmach piękny dla mennicy i dał początek utworzeniu biblioteki we-uczony Lekarz włoski. Początkowo zajmował się wykonawstwem lekarBkiem w Wenecyi, następnie przeniósł się do Mantui, gdzie prędko umiał sobie zjednać zaufanie i względy księcia panującego, Wincentego Gonzagi; tenże powierzał mu sprawy różne państwowe, mianował go sekretarzem stanu i nagradzając usługi, zaszczycił tytułem hrabiowskim. Bogate zbiory starożytnicze swe przekazał domowi Gonzagów, któremu tyle zawdzięczał. Jako lekarz był swego czasu cenionym i napisał kilka dzieł dobrych, ale dziś już przestarzałych, oprócz tego ogłosił pracę filologiczną p. n. »Scholia, sive di-lucidationes eruditissimae in latinos plerosque ro-manae historiae scriptores" (Wenecya 1604) i rozmaite utwory poetyczne oraz listy. Bliższe stosunki łączyły go z Tassem, do niego też udawał się więziony w Ferrarze poeta, prosząc o pomoc i przyczynienie się do uwolnienia go.— Por. Haeser

Dr 3. P.

K. K.

Sobor ten, najliczniejszy ze

„Lehrb. d. Qescb. d. Med.“ T. II wyd. 3. str. 134, gdzie prace jego lekarskie wyliczono.

Donatus Aelius, rzymski gramatyk i retor (około r. 350 po Chr.), nauczyciel św. Hieronima. Jak Charyzyusza i Diomedesa (ob.), tak też i „Ars Donati, grammatici urbis Romae,“ poczer-pniętą z wyjątków z dawnych gramatyków, mianowicie Kominiana, Palemona, i Juliusza Romana, oraz z wartościowych przytoczeń z dawnego piśmiennictwa, posiadamy w krótszem opracowaniu (ars minor), która ośm części mowy wykłada sposobem katechizmowym; prócz tego istnieje obszerna jego „ars grammatica* w trzech księgach, często przez późniejszych komentowana. Pierwsza, po usunięciu grammatyki średniowiecznej, została głó wnym podręcznikiem elementarnym, i przez to drukiem ksylograficznym wcześnie była rozpowszechnioną. Obie mieszczą się teraz w czwartym zeszycie wydania „Grammatici latini“ Keila, który tamże w piątym zeszycie wydrukował i komentatorów. „Ars minor* znajduje zię dotąd po bibliotekach w wielu rękopisach średniowiecznych.—D. pisał nadto komentarz do komedyi Terencyusza, bardzo posługujący do rozjaśnienia rzeczy nietylko pod względem języka, ale i treści; bywa też do wydań tego komedyopisarza dołączanym. Komentarz D-a do Georgik i Eneidy Wergiliusza znany jest tylko z licznych wyciągów u Serwiusza.

Donatus (Tiberyusz Klaudyusz) z r. 400 po Chr.), autor życiorysu Wergiliusza, nie pozbawionego wartości, ale którym z wielką tylko ostrożnością krytyczną posługiwać się można. Pisał też komentarze do Wergiliusza, którego wszakże ułamki są albo nader niedokładnie przedrukowane albo i zgoła pofałszowane. Mamy nadto jego komentarz do „Ars Donati* i kompilacyę metryczną p. t. „Cen-timeter“ (Lübker „Reallex.“).

Donatyści, odszczepieńcy, którzy powstali w początkach w. IV. Prześladowanie religijne za czasów Dyoklecyana dało w Afryce powód do licznych odstępstw, szczególnie w pośród możnych oraz dostojników kościelnych. Jedni apostazyowa-li jawnie i składali ofiary bałwanom, i tych zwano la psi, drudzy drogą przekupstwa dostawali od urzędników cesarskich świadectwa (libelli), jako czcili bogów państwowych, i to byli libellatici, biskupi nareszcie i lektorowie wydawali na spalenie księgi święte, lub zamiast nich, heretyckie, czy jakiekolwiek inne pisma, i piętnowani byli nazwą traditores. Apostazye te i wybiegi obudziły śród wiernych, a zwłaszcza śród ubogich, z jednej strony pogardę dla tych, którzy odstąpili od wiary, lub też otwarcie wobec pogan przyznawać się do niej nie śmieli, z drugiej zaś entuzyastyczne uwielbienie i pragnienie męczeństwa. Podczas tego prześladowania biskupem kartagińskim był Men-surius. Wezwany do wydania ksiąg świętych, u krył je, a natomiast podstawił księgi heretyckie; by zaś nie jątrzyć prześladowców kościoła i ofiar zaciekłości ich nie pomnażać, wespół z archidyako-nem swym, Cecylianem, usiłował powściągać wiernych od tłumnego nawiedzania uwięzionych wyznawców, przez co jeszcze pogorszył tę złą opinię, jaką żarliwi chrześcianie o nim powzięli byli za wydanie, chociaż tylko pozorne, ksiąg kościelnych; posądzano go bowiem, źe, zazdroszcząc czci oddawanej męczennikom, patrzył na nich okiem niechętnem. Kiedy umarł, r. 311, stronnicy jego, nie czekając na przyjazd biskupów numidyjskich, jak to bywało we zwyczaju, pośpieszyli obrać Cecyliana, którego zaraz konsekrował biskup Aptungi, Feliks, uchodzący także za traditora. Wtedy Secundus, biskup Tigizys, uważany za prymasa Numidyi, na żądanie tych wiernych, którzy nie uznawali wyboru i konsekracyi Cecyliana, przybył do Kartaginy i złożył tam concilium z 60 biskupów, które, kiedy Cecylian, zawezwany przed nie, nie stanął, wyklęło go, a na jego miejsce wybrało Majoryna, lektora kościoła kartagińskiego; w taki sposób w kościele tym znalazło się na raz aż dwóch biskupów i dwa stronnictwa, wzajemnie się potępiające i wyklinające. W późniejszych czasach D. protestowali przeciw wszelkiemu wdawaniu się cesarza w sprawy kościoła; w początkach wszakże stronnicy Majoryna zwrócili się do Konstantyna, który wtedy był jeszcze poganinem, z prośbą, aby kazał spełnić postanowienie koncylium, które złożyło było Cecyliana. Cesarz żądanie ich nazwał szaleństwem i w edykcie swym uznał Cecyliana głową kościoła afrykańskiego; przeciwnicy domagali się wyroku formalnego, a natenczas Konstantyn wydelegował trzech biskupów: Materna z Kolonii, Retycyusza z Autun oraz Maryna z Arelatu, aby z papieżem Melchiadesem, czy też Mileyade-sem, i szesnastu zgromadzonymi na sobór w Rzymie (r. 313) biskupami, sprawę tę rozsądzili. Cecylian stawił się na tym soborze w towarzystwie 10 biskupów; stawili się też i jego przeciwnicy pod przewodem głównego, jakim był Donatus, biskup Casae-nigrae w Numidyi, który go przed soborem oskarżał. Sobor oświadczył się za Cecylianem i kazał D-om z nim się pogodzić po# groźbą utraty swych godności. D. nie przyjęli wyroku i znowu się zwrócili do cesarza z żądaniem, ażeby w Kartaginie było przeprowadzone śledztwo przez jego komisarzy. Śledztwem tern kierował prokonsul Oelianus, który swe sprawozdanie odesłał soborowi, zwołanemu przez Konstantyna w r. 314 do Arelatu. wszystkich, jakie się kiedykolwiek przedtem odbyły, orzekł, że Feliks nie był traditorem, a zatem konsekracya, przezeń spełniona, była legalną, D. i od tego wyroku apellowali znowu do cesarza, który, jakkolwiek rozdrażniony ich uporem, kazał jednakże obu stronom stanąć przed sobą i, rozpatrzywszy sprawę, wydał r. 316 w Medyolanie wyrok, potwierdzający w zupełności poprzednie, nadto zaś skazujący na wygnanie tych wszystkich, coby się w odszczepieństwie śmieli upierać, kościoły ich i dobra miały być konfiskowane, buntownicy zaś śmiercią karani. Majoryn umarł był przed ogłoszeniem tego ecfÿktu, a jego miejsce zajął Donat, nie biskup Casae-nigrae, ale inny kapłan tego imienia, którego odszczepieńcy afrykańscy nazwali wielkim, aniołem, chwałą kościoła kartagińskiego, przypisywali mu liczne cuda, a po zgonie uznali go za męczennika, przeciwnicy zaś widzieli w nim demona, wcielenie pychy. Biorąc rzeczy bezstronnie, przyznać wypada, źe był to człowiek zdolny, wymowny, energiczny i niezłomny w swej doktrynie i czynach; św. Augustyn zwał go Cypryanem stronnictwa D-ów. Od niego - to zapewne odszczepieńcy nazwali się D-ami. Urzędnicy cesarscy zabrali się do wykonywania wyroków, wydanych przez Konstantyna, i postępowali z opornymi okrutnie; lecz D., podtrzymywani i entuzyazmowani przez swego mistrza, oręż odpierali orężem i tak mężny a wytrwały stawiali opór, iż nareszcie znużyli swoich przeciwników. W r. 317 Konstantyn polecił prefektowi Ursacyuszowi zaniechać wszelkich środków gwałtownych, a Cecylianowi radził traktować odezcze-pieńców łagodnie, pomstę pozostawiwszy Bogu; w roku zaś 321 zniósł wszystkie przeciw nim wydane wyroki i pozwolił wygnańcom wrócić. Dzięki temu, odszczepieństwo to tak się wzmogło, że w r. 330 na zwołanym przez nich soborze zasiadło 270 biskupów. Uważali się oni za jedyny prawdziwy kościół Chrystusowy; utrzymywali, że różnią się od innych chrześcian, nie w kwesty i dogmatów, lecz tylko w kwestyi dyscypliny kościelnej; że nie są heretykami, ale tylko schizmaty-kami; źe wiara ich jest wiarą katolicką, ale że dla nieb świętość, świętość rzeczywista głowy i członków, stanowi charakter zasadniczy kościoła chrześciańskiego, Kościół zaś traci ten cbarak-kter, paktując z tymi, co byli lapsi, libellati-ci, traditores, z ich sojusznikami i protektorami, jawnogrzesznikami, mającymi w pogardzie mę czenników. Wszyscy tacy przestali należeć do kościoła, i nie mogą już inaczej odzyskać tytułu chrześcian i kapłanów, jak tylko, po odbyciu ostrej pokuty, przyjąwszy nowy chrzest i nowe święcenia. Kościół, który ich utrzymywał w swem łonie bez tego oczyszczenia, był uczestnikiem ich sprosności: wyprzeć się go zatem należy, a na wet, gdyby można, to go zniszczyć. Sakramenta, przez nich administrowane, nie miały najmniejsze go znaczenia, ochrzczeni przez nich, przystępując do D-ów, powinni byli chrzest ponowić. Naturalnie, że stronnictwo, przejęte zasadami takiemi, musiało pociągać ku sobie wszystkich entuzyastów, cierpiących i niezadowolonych. W niższych swo ich Bzereg&ch liczyło ono wielu fanatyków, którzy, rzuciwszy swoje domy i pracę, włóczyli się po kraju, a zwłaszcza po siedzibach wieśniaczych, podburzając lud przeciw kościołowi offieyalnemu i przeciw urzędnikom państwowym. Przeciwnicy nazywali ich ciroumcelliones, przez skrócenie circelliones albo circumitores (t. j. circum ce 11 as euntes=chodzący dokoła spichlerzy), oni zaś sami siebie zwali agonistami, t. j. rycerzami Chrystusowymi, walczącymi mieczem Izraela przeciwko zastępom piekielnym; hasłem ich bojo-wem był okrzyk: Deo laudes. Roku 340 Kon-staus I wydał edykt, nakazujący D-om powrócić do kościoła; chciał ich zrazu skłonić do tego łagodnością i ofiarowywał im udział w rozdawnic twach, katolikom czynionych; lecz oni nie przyjęli ofiary, powiadając, źe dzieci męczenników nie mogą mieć nic wspólnego z prześladowcami i tradi-torami. Wtedy użyto siły dla odebrania im kościołów; oni zaś oręż odpierali orężem, uważając za męczenników tych ze swoicb, którzy w boju polegli. Znowu więc chwycono się środków łagodnych, czyniąc im ofiary jeszcze ponętniejsze od dawnych, już nie tylko w jałmużnie, lecz i w drogich naczyniach dla ich świątyń; oni wszakże, za poradą Donata, dary te odrzucili. Natenczas starano się Donata zjednać przez hojne upominki, ale on odpowiedział wzgardliwie: „Quid est imperatori cum Ecclesia?". Odtąd też D. ogłosili, że wszelki stosunek kościoła z cesarzem jest wszeteczeń-stwem. Wymierzono więc przeciwko nim straszne prześladowanie; oni się porwali do broni, i ag o niée i, czyli ciroumcelliones, złączywszy się z wyzwolonymi przez siebie niewolnikami, walczyli z zaciekłością szaloną i dopuszczali się wszelakich gwałtów i okrucieństw: częstokroć przebiegali drogi publiczne, znieważając przechodniów, napadali na biskupów i kapłanów katolickich, wdzierali się do mieszkań bogaczy, zmuszali ich do palenia spisów dłużników, a wielu księżom wypalali oczy wapnem i octem. Pragnąc zaś koniecznie męczeństwa, mordowali się między sobą wzajemnie, a kiedy ich ścigano, rzucali się w przepaść z wysokich Bkał; wpadali też, szczególnie podczas nabożeństwa, do świątyń katolickich, albo żydowskich, by się wystawić na śmierć, płacili nawet za to, żeby ich zabijano, twierdząc, że idą za przykładem żyda Razyasa (II Mach. 14, 37). Ekscessy ich wreszcie doszły do tego, że sam Donat połączył się z urzędnikami cesarskimi dla ich ukrócenia, jakoż wreszcie dopięto tego celu. Wtedy wymierzono środki surowe przeciwko wszystkim D-om i samego nawet Donata skazano na wygnanie, na którem r. 355 życie zakończył. Odtąd przez cale panowanie Konstansa i brata jego, Konstancyusza, D. już tylko potajemnie mogli się w Afryce utrzymywać. Los ich zmienił się za cesarza Juliana Apostaty, który, pragnąc powiększyć zamieszanie śród chrze-ścian, przywołał wszystkich biskupów z wygnania, a między nimi i D-ów. Na miejsce Donata Kar-tagińskiego jego zwolennicy wybrali Parmeniana i przy pomocy żołnierzy i agentów cesarza dopuszczali się ciągłych gwałtów na katolikach. Lecz po śmierci Juliana, cesarze Walentynian I i Gracyan (373 i 375), wydali przeciwko nim prawa surowe, które wszakże pożądanego skutku nie odniosły. Ale z czasem wpośród nich Bamych potworzyły się liczne wrogie stronnictwa, dzięki czemu św. Augustyn żarliwością swą apostolską, a cesarz Honoryusz ścisłem wykonaniem wydanych przeciwko nim edyktów, doprowadzili ich wreszcie do upadku. Honoryusz nakazał r. 411, aby się odbyła w Kartaginie wielka konfereneya, na którą się stawiło 286 biskupów katolickich i 279 dona-tystowskich z Afryki łacińskiej, a prezydował na niej trybun i notaryusz, Flavius Marcellinus. Rozprawy między przeciwnikami ciągnęły się przez trzy dni (1—3 lipca), a ze strony katolickiej głównym mówcą był św. Augustyn. Marcellin uznał

<i»J

I!

i.

D-ów za pokonanych, a cesarz wydał przeoiwko nim nowe edykta i kazał je wykonywać najściślej. Gdy w r. 423 Wandalowie zdobyli Afrykę, prześladowali równie katolików, jak D-ów, których resztki wszelakoź utrzymały się aż do VII wieku, kiedy po najściu Saracenów ostatecznie już znikli.— Optatus „De schismate Donatistarum“ (Paryż 1700) W wydaniu benedyktyńskiem dzieł św. Augustyna Appendix tomu IX „Excerpta et scripta vetera ad Donatistarum historiam pertinentia“; Ribbeck „Donatus und Augustinus“ (Elberfeld 1858); Deutsch „Drei Actenstücke zur Geschichte des Donatismus“ (Berlin 1873); Hefele „Conciliea Geschichte“. *

Dęnatywa. D-ą nazywano w Niemczech w Wiekach Średnich sumę pieniędzy, składaną zwierzchniemu księciu na św. Jakób, św. Marcin i na Gromniczną przez lenników i szlachtę, na mocy uchwały sejmowej, jako dowód przychylności. W uchwale zastrzegano, że darowizna ta nigdy nie może być zamienioną na stały podatek, a składają ją na to, aby książę miał środki do obrony kraju i chronienia praw, przynależnych składającym. Ze swej strony książę oświadczał w osobnym dokumencie, że donatywy użyje tylko na cele wskazane przez ofiarodawców.

Podobne pochodzenie i przeznaczenie było do-natyw składanych królom polskim i ich dostojnikom przez zamożne miasta pruskie i inflanckie; jak tam, tak i tu chodziło o obronę praw zapewnionych pierwotnie, a później nagabywanych przez rząd, a niekiedy o wyjednanie nowych praw; chodziło o zjednanie łaski królewskiej przez hojny upominek, lub o wyrażenie uznania w pomyślnych wyprawach wojennych takich, jak wiedeńska roku 1683, a jednocześnie o zasilenie skarbu królewskiego, przez takie wyprawy doszczętnie wyczerpywanego. D-y bite przez Gdańsk w r. 1685 są ostatnimi pomnikami tego stosunku miast pruskich do osoby królewskiej. Różnią się donatywy nasze od wspomnianych donatyw lenników niemieckich tern, że u nas donatywy składano w formie osobno na ten cel wybijanych monet złotych a niekiedy srebrnych, a dawano je, nie w stale określonych terminach, lecz przy zdarzonej sposobności. D-y nasze trzymają środek między medalami a monetami; stronę główną zajmuje zwykle popiersie panującego, stronę odwrotną herb lub wi dok miasta; w otoku zamiast nazwy monety widzimy najczęściej tylko napis, że miasto takie a takie ze szczerego złota wybić kazało, np, Ex auro solido civitas Gedanensis fieri fecit. Bito D-y złote w wadze l¹/^ 2, 3,4, 5, 7 a niekiedy 10-u dukatów, lecz rzadko wyrażano ilości dukatów mieszczących się w donatywie, co odróżniało ją od monety przeznaczonej na obieg. Ta chwiejność w znaczeniu donatyw i ich wahanie się między medalem a monetą, prócz ich rzadkości, jest przyczyną, że ani w „Gabinecie medalów“ Raczyńskiego, ani w dziełach numizmatyćznych Bandtkiego i Zagórskiego nie znajdujemy dokładnego spisu zna nych dotąd donatyw. Najdokładniejszy spis gdańskich donatyw czytać można w Vossberga „Münzgeschichte der Stadt Dantzig“ (Berlin 1852,. Za najdawniejszą D-ę uchodzi ta, która była wybita w srebrze, zapewne w r. 1552, w czasie ośmioty-godniowego pobytu Zyg. Augusta w Gdańsku (fig. 251); na stronie głównej ukoronowane popiersie

III

ii(s

rig. 251.

Zyg. Augusta, z mieczem w prawej i jabłkiem królewskiem w lewej, napis: SIGIS AVG D G REX PO MAG D LIT RVS PRVS etc. Na str. odwi. herb miasta Gdańska, na tarczy trzymanej przez lwy, w otoku napis: MONVMENTUM-j-REGIAE-f-CIVITA: GEDANENSIS (upominek królewskiego miasta Gdańska). W czasie tego pobytu podejmował król, jako swych gości, książąt pruskiego i pomorskiego; miasto wyprawiało turnieje i inne zabawy; zapewne w tym czasie ofiarowano królowi D-ę. Jest ona o tyle ważną, że mamy w histo-ryi ślad jej użycia; opowiada Bielski (str. 597): że miał król wolą poskromić rozterki miejskie i nierządy, przykładem ojca swego, i winniejsze pokarać, ale taka była po wieść mi ędzy ludźmi, że temu gdańszczanie u niektórych panów przez upominki zabieżeli“; D. była przyzwoitą formą takich upominków. To-by był ślad, że D-y nie-tylko królowi składano, ale obdarzano niemi i królewskich dostojników, a prócz tego, dla wartości wewnętrznej i pięknej roboty, nadawały się na u-pominki między prywatnemi osobami.

Drugą D-ę (fig. 252), wagi 10 dukatów, wybił Gdańsk w r 1582, w dwóch odmianach strony odwrotnej, z których jedna jest bez roku, druga ma na tabliczce nad herbem miasta liczbę 10, jako wyraz wartości, oraz rok 1582.

D-y z panowania Zygmunta III pochodzą z lat 1589 (fig. 253), r. 1599 (pięć dukatów), r. 1613 (dziesięć dukatów) 1614 wagi 8y₃, 8, 6 i 5 duka-

tów, r. 1617 (cztery dukaty i trzy dukaty), roku 1619 wagi trzech dukatów, a także półtora dukata, roku 1623 i roku 1631 wagi trzech dukatów, a wszystkie z napisem: Ex auro solido civitas Ge-danensis f. f. Waga niejednostajna niektórych tych D-y w ostrzega, źe nie są to monety, ale raczej donatywy, choć numizmatycy mieszczą niektóre z nich między monetami.

królewskiej, Ludwice Maryi, srebrną nalewkę pozłacaną, w której mieściło się 200 sztuk złota, każda w wadze 10 dukatów, z wyobrażeniem narzeczonej i jej herbami. Do tego panowania należą z r. 1634, jedna w wadze lł/₂, 2 lub 3 dukatów, druga wagi ll/₂ lub 2 dukatów; D-a wagi 10 dukatów pochodzi z r. 1635, a wagi 2 dukatów z r. 1641, Z r. 1645 znane są D-y, jedne wa-

ßr%

r.

ÎW

ipji

WG

C)

Fig 252.

Dużo kosztowały upominki miasto Gdańsk za gi 8 lub 5 dukatów, druga 2¹/₂ dukata, trzecia panowania Władysława IV. Naprzód król w r. 1636 wagi 4 dukatów; z roku 1647 jedna wagi 2-ch zjechał do Gdańska z zamiarem ustanowienia cła lub 3-ch dukatów, inna ważąca ll/₃ dukata. Na-morskiego ze szkodą miasta; trzeba było złożyć koniec z r. 1648 D. wagi 3 dukatów. Wszystkie 800 000 złotych, żeby uniknąć tego ścieśnienia wymienione D-y mają napis: Ex auro solido' civi-handlu. Następnie każda wyprawa wojeuna, każde tas Gedanensis fieri fecit. Za panowania Jana zawieszenie broni, każde zawarcie pokoju, a do Kazimierza bił Gdańsk D-y w latach 1649 po 10,

6, 5, 4, 3 lub 2 dukaty ze zwykłym napisem Ex auro solido. Z r. 1650 znana jedna D. wagi 10 dukatów. Z r. 1651 trzy odmienne, ważące po V/2 dukata, z r. 1656 jedna wagi 5 dukatów. W r. 1658 na jubileusz gimnazyum miejskiego wybił Gdańsk D-ę ważącą 8 dukatów; inne z tegoż roku ważą po 3 dukaty. Zr. 1666 znana jedna D., wagi 3 dukatów, prócz tego znane jeszcze dwie bez roku, ważące po 3 dukaty. Z panowania króla Michała jedna tylko znana jest D., wagi 5 dukatów, pisem REGIA CIVITAS GEDANEN3. FI0KI FEC, z popiersiem Michała na jednej, widokiem Gdańska po drugiej stronie. D-y z panowania Jana III wkraczają w zakres medalów, bo mają napisy ściągające się do wypadków historycznych, którym są poświęcone; powód do ich wybicia dały bohaterskie czyny króla, a może i pobyt królewskiej pary w Gdańsku od 1 sierpnia 1677 do 18 lutego 1578.

Ta wysoka liczba donatyw gdańskich okazuje znaczenie tego miasta. Mniejsze znaczenie i mniejsza też była zamożność innych miast pruskich; to też znacznie mniej donatyw od nich pochodzi. Toruń bił D-ę w r. 1655 z popiersiem Jana Kazimierza po jednej i widokiem miasta oraz mostem na Wiśle po drugiej stronie; napis strony odwrotnej: EX AVRO SOLIDO CIVIT THORVNENS. FIERI F. wagi 4 duk. Posiadał i opisał tę D-ę Vossberg. Drugą, tego samego rysunku i tej samej wagi, z r. 1659, opisuje Bentkowski w „Spisie medalów polskich“ pod nrem 161. Powodem do wybicia mogła być odsiecz dana miastu przez Jana Kazimierza przeciwko Szwedom, których załoga,

te

z na-

y {i

»!

w#

v; _-3

Fig. 253.

tego wypadki familijne u dworu, trzeba było święcić upominkami. Opowiada kronikarz gdański, że 19 lutego 1646 złożyli Gdańszczanie narzeczonej

j p.

Donau, herb, ob. Dohna.

Donaueschingen, miasto w w. ks. Badeńskiem, okręgu Konstancyeńskim, powiecie Villingen, przy drodze żelaznej Szwarcwaldzkiej i nad rz. Brigach, która tu, po połączeniu się ze źródłem Zamkowem (Schlossquelle), przyjmuje nazwę Dunaju (Brege wpada poniżej D.). Jest to dawna stolica dzielui-cy Bear, a obecnie rezydencyą książąt Fürstenber-gów, których zamek z parkiem, cenną biblioteką (rękopism Nibelungów), galeryą obrazów, zbiorem monet, archiwum i t. p., wznosi się na wzgórzu. D. posiada progimnazyum, szpital, sąd powiatowy, źródła alkaliczne, około 4 000 m-ców.

Donaukreis, okrąg Dunaju, jeden z czterech o-kręgów, na które dzieli się królestwo Wirtember-

And, S.

And. S.

And. S.

I założona, Walhalla (ob.).

And S.

zmalawszy do 300 ludzi, poddała się 30 grudnia 1058; w nowy rok 1659 wkroczył do miasta Jan Kazimierz. Następna D. toruńska pochodzi z panowania Michała Wiśniowieekiego, z jego popiersiem po jednej a widokiem miasta i Wisły po dru ■ giej stronie; napis na stronie odwrotnej: EX AVRO SOLIDO CIVIT. THORVNENSIS FIERI FEC, waga 2 4jr, opisał Bentkowski pod nrem 190, Vossberg pod nr. 412. Wybita bez wyrażenia roku, lecz wedle domysłu Vossberga bita zaraz po wyborze na króla w 1669 lub 1670.

Wybity w r. 1586 przez miasto Rygę portugal, ważący 10 4i=, z popiersiem króla Stefana po jednej, a większym herbem Rygi po drugiej stronie, zapewne nie był przeznaczony na monetę obiegową, lecz na upominki, a więc do donatyw zaliczony byó może. To samo powiedzieć należy o wszystkich półportugałach, ważących po 5 4jr, i portugalach wagi 10 gdyż na monetę obiegową, dla wysokiej swej wartości, mniej były„przydatne. Ceny amatorskie donatyw równają się cenom medalów i za siedmiodukatową D-ę gdańską z czasów króla Stefana zapłacono w r. 1858 na licytacyi zbioru konsula Mathy’ego 281 talarów czyli 893 marki.

And S.

skie, ob. Wirtemberg.

Donaumoos, Donaumoor, obszerne bagno w Bawaryi, na prawym brzegu Dunaju, między Ingolstad-tem a Neuburgiem.—Tu, jak i wyżej nieco pod Ulmem, Dunaj nie ma dość siły, aby olbrzymie masy gruzu, jakie z sobą niesie, toczyć dalej,— gruz ten opada przeto w łożysko i podnosi je stopniowo tak dalece, że poziom koryta leży niekiedy wyżej od okolicznych gruntów, skutkiem czego naturalne odwodnienie zostaje utrudnionem. Przestrzeń bagna wynosi blizko 200 km. do końca zeszłego wieku przedstawiała ona bezużyteczną, a nawet przez niezdrowe wyziewy szkodliwą płaszczyznę.—Od tego jednak czasu rozpoczęto bicie kanałów odwadniających, za czem poszła powolna ko-lonizacya, i dziś okolica ta, zaludniona napływowym elementem, oddana została w pewnej części kulturze.

Donauried, bagno, częścią w Wirtembergii, częścią w Bawaryi, położone na lewym brzegu Dunaju od Ulmu do Gundelfingen, a na prawym od Gun-delfiugen do Donauwörth; długie 65 km., szerokie 2 do 8 km.—Przyczyna powstania ta sama, co i przy Donaumoos (ob.),lecz roboty hydrauliczne oraz stan kultury stoją tu na niższym stopniu.

Donaustauf, miasteczko w Bawaryi, w prowin-cyi Palatynatu Wyższego, na lewym brzegu Dunaju, poniżej Regensburga, u stóp Lasu Bawarskiego, w malowniczem położeniu, z pomnikiem Keplera oraz wspaniałym zamkiem i parkiem księcia Turn u. Taxis.—-Na skale, ponad miastem, ruiny zamku Stauf, w którym od 1260 do 1262 r. przemieszkiwał S. Albert Magnus, biskup Ratysboński, i który w 1634 r. przez Szwedów zburzony został.— W zachodniej stronie miasta, na samotnem i cie-nistem wzgórzu, wznosi się słynna, przez Ludwika

And. S.

Donauwörth, miasto w bawarskim okręgu Szwabii, na lewym brzegu Dunaju, w węźle dróg żelaznych do Augsburga, Ingolstadtu, Nördlingen i Ul-’ mu,—około 4000 m-ców.—Położenie miasta jest nader dogodne: tu z lewej strony wpada rzeka Wör-nitz, z prawej nieco niżej Lech,—tu też kończą się bagna Donauried i ułatwiają przeto przeprawę przez rzekę i mostowe połączenie jej brzegów,— pomimo to, burzliwa przeszłość tej osady nie dozwoliła rozwinąć jej się należycie.—D. sięga odległych bardzo czasów i należał pierwotnie do hrabiego Hugbalda I, który około 900 r. zbudował zamek Wörth (dziś ruiny).—Około połowy XIII w. był rezydencyą książąt Bawaryi Wyższej, z których Ludwik Surowy, z nieuzasadnionej zazdrości, kazał tu ściąć żonę swoją, Maryę Brabancką, (1256 r.; grób jej w kościele klasztornym).—Później D. zostaje obwarowanym, a w 1308 podniesionym do rzędu miast Rzeszy. W XVI w. rychło przyjmuje naukę Lutra.—W 1606 r. zaszedł tu gorszący fakt zbezczeszczenia katolickiej processyi przez protestantów, za co miasto zostało zdegradowane i wyklęte, a gdy kontrybucyi w ilości 400 000 guldenów ówczesnych zapłacić nie mogło, zajął je ks. Maksymilian Bawarski i wszystkie świątynie protestantom odebrał.—W wojnie trzydziestoletniej zajmowali je kolejno cesarscy i Szwedzi. W wojnie o następstwo tronu hiszpańskiego wojska franousko-bawarskie poniosły klęskę od austryacko - angielskich d. 2 lipca 1704.—W r. 1805 d. 6 października, Francuzi pod wodzą Soulta pokonali Austrya-ków pod Maćkiem i odrzucili ich za Dunaj.—Ob Bernie miasto wznosi się powoli, prowadzi ożywiony handel zbożem i chmielem; ma fabryki machin, pięć kościołów katolickich, jeden protestancki, ratusz gotycki, pałac księoia Wallersteina, przerobiony z dawnego klasztoru benedyktyńskiego—w nim drukarnia i skład dzieł katolickich (Cassianeum).

Donax, L. Urąbek. Rodzaj do rodziny Telli-nidae, mięczaków bezgło wych czyli Małżów (Acephala) należąoy. Przedstawiciele tego rodzaju zamieszkują morza podzwrotnikowe; posiadają skorupę całkowicie zamkniętą, podłużnie jajowatą, klinowatą lub trójkątną, o przedniej części dłuższej, tylnej krótszej; powierzchnia skorupy z wyraźne-mi liniami współśrodkowemi i promienisto rozcho-dzącemi się; brzegi skorupy gładkie lub drobno ząbkowane; zamek opatrzony jest wystającym zewnętrznym więzem bez wewnętrznej chrząstki; posiada

A. S.

And. S.

lem Wilhelmem I.

ca-

Dr J P.

na każdej połówce skorupy 2 zęby główne i jeden boczny, ten oBtatni na prawej skorupie mocniejszy, niż na lewej. Znane są licżue bardzo gatunki tego rodzaju, ważniejsze: D. trunculus L. Skorupa opatrzona delikatnemi kreskami, promienisto rozchodzącemi się, przedni brzeg skorupy nieco nabrzmiały; brzegi skorupy silnie ząbkowane; skorupa jeBt koloru białego, aż do—zielono-oliwko-wego na powierzchni, wewnątrz fioletowo-niebieskie-go; długość skorupy 2.5 cm., wysokość 1.3 cm. W morzu Środziemnem i Czerwonem, mięso ma jadalne, w Wenecyi i Tryeście zwane „cazonello“. —D. rugosus L, Skorupa jajowata, czerwonawa. 0-cean Indyjski. — D. anatinus L.

Doncaster, bardzo starożytne, dziś schludne i ożywione miasto w angielskiem hrabstwie York (West-Riding), nad rzeką Don, 25 936 m-ców.— Posiada wspaniały kościół nowożytny (1855), fabryki lokomotyw; prowadzi znaczny handel zbożem, końmi i wełną; słynie także z wyścigów, odbywających się corocznie we wrześniu: tutejszy plac wyścigowy pod względem urządzenia, ozdobności i wygody uważa się za najpiękniejszy w kraju.— D. sięga czasów rzymskich (Dauum, Dona Caster); w okolicy wiele wykopalisk z tej epoki.

Donchery, miasteczko w departamencie francuskim Ardennów, okręgu Sedańskim, nad Mozą,— w ostatiioj wojnie francusko - niemieckiej wielokrotnie wspominane przy bitwie i kapitulacyi pod Se-danem. —Tu Prusacy przeszli Mozę 1 września 1870, a 2-go Napoleon III spotkał się naprzód z Bismarckiem, a potem, w pobliżu zamku Bellevne, z kró-

And, S.

Donders Franciszek Korneli (* d. 27 maja r. 1818 w Tilliugen,—f d. 24 marca r. 1889) znakomity flzyolog i okulista hollenderski. Mając lat 17, wstąpił jako uczeń do wielkiego szpitala państwowego w Utrechcie, połączonego ze szkołą dla lekarzy wojskowych; równocześnie uczęszczał na wykłady uniwersyteckie i w r. 1840, po obronieniu rozprawy, w Lejdzie otrzymał godność doktorską. Przez dwa lata potem był czynnym jako lekarz wojskowy, następnie osiadł w Utrechcie i wykładał tamże do r. 1848 anatomię i fizyologię w szkole wojskowej. Na stanowisku tern młody wówczas uczony szeregiem znakomitych prac fizyo-logicznych tak wielkiej nabył wziętości, że uniwersytet Utrechcki powołał go do grona profesorów swych, a że na wydziale lekarskim wszystkie katedry były zajęte, więc dla niego postanowiona została umyślnie profesura nadzwyczajna fizyologii i anatomii. W r. 1852 został profesorem zwyczajnym i odtąd zajął się głównie okulistyką, do czasów jego w Hollandyi cokolwiek zaniedbaną. Zasługi jego na tern polu są niezmierne i zapewniają mu miejsce zaszczytne pomiędzy najlepszymi okulistami wieku XIX. W r. 1862 powierzono mu katedrę fizyologii, na której był czynnym do r. 1888, gromadząo wciąż koło siebie liczny zastęp uczniów, dążących, nie tylko z Europy, ale i zpoza oceanu, do mistrza porywającego wszystkich nietylko wykładem jasnym i pełnym treści, ale równie obejściem swem ujmującem. Poraź ostatni wystąpił pu-

Enqrkl. Fown. Uuatr. Zetx. 125 T. XVL blicznie na VII kongresie międzynarodowym oftal-mologów w Heidelbergu, jako przewodnik jednomyślnie wybrany (w sierpniu r. 1888), w trzy miesiące później zaniemógł i po dłuższej chorobie zmarł na zapalenie opon mózgowych. Nie wielu jest ludzi, o których powiedzieć można, że w jednym, obranym przez siebie, kierunku naukowym, doszli do doskonałości: tern większy jeszcze i słuszniejszy więc podziw budzić musi D., gdyż dobił się stanowiska pierwszorzędnego jako okulista i równocześnie został fizyologiem słynnym na świat ły. Niepodobieństwem jest wykazanie w krótkich słowach zasług męża tej miary; nawet Buche wyliczenie tytułów prac jego, dające wyobrażenia o jego olbrzymiej działalności, dla braku miejsca opuszczone tu być musi; chcących się czegoś więcej dowiedzieć o D. odsyłamy zatem do życiorysu jego, skreślonego przez Horstmanna w „Archiw für Augenheilkunde“ (r. 1889 T. XX), tu zaś przy-mm

ÄF

WęĘęĘęĘI:p

Fig. 254. Donders Franciszek.

taczamy tylko dwa jego dzieła najważniejsze, które wystarczyłyby same do zapewnienia mu sławy, są to: 1. niedokończony, niestety, podręcznik fizyologii, który także ukazał się w tłómaezeniu polskiem p. n. „Fizyologia. Przekład A. Fabianai A. Stock-manna, uzupełniony przez D-ra prof, H. Hoyera“. (Warszawa 1871), i „The anomalies of refraction and accomodation“ (Londyn 1864); dzieło to klasyczne przetłómaczono na języki francuski, niemiecki i włoski; przekład polski zawdzięczamy Dr. B o-lesławowi Gepnerowi (ojcu), który je wydał p. n. „Anomalje resfrakcyi i akomodacyi” (Warszawa 1870—1876; jest to Tom III Oftalmologii, wchodzącej w skład „Biblioteki umiejętności lekarskich“ Girsztowta.

Dondi, rodzina włoska, pochodząca z Padwy, której kilku członków wsławiło się na polu naukowem. I. Jakób Dondi (de Dondis, Dondus), astronom, lekarz i mechanik (* w Padwie r. 1298 — f około r. 1359), wykształcenie otrzymał prawdopodobnie

104

Dr J. P.

Hml.

Hml

w mieście rodzinnem, w r. 1318 przeniósł się do Chioggii, a stamtąd w r. 1333 do Wenecyi, gdzie jednak krótko bawił; resztę życia spędził w różnych miastach włoskich, jako lekarz wędrowny. Napisał „Promptuarium medicinae* (Wenecya 1481 in fol., wyd. 2-e 1543, trzecie 1576; tamże tłóm, włos. 1536 i 1540) i „De modo conficiendi salis ex aquis calidis Aponensibus” (Wenecya 1571); niedziela te wszakże zjednały mu sławę ogromną, lecz zegar astronomiczny, wskazujący, oprócz godzin, nadto obroty ciał niebieskich; mieścił się on od r. 1344 na wieży pałacowej w Padwie i uchodził za cud mechaniki, od którego najpóźniejsi potomkowie Ja-kóba przybrali do nazwiska swego przydomek dali’ Orologgio.—II. Jan D. dali’ Orologgio ( * w Chioggii w r. 1318 — f w Genui w r. 1389), syn poprzedzającego, wstąpił zupełnie w ślady ojca swego, był lekarzem cenionym i twórcą zegara jeszcze sztuczniejszego, który znajdował się w bibliotece w Pawii, od śmierci jednak autora swego stał nieruchomy, bo nikt nie umiał go nakręcić, pomimo, że D. pozostawił rękopis, do dziś dnia istniejący, w którym opisał i rysunkami objaśnił budowę arcydzieła Bwego. W r. 1350 został profesorem astronomii w Padwie, później wykładał tamże medycynę i logikę, a od r. 1384 tych samych przedmiotów uczył w Pawii. Był przyjacielem Petrar-ki i ulubieńcem Jana Viscontego, dla którego zegar swój zbudował. Z prac jego lekarskich drukiem ogłoszono tylko: „De fontibus calidis agri Pa-tavini“ (w „Collectio de balneis* Wenecya 1553).

III. Gabryel D. dali’ O., syn Jana, również był lekarzem, umarł jako praktyk słynny w Wenecyi przed ojcem jeszcze. Z późniejszych potomków rodu tego wsławili się jeszcze: IV. Karol Antoni, margrabia D. dali* O. (f 1801), przyrodnik, autor dzieła „Saggi di osservazioni fisi che fatte aile terme di monte Euganeo“ (Padwa 1782) i brat jego, V Franciszek Scypio, baron D. dali’ O. ( *

1756    —f 1839), teolog i archeolog kościelny. Poświęciwszy się stanowi duchownemu, wsławił się prędko pracami z dziedziny starożytności religijno-kościelnych, co otworzyło mu podwoje Akademii de’ Ricovrati oraz Akademii Umiejętności w Padwie, gdzie później (w r. 1807) został biskupem. Napoleon I ofiarował mu godność arcybiskupa medyolań-skiego, ale się wymówił od przyjęcia zaszczytu tego. Z dzieł jego wymienić można: 1 „Discorso sopra i doveri delle claustrali“ (Padwa 1780); 2 „II-lustratio pagellae casuum reservatorum, (tamże 1807) i 3 „Sopra i cimiteri" (tamże 1809).

Donduk Daszy i Donduk Ombo, dwaj hanowie kałmuccy.—D. Daszy, wnuk znakomitego Ajuki-hana, syn Czakdordżaba, rządził przez lat dwadzieścia (1741—1761 r.) nadwołżańskimi Kałmu-kami, z początku jako namiestnik, od roku zaś

1757    w godności hana. Po nim władzę objął 13 letni syn jego, Ubaszy. — D. Ombo, wnuk Ajuki, syn Gunżena, po śmierci dziada (r. 1724) ubiegał się bezskutecznie o tron hański. Gdy w r. 1731 w godności hana zatwierdzony został przez rząd rossyjski szósty syn Ajuki, Donduk-Cereń, niezadowolony Ombo wydalił się wraz z ułusami swemi

nad rzekę Kubań, pod opiekę sułtana tureckiego. Wkrótce atoli niedołężny i oddany opilstwu D. Ce-ren został usunięty, a na jego miejsce mianowany namiestnikiem D. Ombo, którego wysłannik cesarzowej Anny Iwanówny potrafił nakłonić do powrotu i służenia Rossyi. W roku 1737 za usługi, wyświadczone przezeń Rossyi podczas wojny krymskiej 1736 r., otrzymał tytuł hana. Umarł w roku 1741; następcą jego mianowany zoBtał D. Daszy. Ostatnią żoną D. Ombo była Kabardynka Dżan, która po zgonie męża zaczęła czynić zabiegi około przelania godności hańskiej na syna swego, Randolę. Wynikły stąd zamieszki, których następstwem było wywiezienie Dżan wraz z synami i córkami do Petersburga, gdzie w r. 1744 ona i jej dzieci przyjęły chrzest i otrzymały nazwisko książąt Don-duko w ów.

Dondukow, ród rossyjski (ob. Donduk Ombo). Dondukow * Korsaków, rossyjski ród książęcy. Córka jednego z synów kałmuckiego hana Don-duka-Ombo (ob.) wyszła za mąż za pułkownika Korsakowa, któremu w roku 1802 pozwolono przyjąć tytuł i nazwisko księcia D.-K. Jego córka, Marya, została żoną Michała Korsakowa, wiceprezydenta Akademii nauk (r. 1794-f 1869), na którego w r. 1820 przeszło nazwisko D.-K. Najstarszym ich synem był Dondukow Korsaków Aleksander, książę, generał i mąż stanu rossyj-Bki (* r. 1820 — f r. 1893). Po ukończeniu wydziału prawnego w uniwersytecie petersburskim wstąpił do służby wojskowej i w charakterze adju-tanta ks. Woroncowa brał udział w licznych potyczkach na Kaukazie. W r. 1854 w bitwie pod Kuryukdarem otrzymał ciężką ranę, a w roku następnym na czele pułku dragonów odznaczył się przy zdobywaniu twierdzy Kars. R. 1859 objął Btanowisko szefa sztabu wojska Dońskiego i przyłożył się .do wprowadzenia reformy włościańskiej nad Donem. W r. 1869 został zamianowany ge-nerał-gubernatorem w Kijowie. Podczas wojny tureckiej dowodził 13-tym korpusem armii, w kwietniu zaś 1878 r., po śmierci ks. Czerkasskiego, został z najwyższego rozkazu rossyjskim komisarzem cesarskim w Bulgaryi, a niebawem i dowodzącym okupacyjnemi wojskami tamże, gdzie mu przypadły w udziale główne prace organizacyi zarządu cywilnego. Mianowany członkiem rady państwa, ks. D.-K. od r. 1880 do r. 1882 był czasowym generał - gubernatorem charkowskim, następnie zaś (1882—1890), głównym naczelnikiem zarządu cywilnego na Kaukazie oraz dowodzącym wojskami kaukaskiego okręgu wojskowego. Pod jego przewodnictwem utworzoną została komissya, która wypracowała nową ustawę administracyjną dla Kaukazu, wprowadzoną w życie r. 1883. Położył nie małe zaBługi około podniesienia ekonomicznego stanu tego kraju. — „ 9Hu,HKJione^. CjiOBapt“ p. red. Arsenjewa.

Dondus, ob. Don di.

Doneau, ob. D o n e 11 i u s.

Donegal, 1). D- hrabstwo w irlandzkiej prowin-cyi Ulster, zajmuje północno-zachodni kraniec Irian-dyi na wybrzeżu oceanu Atlantyckiego, największe

non.

geu, 1869).

ze wszystkich obejmuje 4 844.5 km. □ powierzchni i w 1891 r. liczyło 185 211 m-ców, ». j. 38 na 1 km. □. W porównaniu z r. 1881 ludność zmniejszyła się znacznie, bo przeszło o 21 000 głów— a to przeważnie skutkiem emigraoyi.—Wybrzeża strome, poszarpane przez liczne fiordowate zatoki i otoczone mnóstwem skał podwodnych oraz drobnych wysepek; przylądek Malin Head jest naj-północniejszym punktem Irlandyi; wnętrze, z wyjątkiem niezuacznycb przestrzeni, całkowicie górzyste; pojedyńcze szczyty przekraczają 600 m. wzniesienia nad p. m , jak np. na północy Sheve-Snaght 613 m., na zachodzie Errigal 750 m., na południu Bluestock 674 m.—Mnóstwo jezior i niewielkich strumieni nadaje krajobrazowi wiele powabu, klimat jednak jest wilgotny i dość ostry.—Głównem zajęciem mieszkańców jest pasterstwo, gdyż z ogólnej przestrzeni kraju przypada 31% na łąki i pastwiska, a zaledwie 20 na pola orne; lasów wielkie ubóstwo, znaczna część ziemi składa się z nieużytków,—jak bagna, wzgórza skaliste i jeziora.— Rybołówstwo stanowi ważne źródło dochodu, natomiast górnictwo, pomimo obecności marmuru i rud ołowianych, nie ma żadnego prawie znaczenia.— Ludność, w % katolicka, mówi przeważnie po angielsku, lecz tu i owdzie spotkać można znikający już język celtycki.—Do parlamentu angielskiego wysyła hrabstwo czterech deputowanych. Stolicą jest Lifford na lewym brzegu rzeki Foyle i na granicy z hrabstwem Tyrone.—2). D. dawna stolica hrabstwa D., przy uśoiu rz. Eask, ze starym zamkiem rodziny 0’Donnel; port, rybołówstwo,'budowa łodzi, 1800 m-ców; w pobliżu źródła siarczane.—3). D. odnoga oceanu Atlantyckiego na zachodniem wybrzeżu Irlandyi, a południowem hrabstwa D., wrzyna się klinowato w ląd i tworzy mnóstwo zatok mniejszych, otoczonych przeważnie stromemi brzegami i usianych mnóstwem skał i wysepek. Z pomiędzy licznych, wpadających tu strumieni, najważniejszym jest Ernę, będący odpływem jeziora t. im.; przy jego uściu leży ważny port Ballyshan-

And. S.

Donellus albo Doneau Hugo, jeden z najznakomitszych prawników wieku XVI-go, ur. 23 grud. 1527 w Châlon nad Saoną, umarł 4 maja 1591 w Altdorfie w Bawaryi. Kształcił się w Tuluzie i w Bourges, gdzie otrzymał stopień doktora i został profesorem 1551. Po nocy św. Bartłomieja, jako wyznawca kalwinizmu, musiał przebrany uciekać z miasta r. 1572 do Genewy, skąd przez Fryderyka III, księcia Palatynatu, powołany był na profesora do Heidelberga. Za Ludwika IV, nieprzychylnego protestantom, udał się 1579 do Lejdy, gdzie jednak następnego roku musiał profesurę opuścić, będąc zamieszanym do spisku hr. Roberta Leicestra; tegoż roku, 1588, powołany był przez m. Norymbergę na profesora do Altdorfu, gdzie pozostał do śmierci. D. jest autorem obszernych komentarzy i dzieł z zakresu prawa cywilnego, i cenionym podobnie jak spółczesny mu Cujas Jakób (ob.) znawca prawa rzymskiego. Ważność dzieł D-a polega głównie na systematycznej metodzie, która znalazła zastosowanie i w XIX wieku w pracach ba-daczów prawa rzymskiego, takich, jak Savigny i in. Dzieła swoje drukował Ü. oddzielnie w Paryżu, Heidelbergu i Lipsku; następnie po jego śmierci wyszły w zbiorowym wydaniu w Hanau nad Menem (1604), staraniem jego ucznia Scypjona Gentilis. Najgłośniejsze z dzieł D-a nosi tytuł „Commenta -riorum de jure civili viginti octo* (Frankfurt 1595), obejmujące system prawa rzymskiego i postępowa nia cywilnego: najlepsze wydanie Königa i Bûchera w 16 tomach w 8-ce (Norymberga 1822—47). Krytyczne wydanie zbiorowe ma nagłówek „Opera omnia cum notis O. Hilligeri“ (12 tomów in fol.. Lucca 1762—68; następnie toż Florencya, 1840— 47).—Porówn. Cyssell „Doneau, sa vie et ses ouvrages, traduit du latin par J. Simonnet” (Dijon 1860); Stintzing „Hugo D. in Altdorf“ (Erlan-

A. A. K,

Dong, waga anamitańska, wyrównywająca 3.905 grama; jeden k a h n czyli funt anamitański zawiera 160 dong, który się dalej dzieli na 10 fahn po 10 li.—-D. jest także monetą anamitańską, odpowiadającą monecie chińskiej li czyli kasz, przez missyonarzy zwaną s a p e k a, także i peh, w Kambodży p e t i. Około r. 1820 D. bity był z miedzi lub mosiądzu, następnie z ołowiu, obecnie zaś ze stopu cynku, ołowiu i żelaza. D. posiadać winien właściwie ciężar wagi tejże nazwy, zatem 3.905 grama, zwykle jednak sztuki są znacznie lżejsze. Jest to moneta średnicy 2.27 do 2.31 centymetra, posiadająca wpośrodku otwór czworokątny, jak chińska li, by mogła być nawlekana na sznurek. Na jeden sznurek nasuwa się 60 dong, a 10 takich sznurków tworzy zwój, zwany kwan, t. j. nitka, po francusku enfilade lub ligature. W Kambodży zwykle w jeden pakiet łączy się 600 sztuk dong czyli p e t i, a więcej nad trzy takie pakiety człowiek udźwignąć nie może. Wartość donga jest bardzo drobna, kwan bowiem czyni około 1.06 franka.—Obecnie zresztą D. ustępuje miejsca drobnej monecie francuskiej.

Dongola (D a r. D). Dawne państwo chrześciań-skie w Nubii po obu stronach Nilu, które w 7 stuleciu wpadło w zależność od Egiptu, w 16 stul. zostało obalone przez Arabów, w 1814 zawojowane przez Mameluków, w 1820—1885 należało do państwa Egipskiego, stanowiąc jego prowincyę (mudi-rieh), w 1886 dostało się pod panowanie Mahdiego i weszło w skład jego państwa jako prowincya.

Dongola (El Adjuzeh t. j stara D.). Dawna stolica państwa Dongola, na prawym brzegu Nilu, na wysokich skałach; od czasu zburzenia przez Mameluków w 1823 leży w zwaliskach.

Dongola (El Ordeh, t. j. NowaD. albo Kasr D., t. j. zamek D.), niegdyś Ma sak a, zwykle D. el Urdu albo krótko Urdu, nowe, dobrze zabudowane miasto na lewym brzegu Nilu. Ludność podają na 8—10 000.

Dönhoff, starożytny ród westfalski, którego gniazdem pierwotnem był zamek Danshof w hrabstwie Mark w Westfalii, gdzie D owie przez długi czas posiadali swoje dobra. Około r. 1335 jeden z członków tej rodziny, Herman D., wyszedł do Inflant, ażeby pomagać Kawalerom Mieczowym

Hml.

w nawracaniu pogan i pobudował nad Moizą pod Kiesią (Wenden) drugi Danebof, który stał się kolebką wszystkich późniejszych linij tego rodu. Z jego potomków, którzy dali początek licznym, lecz już w zeszłem stuleciu przeważnie wygasłym, liniom, czterej bracia: Magnust Ernest, Zygmunt Kacper, Gerard i Herman, synowie Gerarda z linii Abbien, 11 stycznia 1633 roku zostali wyniesieni przez Ferdynanda II do godności hrabiów cesarstwa Niemieckiego.—Zygmunt Kacper, hrabia D. bjł r. 1637 przez króla Władysława IV, z powodu zaślubin jego z Cecylią Renatą Austryacką, siostrą cesarza Ferdynanda III, wysłany do Wiednia, gdzie 8 sierpnia tegoż reku otrzymał z rąk cesarza tytuł książęcy. Córka jego Anna była babką króla Stanisława Leszczyńskiego, synowie zaś zostali skoligaceni z Radziwiłłami i Ossolińskimi; wszakże około połowy XVIII w. linia ta wygasła. Brat Zygmunta Kacpra, Magnus Ernest, hrabia D. (* 10 grudnia 1581 r.), dzielny wojownik i zręcz-ny dyplomata, walczył w służbie polskiej przeciwko Turkom, Rossyanom i Szwedom i był obecny przy podpisaniu Sztumskiego traktatu pokojowego r. 1635. Będąc stronnikiem reformacyi, opuścił Polskę i osiadł w Prusiech, gdzie nabył Wilków (dzisiejszy Dönhoffstädt), pod Gierdawami. Zmarł 18 czerwca 1642 r. jako wojewoda parnaw-ski. Trzej jego wnukowie, synowie brandenburskiego radzcy tajnego i generał - porucznika Fryderyka D. (* 1639—f 1696), założyli trzy samoistne linie, mianowicie: Bogusław Fryderyk—wygasłą w r. 1816 linię Dönhoffstädt, Aleksander—również wygasłą w r. 1838 linię Bei nun-nen,i Otto Magnus—kwitnącą do dziś linię Frie-drichstein.—Otto Magnus, hrabia D. (* roku 1665 — f r. 1717), pan na Fredricbsteinie (pod Królewcem), posłował w roku 1712 od Prus na Utrechcki kongres pokoju, następnie zaś był pruskim ministrem stanu i wojny. Od niego pochodzą: 1) August Herman, hr. D., dyplomata pruski (* 10 października 1797 r. w Poczdamie— f 1 kwietnia 1874 r.). Odbył jako ochotnik kampanię 1815 r., poczem (1816 — 1819) studyował nauki kameralne na uniwersytetach w Królewcu, Getyndze i Heidelbergu i w r. 1821 wstąpił na służbę do ministeryum spraw zagranicznych. Roku 1833 został mianowany ambasadorem w Monachium, a roku 1842 posłem na sejm związkowy Rzeszy. Odwołany stamtąd na własne żądanie w maju r. 1848, usunął się do swych dóbr; we wrześniu jednak przyjął tekę spraw zagranicznych w gabinecie Pfuela, po którego rychłym upadku cofnął się powtórnie do życia prywatnego. Wybrany w r. 1849 i 1850 z okręgu gąbińskiego na członka izby pierwszej, wotował tam z prawicą umiarkowaną, pozostającą pod kierunkiem Jordana. Po przekształceniu izby pierwszej na izbę panów został zamianowany dziedzicznym jej członkiem (18 listopada 1861). Z dóbr swoich, Friedrichstein, utworzył w r. 1859 majorat.—2) August Karol, hr D. (* 26 stycznia 1845), syn poprzedniego, dzisiejszy reprezentant rodziny, właściciel majoratu Friedrichstein i członek dziedziczny pruskiej izby pa

nów. Brał udział w wojnach 1866 i 1870 rokn, poczem 1871—1881 sprawował obowiązki sekretarza przy poselstwach w Paryżu, Petersburgu, Monachium, Wiedniu, Londynie i Waszyngtonie. Po wystąpieniu ze służby jest od r. 1881 członkiem parlamentu, gdzie należał do niemieoko-konserwa-tywnego stronnictwa, z którego jednak w r. 1894 zmuszony był wystąpić z powodu stanowiska, jakie zajął wobec traktatu handlowego z Rossyą,— (Polscy D., ob. Denhof).

Zofia Julia Fryderyka Wilhelmina, hrabina D. (* 17 paźdz. 1767 —f 28 stycznia 1834), córka majora, hrabiego Fryderyka Wilhelma D-a z linii Beinunnen. Była żoną morganatyczną króla pruskiego Fryderyka Wilhelma II, który ją zaślubił 11 kwietnia 1790 r., nie zważając na swą małżonkę królową. Celowała urodą i talentem muzykalnym; ambitna wielce, chciała mieszać się także i do polityki. Przed wybuchem wojny z Francy ą stała na czele stronnictwa pokoju; gdy zaś później poczęła intrygować przeciwko politycznym zamiarom króla, została w listopadzie 1793 roku wydalona ze dworu. Miała z królem dwoje dzieci: Fryderyka Wilhelma i Julię, którzy otrzymali w r. 1795 nazwisko hrabiów Brandenburg (ob.).

Doni Antoni Franciszek (* 1513 we Flo-rencyi, — f 1574 w Monselice) pisarz włoski. W młodych latach był podobno zakonnikiem zgromadzenia Servi di Maria w rodzinnem mieście, ale unikając kary za jakieś grube przewinienie, uciekł z klasztoru i został księdzem świeckim. Przez czas dłuższy mieszkał w Wenecyi i założył akademię Peregrina. Tutaj ogłosił drukiem większą część pism Bwoich, których nietylko tytuły, jak np.: „La zucca“ (1551), „I mondi celesti, terrestri ed infer-nali“ (1552) i t. d., ale i treść jest wielce dziwaczna i niełatwo daje się określić. Najczęściej są to chaotyczne zbieraniny żartów, bajan, drwinek, no-wellek i t. d., nie posiadających żadnej głębszej myśli przewodniej, ani wartości literackiej. Trwalsze znaczenie posiada tylko jego, „Prima libraria“ (1550) i „Seconda libraria“ (1851), jako pierwsza próbka bibliografii włoskiej. W tych „Libraria“ czyni D., między innemi, wzmiankę o wielu pracach z zakresu muzyki, dzisiaj już zaginionych. Jest on sam nadto autorem rozprawy p. t. „Dialogo della Musica“ (1544). W nowszych czasach zbiór jego noweli wydał Gamba (Wen. 1815) i S. Bongi (Luc-ca, 1852) z obszernym życiorysem.

Doni Jan Chrzciciel (* 1593 we Florenoyi, f tamże 1647), słynny badacz muzyki starożytnej. W 1621 r. towarzyszył kardyn. Corsiniemu, legatowi papieskiemu, do Paryża, gdzie w blibliotece miejskiej staranne czynił poszukiwania zabytków dawnej literatury muzycznej. W r. 1622 wrócił do Florencyi, stąd, wraz z kardynałem Barberinim, wielkim amatorem muzyki, jeździł powtórnie do Paryża, następnie do Madrytu i Rzymu. Wszędzie, gdzie był, gromadził materyały do historyi muzyki starożytnej, które, po osiedleniu się D-go we Florencyi, posłużyły mu do napisania wielu cennych dzieł o dawnej muzyce. Z nich najważniejsze: Com-pendio del trattato dei generi e modi della musica

A. Pol.

Rew.

w. ».

etc. (Rzym 1635; wyjątek z wielkiego, nadrukowanego w całości dzieła); „Annotazioni sopra il compendio* etc. (Rzym 1640, dopełnienie dzieła poprzedniego); „De praestantia musicae veteris libri très“ (Florencya 1647); „Nouvelle introduction de musique etc.“ i „Abrégé de la matière des tons etc.“ (Paryż 1639). D. był wynalazcą instrumentu, w rodzaju liry podwójnej, zwanego „Lyra Bai berina“.

Donica, właściwie d oj n i c a do mleka, naczynie, zwykle zrobione z drzewa bednarską robotą, zwane także szkopkiem, do którego się mleko doi. Naczynie to z jednej strony ma rączkę, utworzoną przez jedną z klepek, dłuższą od pozostałych i stosownie obrobioną, aby ją wygodnie można było ręką ująć. W nowszych czasach, zwłaszcza za granicą, weszły w użycie D-e z cynowanej blachy, mające nad drewnianemi tę wyższość, że łatwiej dają się oczyszczać i uchronić od powstawania w nich kwasu; drewniane natomiast są tańsze i trwalsze.st-

Doniec (ChBepHHH Ronen?,), prawy dopływ Donu, płynący doń równolegle w południowo-wschodnim kierunku na przestrzeni przeszło l 000 wiorst (obszar dorzecza przeszło 85 000 w. □). Doniec bierze początek w powiecie Koroczańskim, gub. Kur-skiej (w „Słowniku geograficznym“ Siemionowa podano błędnie: w pow. Karaczewskim, gub. Orłowskiej), na wyniosłości, z której wypływają liczne rzeki, jak: Psioł, Korocza, Worskła i in. D., opływając z północo-wschodu i wschodu stepową wyżynę Doniecką, podmywają, przez co prawe jego brzegi 8ą wysokie, skaliste i strome. Po raz pierwszy zbliża on się do tej wyżyny nieco poniżej Żmijewa i odtąd kierunek jego południowy zmienia się na południowo - wschodni. Później pod Starodubowką brzeg prawy tworzy strome skały, składające się z kredy piszącej, po lewej zaś stronie rozciągają się obszerne równiny, po części błotniste, po części pokryte lotnemi piaskami. Dalej D płynie u stóp warstw formacyi węglowej, która występuje z pod kredowej, następnie wkracza w formacyę kredową, to znów płynie między kredową (z lewej) i węglową (z prawej); tutaj i lewy brzeg staje się nieco wyższym. Nieco poniżej stanicy Kamienskoj D. wkracza w samą formacyę węglową i tu lewy brzeg staje się wysokim i skalistym, prawy coraz bardziej się zniża i wreszcie przybiera charakter błotnisty i piaszczysty (diuny). Wyjątkowo w niektórych punktach występują nad D-em i inne formacyę: tak pob Iziumera i nieco poniżej togo miasta, pod klasztorem Swiatogorskim, występują warstwy jurajskie z pod malowniczych skał kredowych. Bieg D-a jest bardzo kręty i zmienny; toż samo odnosi się do szerokości (do 500 sąż.) i głębokości (do 6 sąź.), w zwężeniach międzys kalistemi brzegami tworzą się zatory lodowe, sprowadzające wylewy. Pokrywa lodowa trzyma się przeszło 3 m-ce. Wiosenne wezbrania ożywiają żeglugę, nieznaczną w innej porze, z powodu licznych zmiennych mielizn. Spławiają tu głównie drzewo i węgiel kamienny przeważnie do fabryk w Ługańsku. Dopływy D-u prawe: Płota, Sażenskoj D., Suohaja Płota, Li-powoj D., Bołchowoj Kołodieź, Toplinka, Babka, Tie-tleżki, Studieniak, Udy, Moż, Biereka, Suchoj Torec,

Bachmut Wierchn. i Niżu., Bielińkaja, Ługań, Łu-gańczyk, Bolszaja Kamionka, Liohaja, Kundriuozja. Lewa: Razumnaja, Koreń, Wołczja, Połnaja, Cho-tomla, Gnilica, Suchoj Burłuk, Bałaklejka, Mokryj Iziumiec, Oskoł, Nietrus, Gniłaja, Borowaja, Ajdar, Jewsiug, Tiopłaja, Olchowaja, Dierkul, Mitiakinka, Głubokaja, Kalitwieniec, Kalitwa, Bystraja. (Siemionów „Ueorp. Cjiob. Pocc. Mmii.")

Donimirski Antoni (* 6 czerwca 1846 w Buchwaldzie, w Prusach Zachodnich, pow. Sztumskim), z Teodora i Zofii ze Śląskich). Ukończywszy w r. 1864 gimnazyum w Chełmnie nad Wisłą, studyo-wał prawo i ekonomię polityczną we Wrocławiu, Heidelbergu i Berlinie. W Berlinie złożył w r. 1869 egzamin na doktora praw, napisawszy rozprawę „O szanowaniu, prywatnej własności podczas wojen morskich”, a równocześnie pruski egzamin państwowy i wstąpił do pruskiej służby sądowej. Już w r. 1872 służbę tę opuścił, a po rocznem przygotowaniu w handlu, objął kierownictwo Banku rolniczego pod firmą Donimirski, Łep-kowski i S-ka w Toruniu. W końcu r. 1873 o-brany posłem do parlamentu, gdzie często głos zabierał w sprawach Poznańskiego i Prus Zachodnich, nie przyjąwszy po upływie okresu legislacyjnego nowego mandatu, poświęcił się sprawom kredytu rolniczego i kredytu drobnego, mianowicie kwestyi spółek Schultze - Delitschowskich, prezydując stale z wyboru na dorocznych „sejmikach spółek zarobkowych“. Pragnąc poświęcić się wyłącznie teoretycznym pracom w dziedzinie ekonomii politycznej i naukach społecznych, w r. 1882 udał się do Wiednia, w r. 1887 przesiedlił się do Warszawy. W Wiedniu, na życzenie galicyjskiego wydziału krajowego, napisał obszerny memoryał o taryfach kolejowych ze szczególnem uwzględnieniem interesów Galicyi, oprócz tego pomieszczał rozprawy ekonomiczne w różnych pismach polskich (w Warszawie w „Niwie“). W Warszawie uczestniczy w redakcyi Słowa, od r. 1889—1892 prowadził redakcyę „Niwy“, w której, zarówno jak w „Bibliotece Warszaw-skiej“, „Słowie,, i „Kraju“, pomieszczał artykuły polityczne i ekonomiczne.    *

Donin, osada w Saksonii, ob. Dohna.

Donina (z) burgrafowie, ob. Dohna.

Doniol Jan Henryk Antoni (* 1818 w Rioin), historyk francuski, z zawodu adwokat w Riom, później w Clermont - Ferrand. Jako republikanin, był on od 1848—50 podprefektem, a w 1871—73 i 1877 — 82 prefektem; w r. zaś 1882 został dyrektorem drukarni państwowej. Od r. 1890 jest członkiem akademii. Napisał: „Histoire des classes rurales en France“ (1857, 2 wyd. 1865);„ La révolution française et la féodalité“ (1874, 3 wyd. L883) i „Histoire de la participation de la France à l’établissement des Etats-Unis d’Amérique“ (5 tomów, 1866—1892), dzieło uwieńczone nagrodą Go-berta.

Donizetti Kaj etan (* 25 listopada 1797 r. w Bergamo w Lombardyi—f tamże d. 8 kwietnia 1848 r.), jeden z najulubieńszych i najpopularniejszych kompozytorów oper w bieżącem stuleciu. Po ukończeniu liceum w mieście rodzinnem, pra-

tuaru operowego,

cowa! nad teoryą kompozycyi pod kierunkiem głośnego w swym czasie nauczyciela, Szymona Mayra, następnie poważne odbył studya w Bolonii w szkole Pilottego i Matteiego. Rzecz dziwna, że jego rodzina, mimo wyraźnego talentu, jaki już w latach dziecinnych objawiał, nie chciała, żeby się poświęcił muzyce, lecz prawüictwu, lub też malarstwu. D. na przekór rodzinie, z zapałem oddawał się muzyce; że zaś w młodości muzyka religijna najwięcej miała dlań uroku, pisał więc prawie wyłącznie kompozycye kościelne: msze, offertorya, niekiedy tylko kwartety smyczkowe ilp., a wszystko w stylu poważnym, surowym. Nagle poczuł w sobie ducha wojennego. Porzuca posadę archiwisty w Bergamo i zaciąga się, w charakterze o-chotnika, do regimentu austryackiego, z którym przeszedł Włochy północne wzdłuż i wszerz. Gdy mu nareszcie bieda dokuczyła, a marsze bezcelowe znudziły, wyrzekł się wojaczki i oddał się mu-

lis

Fig. 245. Donizetti Kajetan.

zyce, tym razem już świeckiej, której odtąd pozostał wiernym aż do śmierci. W 1818 r. D., zachęcony nadzwyczaj nem powodzeniem Rossiniego, postanowił spróbować swych sił w operze. Jakoż, energicznie zabrawszy się do pracy, w krótkim czasie napisał i wystawił pierwszą swą operę, „Enrico conte di Borgogna", na scenie teatru San Luca w Wenecyi, przyjętą życzliwie. Odtąd pisał opery dla różnych teatrów włoskich, z bajeczną szybkością, po 3 — 4 oper rocznie. W obeó tak pośpiesznego pisania, nie było mowy o pracowi-tem wykończeniu utworów. Żadna też z oper D go, pochodzących z pierwszego peryodu jego działalności artystycznej, istotnej wartości nie posiadała, żadna długo nie gościła na scenie. Dopiero, gdy przyjaciele namówili go do walki z rozgłośnym wówczas Bellinim, zaczął tworzyć nieco już rozważniej i sumienniej opracowywać swoje dzieła. W 1831 r. w Medyolanie walczył „Anną Boleną“ przeciw „Lunatyczce“ Belliniego; w roku 1835 w Paryżu »Marino Falieri“ przeciw „Pury-tanom" również- Belliniego. Tu i tam pobity, nie dał za wygraną, jeszcze raz rzucił rękawicę Bel-liniemu i w kilka miesięoy później, tegoż roku (1835), jego „Łucya z Lammermooru“ świetny tryumf odniosła w Neapolu. „Ale bo też nad tą operą pracowałem całe sześć tygodni" — mawiał, gdy mu winszowano tak świetnego tryumfu. I mówił prawdę; nigdy bowiem dłużej nad kilkanaście dni nie pracował nad operą. Gdy ktoś mu po wiedział, że Rossini napisał „Cyrulika" w dwa tygodnie, odrzekł: „nie dziwię się temu, Rossini znanym jest z lenistwa". Po napisaniu „Łucyi“, ofiarowano D-mu miejsce profesora kontrapunktu w konserwatoryum neapolitańskiem. Niedługo jednak bawił na tern stanowisku, bo już w 1839 r. przeniósł się do Paryża, gdzie go wezwano na dyrektora teatru de la Renaissance. W Paryżu D. stworzył kilka oper, z których r Córka regimentu" i „Faworyta“ powszechnego dostąpiły uznania. Ostatnią pracą D-go była opera „Katarzyna Cornaro” (1844), przeznaczona dla sceny neapoli-tańskiej. W podróży z Neapolu do Wiednia, objawiły Bię po raz pierwszy symptomaty choroby u-mysłowej; po przybyciu do Paryża został dotknięty paraliżem, a wkrótce potem pomieszaniem zmysłów. Dość długo leczono go w zakładzie Ivry, pod Paryżem; gdy jednak stan zdrowia pogarszał się z dniem każdym, bratanek nieszczęśliwego mistrza, Andrzej Donizetti, zabrał go do miasta rodzinnego, gdzie życia dokonał. Jako kompozytor, D. był pierwszym i najzdolniejszym z epigonów Rossiniego, umiał wszakże zręcznie jego pomysły na własną modłę urabiać i tym sposobem swym operom nadawać cechy oryginalności. Dość często jednak zdobywał się na oryginalność rzeczywistą, zwłaszcza w operach późniejszych, skomponowanych w Paryżu i Wiedniu. W tych dziełach wyraźną widać już staranność w opracowaniu scen zbiorowych, podkładu harmonicznego, instrumenta-cyi i zarazem troskliwość o charakteryzacyę bohaterów scenicznych, o co współcześni mu kom-pozytorowie włoscy zupełnie się nie troszczyli, równie jak i on sam w operach wcześniejszych. Zresztą, jeśli mu wiele zarzucić można, a prze-dewszystkiem banalne prowadzenie głosów w par-tyi chórowej i w ogóle pośpieszną robotę, za to niepodobna zaprzeczyć, że był świetnym melodystą, że się niekiedy umiał wznieść nad poziomy, zdobyć na humor zdrowy i wstrząsnąć do głębi duszy siłą dramatycznego wyrazu. W ogóle D. napisał przeszło 70 oper, z których „Łucya", „Faworyta“, „Linda“, „Córka regimentu“, „Lu-krecya Borgia", do dziś dnia nie schodzą z reper-

A. Pol.

Donjon (także Donjum i Duisson) Godfryd, wielki mistrz zakonu Braci Szpitalnych św. Jana Jerozolimskiego (od r. 1191 do r. 1201). Z pochodzenia był Francuzem. Obrany mistrzem, dał się poznać jako zdolny i waleczny wódz w bitwach pod Arsoph i Ramlah, poczem jemu wespół z mistrzem Templaryuszów, Robertem Le Sablé, powierzoną została (r. 1194) obrona ostatnich pla

Hml.

Biography“ t. XV.

w. n:

Hml.

W. G.

cówek, jakie chrześcianie posiadali w Palestynie. Atoli wkrótce pomiędzy Templaryuszami a Szpi-talnikami wynikły ciężkie nieporozumienia (o posiadanie zamku Margot), które doprowadziły do formalnej wojny pomiędzy obiema stronami. Do-piero interwencya papieża Innocentego III położyła kres tej bratobójczej walce, której następstwem była stała nieprzyjaźń, jaka cechowała stosunki wzajemne dwu tych zakonów.

Donkin Sir Rufanc Shaw, generał ang. (* r. 1773 — f 1841), był synem generała Roberta D. (f r. 1821) autora «Military Recollections a. re-marks“ (1777 New York). D. pod dowództwem gen. Abercromby w 1796 brał udział w wojnach * Francyą w Indyach Zachodnich, w 1807 r. jako oficer generalnego sztabu, był członkiem wyprawy do Kopenhagi, w r. 1809 przeniesiony do Portugalii, dowodził brygadą piechoty w bitwie pod Talaverą; za odznaczenie się w tej bitwie, miano-nym został szefem sztabu armii Sycylijskiej na miejsce gen. Sir H. Bunbury; 1810 — 13 był szefem sztabu armii Sir J. Murraya w Hiszpanii. Po przegranej pod Tarragoną był oddany wraz z Mur-rayem pod sąd wojenny, sąd uniewinnił go, gdyż pokazało się, że generał Murray nie słuchał jego mądrych rad. D. posłanym został do Indyj Wschodnich i tam jako dowódzca 2-ej dywizyi w wojnach z Maratami dał dowody niepospolitego talentu i zyskał zupełne zaufanie margrabiego Ha-stingsa, naczelnego wodza. W r. 1820 został generał - gubernatorem Przylądka Dobrej Nadziei. Nowozałoźone przez siebie miasto nad zatoką Al-goa Bay, na cześć swej żony nazwał portem Elżbiety. Pomimo że w ministrze kolonii, lordzie Bathurst, miał osobistego nieprzyjaciela, udało mu się wiele pożytecznych przywilejów wyjednać dla zarządzanej kolonii. Po roku urzędowania, dotknięty po śmierci żony chwilowem pomieszaniem zmysłów, powrócił do Anglii. Mianowany został komandorem orderu Łaziennego, generał porucznikiem, kilkakrotnie był posłem liberalnym do parlamentu i napisał wiele dzieł z dziedziny geografii. W r. 1841 choroba dawna powróciła i w przystępie furyi powiesił się w Southampton.— «National

A. M. J.

Donkińska zatoka, na zachodniem wybrzeżu Kap-landyi, na południe od uścia rzeki Olifant.

Donnadieu Gabryel, wicehrabia, generał francuski (* 11 gr. 1777 w Nimes,—f 18 czerwca 1849 w Courbevoie). Zaciągnął się do wojska w r. 1792 i odbył kampanie Rewolucyi. Odkomenderowany do korpusu generała Moreau, wdał się w spi-Bek przeciwko pierwszemu konsulowi, za co przesiedział w więzieniu do r. 1806. Otrzymawszy amnestyę, dosłużył się stopnia pułkownika, oskarżony jednak ponownie o spiskowanie, został — ku schyłkowi cesarstwa — internowany w Tours. Ludwik XVIII, któremu towarzyszył do Gandawy, mianował go generał-porucznikiem (r. 1815). Dowodził dywizyą w Grenobli, kiedy Didier (ob.) uor-ganizował tam powstanie (5 maja 1816 r.). D. stłumił je z taką surowością, że rodzice niewinnie przez niego rozstrzelanych (w liczbie których były nawet małoletnie dzieci), wytoczyły mu, w trzy lata później, proces o morderstwo. Lubo król wynagrodził jego gorliwość, nadawszy mu tytuł wicehrabiego, niemniej D., potępiony przez opinię publiczną, usiłował winę tego barbarzyńskiego czynu zwalić na ministra Déoazes’a, z którym prowadził z tego powodu—dość niezręczną jednak—polemikę. Wybrany deputowanym z Arles, należał do skrajnej prawicy parlamentu (1821 — 1827). Po rewolucyi czerwcowej, otrzymawszy dymissyę, nie przestał spiskować na rzecz Burbonów, i w r. 1837 skazany został na dwa lat więzienia tudzież 5 000 franków grzywny za obrazę króla, Ludwika Filipa, jakiej się dopuścił w książce p. t. «La vieille Europe“. Oprócz wymienionego dzieła, D. ogłosił także kilka pism innych, jak: «De l'Homme et de l’état actuel de la société“ (Paryż 1833); „Mémoire à consulter et consultation contre M. Crétineau - Joly" (Paryż r. 1842); «Lettre à M. Dócazes" (Paryż 1843).

Donnadieu Marya Andrzej Fryderyk (* 1843 w Béziers), poeta prowansalski; należy do młodszej generacyi felibrów i jest prezesem langwe-dockiego ich stowarzyszenia, oraz członkiem innych poetyckich i archeologicznych towarzystw pro-wansalskich. Oprócz różnych drobniejszych poezyj, napisał: „Santo Mario del soulel“ (1885) i «La naissenso del rei“ (1888), oraz po francusku «Au quartier latin* (1885), utwór drukowany tylko w 100 egzemplarzach. Literackiej treści jest jego praca „Les précurseurs des Félibres“.

Donndorf Karol Adolf, rzeźbiarz niemiecki (* w Wejmarze 1833 r.), był uczniem Prellera w Wejmarze, a potem Rietschla w Dreźnie, został następnie profesorem rzeźby w akademii w Stuttgarcie. Jego jest kilka posągów na pomniku Lutra w Worms, Elektora Henryka Mądrego, Reuchina, Savonaroli i Piotra Walda. Wykonał posągi księcia Karola Augusta Wejmarskiego, Goethego, pomniki dla Schumana, Freiligratha, Corne-liusa, posąg Danneckera w Stuttgarcie, gruppę Caritas do Nowego-Yorku, posąg burszenszaftu w Jenie, Bacha w Eisenach i wiele innych.

Donne Jan (* 1573 w Londynie — f 1631 r. tamże,), poeta i kaznodzieja angielski. Już w dwunastym roku życia zaczął w Oksfordzie studya prawne, a ukończył je w Cambridge, poczem jednak zwrócił się na pole sporów religijnych i przeszedł jawnie na stronę protestantyzmu. Jako anglikanin wystąpił z dziełem polemicznem przeciw katolikom p. t. „Pseudo - martyr” (1610) i zjednał sobie względy Jakóba I. Ten mianował go dziekanem przy kościele św. Pawła. Jako poeta pisał D. pieśni miłosne, satyry, elegie, epigramaty, pieśni religijne i okolicznościowe; we wszystkich okazał wiele żywej wyobraźni, jędrności i zwięzłości wyrażenia, ale mało poczucia muzykalnego, Stoi on na czele t. zw. metafizycznej szkoły liryków angielskich. Utwory jego wyszły zebrane p. t, «Poems“ (1633); w nowszych czasach wydał je (łącznie z kazaniami i listami) H. Alford (6 tomów, Oksf. 1839) i Grosart (2 tomy, Londyn

1872).

Donné Alfred (• 1801 w Noyon (Oise) —f d.

Dr J. P.

W. G.

W. G.

Słov.

W. ».

W. N.

Sachsen Coburg Gotha), na 890 m. wysoka.

Dönniges Franciszek Fryderyk Wilhelm (* w Kolbatz pod Szczecinom—f 1872 w Rzymie), dyplomata i historyk niemiecki; kształcił się na uniwersytecie w Bonn i Berlinie, a po odbytej (1838—39) wycieczce naukowej do Włoch, wykła-

7 marca r. 1878), lekarz franouski. Kurs nauk odbył w Paryżu, w r. 1829 został ordynatorem kliniki (chef de clinique) w .Charité“, w dwa lata później otrzymał dyplom doktorski po obronieniu rozprawy: „Recherches physiologiques et chimfco-microscopiques sur les globules du saug, du pus, du mucus, et sur ceux des humeurs de l’ocil“. Kierunkowi naukowemu, który w pracy tej nakreślił, przez całe swe długie życie wiernym pozostał, i zasłużył się niepospolicie jako badacz oddany poszukiwaniom drobnowidzowym, mikrofotografii i chemii organicznej i fizyologicznej. Pomimo zasług naukowych, niezaprzeczonych, nie udało mu się otrzymać katedry uniwersyteckiej, wykładał jednak prywatnie i przyczynił się niemało do rozwoju badań drobnowidzowych we Francyi. Przez czas pewien był pomocnikiem bibliotekarza wydziału lekarskiego paryskiego, następnie pod - inspektorem przydanym źródeł mineralnych w Enghien, oraz inspektorem uniwersytetu, dla wydziału lekarskiego. Po r. 1848, gdy zajmowane przez niego posady zniesiono, był kolejno rektorem akademii strasburskiej i w Montpellier. Z dzieł jego najwięcej znanem jest: ,Hygiène des gens du monde“ (Paryż 1869, wyd. 2-gie tamże 1878), a po niem .Conseils aux mères sur l'allaitement et sur la manière d’éléver les enfants nouveau-nés“ (Paryż, 1842, wyd. 4-te tamże 1869, tłóm. ang. Boston, wyd. 3-cie 1860); największą zaś wartość naukową posiadają: „Cours de microscopie complémentaire des études médicales“ (Paryż 1844), i .Atlas du oours de microscopie“ (tamże 1846). Innych, licznych prac jego, wyszczególniać tu nie będziemy, znaleźć można spis ich w źródłach następujących: Callisen „Med. Schriftsteller-Lexikon“ (T. V. str. 274 i XXVII str. 326) iVapereau .Diction, universel des contemporains“.

Donner Jerzy Rafael, rzeźbiarz niemiecki (* w Esslinck pod Wiedniem r. 1693 — f w Wiedniu 1741 r.). Uczył się w klasztorze w Heiligenkreuz, a zapewne i w Wiedniu. Został w roku 1724 rzeźbiarzem nadwornym, zwróciwszy na siebie uwagę wyborną techniką i naturalizmem. Bawił czas jakiś w Presburgu. Do najlepszych prac jego należą: .Słup“ na Nowym targu w Wiedniu; .Audromeda i Perseusz“ na fontannę ratuszową; .Posąg Karola IV“ i .Krucyfiks* w wielkim ołtarzu kaplicy zamkowej w Wiedniu, olbrzymi posąg św. Marcina w Presburgu i inne. Zasługi D-a teraz dopiero zostały ocenione; uznano iż jest reformatorem najnowszej rzeźby, nie tylko w Au-stryi, ale i w Niemczech całych, ponieważ ją z manieryzmu Berniniego wydobył. Chociaż bowiem starożytnej rzeźby nie studyował, przez same studya natury dosięgnął piękna klasycznego; oryginalne zaś prace jego, odznaczają się pewną szczególną cechą: postacie mają zbyt długie uda. Wielką liczbę rzeźb D-a odlewano z ołowiu, mniejsze portrety i krucyfiksy powszechne są w Wiedniu i w okolicach.

Donner Mateusz, brat poprzedzającego (* r. 1699—f 1756), znakomity rytownik i medalier od r. 1735 do 1747 był profesorem w akademii sztuk pięknych w Wiedniu, dyrektorem wydziału ryto-wniczego w mennicy, gdzie wiele pięknych medali wykonał. Jego ręki były medale bite na u-pamiętnienie rozmaitych wydarzeń za cesarzowej Maryi Teresy i męża jej, cesarza Franciszka. w- ⁰

Donner Sebastyan, brat poprzedzającego, słynny także medalier (* w końcu wieku XVII—f w drugiej połowie XVIII), to o nim tylko wiadomo, że w późniejszym wieku mieszkał w Krzemni-cy (Scheinnitz) i był pierwszym rytownikiem tamtejszej mennicy.

Donner Jan Jakób Chrystyan (* 1799 r. w Krefeld — f 1875 w Stuttgarcie), filolog niemiecki, nauczyciel gimaasyaluy w Ellwangen i w Stuttgarcie. Zasłużył się pięknemi przekładami klassyków: Juwenalisa (Tubinga 1821), Persyu-sza (Stuttg. 1822), Sofoklesa (2 tomy, Heidelb. 1838 — 39; 11 wyd., Lipsk 1889), Eurypidesa (3 tomy Heidelb, 1841—52; 3 wyd. 1876), Eschilosa (Stuttg. 1854; 2 wyd. 1890), Homera (2 tomy, t-że 1855 — 58; 3 wyd. 1874), Pindara (Lipsk 1860), Arystofanesa (3 tomy, t-że 1861—62), Terencyusza (2 tomy t-że 1864), Plauta (3 tomy, t-że 1864— 65) i Quintusa Smyrneńskiego (Stuttg. 1866—67). Oprócz tego przełożył .Luzyady“ Camóesa (Lipsk 1833; 3 wyd. 1869).

Donner Otto, językoznawca finlandzki, ur. 1835 r., profesor uniwers. helsingforskiego. Jest autorem dzieł następujących: .Cosmogonie des Hindous comparée à celle des Finnois* (1865); .Vergleichendes Wörterbuch der finnisch -ugrischen Sprachen“ (1874—1884); .Die gegenseitige Verwandtschaft der finnisch-ugrischen Sprachen“ (w .Acta Socie-tatis scientiarum fennicae“ 1880 t. XI); .Sur les Contrées de la Russie autrefois occupées par les Finnois* (tamże, 1875); .Lieder der Lappen“ (z przekładem fińskim i niemieckim, 1876), i in.—Enc.

A. A. E.

Donner Lake, małe jezioro w Kalifornii, w górach Sierra Nevada na kolei oceanu Spokojnego na wysokości 2 200 m.

Donnersberg, nazwę taką noszą dwie góry: 1) (inaczej D on ber g) wznosi się w Palatyjiacie Reńskim do wysokości 690 m., składa się z porfiru, jest odosobniona. Na jej szczycie, z którego roztacza się rozległy widok na okolicę nadreńską, znajdują się szczątki muru obronnego. Zbocza są pożłobione głębokiemi dolinami erozyjnemi, pokryte lasami dębowemi, bukowemi, a po części kasztano-wemi. U stóp rozścielają się piękne łąki i niwy. —2) D. (inaczej Milleschauer) wznosi się w Czechach, o 11 km. na południe Teplitz, do wysokości 835 m., najwyższy punkt Czeskich gór średnich, stożek fonolitowy; z jego szczytu roztacza się rozległy widok od gór Kruszcowych do Lasu Czeskiego i aż za Pragę.

Donnershang, góra w Lesie Turyngskim (Ks.

W. N

W. N.

Hml.

W. N.

dał przez czas jakiś nauki państwowe; w r. 1842 otrzymał katedrę w Monachium i oddał się całkowicie na usługi Bawary i. Za króla Maksymiliana spełniał missye dyplomatyczne na konferencyi Drezdeńskiej (1851), później w Turynie (1855 — 59) i w Szwajcaryi. Po śmierci Maksymiliana był znowu posłem bawarskim w Bernie (1867) i we Florencyi, skąd przeszedł do Rzymu, gdy do tego miasta została przeniesiona stolica królestwa włoskiego. Z naukowych prac D-a ważniejsze są: „Acta Henrici VII“ (Berlin 1839); „Jahrbücher unter der Herrschaft Kaisers Otto I“ (t-że 1840) i „DaB deutsche Staatsrecht vom Karl des Grossen bis auf das XII Jahrhundert“ (t-źe 1842). Oprócz tego przełożył na język niemiecki „Altschottische und altengliscbe Volksballaden“ (Monach. 1852).

Donnington Castle, wieś w hrabstwie augiel-skiem Leicester. Zamek tutejszy został w 18 J 5 r. zakupiony przez naród angielski dla Weliingtona.w- N-

Donon, góra w Wogezach, przeszło 1 000 m. wysoka, na granicy między Wogezami południowemi, złoźonemi ze starych skał krystalicznych i półno-cnemi—z pstj-ego piaskowca. Na nagim szycie góry, często zwiedzanym z powodu wspaniałego widoku, wznosi się stara świątynia, zbudowana z piaskowca, z rzymskiemi i innemi starożytnościami. Na północnym stoku leżą źródła Białego Saaru.

Donosiciel (delàtor), w dawnem prawie pol-skiem, ob. Denuncyacya.

Donoso Ximenes Józef, malarz i budowniczy hiszpański (* 1427 —f 1490 w Madrycie), był uczniem Franciszka Fernaudesa, następnie siedem lat przepędził w Rzymie, uczęszczając do akademii. Nabywszy znacznej wprawy, wrócił do Hiszpanii, gdzie dużo kościołów ozdobił wielkiemi freskami i obrazami olejnemi. Wielką liczbę prac jego zniszczył czaB, a te, które ocalały, świadczą o jego zdolnościach malarskich i architektonicznych, szczególnie kościół św. Ludwika w Madrycie i cztery obrazy w muzeum: „Św. Franciszek a Paulo leczący zarazę“, „Św. Franciszek cuda czyniący“, „Zwiastowanie“, „Don Juan d’Austria“. W*G-

Donoso Cortès Jan Franciszek Marya-de-la Salud, margrabia de Valdegamas, publicysta, prawnik i dyplomata hiszpański (* 6 maja 1809 w El-Valle w Estremadurze — f 3 maja 1853 w Paryżu). Study o wał filozofię w Salamance i w Cace-res, a prawo w Sewilli i w r. 1829 został profesorem literatury w kollegium w Caceres. Gdy w r. 1832 król Ferdynand VII ciężko zachorował i było prawdopodobieństwo, że prawa jego córki do tronu podane zostaną w wątpliwość, D. wręczył królowej-regentce memoryał, w którym usiłował dowieść niezaprzeczalności praw do korony Izabelli II. W nagrodę za to otrzymał w lutym 1833 r. urząd w miai8teryum łask i sprawiedliwości, a w r. następnym został sekretarzem królowej. R. 1836 był naczelnikiem wydziału w ministeryum sprawiedliwości, następnie zaś sekretarzem rady ministrów, z tego stanowiska jednak ustąpił, gdy, wskutek powstania wLa-Grania, stronnictwo „exaltados” objęło ster rządu. Wybrany z Kadyksu do Kongresu (1837), redagował w Madrycie wraz z Alca-lą Galiano czasopismo „El Piloto“, a nieco później „Revista“, W r. 1840 towarzyszył królowej Krystynie na wygnanie, z którego wrócił po obaleniu rządów Espartera (r. 1843). Kolejno radzca królewski i senator, ozdobiony tytułem margrabiego de Valdegamas, D. został w r. 1849 zamianowany ambasadorem w Berlinie, a następnie przeniesiony na takież stanowisko do Paryża, gdzie zmarł. Dawny wyznawca liberalizmu, w r. 1851 wydał rozgłośną książkę: „Easayo sobre el catolicismo, el li-beralismo y el socialismo” (Barcelona), gdzie się oświadczył za bezwzględną supreraacyą kościoła w sprawach politycznych. Odtąd był uważany za przewódzcę neo - katolicyzmu w Hiszpanii. Zbiór pism jego, poprzedzony życiorysem przez Tejado, ukazał się w Madrycie w r. 1854—55 (5 t.). Z tych ważniejsze: „Consideraciones sobre la diplomacia en el estado politico y social de Europa" (Madryt 1834); „La ley électoral, considerada en su base y en su relacion cou el espiritu de nuestras insti-tuciones“ (Madryt 1835), „Lecciones de derecho politico“ (M. 1837). D. - C. był nie tylko wszechstronnie wykształconym mężem stanu i uczonym prawnikiem, lecz również znakomitym stylistą i aż do czasów Olozagi uchodził za pierwszego mówcę parlamentarnego Hiszpanii.

Donov., w naukach przyrodniczych skrócenie nazwiska Edwarda Donovan.

Dons, wieś w Jutlandyi, nad r. Donsaa, tworzącą jeziero Dons; w pobliżu zwycięstwo Prusaków nad Duńczykami w 1846 r.

Dońscy Kałmycy, ob. Kałmyoy.

Dońscy Kozacy, ob. Kozacy.

Doński Atanazy, pijar (* roku 1680 wPo-dolińcu, ziemi spiskiej). Wiele lat uczył w szkołach pijarskich poetyki, retoryki, filozofii i teologii. Umarł w Sączu dnia 1 marca 1751 r., mając lat 71, a w zgromadzeniu przebywszy lat 53. Wydał poemat „na dzień urodzin Teodora Potockiego, arcybiskupa gnieźnieńskiego, prymasa korony polskiej i wielkiego księstwa Litewskiego“ w Warszawie r. 1724. Jest także autorem „Żywota błogosławionej Kunegundy, królowej polskiej“ (in 4-to, Tyrnaviae 1744), wydanego pod pseudonimem Frau-ciszka Petrykowskiego. Oprócz tych (jak świadczy Bielski w „Żywotach Pijarów“), napisał D. wiele wierszy, elegij i epigrammatów z życia i czynów św. Józefa Kalasantego, fundatora pijarskiego, które to rymy, ciężkie i niekoniecznie udatne, przechowywane były w archiwum kollegium Podolińskiego.

Dońskiego wojska ziemia (Obłast*). Leży w pasie stepowym Rossyi południowej, w dorzeczu średniego i dolnego Donu oraz dolnego Dońca, dotyka na pd. morza Azowskiego. Obszar 144 580 wiorst kwadr. Pod względem przyrody ziemia ta stanowi stepową równinę, pokrajaną przez rzeki i wąwozy (bałki). Rzeka Don dzieli ją na dwie nieco różne części: część na wschód od Donu niższa („Zadoń-ska“) Btanowi przedłużenie stepów Aralo-Kaspijskich z ich solniskami („sołonczakami“) i właściwą florą; płynące tu lewe dopływy Donu: Sał i Manycz, sączą leniwie swe skąpe wody. Część na zachód od Donu przedstawia wyżynę, podzieloną na dwie

1895).

Dr J, P.

główne części szerokiem zagłębieniem, po którem płynie rzeka Czyr, prawy dopływ Donu. Część północna, między Donem i Dońcem, ma główne wzniesienie w części wschodniej i stanowi tu wysoki prawy brzeg Donu. Część południowa, wyżyna Doniecka, wznosząca się głównie po prawej stronie Dońca, posiada prawie górzysty charakter. Pod względem geologicznym występuje tu przeważnie formacya kredowa, dostarczająca kredy piszącej, prócz tego węglowa w wyżynie Donieckiej (dostarczająca węgla kamiennego i antracytu), trzecio-rzę-dowa w południowej części kraju nad morzem Azow-skiem (dostarczająca, tak zwanego, wapienia stepowego). Grunt ziemi Dońskiej jest przeważnie czarno-ziemny, pod czarnoziemem leży glina. Solniska (i jeziora słoDe) znajdują się głównie w części Za-dońskiej. Lasów jest tu bardzo niewiele (tylko o-koło 2°/₀ obszaru), najwięcej w okręgu Ust’ Mie-dwiedickim, najmniej w Salskim. Lasy rosną głównie nad rzekami, i to w głębokich dolinach, drzewa są przeważnie liściaste (głównie dąb). Rzeki kraju, z wyjątkiem niewielkich rzek nadbrzeżnych morza Azowskiego (Mius i Kalmius), należą do sy-stematu Donu, którego okolice uściowe mają ważne znaczenie dla kraju z powodu rybołówstwa. Dzisiejsza Ziemia Wojska Dońskiego była znana już starożytnym Grekom, którzy założyli tutaj kolonię Tanais na wybrzeżu morza Azowskiego. W owe czasy na przyległych stepach koczowali Scytowie i Sarmaci, potem Alani, Hunnowie i t. d., później Chazarowie, którzy założyli tu nawet miasta (Sar-kel). Po nich zjawili się Pieczyngowie i Poło wcy, a wreszcie Tatarzy, którzy tutaj zadali pierwszą klęskę książętom russkim w bitwie nad Kałką (Kalmius). Zaludnienie kraju przez obecnych mieszkańców russkiego pochodzenia zaczęło się w epoce niezgód między hordami tatarskiemi: zaczęli się tutaj osiedlać zbiegi z Wielkorossyi, szukający swobody; to zgromadzenie ludzi wolnych („wolnica“) i szukających przygód, zwanych Kozakami, zostające pod władzą wybieranych atamanów, prowadziło wojny z Tatarami, a później z Turkami. W r. 1718 zaczyna się wpływ rządu rossyjskiego na sprawy Kozaków; w 1802 ziemia ich została podzielona na okręgi, a te na stanice. Liczba ludności w 1892 r. wynosiła 2 068 365, co stanowi tylko

14.5 mieszk. na wiorstę kwadratową; najgęśoiej zaludnione są okolice południowo-zachodnie przy uściu Donu i nad Miusem, najrzadziej—-południowo-wschodnie nad Sałem, gdzie dotąd koczują Kałmyki. Na tym znacznym obszarze znajduje się tylko sześć miast (Nowoczerkask, Taganrog, Roetow nad Donem, Aleksandrowek-Gru8zewskij, Nachiczewań nad Donem) i sto kilkanaście osad kozackich, zwanych stanicami. Głównem zajęciem mieszkańców jest rolnictwo (przeważnie uprawą pszenicy), dające dobre rezultaty ,mimo bardzo pierwotnego stanu uprawy; ogrodnictwo i uprawa tytoniu są rozwinięte tylko w południowej części kraju, w pobliżu morza Azow-Bkiego. Wyjątek od tego stanowi uprawa wina, bardzo rozwinięta: pas uprawy wina ciągnie się przeważnie wzdłuż prawego, wysokiego, brzegu Donu, od stanicy Piatiizbienskaja do Besergeniewskaja; główne-

mi ogniskami uprawy są stanice: Razdorskaja i Cym-lanskaja. Główną wadę win dońskich—wodnistość, starają się usunąć za pomocą wymraźania: lód s^ę wyrzuca, a pozostały płyn odznacza się większą mocą. W związku z obfitością pastwisk znacznie rozwinięta jest też hodowla bydła; szczególną wagę ma hodowla koni (w 1891 r. przeszło ¹/₂ miliona głów), oraz owiec i kóz (razem około 3 miliony). Górnictwo skierowane jest głównie do wydobywania węgla kamiennego (w 1892 r. 92 miliony pudów) oraz rud żelaznych, ołowiano - srebrnych i soli. Przemysł fabryczny rozwija się bystro; pierwsze miejsce zajmują fabryki tytoniu, dalej młyny, fabryki żelazne, zakłady do wytapiania łoju i wyrobu świec, zakłady do mycia wełny. (Siemionów „reorp. Cjiob. Poc. Mmii.“, Suworyn „Bca Poccia — pyccKaa Knura npoMMUDieimocTH, Top-roB.iH, cejibCKaro xo3aucTBa h a,T,MHHHCTpanw‘

W. N.

Donus I, rodem Rzymianin, obrany papieżem roku 696, panował tylko rok jeden i pięć miesięcy. Konstantyn Pogonat, cesarz, zapraszał go, aby wziął udział w szóstym soborze powszechnym, na którym miała być rozstrzygniętą sprawa monote-lizmu. D. nie żył już, kiedy list cesarski przyszedł do Rzymu. Jego następca, Agatcn, odpowiedział wzięciem udziału w soborze. D. upiększył starożytną bazylikę św. Piotra i inne kościoły w Rzymie i nakłonił do posłuszeństwa Stolicy Apostolskiej arcybiskupstwo Rawenny, oddawna odstrychnięte od Rzymu.

Donus II, kładziony przez niektórych pisarzy pod r. 974, między Benedyktem VI a VII, wcale nie istniał. Giesebrecht w „Jahrb. des deutschen Reiches unter Otton II” (Berlin 1840) dowiodł, że ten D. stąd powstał, iż n;ektórzy pisarze późniejsi wyraz domnus, będący skróceniem dominus, brali za imię własne,    *

Donzellini Hieronim (* w Orzi Nuovi pod Brescią na początku wieku XVI,— f w Wenecyi w r. 1580 (albo 1588) uczony lekarz włoski, uczeń Cesalpina (ob.), zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Brescii, wdawszy się jednak w spory ze swymi kolegami, opuścił to miasto i przeniósł się do Padwy, gdzie w r. 1541 został profesorem medycyny, i tu jednak nie pozostawał długo, lecz udał się do Wenecyi. W mieście tern zdobył sobie rozgłos i powodzenie jako zręczny praktyk, przytem ceniono go za uczoność niezwykłą. Koniec jego żywota nie jest wyjaśniony; podług jednych, za wolnomyślność stawiony przed sąd Sw. Inkwizycyi, utopionym został potajemnie w r. 1580, podług innych zmarł w późnej starości śmiercią naturalną. Dla hi3toryi zarazy morowej cenne są dwie prace jego: „Epistoła ad J. Valdanum de natura, causis et curatione febris pestilentis“ (Wenecya 1570), i „Li-bri de natura, causis et légitima curatione febris pestilentis“ (tamże 1571).—Por. Dechambre„Dict. encyclop. des Sc. médicales“ (XXX str. 390);—„Diction. des Sc. méd. Biographie mód.” (T. III, str. 509) i Haeser „Lehrb. d. Geseh. d. Med.“ wyd. 3-cie T. II str. 134).

Doüzy, miasto we Prancyi (dep. Nièvre) nad r.

T. K.

Nohain, zwaliska zamku i opactwa, fabryki żelazne, lniane i garbarnie, 2 283 (3 532) mieszk. (1891 r.).w* N-

Dcom’sday-book (czytaj dums dej buk), Do-mesday - book, Liber Domesdai, Rotulus Wintoniae i t. p.; jest to lustracya królestwa angielskiego, wykonana za Wilhelma Zdobywcy i przechowana fo dziś dnia w Archivum Państwowem (the Public Record Office) w Londynie. Składa się z dwóch dużych ksiąg pergaminowych, z których jedna zawiera 382, druga — 450 arkuBzy (folio); ale obie stanowią wyciąg skrócony z obszerniejszych opisów każdego hrabstwa, jakie były sporządzone pier wotnie, lecz z tych doszły nas dwa tylko, mianowicie: Inquisitio comitatus Cantabrigensis i Exeter Book. O powstanin i wykonaniu lustracyi kronika anglo-sa8ka dostarcza nam następnych wiadomości pod rokiem 1085: „W połowie zimy król, bawiąc w Gloucoster ze swą witan (Radą Mądrych), odbywał posiedzenia przez pięć dni; potem zasięgał jeszcze zdania Wielkiej Rady co do majątków królestwa: jak są zaludnione i przez kogo? Wtedy rozesłał swoich ludzi po całej Anglii do każdego hrabstwa (shire), żeby się dowiedzieć, ile każde z nich obejmuje łanów (hides) i jaka ilość należy do korony? Ile jest bydła? Ile daniny może król żądać od każdej posiadłości? Chciał on mieć spisane obszary ziemi, posiadane przez arcybiskupów, biskupów, opatów, hrabiów; co większa — ile każdy dzierżawca może mieć gruntu i bydła, a nadto oszacowanie tych majątków. Chciał, żeby wszystko to było zrobione ściśle, a nawet — co wstyd mi poniekąd wypowiedzieć, a czego on nie wstydził się wymagać — żeby nie było pominiętego w opisie ani wołu, ani krowy, ani świni. I wszystkie te wiadomości spisane zebrały się w rękach króla“. W istocie ogromna i trudna ta czynność statystyczna została wykonaną bardzo ściśle i szybko przez wysłańćów królewskich, którzy zbierali w kaźdem hrabstwie miejscowych mieszkańców; odbierali od nich żądane wiadomości pod zaręczeniem przysięgi, a zagrożeniem karą śmierci za fałsz i oszustwo. Wszędzie zatem z imienia zapisywano wielkich właścicieli, hołdujących bezpośrednio królowi (servientes regis), i znalazło się takich 1 400; następnie podwassalów (taini régis), ludzi wolnych i najdrobniejszych posiadaczy (eleemo-synarii régis), dzierżawców i niewolników. Liczba mężczyzn wyniosła 283 000. Ogólna liczba łanów była wykazana w ilości około 225 000; nie pominięto łąk, pastwisk i młynów; oszacowanie zaś podawano dwojakie: wedle cen z czasów Edwarda Wyznawcy, ostatniego króla anglo-saskiej dynastyi Cerdic’a, i cen spółczesnych za panowania Wilhelma. Zlustrowano tym sposobem hrabstw 30; brakuje pięciu, dla tego, że trzy nie były jeszcze podbite, a dwa były spustoszone do szczętu. Po ukończeniu pracy nad zbieraniem i wpisywaniem do skróconego wykazu, wszyscy wielcy właściciele zostali wezwani przed oblicze króla do Sarum i tu składali hołd w jego ręce w 1086 r. Ponieważ wszystkie znaczniejsze posiadłości znajdowały się już w rękach Francuzów: więc wywłaszczeni Anglo-

Sasi nazwali to dzieło lustracyjne * Księgą Dnia Sądnego“, w tein przekonaniu, że skonfiskowane dobra pozostaną w rękach zdobywców już na wieki. Niektórzy badacze wszakże przeczą takiemu tłó-maczeniu i wolą używać nazwy Domeeday-book, wywodząc ją od Domus Dei, t. j. kościoła, gdzie księgi były pierwotnie przechowywane, lub od „Dora Boc“ Alfreda W-go, t. j. Księgi Praw, gdyż anglo-sasbi wyraz d ona s znaczy prawo. W ogóle pogląd Augustyna Thierry, j akoby podbój normandzki był zupełną zagładą Anglo-Sasów i osiedleniem się na ich miejscach drugiego narodu w Anglii, nie sprawdził się przez D. B., widzimy bowiem, że najliczniejsza klasa wolaych wieśniaków (110,000) utrzymała się przy gruntach swoich. Tylko najwięksi posiadacze noszą wyłącznie francuzkie nazwiska; są to przodkowie dzisiejszych lordów. Niewolników było 25 000. Już na tym jednym przykładzie widzimy, jak ważnym dokumentem do poznania stanu Anglii wXl w. jest D. B. Podobnego żaden inny kraj nie posiada, nie tylko w Wiekach Średnich, ale i Nowożytnych, aż do połowy XVIII w., w Starożytnej zaś historyi Rzym jedynie stworzył sposób wykonywania popisu obywateli i klasyfikacyi wedle mienia przez cenzorów (census). Wilhelm Zdobywca zapewne nie słyszał o tem: więc należy mu przyznać niezwykłą zdolność do oryginalnych samodzielnych pomysłów politycznych, a bezlitośna srogość jego przyczyniła się do szybkiego i ścisłego wykonania. Jemu chodziło o wiadomość: ile będzie mógł wyprowadzić wojska w pole i ściągać pieniędzy do skarbu swego; my zaś możemy badać, jak wielkie zrządził on spustoszenie w podbitym kraju, o ile zmniejszyła się zamożność w porównaniu z czasami Edwarda Wyznawcy. Wiele też innych pytań może zgłębić historyk, ekonomista, prawnik i językoznawca za pomocą D. B-u. Ważność tego dzieła ocenili uczeni już w końcu zeszłego wieku. Towarzystwo Antykwaryuszów zaczęło, a H. Ellis dokończył pierwszej edycyi, drukowanej w 4 tomach, między 1770 i 1816 r.; z późniejszych najlepszą jest edycya Hamiltona, dokonana pod opieką Królewskiego Towarzystwa Literackiego w 1876 r. Są też podobizny, z których najudatniejszą, foto-cynkograficzną, wykonał pułkownik Sir H James p. t. „Doomesday book or the great Survey of England of William the Conqueror at D. 1086, Photozincographed by the Majesty’s command at the Ordonance Survey Office Southampton colonel sir H. James Re F. R. S. et Director 1863“. Tę edycyę kładą zwykle Anglicy na wystawach powszechnych, ponieważ uwydatnia ona wybornie pismo, barwę pergaminu, nawet plamki i uszkodzenia oryginału. Z opracowań pierwsze miejsce zajmuje w nauce Waltera de Gray Birch: „Doomes-day-Book a popular account ot the Exchequer manuscript so called“ 1887 Por. Freeman Edward »The history of the Norman Con-quest*. (Oxford Clarendon Press 1870 2 édition). Winogradów: „Etecjr&ÆOBaHia no cou,iaJibHou HCTopin Ahoih bł Cpe^Hie -Bhica“ i „Villainage in England“, Langlois artykuł w Encyklop franc. Lamirault’a.

Doon, rzeka w hrabstwie szkockiem Ąyr, wy-

pływa z jeziora Enoch, tworzy jezioro Doon, uchodzi po 52 km. biegu do Firth of Clyde.

Doornenburg, wieś w Niderlandach, prow. Gel-dryi z bardzo starym zamkiem, zawierającym cenne zabytki przeszłości. Niegdyś posiadłość rodziny Van Amstel.

Doornick, miasto w Belgii, ob. Tournait-N-

Doornriver, dopływ rzeki Olifant w Kaplandyi.

Dopełniacz w gramatyce (łać. genetivus) jest nazwą jednego z ośmiu przypadków czyli form de-klinacyjnych, które posiadał pierwotny język aryjski. Znaczenie jego polegało na wyrażaniu rodzaju lub gatunku pewnego przedmiotu (np. osoba kró-la=osoba królewska i t. p.). W późniejszych językach tego szczepu zakres znaczenia i użycia D-a bardzo się rozszerzył i urozmaicił. Na tę różnorodność jego użycia wpłynął w znacznej mierze fakt zatracenia pewnych przypadków w tychże językach, wskutek czego D., obok właściwej swej roli, przyjął także funkcję innych przypadków, np. funkcję pochodnika czyli ablativu w języku greckim i w językach litewskich i słowiańskich (np. w pols. unikać niebezpieczeństwa, chybić celu; w stpolskim: droższy złota i t. p.). D. w językach aryjskich używa się bądź przy rzeczownikach lub innych imio nach, bądź przy słowach, i oznacza różne względy, bliżej określające lub dopełniające znaczenie wyrazów, do których się odnosi; np. może oznaczać twórcę, właściciela, własność, treść albo materję, całość podzieloną, może być w stosunku do swojego rzeczownika podmiotowym (np. blask słońca), albo przedmiotowym (np. pokonanie przeszkód) i t. d. Prócz tego w językach słowiańskich D. w pewnych razach objął także funkcję biernika (accu- 664 ns.). sativ.), mianowicie w imionach osób i zwierząt rodzaju męskiego (w polskim w liczbie pojed., np. widzę sąsiada, lwa; w liczbie mn. zaś tylko w imionach osób rodź. męs., np. widzę sąsiadów, lecz: lwy). Osobliwością składni języków słowiańskich i litewskich jest użycie dopełniacza w zdaniu zaprzeczonym. Ma to miejsce zarówno wtedy, gdy słowo czynne przechodnie użyte jest z przeczeniem (np. nie czynisz krzywdy), jako też i wtedy, gdy słowo to zależne jest (jako dopełnienie) od drugiego słowa, użytego z przeczeniem (np. nie możesz, lub nie chcesz czynić krzywdy i t. p.). Właściwość tę, oprócz jęz. litewskich i słowiańskich, miał także język gocki i wczęści średniogórnoniemiecki.—

Ze względu na formę zewnętrzną D. rzeczowników w językach fleksyjnych ma w każdym z nich właściwe sobie zakończenie (ob. Wiel. Encykl. t XV,

256). W języku polskim i innych słowiańskich formy D a rzeczowników męskich mają dwa zakończenia: jedno a, drugie u. Źródło tej podwójności form tkwi w różnicy pierwotnych osnów rzeczownikowych: na a lub o i na u, sięgającej wspólnej prasłowiańskiej doby życia języka (ob. Wielka En-cyklop., t. XV, 258), W rzeczownikach nijakich u-staliło się jedno zakończę aie a; żeńskie mają dziś y lub i (głowy, roli), w diwnej polszczyźnie grupa osnów z ostatnią spółgłoską zmiękczoną miała w D-u zakończenie e (tej dusze, prace) oraz analogiczne ej ( paniej, rolej). W liczbie mnogiej D.

W. H.

W. N.

S. D.

był przeważnie równy osnowie deklinacyjnej, np. tych sąsiad, (do) tych czas; głów, dusz; dzieł, pól, zwierząt, ....; w innych gromadach rzeczowników formy kończyły się na ów i na i (np, panów; gości). W przymiotnikach D. miał formy dawnej deklinacji rzeczownikowej na a i u, czego pozostałości mamy w przysłówkach takich, jak: oddawna, zblizka, zamłodu i t. p.; później, z utworzeniem się deklinacji przymiotników zaimkowej czyli złożonej (powstałej z połączenia form dawnych rzeczownikowych z formami zaimka j\ ja, je), formy dopełniacza wszystkich przymiotników otrzymały w liczbie pojed. zakończenia ego, ej, ego (od form dopełniacza zaimka jego, jej, jego), w liczbie mnog. ych, ich na 3 rodzaje.—O formach D-a w językach indo-europejskich ob. K. Brugmann „Grundriss der vergl. Grammatik der indogerm. Sprachen“ t. II, 566—586 i in. (Sztrasburg 1890); tamże literatura przedmiotu. O D-u pod względem składniowym ob. B. Delbrück „Vergleich. Syntax der indogerm. Sprachen“ (Sztrasburg 1893; str. 307—333 D. przy słowach; 333—360 D. przy rzeczownikach; 441 ns. Przymiotniki i D. w językach słowiańs.). Hübschmann „Zur Casuslehre“ (Monachjum 1875). O D-u pod względem składniowym w jęz. słowiańskich ob. Mi kl o sich „Vergl. Syntax der slavischen Sprachen“ (s. 447—577). Użycie tego przypadku w polszczyźnie opracował historycznie Dr J. Bystroń w rozprawie „O użyciu genetivu w języku polskim" (Rozprawy wydź. filol. T. XXII i osob. odbicie str. 86, Kraków 1893). O metodzie badań składni ob. ait. Ad. Miodońskiego „O składni języka greckiego, łaciń. i polskiego* (w Muzeum, III, 1887, str.

A. A. K.

Dopełnienie (complementum). D-em wielkości A do mue), B, nazywamy różnicę A — B. Jeżeli A —B wyrazimy przez dop. A., to z tożsamości A=(A—B)-{-B wynika A=S+dop. A. W szczególności D-em arytmetycznem do 1 liczby od 1 mniejszej jest różnica pomiędzy 1 a tą liczbą; D em arytmetycznem do 10 liczby mniejszej od 10 jest różnica pomiędzy 10 a tą liczbą i t. d. Np. D-em arytmetycznem do 1 000 liczby 837 jest liczba 163. D-a są często używane w rachunku lo-garytmowym, w którem zamiast log. a bierzemy (10—log. a)+10 lub (100—log. a)+100it. p., co pozwala logarytm z ujemną cechą i mantysą zamieniać łatwo Da logarytm, mający cechę dodatnią i mantysę ujemną. W geometryi D-em kąta nazywa się różnica między kątem prostym a danym; np. D-em kąta 60° jest kąt 30°: D. kąta a

oznacza się zwykle przez ——a. W trygonometryi

2

dostawą (ob.) kąta nazywa się wstawa jego dopełnienia, dotyczną kąta — styczna dopełnienia

Dopełnieniem w gramatyce nazywa się wyraz uzupełniający orzeczenie zdania; inaczej zowie się on przedmiotem zdania (objectum). Zwykle jest to imię, oznaczające osobę lub rzecz, na którą zwrócona jest czynność wyiażona słowem tegoż zdania. Imionami takiemi bywają rzeczowniki, albo zaimki, liczebniki, przymiotniki lub imiesłowy, położone

A, A* K«

W. K. Z.

w jednym z pięciu przypadków zależnych, a m. w dopełniaczu, celowniku, bierniku, narzędniku, lub miejscowniku, które zwykle zawisłe są od słowa czynność wyrażającego, albo też od przymiotnika oznaczającego pewną własność: stąd nazwa przypadków zależnych (casus obliqui); np. praguąć zgody, zapobiec złemu, miłować prawdę, rządzić domem, myśleć o Chlebie,... godzien kary, syt sławy i t. p. Nadto dopełnieniem może być bezokolicznik słowa, równoznaczny z biernikiem lub dopełniaczem rzeczownika, np. postanowił wyjechać, nauczył się pracować i t. p.

Dopomian, herb polski z nadania. Na tarczy ze skrajem złotym „dwudzielnej“, w prawem czer-wonem polu, żubrza głowa, przebita mieczem z góry (Pomian), w lewem błękitnem polu—berdysz ostrzem w górę i w prawo. W koronie szlachec. nad hełmem prawe ramię w zbroi, zwrócone w prawo, z mieczem w ręce, wzniesionym do cięcia. Herb ten, wraz z nobilitacyą i zmianą nazwiska Reich na Bogatko, otrzymał za zasługi i w moc prawa z r. 1836, od ces. Mikołaja I, d. 11 maja 1841, Jan Reich vel Bogatko, syn Michała, b. ofi-cyaiista księstwa łowickiego, a później inspektor policyi.—(„Herb. rod. szlachec. kr. Pols.”).

Doppelmayr Jan Gabryel, matematyk niemiecki (* 1671 w Norymberdze—f 1750 r.). Początkowo uczył się prawa w Halli, wkrótce jednak zwrócił się wyłącznie do matematyki i fizyki; w r. 1700—1702 zwiedził Hollandyę i Anglię, a od 1704 był profesorem matematyki w ginmazyum w swem mieście rodzinnem- Ogłosił: „Nachrichten von den nürnberger Mathematicis und Künstlern“ (2 tomy, 1730) i „Physica experimeatalis illustrata“ (1731); największy jednak rozgłos zyskał swym atlasem niebieskim: „Atlas novus coelestis“ (1742). s- K-

Doppet Franciszek Amedeusz, rewolucyo-nista i publicysta francuski (* r. 1753 w Chambéry— f- r. 1800 w Aix). Z początku służył w ka-waleryi, następnie rzucił karyerę wojskową dla medycyny, uczęszczał na uniwersytet w Turynie i, uzyskawszy stopień lekarza, przybył do Paryża, gdzie zwalczał żarliwie Mesmer a (ob.) i jego teoryę. Podczas wybuchu rewolucyi przebywał w Grenobli, występując tam jako egzaltowany demagog i mówca klubowy. Powróciwszy do Paryża, zapisał się do klubu Jakobinów, gdzie zażywał pewnej powagi. Będąc jednym z organizatorów legionu Allobrogów, dowodził wyprawą przeciwko oddziałom rojalistycznym w południowej Francyi, został generałem brygady (r. 1793) i brał udział w oblężeniu Tulonu. Postawiony na czele armii alpejskiej, kierował oblężeniem Lionu, poczerń walczył z odznaczeniem przeciwko Hiszpanom. Po upadku stronnictwa Jakobinów znikł zupełnie z widowni politycznej. Napisał między innemi: »Traité théorique et pratique du magnétisme animal“ (Turyn 1784); „Oraison funèbre de Mesmer et son testament“ (Genewa 1785); „Etat moral, civil et politique de la maison de Savoie“ (Paryż 1791); „Le Commissionaire de la Ligue“ (1792); „Destruction de la Vendée lyonnaise“ (1793); „Mémoires politiques et militaires“ (Carouge 1797);

stanowiące część: Zbioru pamiętników, odnoszących się do rewolucyi francuskiej. Był nadto współpracownikiem „Annales patriotiques“ Carra, oraz redagował „Echo des Alpes“.Hml

Doppia, t. j. podwójna, dawniejsza moneta złota, bita w państwach włoskich, w różnych miejscach i w różnych czasach, nie jednakiej wartości. W Sardynii dotąd nżywana, ma wartość 29 lirów (lire nuove); są też sztuki po 2, 4, 2¹/,* i 5 D.

Doppietta, w wieku ośmnastym złota moneta na wyspie Sardynii, wartości około 2.40 rubla; były też bite po 5 D. (car lin o) i po 2x/₂ D. (mez-zo carliuo).

Doppio (włos.), wyraz muzycz., znaczy podwójnie; D. m ovi ment o=dwa razy prędzej—grać czy śpiewać

Doppler Chrystyan, matematyk i fizyk (* 1803 w Salzburgu — f 1853 w Wenecyi). Kształcił Bię w instytucie politechnicznym w Wiedniu, a w r. 1829 został w tymże instytucie assystentem i repetytorem matematyki wyższej. W czasie tym o-głosił pierwszą swą rozprawę: „Beitrag zur Theorie der Parallelen“, a następnie ukazały się inne jego prace, które ściągnęły nań uwagę; pomimo to nie mógł otrzymać długo posady profesorskiej i zamierzał już przenieść się do Stanów Zjednoczonych. W r. 1835 dopiero został nauczycielem szkoły realnej w Pradze, a od roku 1837 wykładał zarazem matematykę wyższą w tamecznym instytucie technicznym, w którym w r. 1841 został profesorem matematyki i geometryi praktycznej. W r. 1847 zamiaaowano go radzcą górniczym, oraz profesorem matematyki i mechaniki w akademii górniczej w Schemnitz, a w dwa lata później profesorem geometryi praktycznej w instytucie politechnicznym w Wiedniu. Gdy w r. 1850 założony został instytut fizyczny przy uniwersytecie wiedeńskim, D. objął zarząd tego instytutu wraz z katedrą fizyki doświadczalnej; z powodu wszakże choroby płucnej zmuszony był w r. 1852 wyjechać do Włoch, skąd już nie wrócił. Prace swe naukowe zamieszczał w kilku pismach, jak: w „Wiener polytechnisches Journal“, w „Abhandlungen der böbm. Gesell, der Wissenschaften“, w „Annalen“ Poggendorffa, oraz w Sprawozdaniach akademii nauk wiedeńskiej, oddzielnie zaś ogłosił: „Ueber eine wesentliche Verbesserung des katoptrischen Mikroskops“ (1845); „Beiträge zur Fixsternkunde“ (1846); „Einfluss des Fortpflanzungsmittels auf die Erscheinungen der Aether-Luft-und Wasserwellen“ (1847) i in. Z prac jego największą doniosłość posiada rozprawa, ogłoszona w zbiorze towarzystwa naukowego czeskiego w r. 1842: „Ueber das farbige Licht der Doppelsterne“, w której wyłożył, że poczucie danego ruchu falowego zależy nie tylko od długości fali, ale także od ruchu organu, wrażenie to przyjmującego, jakoteź od ruchu źródła tych fal; zasada ta, tycząca się zarówno głosu, jak i światła, z początku należycie ocenioną nie była, a ważność jej okazała się dopiero po odkryciu analizy spektralnej. (Ob. Dopplera zasada).

Doppler Wojciech Franciszek (* 16 października 1821 we Lwowie—f 27 lipca 1883 w Ba-

A. Pol.

A. Fol.

n"=

1+ -i

n (l +- -)

gdy się oddala,

■K)

ton n" —

den pod Wiedniem), znakomity flecista i kompozytor muzyczny. W grze na flecie kształcił się pod kierunkiem swego ojca, który był pierwszym oboi-stą teatru Wielkiego w Warszawie od 1828 — 31. Po ukończeniu studyów muzycznych w Wiedniu, D. wraz z bratem swoim, Karolem, również wirtuozem na flecie, odbył wycieczkę do Niemiec, Ros-syi, Rumunii i t. d., poczem objął stanowisko pierwszego flecisty w teatrze peszteńskim. Odtąd zaczął uprawiać niwę kompozytorską, i na tern polu rychło dobił się sławy. W 1847 r. D. napisał i wystawił pierwszą swą operę »Beniowski* w trzech aktach, z tekstem polskim; w 1849 była daną „II-ka* (z tekstem węgierskim), w 1851 czteroaktowa opera polska „Wanda*, następnie: „Dwóch huzarów“, „Erzebeth* — obie z tekstem węgierskim, a w 1869 „Judith“, przeznaczona dla opery wiedeńskiej. Wszystkie te opery, zwłaszcza „llka“, „Wanda* i „Judyta“, wielkiem cieszyły się powodzeniem. Oprócz tego D. napisał wiele innych kompozyoyj, uwertur, koncertów na flet, baletów i t. d. W r. 1858 D. został powołany na pierwszego flecistę 0-pery wiedeńskiej i drugiego dyrektora baletu, zaś w 1865 r. na profesora klasy fletu w kooserwato-ryum wiedeńskiem.

Doppler Karol (* 1826 we Lwowie), flecista i kompozytor muzyczny. W grze na flecie był u-czniem swego ojca, członka orkiestry warszawskiej, i brata, Wojciecha Franciszka, z którym następnie wspólne robił wycieczki artystyczne. Osiadłszy z bratem w Peszcie, objął tamże dyrekcyę opery. W Pobz-cie napisał opery węgierskie: „Obóz grenadyerów* i „Syn puszczy*; od 1865 pełnił obowiązki kapelmistrza dworu Stuttgarckiego.

Dopplera zasada, doniosłego dla fizyki i astronomii znaczenia prawo, wyłożone po raz pierwszy przez Chrystyąna Dopplera (Ob.) w r. 1842, a tyczące się wpływu, jaki na poczucie danego ruchu falowego wywiera przesuwanie się źródła tego ruchu, lub też przesuwanie się organu, wrażenie to przyjmującego. D. z. stosuje się do wszelkich objawów ruchu falowego, zarówno zatem do głosu, jak i do światła.

Głos jest objawem drgań ciała brzmiącego, a wysokość tonu zależy od szybkości albo raczej od częstości tych drgań. Jeżeli więc struna brzmiąca nie pozostaje w spoczynku, ale ku nam się zbliża, w takim razie drgania jej następują wprawdzie w jednakich odstępach czasu, odległość jednak między nią a nami zmniejsza się ustawicznie, drgania dobiegają tedy częściej do ucha naszego, a stąd w ciągu sekundy uderza ucho większa liczba drgań; jakkolwiek więc struna wydaje ton statecznie jednaki, słyszymy ton wyższy. Ton przeto ciała brzmiącego podwyższa się, gdy ono ku nam się zbliża, a dla tej samej przyczyny ton ciała oddalającego się będzie się zniżał. Toż samo zjawisko zachodzi oczywiście i wtedy, gdy ciało to pozostaje w spoczynku, a słuchacz do niego się zbliża, lub od niego oddala. Dla potwierdzenia słuszności tej zasady przeprowadził Buys-Ballot szereg doświadczeń na drodze żelaznej między Utrechtem a Maarsen. Obserwator, nieruchomo na drodze stojący, słyszał ton trąby sygnałowej, u-mieszczonej na lokomotywie przebiegającego pociągu; albo też, przeciwnie, obserwator znajdował się na pociągu, podczas gdy trębacz obok toru drogi żelaznej ton jednostajny wygrywał, a w każdym razie można było zauważyć podwyższanie się tonu, gdy odległość między źródłem głosu a słuchaczem malała, zniżanie się zaś tonu, gdy odległość ta wzrastała. Szybkość głosu w zwykłej temperaturze wynosi 340 metrów; dajmy, że pociąg przebiega 14 metrów na sekundę, zatem z szybkością, która stanowi Y2« szybkości głosu. Gdy przeto źródło dźwięku zbliża się ku słuchaczowi, wywołane przez nie drgania dobiegają do ucha o ¹/u częściej, na każde 24 drgań przybywa jedno, częstość drgań wzrasta w stosunku 24 : 25; przestanek taki muzyka nazywa półtonem małym, ton więc podwyższa się o półton mały. Gdy znowu pociąg, unoszący źródło głosu, od słuchacza z tąż samą oddala się szybkością, częstość drgań maleje w tymże stosunku, ton zniża się o półton mały. Gdy więc maszynista, na lokomotywie będący, słyszy ton c, dróżnik słyszy ton cis w czasie zbliżania się, ton ces w czasie oddalania się od niego pociągu. Gdy lokomotywa ze świstem koło nas przebiega, zauważyć można łatwo wyraźne zniżanie się tonu w chwili, gdy zbliżający się pociąg oddalać się zaczyna.

W ogólności, jeżeli ciało wydające ton o n drganiach na sekundę zbliża się ku nam z szybkością a, to, gdy Bzybkość głosu oznaczymy przez v, słyszymy ton o liczbie n'= ----drgań na se-

1 _ ±

kundę; jeżeli zaś ciało to z takąż szybkością od nas się oddala, słyszymy ton o liczbie drgań

. Wzory są inne w przypadku, gdy eia-ło brzmiące pozostaje w spoczynku, natomiast zaś obserwator stanowisko swe zmienia. Jeżeli, mianowicie, zbliża się on do źródła głosu, słyszy ton

o liczbie drgań ri —

Dopóki, zresztą, szybkość

ciała brzmiącego łub obserwatora nieznaczną jest w porównaniu z szybkością głosu, różnica powyższa ginie, występuje dopiero przy szybkości większej. Tak np. ze wzorów tych okazuje się, że gdy słuchacz zbliża się do ciała brzmiącego z szybkością równą szybkości głosu, ton podwyższa się o oktawę; gdyby zaś źródło głosu zbliżało się do słuchacza z takąż samą szybkością, ton byłby niejako nieskończenie wysokim, wcale - by go zatem nie słyszano. Przy oddalaniu się znów źródła głosu od słuchacza z szybkością, z jaką głos biegnie, ton spada o oktawę, gdy przy oddalaniu się słuchacza z takąż samą szybkością, drgania ciała brzmiącego wcale go już nie dochodzą. Mach, Alfred Mayer, Vogel i inni fizycy dokładneini do-

wskazuje,

4463

zultatów ob. Gwiazdy.

świadczeniami potwierdzili zgodność wzorów tych ze zjawiskami.

Światło, również jak głos, jest objawem drgania, a wysokości tonu odpowiada barwa światła, drgania bowiem coraz częstsze tworzą kolejne barwy widma, czerwoną, żółtą, zieloną, niebieską, fioletową. Zasada więc Dopplera daje się zupełnie odnieść i do ciał świecących. Gdy ciało świecące zbliża się ku nam z szybkością dostateczną, barwy jego podwyższają się, to jest przesuwają w stronę fioletu; gdy zaś Bię oddala, barwy zniżają się, to jest przechodzą w stronę czerwieni. Bezpośrednia wszakże obserwacya barw zmian takich nie zdołałaby nam okazać; choćby Bię bowiem czerwień zamieniła na barwę żółtą, to znów ciemne promienie pozaczerwone, szybciej oko uderzając, stałyby się widocznemi i wywoływałyby w oku naszein wrażenie czerwieni; podobnie na drugim końcu widma barwa fioletowa stałaby się niewidzialną, ale promienie błękitne wywierałyby wrażenie fioletowych, w ogólnej tedy barwie ciała nie zachodziłaby żadna zmiana. W zastosowaniu więc do ciał świecących, a w szczególności do gwiazd, z. D. przydatną okazała się dopiero, gdy w pomoc jej przybyła analiza spektralna, przesunięcie bowiem barw zdradza się natychmiast zmianą w położeniu linij ciemnych (ob. Analiza spektral-n a). Gdy gwiazda ku nam się zbliża, linia np. D. w jej widmie, znajdująca się w barwie żółtej, z powodu zmiany odcienia tej barwy wyda się nam przesuniętą w stronę fioletu; gdy gwiazda się oddala, linia ta znajdzie się przesuniętą w stronę czerwieni. Jakkolwiek wszakże prostą w zasadzie jest ta metoda, w przeprowadzeniu przecież nastręcza znaczne tiudności, już dla tego, że szybkość własna gwiazd nader jest drobna w porównaniu z szybkością światła; podwyższanie się zatem barw, czyli raczej przesuwanie się linij ciemnych, jest bardzo nieznaczne i daje się ocenić jedynie przy pomocy spektroskopów, potężnie rozszczepiających, jakoteż przy pomocy nader dokładnych przyrządów mierniczych, pozwalających oznaczać drobne ułamki millimetra. Przyrządy Secchiego nie odpowiadały jeszcze wymaganiom takim, dla tego też usiłowania jego, aby tą drogą ruch gwiazd okazać, nie zostały uwieńczone pomyślnym rezultatem. Huggins dopiero, rozporządzając doskonalszemi środkami badań, był na drodze tej szczęśliwszym. Za przedmiot swych dochodzeń obrał on jedną z najświetniejszych gwiazd nieba, Syryusza, i uwagę zwrócił na bardzo wybitną, ciemną linię, występującą w zielonej części widma tej gwiazdy. Jest to taż sama linia, którą w widmie słonecznem oznaczamy głoską F, a która jest jedną z linij wodoru

(3. Szło tu tedy o porównawcze zestawienie tych linij przy jednakiem umieszczeniu spektroskopu, a pomiary Hugginsa okazały, że linia F w widmie Syryusza ulega, względem tejże linii w widmie rozżarzonego wodoru, przesunięciu w stronę czerwieni o y₄ część odległości, jaka zachodzi między dwiema częściami składowemi linii podwójnej D widma słonecznego. Długości fal świetlnych, odpowiadających tym liniom, różnią się o 0.000 000 436 milimetra; przesunięcie się zatem linii F w widmie Syryusza odpowiada powiększeniu długości fali świetlnej o 0.000 000109 milimetra. Długość fali światła zielonego w miejscu, gdzie linia F przypada, wynosi 0 0004865 milimetra, skrócenie przeto fali zachodzi w stosunku

0.000 000 109: 0.000 4865 czyli V₄4₆₃. Fale świetlne są to fale rozbiegające się w eterze, wypełniającym przestrzeń światową, i wywoływane są przez drgania ciała świecącego, podobnie jak ciało brzmiące powoduje fale w otaczającem powietrzu. Im zaś drgania są szybsze, tern fale są krótsze; powyższy zatem stosunek wydłużenia się fali stanowi zarazem stosunek zmniejszenia się ilości drgań, które zachodzi wskutek oddalania się od nas Syryusza. Stosunek więc ten ¹/ jaką część szybkości światła stanowi szybkość Syryusza. Ponieważ zaś szybkość światła wynosi 300 000 kilometrów, Syryusz przeto oddala się od nas z szybkością 400 000: 4463, t. j. 67 kilometrów na sekundę. W obliczonej tak wszakże szybkości 67 km. ma udział i ruch ziemi, zarówno wskutek rocznego jej biegu dokoła słońca, jak i wskutek przesuwania się w przestrzeni całego układu słonecznego. Z dwu tych ruchów pierwszy tylko jest nam dobrze znany i możemy go wytrącić. W czasie obserwacyi Hugginsa ziemia oddalała się w swej orbicie od Syryusza z szybkością 19 km., na ruch przeto Syryusza pozostaje 67—19, t. j. 48 km. Szybkość ta jest wypadkową własnego ruchu Syryusza i ruchu naszego u-kładu słonecznego, którego dobrze nie znamy; poprzestać więc musimy na świadomości, że odległość między Syryuszem a ziemią naszą co sekunda wzrasta o 48 kilometrów.

Badania Hugginsa prowadzili dalej astronomowie w Greenwich, niedostateczna wszakże zgodność otrzymywanych rezultatów nie budziła zaufania. W ostatnich latach dopiero, przez zastosowanie fotografii do obserwacyi widm, zdołał Vogel w Poczdamie badaniom tym nadać ścisłość dostateczną. Z poszukiwań jego okazało się, że wniosek Hugginsa co do ruchu Syryusza był błędny, gwiazda ta bowiem zbliża się ku nam z szybkością 16 kilometrów na sekundę. W ogólności zbadał Vogel dotąd tą metodą ruch własny około 50 gwiazd, a co do otrzymanych przez niego re-

S. K,

Doppleryt Haidinger (mineral.). Rodzaj żywicy kopalnej, zbitej i w okruchach, z odłamem musz-lowym, ciągliwej i sprężystej, jak kauczuk; c. wł. 1.089; tw. 0.5. Barwy brunatno - czarnej z blaskiem szklistym, nieco tłustym; w cienkich blaszkach brunatno-czerwonawo przeświecającej. W powietrzu kurczy się i rozpada w drobne, silnie błyszczące kawałki; słabo ogrzewana i wyciskana traci 66°/₀ (w 100° C 79°/₀) na wadze, pozostałość ma barwę czarną aksamitną, blask silny, c. wł. 1.466; tw. 2—2.5, pali się lub żarzy z wonią płonącego torfu. Rozbiory wysuszonej przy 100°C dają wzór C₁₂Hu0₆; popiołów 5,l°/₀. składających się przeważnie z wapna, nieco glinki i tlenniku żelaza. W wodzie, wyskoku i eterze nierozpusz-

K. J.

Bór (Dora), w starożytności miasto portowe w Fenicyi, u stóp Karmelu; obecnie Tantura, nędzna wioszczyna z bezkształtnemi zwaliskami dawne-

w. x.

W. N,

W. N.

S., K

i Indyjskim.

Bora d’ Istria, pseudonim, pod którym znana jest Helena Kolców-Masalska (* 1828 wBu-kareście—f 1888 we Florencyi), autorka rumuńska, z domu księżniczka Ghika. Staranne i wielostronne wykształcenie odebrała w domu pod kierunkiem uczonego Greka, Pappadopulosa, a uzupełniła je za granicą—w Dreźnie, Wiedniu, Wenecyi

W. N.

czalna. Zdaje się, że jest nader jednorodną massą torfową, zawdzięczającą swą prawie galaretową spójność wielkiej ilości pochłoniętej wody. Znajduje się w pokładzie torfu w Aussee, pod Berchtesgaden, i w kilku miejscowościach Szwajcaryi wśród trzeciorzędowych pokładów węgla brunatnego.

go miasta.

Bora, wieś w Galicyi (starostwo Nadworna), w górach Karpackich nad Prutem, który tu tworzy piękny wodospad; okolica czarująca, góry pokryte lasami iglastemi, poprzerzynane mnóstwem górskich potoków; zdrowe powietrze i żętyca z górskich pastwisk ściągają tu chorych na piersi. Liczba mieszkańców 1940 (1890 r.).—(Ob. „Słownik Geograficzny“ i »Special Orts Repertorium von Galizien* Wiedeń 1893).

Bora Baltea, rzeka we Włoszech, lewy dopływ Padu (160 km. dług.), wypływa z Mont Blanc, dwiema rzekami źródlowemi, przepływa w kierunku wschodnim czworokątną alpejską doliną Aosta do Chatillon; tutaj zmienia kierunek na południowo - wschodni, pod Ivrea opuszcza góry i wstępuje na nizinę Lombardzką. Uchodzi pod Crescentino.

Borada albo Xiphias, gwiazdozbiór półkuli południowej, w sąsiedztwie Okrętu Argo, rozciągający się między 50° a 75° szerokości południowej, oraz 60° a 90° wzniesienia prostego. Zawiera gwiazdy tylko drobne; najjaśniejsza z nich jest trzeciej wielkości.

Borada (Coryphaena C. V.), zwana Grżywicą Jeden z rodzajów ryb Cierniopłet wy ch (Acantho-pterygii) do rodziny Makrelowatych (Scombri-dae) należący. Odznacza się ciałem wydłużonem i ścieśnionem z boków, pokrytem drobnemi łuskami, głową dość szeroką, z podłużną, dość wysoką, krawędzią. Płetwa grzbietowa bardzo długa, rozpoczyna się zaraz za głową i ciągnie się prawie aż do płetwy ogonowej, która jest widłowato wycięta, a płetwa podogonowa również długa; płetwy piersiowe normalne, brzuszne małe, umieszczone w zagłębieniu. Znanych jest kilka gatunków, zamieszkujących morze Śródziemne, Ocean Atlantycki, Indyjski; wszystkie są drapieżne. Zasługuje na uwagę: Dorada wielka (Coryphaena Mppurus L.). Z wierzchu srebrzysto - biała, z cie-mno-niebieskiemi plamami; od spodu żółtawa z ja-snobłękitnemi plamami. Dorasta 80 — 120 cm. Ona-to głównie przez swoją drapieżność zmusza ryby latające do wyskakiwania nad powierzchnię wody. Mieszka w m. Śródziem., Oc. Atlantyckim

A- S,

i Berlinie. W r. 1849 poślubiła księcia russkiego, Aleksandra Kolców - Masalskiego, i osiadła w Rossyi, po kilku wszakże latach, nie mogąc się pogodzić z warunkami życia w tym kraju, ani z mężem, rozeszła się z nim i opuściła Rossyę. Odtąd (1855) mieszkała w Europie zachodniej, najczęściej w Szwaj* caryi i we Włoszech, zmieniając często miejsce pobytu i różne odbywając podróże. Znajomość wie* lu nowożytnych i starożytnych języków ułatwiła jej prowadzenie różnorodnych studyów, pisała wszakże przeważnie po fraucusku. Działalność pisarską rozpoczęła od politycznych i etnograficznych artykułów, które drukowała w czasopismach włoskich i francuskich. Większe jej prace są: „La vie monastique dans T Eglise orientale“ (Paryż 1855; wyd. 2e 1859), w której potępiała duchowieństwo klasztorne, jako wrogie postępowi cywilizacyi; »La Suisse allemande“ (4 tomy, Genewa 1856; wyd. 2-e 1860), w której okazała się wielką hołdowniczką przewagi umysłowej Niemców; »Les femmes en Orient* (2 tomy, Zurych 1859); »Excursions en Roumólie et en Mores“ (2 tomy, t że 1863); „Au bord des lacs helvétiques“ (Genewa 1864)—zbiór nowel, drukowanych poprzednio w różnych czasopismach; »Des femmes par une femme“ (2 tomy Paryż, 1864; wyd. 2-e Bruksella 1869),—porównanie życia towarzyskiego Niemców i narodów romańskich; »FyJétia et Arbenoré près Kanekate lao-shima“ (po albańsku, Livorno 1867); „Gli Alba-nesi in Rumenia“ (Flor. 1873), i wreszcie »La poésie des Ottomans“ (Paryż 1877).

Dorak el Atek (Atik), miasto w perskiej pro-wincyi Chusistan, nad rz. Dźerra, w żyznej bagnistej dolinie; 8 000 mieszkańców. Miasto główne krainy Dorakistan (Kaban), zostającej pod władzą szeika, który utrzymuje straż nad granicą Mezopotamii.

Boran Jan (* 1807 w Londynie — f 1878 tamże), pisarz angielski, pochodzenia irlandzkiego. Ściągnął na siebie uwagę melodramatem „The wan-dering Jew“, który napisał w piętnastym roku życia; później spędził czas jakiś we Francyi i Niemczech, a po powrocie do Londynu znalazł zajęcie przy czasopiśmie „Literary chronicie“, w którem drukował swoje korespondencye z Paryża; wyszły one osobno p. t. „Sketches and réminiscences“. W późuiejszym czasie D. redagował kilkakrotnie „Athenaeum”, a od r. 1869 aż do śmierci—tygodnik literacki »Notes and queries“. Prace literackie D-a są wielce rozmaite: „Table traits“ (1854); „Lives of the queens of England of the bouse of Hanover“ 1855); „Monarchs retired from business“ ( 1857 ), „History of court fools“ (1858), »Book of the princes of Wales“ (1860) »Memoir of queen Adelaide* (1861); »Their Majestés' servants“ (1864)—historya sceny angielskiej; »A lady of the laBt Century* (1873), »‘Mann’ and manners at the court of Florence, 1740—86“ (1875) „London in Jacobite times“ (1877) i t. d.—przeważnie biograficznej treści.

Boran Julian, zmarły 1859 roku, były nota-ryusz w Krakowie, znakomicie grywał w teatrach amatorskich około i po roku 1830 do 1848. W r.

Er J. ł*

W. N.

Dorât (Le D.), miasto we Francy i, w départ. Haut Vienne, nad rz. Seure i koleją orleańską, fabryki instrumentów fizycznych, garbarnie, handel bydłem, łomy granitu; 1 995 (2 868) mieszkańców

W- N.

A S.

W. N

W. N

upadł.

W. N.

Dordogne. Departament w połudn. - zachodniej Francyi, utworzony z krainy Périgord i z części krainy A gen ais (części dawnej prowincyi Guien-ne), jakoteż z małej części krain Limousin i An-goumois; graniczy z departamentami: Hau te-Vienne, Charente i Charente Inférieure, Gironde, Lot-et-Garonne, Lot et Corrèze,

1850 przedstawił na scenie lwowskiej swoją kome-dyę 2 aktach: „Ciocia sekundantem“. W r. 1848 wydał w Krakowie pisemko polityczne: „Położenie obecne“. Roku 1855 umieścił w „Nowinach“, N. 130—134, ustęp z pamiętników własnych p. t.: „Popas w Chęcinach“.

Dorantowicz Aleksander (* w Warszawie d. 3 kwietnia r. 1813 — f tamże d. 4 sierpnia roku

1890), lekarz. W r. 1830 zapisał się na wydział lekarski uniwersytetu warszawskiego, jako student pełnił służbę w szpitalach wojskowych w r. 1831, a w następnym udał się do Wilna, gdzie w roku 1837 ukończył nauki i otrzymał stopień lekarza klasy pierwszej. Wyjechawszy za granicę, spędził lata 1838 i 1839 w Berlinie i Wiedniu, kształcąc się dalej w swym zawodzie. Po powrocie przez dwa lata mieszkał jako lekarz w Lubnach i Bo-goduchówce na Podolu, poczem w r. 1841 osiadł stale w Warszawie. W roku 1845 był lekarzem w szpitalu św. Jana Bożego, a w następnym zamianowano go ordynatorem szpitala Dzieciątka Jezus, w którym przez długie lata był czynnym. W październiku r. 1880 objął zarząd szpitala zapasowego na Woli, a w roku następnym został pomocnikiem lekarza naczelnego w szpitalu, któremu większą część życia poświęcił; w r. 1888, doczekał się dobrze zasłużonej emerytury. Będąc oddanym zupełnie szpitalowi i praktyce prywatnej, piśmiennictwem lekarskiem zabawiać się nie miał czasu.

Dora Riparia (Ripera), rzeka we Włoszech, lewy dopływ Padu (126 km. dług.), wypływa z Alp Kottyjskich, uchodzi poniżej Turynu. Dolina D. R. prowadzi do przejść alpejskich Genèvre i Cenis.

(1891 r.).

Dorat Jan, po łacinie Aura tu s (* 1508 w Limoges — f 1588 w Paryżu), filolog francuski, właściwie Dinemandy. Był przełożonym kolle-gium Coqueret w Paryżu, w którem pobierał nauki Ronsard i kilku jeszcze poetów, zaliczony oh do t. z. plejady. Zamiłowanie do poezyi i starożytnego klasycyzmu zawdzięczają oni wpływowi D-a. D. i sam uprawiał poezyę, ale częściej po łacinie i po grecku. Wydał je p. t. „Poematia“ (Par. 1586). Nowe wydanie przygotował do druku razem z utworami Tyarda Marty - Laveaux, p. t. „Oeuvres poétiques“ (Paryż 1875).

Dorat Klaudyusz Józef (* 1734 w Paryżu — f 1780 tamże), poeta francuski. Za młodu służył wojskowo, ale gdy odziedziczył znaczny majątek, który mu zapewnił byt wygodny, oddał Bię używaniu życia i poezyi. Pisał tragedye i kome-dye, heroidy, poematy dydaktyczne i t. d., w ogólności dość mierne; większą miały wartość jego pieśni, nowelle i listy poetyckie, pisane w tonie lekkim; okazał w nich wiele wdzięku i dowcipu, jakkolwiek często wpadał w niesmaczną igraszkę wyrazów. Z pomiędzy jego ftragedyj większego dostąpiła uznania „Regulus“; z komedyj: „La feinte par amour“ i „Le célibateur“. Z drobniejszych utworów wielkiej zażywały popularności: „Lbs tour-tourelles de Zelmis“, „Les baisers“, „Les cérises* i inne; wszakże i te utonęły już w zapomnieniu. Oprócz tego od r. 1759 wydawał „Mélanges littéraires ou Journal des dames”. Swoje „Oeuvres complètes“ wydał za życia (12 tomów, Paryż 1764—80); „Oeuvres choisies“ wydał Sautereau de Marsy (3 tomy, t-że 1786). —Porówn. Desnoi-reterres „Le chevelier D. et les poètes légers au XVIII siècle" (Paryż 1887).

D’Orb., skrócenie w naukach przyrodniczych nazwiska d’Orbigny, ob. Orbigny.

Dorcadion Dalm., jeden z licznych rodzajów, do rodziny owadów Długorogich (Cerambici-dae), rzędu Tęgopokrywych (Coleoptera) należący. Różki ma 11 stawowe, szozecinowate, niekiedy zgrubiałe. Przedkarcze posiada szerokość większą od długości; pokrywy skrzydłowe, przy nasadzie, nieco szersze od tylnego brzegu przedkarcza, po środku najszersze, najmniej 2 razy tak długie, jak razem wzięta ich szerokość; na końcu zaokrąglone. Nogi krótkie, grube. Przebywają na drogach i murach. Znane są liczne gatunki np. D. atrum III. Czarny; pokrywy skrzydłowe, przy nasadzie porosłe jasno szaremi włoskami. D. fulvum Scep.

Dorchester, przedmieście Bostonu w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północ., w stanie Massachusetts.

Dorchester, miasto główne hrabätwa angielskiego Dorset, nad r. Frome; 7 946 mieszk. (1891 r.); muzeum, seminaryum dla missyonarzy, słynne browary, fabryki sukna, handel owcami, bydłem i masłem. Za czasów rzymskich Durno varia; w pobliżu amfiteatr rzymski (Mambury).

Dorchester, wieś w hr. ang. Oksford, przy uściu Isis do Tamizy, dawne Doroia (civitas Dorcinae), w Wiekach Średnich Dorcic, naówczas siedlisko biskupa, po przeniesieniu którego do Lincolnu D.

W. N.

Dordogne, rzeka w południowo-zachodniej Fran-cyi, prawy dopływ Garonny, bierze początek w górach Cantal, z dwóch strumieni źródłowych: Dore i Dog ne, płynie w głównym kierunku zachodnim. Uchodzi poniżej Bourg do Garonny i odtąd połączona rzeka przyjmuje nazwę Girondy. Długość 490 km., z których 292 km. żeglowne; statki morskie dochodzą do Libourne. Dopływy prawe: Havanoux, Diège, Triousonne, Lu-zège, Doustre, Vézère (z Corrèze), L’Isle (z Haut Vézère i Droune); lewe: Rue, Su-mène, Auze, Maronne, Cère, Cóou. Górna część doliny D. jest bardzo malownicza, a dolna żyzna,

'Æ

ÜÜ

W. N.

Obszar wynosi 9 183 km. □; liczba mieszkańców 478 470; 52 na 1 km. □ (1891 r.). Wzdłuż całego górzystego departamentu ciągną się na północy góry i pagórki, należące do gór krainy Limousin, na południu *aś odnogi gór Owernii. Góry odznaczają się obfitością wązkich dolin i wąwozów. Grunt tylko w dolinach rzecznych jest żyzny, w wyższych okolicach rozciągają się rozległe pastwiska. Zbocza gór są często pokryte lasami, gdzieniegdzie zaś winnicami. Okolice niższe cierpią od częstych wylewów rzecznych. Klimat jest wogóle zdrowy, z wyjątkiem krainy Double, obfitującej w stawy. Znaczniejsze z rzek są: Dordogne, Vézère, risle z flaut-Vézère i Dronne z Nizonne; z tych 287 km. jest żeglownych; źródła mineralne znajdują się w La Bachellerie. Długość kolei żelaznych wynosi 421 km. Ważniejsze produkty są: pszenica, żyto, tatarka, kukurydza, owies, kartofle, rośliny strączkowe, trufle (słynne perygordzkie), pieczaiki i kasztany, w które departament ten obfituje bardziej niż inne; owoce, wino (słynie szczególniej białe Montbazillao, Brantôme, Gout i Rossignol), tytoń. Ze skarbów mineralnych departament dostarcza żelaza, marmuru i alabastru. Głównem zajęciom mieszkańców jest rolnictwo i hodowla bydła (konie, muły, osły, bydło, owce i świnie). Przemysł jest mało rozwinięty. Przedmiotami ożywionego handlu są: wino, wódka, trufle, olej orzechowy, szynki, bydło opasowe i koła młyńskie. Departament dzieli się na 5 okręgów (aromt.): Pôrigueux, Bergerac, Nontron, Ribérac i Bariat; 47 kantonów, 583 gminy. Główne miasto: Périgueux.    w- N-

Dordrecht (Dortrecht, w Średnich Wiekach Dordracum, w Hollandyi zwykle Dort), miasto główne okręgu niderlandzkiej prowincyi Południowej Hollandyi; po lewej stronie północnego ramienia Maasu, zwanego tu Merwede, na wyspie Bisbosz, powstałej» przez zalew r. 1421; stacya kolei żelaznej Rotterdam - Roozendaal - Antwerpia;

Ht

ci:ii

'i -di

|lD|

*11»

a?-

Fig. 256. Dordrecht.

posiada piękny kościół gotycki, zbudowany w r. 1363, wspaniały ratusz (1339), giełdę, gimnazyum, wjższą szkołę budownictwa, wyższą szkołę miejską, towarzystwo gospodarstwa wiejskiego, izbę handlową, kilka szpitali; tartaki, olejarnie, młyny, rafinerye cukru, fabryki maszyn, gisernie żelaza; rybołówstwo, browary, fabryki likierów, warsztaty okrętów, obszerny i głęboki port; handluje drzewem, winami reńskiemu, węglem, zbożem, masłem, oliwą, rybami i produktami przemysłu. Liczba mieszkańców 32 934 (1891 r.). Miejsce urodzenia malarza Ary Scheffera, któremu wzniesiono tu pomuik w r. 1862, malarzy Honthorsta i Hon-dekoetera i braci Jana i Korneliusza de Witt. D. został założony w 1013 r. przez hr. Di-tricha (Dirk) III von VI a ding. W roku 1064 cesarz Henryk IV podarował D. wraz z całem hrabstwem biskupstwu Utrecht, później Brabanto-wi. W 1231 r. obwarowano D. murami i wkrótce stał się on naj ważniejszem miastem hrabstwa, a nawet całej Hollandyi. D. i Brille były pierwszemi miastami, które wygnały Hiszpanów ze swych murów (1572). Tu w 1618 r. zebrał się Synod Dortrechcki, ważny dla rozwoju kościoła reformowanego.

D ordre chcki synod, obradował od 13 listopada 1618 r. do 9 maja 1619, i był zwołany przez Maurycego, księcia Oranii, dla rozstrzygnięcia sporu, jaki w łonie kościoła reformowanego toczył się pomiędzy ortodoksami kalwińskimi czyli Gomarysta-mi (ob. Gomarus) a Arminianami (ob. Arminiusz Jakób). Przywódzcami Arminiąnów, zwanych także Remonstrantami, byli wodzowie stronnictwa republikańskiego w Hollandyi: Olden Barneveit, Hugo Grotius i Hogenbeet; Rkutkiem ich uwięzienia (28 sierpnia 1618) upadł zamiar pierwotny zwołania powszechnego synodu kościoła reformowanego; natomiast uchwalono odbyć narodowy synod Stanów hollenderskich, na który wszakże zaproszono duchowieństwo kalwińskie innych krajów. Jakoż, z wyjątkiem Anhaltu, Brandenburga i Francyi, wszystkie kościoły reformowane posłały swoich przedstawicieli, poleciwszy im głosować przeciwko Ar-miuianom. W tym samym duchu wypadły wybory i w Hollandyi, dzięki naciskowi, wywieranemu przez księcia Oranii, który powodował się pobudkami poli-tycznemi i nienawiścią do Barnevelta, jako twórcy urządzeń republikańskich w Hollandyi. Przewodniczącym obrany został jeden z najzacieklej szych Kontra - Remonstrantów, Jan Bogerman, pastor z Leeuwarden. Synod odbył 145 posiedzeń; na pokrycie jego kosztów Stany wyznaczyły 100 tysięcy florenów, co jednak stanowiło zaledwie dziesiątą część sumy, jaką wydało samo zgromadzenie. Na 22-ie posiedzenie, 6 grudaia, stawili się na wezwanie synodu Arminianie; wódz ich, Episcopius, wręczył zagranicznym teologom obszerną apologię swej nauki i bronił jej w porywającej mowie, w której zarazem oświadczył, że Arminianie nie uznają swych przeciwników za sędziów, skutkiem czego i wyrok synodu będzie miał dla nich nie większą moc, jak dla protestantów mają postanowienia soboru trydenckiego. Ponieważ przemówienie jógo spra-

wiło na wielu członkach zgromadzenia wielkie wrażenie, przeto synod, ażeby przeciąć dalsza dysputy, nakazał Arminianom prowadzić swą obronę piśmiennie, ustnie zaś odpowiadać tylko na przedłożone im pytania. Gdy ci atoli na 57-em posiedzeniu, 14 stycznia 1619, domagali się energicznie prawa wolnej obrony, przewodniczący wykluczył ich ze zgromadzenia. Teraz synod przystąpił sam do rozpatrzenia się w nauce Arminianów, a następstwem tego była uchwała, zabraniająca „tym wichrzycielom i szalbierzom, burzącym jedność kościoła i wywołującym zgorszenie w narodzie“, sprawowania jakichkolwiek czynności i urzędów kościelnych (138-e posiedzenie). Dogmat predesty-nacyi utrzymany został w swej bezwarunkowej mocy. Olden Barneveit i Hugo Grotiuszo-stali potępieni, co ośmieliło Maurycego do wytoczenia im procesu, który zakończył się skazaniem na śmierć pierwszego, a na więzienie drugiego.

Dodatkowo synod zajmował się także przekładem Pisma św. na język hollenderski tudzież kwestya-mi, dotyczącemi katechizmu. Obecnie postanowienia synodu uznawane są tylko przez nieliczną garstkę reformowanych w Hollandyi (t, zw. Dordreoht-czyków).—Por.: „Acta synodi nationalis, Dordrech-ti habitae* (Dordrecht 1620); „Acta et scripta sy nodalia Dordracena ministrorum Remonstrantium“

(Harderwy 1620); A. Schweizer „Die protest.

Centraldogmen in ihrer Entwicklung innerhalb der reform. Kirche“ (Zurych 1856, 2 t,).

Doré Gustaw Ludwik, malarz francuski, rytownik i rzeźbiarz (* 1833 r. w Sztrasburgu — f 1883 w Paryżu). Litografią zajmował się, mając lat jedenaście, w trzynastym przyjechał do Paryża, w dwa lata potem został współpracownikiem ryżu.

Hml.

-Ą

Doreja. Raz jeden tylko zdarza się wzmianka o igrzyskach doryjskich' w Knidzie, a to w tekście epigraficznym z czasów cesarstwa Rzymskiego („Bullet. de corresp. hell.“ 1881 r. str. 235). Jakoż wiadomo, że od bardzo dawnych czarów miaBto owo wschodziło w skład związku, utworzonego pomiędzy doryjskiemi grodami Azyi Mn. i wyspami Archipelagu. Oprócz Knidos, zaliczano do nich: Halikarnas, Kos, Jazy los, Lindos i Kamiros. Zebrania związku odbywały Bię na przylądku Triopion, w pobliżu Knidosn, i tam-to, pod nazwą D., święcono igrzyska na cześć Apollina. Na tern ogranicza się wiadomość, nie określająca żadnych szczegółów

K. K.

Fig. 257. Doré Gustaw.

„Journal pour rire“ na długi czap. Wcześnie zwrócił na siebie uwagę zręeznemi: rysunkami illu-stracyjnemi do powieści i czasopism obrazkowych. Pierwsze większe illustracye robił do Rabelais'go, następnie do „Żyda wiecznego tułacza“ i „Contes drolatiques“ Balzaca. Mało studyował, ] posługi-

wał się wyborną pamięcią, podziwianą przez kolegów, którzy tę tajemnicę produkcyj jego znali dobrze. Rysunkami, robionemi do arcydzieł literatury Europejskiej, a następnie do Biblii świętej, posunął, a raczej zreformował, drzeworytnictwo współczesne, tern głównie, że jego pomysły, na wy-tworności odcieniów, bardziej niż na linii oparte, nie były bezpośrednio na drzewie rysowane, ale z kartonów do rytowania na deski bukszpanowe przerabiane. Najsłynniejsi też drzeworytnicy, Pisani i Pannemaker, rylcem szli za jego tonami z wy-twornośeią dotąd niewidzianą. Komponował z wielką łatwością, ale małą głębokością i poprawnością, dla tego też najlepsze illustracye D-go zdobią utwory lżejsze, jak bajki Lafontaine’a: „Donkiszota“, Jub„Contes de Perrault“, Podróż Taine’a po Pirenejach, w której krajobrazy przepiękne stanowią główną zaletę pomysłów, równie poetyczne i czarowne, jak w „Atali* Chateaubrianda. Mniej dobre, lubo bardzo zajmujące są i effektowne: Boska komedya Danta oraz Biblii Stary i Nowy Testament, wydane w kilku językach jednocześnie, w ogromnych, pysznych edycyach. W dużych obrazach olejnych D. widać jeszcze wyraźniej, niż w małych illustra-cyjnych rysunkach, techniczną niedouczoność. D. wymalował ich kilka; „Bitwa nad Almą“ pierwsza była, dalej „Dante i Wergili“, „Wjazd Chrystusa Pana do Jerozolimy", „Śmierć Orfeusza“ i inne, przeważnie ogromne, płótna; w Anglii i Ameryce roboty te miały niejakie powodzenie. Z rzeźby, której się D. w końcu życia poświęcał, znany jest olbrzymich wymiarów wazon, owinięty roślinnością i usiany dzieciakami; z posągów—„Parka i Amor“ i posąg Dumasa na placu Malesherbes w Pa-

W. G.

tych uroczystości.

Dorema ammoniacum Don., roślina zielna, trwała, z rodzaju unibelliferae; korzeń mocny, łodyga gruba, prosta, 2V₂ m. wysoka, od dołu liśćmi okryta, u góry rozgałęziona i osypana blado-źółte-mi kwiatami. Wszystkie jej części przepełnione są mlecznym sokiem, który obficie z niej wypływa, szczególniej po nacięciu, i tężejąc na powietrzu, tworzy gruzły o nieprzyjemnym smaku i zapachu, zwane gumą amoniacką (gummi ammoniacum). D. rośnie obok feruła Asa foetida na stepach Persyi południowo-zachodniej, szczególniej pod Jedekhastem, i sięga aż ku północy przez Kohistan i Chorazan, do Afganistanu i Beludżystanu, gdzie daje się spotykać na wysokości 4 000 m.; dalej na ró-

W. K. Z.

zał co do wspomnianej komety.

Dorfen, bardzo starożytne miasteczko w Wyższej Bawaryi, w okręgu Erdyńskim, nad rz. Isen, przy drodze żelaznej Ulm-Monachium-Simbaoh, ma dwa kościoły katolickie, urząd sądowy, garbarnię, browar i 1962 mieszk. W pobliżu na Ruprecbts-bergu kościół ze słynącym cudami obrazem N. M. Panny, nawiedzany przez bardzo licznych pielgrzymów.

W. K. Z.

wninach jałowych, otaczających jezioro Aralskie. Guma amoniacka używaną jest w medycynie i w technologii.

Doręgowski, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem, dwie trąby myśliwskie czarne, ze zło-temi okuciami i sznurami, związane na krzyż, mundsztukami w dół. W koronie szlachec. nad

I.

z.-z.

Fig. 248. Doręgowski (herb).

hełmem jedna takaż trąba mundsztukiem w lewo i w górę. Herb pochodzi z Niemiec i pieczętują się nim Doręgowscy à Gleisen, vel Gleistowie, vel Klei-stowie.—(Niesiecki, Borkowski).

Dörfel Jerzy Samuel, astronom (* 1643 —f 1688). Był proboszczem w Pławinie (Plauen) w Saksonii, a ostatnio superintendentem w Weida, w księ-ztwie Weimarskiem. W astronomii był uczniem Heweliusza, a w dziejach nauki pamiętna jest rozprawa jego, wydana w r. 1681, o wielkiej komecie z r. 1680, zwrócił w niej bowiem pierwszy uwagę, że drogi komet są, prawdopodobnie, parabolami, co też wkrótce potem Newton dowodnie wyka-

S. K.

Dorfling Jerzy, ob. D e r f 1 i n g e r.

Dörflinger vel Dorfinger, herb polski z in-dygenatu. Na tarczy w polu błękitnem, złoty klin, wierzchołkiem w górę, z prawej i lewej strony klina lwie złote głowy, na złotem zaś polu klina czarna łapa i takież orle skrzydło. W koronie szlachec. nad hełmem—łapa i skrzydło orle czarne. Herb ten wraz z indygenatem zatwier dzony był r. 1685 Jerzemu baronowi Dörflinger, przybyłemu ze Szląska. Ród ten wygasł. — (Niesiecki, ed. Bóbr. T. X. dodatek; Borkowski, Zedlitz-Neukircb).

Doria (pierwotnie d’Oria), starożytny ród włoski, którego dzieje wiążą się ściśle z dziejami rze-

czypospolitej Genueńskiej, gdzie Doriowie wraz z Fieschimi, Grimaldimi i Spinolami stanowili właściwą oligarchię, t. zw. „magnae quatuor pro-sapiae“. Doriowie i Spinolowie należeli do stronnictwa G i b e 11 i n ó w (ob.), Fieschowie zaś i Grimaldo-wie byli Gwelfami (ob.); krwawe rozterki tych potężnych rodów burzyły nieraz spokój i dobrobyt miasta. Począwszy od XII wieku, ród D. wydał długi poczet wodzów, mężów stanu i książąt kościoła; z nich znakomitszymi byli: 1) Antoni D., jeden z czterech konsulów genueńskich w r. 1154, podniósł handel i żeglugę Genui.—Współczesny mu 2) Andrzej D., otrzymał przez związek małżeński z córką Barrisonego d’Arborea częśó Sardynii, gdzie później potomkowie jego chlubnie po Btro-nie jego walczyli.—3) Perceval D., rządzca An-kony, Romanii i księstwa Spoleto (1260), był jednym z najwaleczniejszych wodzów króla Manfreda.— 4) O berto D., admirał rzeczypospolitej, przedsiębrał pomyślne wyprawy przeciwko Kandyi (1266) i Wenecyi i podniósł marynarkę genueńską do niebywałej potęgi, zniósłszy do szczętu w bitwie pod Meloria (r. 1284) flotę Pizańczyków, czem położył kres długiemu współzawodnictwu na morzu Pizy z Genuą. Wespół z jednym ze Spi-nolów rządził państwem wszechwładnie. — Syn jego 5) Konrad D., był jednym z przewódzców rewolucyi, która w r. 1270 obaliła rządy stronnictwa Gwelfów. Za jego urzędowania, jako wodza („capitano“) ludu, 6) Lamba D. (f 1323), admirał genueński, zniszczył flotę Wenecyan, komenderowaną przez Dandola, w bitwie morskiej w pobliżu wyspy Curzola (r. 1298), poczem zawarł z Wenecyą wielce korzystny traktat pokoju. — 7) Filip D. walczył z powodzeniem przeciwko Wenecyanom na wodach Archipelagu (r. 1340 i 1350), następnie przedsięwziął na własną rękę podbój zaprzyjaźnionego z Genuą Trypolisu (1355), czem ściągnął na siebie bannicyę. Dopiero sprzedaż zdobytego miasta Saracenom i wydanie otrzymanej sumy oraz łupów Genui pogodziły go z rzecząpospolitą, której później służył, pustosząc brzegi Katalonii, ażeby ukarać Arragończyków za ich najazd na Sardynię. 8)j Pag an i no D. (f około r. 1358), sławny marynarz, odznaczył się zwłaszcza w czasie trzeciej wojny Genui z Wenecyą. Splądrowawszy posiadłości weneckie na morzu Adryatyckiem, udał się na Archipelag, gdzie wziął Tenedos i w straszliwej bitwie pod Athos, która samych Genueńczyków przyprawiła o olbrzymie straty, rozbił połączone floty Wenecyan, Arragończyków i Greków (13 lutego 1352). Podczas gdy Pisani, admirał wenecki, cofnął się do Krety, obiegł Paganino wespół z Turkami cesarza Jana Kantakuzena w Konstantynopolu i zmusił go do przyjęcia pokoju, który poręczał Genueńczykom zupełną wolność handlu, natomiast zamykał dla Wenecyan porty greckie. Zwycięstwa te kosztowały jednak Genuę tak drogo, iż Paganinowi odebrano komendę, atoli już w r. 1354 przywrócono ją i P., wetując klęskę, doznaną (1353) przez Ant. Grimaldego, poraził pod Porto-Longo Pisaniego na głowę, zabrawszy go wraz z całą flotą do niewoli. Upokorzona We-

necya przyjęła podyktowane jej warunki pokoju.—

9) Lucyan D. dowodził flotą genueńską podczas t. zw. wojny Chioggia v. Chiozza z Wene-cyanami, zdobył Rovigo, Grado, Caorlo i poległ w zwycięskiej bitwie pod Połą (r. 1379). Komendę po nim objął brat jego 10) Piotr D., admirał; przedarłszy się przez laguny weneckie, opanował on Chiozzę, lecz, osaczony tam przez Vet-tora Pisaniego, nie chciał się poddać i zginął od kuli armatniej (1380). — 11) Andrzej D. (* 30 listopada 1468 w Oneglia — f 25 listopada 1560 w Genui), syn Cevy D,, jeden z najznakomitszych wojowników i mężów stanu swojego stulecia, pochodził z bocznej, uboższej linii D.; 19-letnim młodzieńcem opuścił kraj ojczysty, wewnętrznemi szarpany niesnaskami i, zaciągnąwszy się do kon* dotyerów, służył kolejno papieżowi Innocentemu VIII, księciu Urbinu Fryderykowi, oraz królom Nea polu Ferdynandowi i Alfonsowi II. Towarzyszył ostatniemu do Sycylii podczas najazdu Karola VIII na Neapol (1494), poczem jako kawaler zakonu Joannitów odbył pielgrzymkę do Jerozolimy, skąd po powrocie, widząc sprawę Alfonsa II ostatecznie straconą, przyłączył się do Jana délia Rovere, który miał powierzoną sobie straż nad zdobytemi przez Francuzów placówkami w królestwie Neapo-litańskiem. Zamknąwszy się w twierdzy Rocca Guillelma, stawiał tak dzielny opór Goazalvowi z Korduby, iż ten, pełen podziwu dla D-i, usiłował go, napróźno jednak, przeciągnąć na stronę Hiszpanii. W r. 1503 D. wrócił do ojczyzny i dopomógł stryjowi swojemu, Dominikowi, stłumić powstanie na Korsyce; następnie, porzuciwszy służbę wojskową na lądzie, objął komendę nad wyekwipowaną własnym kosztem flotyllą z ośmiu galer. Po wypędzeniu Francuzów z Genui (r. 1512), postawiony przez dożę Fregoso na czele floty genueńskiej, dał się we znaki korsarzom afrykańskim, których rozboje poskromił. Gdy nowe zamieszki powstały w Genui i Włochy stały się teatrem wojny pomiędzy Francyą a Karolem V, D., zmuszony uciekać z kraju, ofiarował swe galery na usługi króla francuskiego (1522). Mianowany przez Franciszka I naczelnym admirałem floty francuskiej, pobił flotę cesarską u wybrzeży Prowancyi, uwolnił od blokady Marsylię, zdobył Varaggio i t. d. (1624). Po klęsce Francuzów pod Pawią omal że nie zaatakował eskadry hiszpańskiej, która wiozła wziętego do niewoli Franciszka I; sam król wszakże, obawiając się o własne życie, odwiódł go od tego zamiaru. D. wstąpił tedy do służby papieża Klemensa VII i odniósł parę nowych zwycięstw nad Hiszpanami, a we dwa lata później (1527) objął powtórnie dowództwo sił morskich Francyi, w której imieniu opanował Genuę, wypędziwszy z miasta załogę hiszpańską. Gdy jednak Franciszek I nie dotrzymywał poczynionych mu poprzednio na rzecz Genui obietnic, D. w r. 1528 zerwał z nim stanowczo i przeszedł na stronę Karola V, który poręczył mu niepodległość rzeczypospolitej Genueńskiej. Zostawszy sprzymierzeńcem cesarza, wygnał Francuzów z Neapolu i z Genui (12 września 1528), poczem, ująwszy w swe dłonie faktyczny ster rządów Genui, położył kres walkom domowym, wytępił wichrzycielskie frakcye Adornich i Fregosich, nadał rzeczypospolitej nową ustawę i ustanowił dwuletni okres urzędowania dożów, zamiast dożywotniego. Sam nie przyjął ofiarowanej sobie godności doży i służył w dalszym ciągu Karolowi V, który mianował go dowódzcą swej potęgi morskiej o władzy niemal absolutnej i obdarzył księstwem Melfi i ziemią Tursi. D. gromił korsarzy tureckich i w r. 1532, podczas wielkiej wyprawy Solimana II na kraje austryackie, wykonał korzystną dla cesarza dywersyę, atakując porty tureckie na Adryatyku, zdobywając Koron i Patras. On-to prowadził później flotę w sławnej wyprawie na Tunis Karola V (1535), a kiedy cesarz, wbrew jego radom, poważył się w r. 1641 na podobne przedsięwzięcie względem Algieru, D. i wtedy jeszcze zdołał zapobiedz zupełnej katastrofie. Lubo i sam przy tern postradał część swoich galer, to wszakże już w roku 1543 był znowu tak mocny, iż mógł pod Niceą (Nizza) odciąć od floty francuskiej śpieszącego jej ua pomoc Chaireddi-na Barbarossę. Stary i przeciążony sprawami państwowemi, przybrał D. za swego zastępcę na morzu synowca 11) Gianettino D., który jako wódz usprawiedliwił położone w nim zaufanie, atoli swą dumą i porywczością wywołał spisek przeciwko całej rodzinie D. (ob. F i es co), sam wszakże tylko padł jego ofiarą (1547). Rozdrażniony innym jeszcze spiskiem, Juliusza Cibo, Andrzej D. okazał się nieubłaganym w wymiarze sprawiedliwości. Będąc już 80-letnim z górą starcem, przedsiębrał on jeszcze osobiście wyprawy morskie; w r. 1554 wypędził Francuzów z Korsyki. Zmarł w 92-im roku życia, jako pierwszy o-bywatel wolnego miasta. Forma rządu, jaką Andrzej D. ustanowił w Genui, przetrwała prawie bez zmiany aż do ostatnich chwil tej rzeczypospolitej. Wdzięczne miasto przez postanowienie senatu dało mu tytuł: „Ojca ojczyzny“ i wzniosło posąg, obalony przez lud d. 16 czerwca 1797 r. pod wpływem rewolucyjnego wzburzenia umysłów. Jako marynarz, nie miał Andrzej D. w całem stuleciu sobie równego.—12) Jan Andrzej D., syn zamordowanego Gianettina, marynarz, dowodził r. 1556 flotą genueńską, będącą na żołdzie króla hiszpańskiego, Filipa II, i poraził słynnego korsarza, Draguta. R. 1560 oblegał Trypolis, a w r. 1564 wygrał bitwę morską w blizkości Korsyki. Posłany na czele eskadry hiszpańskiej na pomoc Wenecyanom w obronie Cypru (r. 1570), nie zapobiegł zajęciu tej wyspy przez Turków i również w bitwie pod Lepanto, gdzie walczył pod rozkazami Don Juana d’Austria, nie okrył się chwałą. Po dziadku stryjecznym, Andrzeju D., który mianował go swym uniwersalnym spadkobiercą, o-dziedziczył on księstwo Melfi, ziemię Tursi i inne posiadłości ziemskie. Zmarł r. 1606; jeden z jego synów 13) Innocenty D. był kardynałem (f 1642).—14) Hieronim D. (f 1558), kardynał, oddał ważne usługi rzeczypospolitej Genueńskiej, jako nader zręczny dyplomata. — 15) Jan Pam -

Hml

Hml.

Hml.

Hml.

W. G.

W. G.

fili D., kardynał (* 1751 r. w Rzymie). W dwudziestym roku życia został arcybiskupem, następnie był nuncyuszem w Paryżu i wreszcie kardynałem, sekretarzem stanu oraz kamerlingiem papieskim. W r. 1797 jeździł do Paryża w celu u łagodzenia rządu rzeczypospolitej francuskiej, wzburzonego zabójstwem generała Duphot. Ród D. podzielił się jeszcze przed wieki na liczne linie. Linię Andrzeja D. reprezentuje obecnie Alfons Maria D.-Pamfili-Landi (* r.’’, 1851), książę Melfi i Valmonte, zarazem spadkobierca wygasłej w linii męskiej rodziny papieża Innooentego X (Pamfilego), tudzież posiadacz pałacu Andrzeja D. w Genui.—Sigonio „De vita et rebus gestis An-dreae Aureae Melphiae principis“ (Genua 1586); Guerazzi „Vita di Andrea D.“ (Medyolan 1864, 2 t.); De Brequigny „Révolutions de Gênes*; Emil Vincent „Histoire de la République de Gênes“; Petit „Andre D. un amiral condottiè-re au XVI siècle“ (Paryż 1887).

Doria Paweł Mateusz, filozof i matematyk (* 1662 w Genui — f 25 lutego 1746 w Neapolu). Zapalony wyznawca platonizmu, był zarazem zagorzałym przeciwnikiem filozofii Kartezyusza, którą zwalczał w swych pismach. Ważniejsze z dzieł jego: „Della Educazione del principe* (Neapol, bez daty); „Traitato délia vita civile* (Neapol 1729); „Discorsi filosofici intorno alla Filosofia“ (tamże 1733); „Idea d’una perfetta republica“ (Neapol, bez daty; książka stanowiąca rzadkość bibliograficzną, albowiem jej egzemplarze zostały wkrótce po śmierci autora spalone z rozporządzenia rządu); „Ragionamenti e Poesie varie* (Wenecya 1737). Ogłosił nadto „Operę matematiche“ i „Esercita-zioni geometriche“. Żył w przyjaźni z Janem Baptystą Vico.

Doria Giacomo, margrabia, przyrodnik i badacz włoski (* r. 1840 w Spezii). Podróżował w r. 1862 w celach naukowych po Persyi południowej, a r. 1865 robił studya wraz ze znanym botanikiem Beccarim na wyspie Borneo, skąd przywiózł cenne zbiory. Ufundował w Genui wspaniałe muzeum historyi naturalnej, które od r. 1869 wydaje wielce cenione przez specyalistów; „Aunali del Museo Civico di Storia Naturale“. Uposażone przez założyciela hojnie w środki, muzeum to stało się wkrótce jednem z głównych ognisk wiedzy przyrodniczej we Włoszech. Podróżując na własnym jachcie, przedsiębrał D., między innemi, liczne wycieczki naukowe po morzu Sródziemnem i Czer-wonem.

Dorian Piotr Fryderyk, minister francuski (* 24 stycznia 1814 w Montbéliard — f 14 kwietnia 1853 roku w Paryżu). Przemysłowiec i mer w Unieux, był dwukrotnie (r. 1863 i 1869), wybierany z départ. Loary do ciała prawodawczego, gdzie zasiadał na ławach oppozycyi, a w r. 1870 głosował przeciwko wojnie francusko - niemieckiej. Po upadku cesarstwa (4 września 1870) rząd obrony narodowej powierzył mu tekę ministra robót publicznych; na tern stanowisku D. z chlubną gorliwością i energią pracował nad zaopatrzeniem w broń i amunicyę miasta Paryża. Towarzyszył Juliuszowi Favre’owi przy omawianiu warunków kapitulacyi Paryża, poczem sprawował tymczasowo (2 — 19 lutego 1871) urząd ministra rolnictwa i handlu. Wybrany do zgromadzenia na ■ rodowego, należał tam do lewicy. — „Gr. Encycl.“ Lamiraulfa.

Dorian To la, z domu ks. MeBzczerska, autorka francuska, w r. 1872 wyszła za Karola D-a, syna byłego ministra. Ogłosiła wiele artykułów literackich i nowel w różnych czasopismach, przekłady z Shelleya i Swinburne’a, jako też zbiór poe-zyj p. t. „Livre de vers liriques“ (1890) i in.

Dorigni Michał, malarz i rytownik francuski (* 1617 r. w Saint-Quentin — f 1665 w Paryżu). Uczył się u Szymona Vernet’a i rytował jego prace. Powołany do ozdobienia pałaców królewskich w Vincennes, malował głównie w zamku tamtejszym, zdobił też i pałace zamożnych ludzi w Paryżu; w r. 1673 został profesorem akademii malarskiej .

Dorigni Ludwik, malarz francuski, syn poprzedzającego (* w Paryżu r. 1654 — f r. 1742 w Weronie). Był uczniem Lebruna, w 1672 otrzymał tytuł malarza królewskiego. Wyjechał do Rzymu a następnie do Weneeyi, gdzie malował freski na stropie kościoła św. Sylwestra, osiadł w Weronie. Wykonywał malowidła w kościołach Padwy, Bergamo, Vincenzy i w katedrze Trydenckiej. Bawił w roku 1711 w Paryżu, skąd powołany do Wie-, dnia przez księcia Eugeniusza, w Pradze plafon jeden wykonał. Obrazy jego olejne rzadkie są: w Bordsaux „Zuzanna w kąpieli“, w Luwrze rysunek piórowy „N. Panna z dzieciątkiem“. Odznaczał się techniką zręczną, ale mało miał wdzięku.

Dorigni Mikołaj, rytownik francuski, brat poprzedzającego (* w Paryżu r. 1658 — f tamże 1746), był uczniem Gerarda Audrana, bawił 28 lat we Włoszech, w 1711 r. powołany do Londynu przez króla Jerzego I, rytował kartony Rafaela w Hampton Court; w 1724 wrócił do Prancyi. Najznakomitsze ryciny jego są: „Przemienienie Pań skie“ Rafaela, „Męczeństwo św. Sebastyana“ Do-menichinai „Śmierć św. Petronilly“ Guercina. w- G

Dorijan V. Doiran, miasto w Macedonii, w wi-lajecie i sandżaku Saloniekim, odległe o 63 km. na północo-zachód od Saloniki, na połudn.-zach. brzegu jeziora tegoż imienia, jest siedliskiem biskupa greckiego i ma 5 000 mieszkańców, trudniących się rolnictwem, ogrodnictwem, rybołówstwem i prowadzących handel zbożem i rybami. W pobliżu leżało miasto starożytne Do ber os, którego zwaliska dotąd się zachowały. Dorijańskie jezioro ma kształt owalny i wynosi w prostej linii 8 km. dług., 5 km. szerokości. Na południu wypływa z niego Ardżan, lewy dopływ Wardaru.

Döring Henryk (* 1789 w Gdańsku—f 1862 w Jenie), literat niemiecki, z zawodu nauczyciel prywatny w Jenie. W swoim czasie opracował dziś już przestarzałe życiorysy poetów niemieckich: Schillera (Weimar 1822; 2 wyd. Jena 1832); Herdera (Jena 1823; 2 wyd. 1829); Klopstocka (t-że 1825); Goethego (Weimar 1828; nowe wyd. 1833);

Jana Pawła Richtera (Lipsk 1830 — 32) i innych.

Hml.

Hml.

W. N.

Life of

’kml.

A, M. J.

Döring Teodor, właściwie Häring, artysta dramatyczny niemiecki (* 1803 r. w Warszawie), gdzie ojciec jego był inspektorem magazynów solnych, kształcił się w Berlinie w gimnazyum Jo-achimsthalskiem, ale skutkiem nieszczęść rodzinnych oddać się musiał zawodowi handlowemu. Wystąpiwszy z powodzeniem wielkiem na scenie w „U-ranii“, poświęcił się sztuce dramatycznej i debiutował w towarzystwie dyrektora Harraya 25 stycznia

1825    w roli Juliusza w sztuce „Armer Poet“, w Bydgoszczy. Później w tej samej trupie występował w Maryenburgu, Grudziążu, Elblągu i Toruniu. W r.

1826    piechotą dostał się do Wrocławia i w tamtejszym teatrze wykazał nadzwyczajną zdolność do ról komicznych, dzięki czemu, po usuuięciu się komika Wohlbriicka, zajął jego miejsce i cieszył się wielkiem uznaniem. Od r. 1828 był członkiem teatru mogunckiego, w 1833 występował w rolach gościnnych w Mannheimie, Karlsruhe i Hamburgu. W 1838 zajął miejsce po Seydelmannie w Stuttgarcie, a w r. Iö43 został zaangażowany do teatru dworskiego w Hanowerze; po śmierci Seydelmanna r. 1845 objął po nim role w teatrze królewskim w Berlinie, gdzie już pozostał aż do zgonu (17 sierpnia 1878 r.). D. odznaczał się grą pełną życia i znaczenia, którą podnosił i rozgrzewał słuchacza, a zarazem zdumiewającą zdolnością naśladownictwa. Przez długi czas występował w komicznych rolach, celując jako Falstaff, Malvolio, Eliasz Krumm, Piepenbrink i bankier Müller; później odtwarzał także znakomicie charaktery tragiczne, jak król Lear, Shy-lock, Franciszek Moor i Nathan. W roli Mefistofe-lesa był prawdziwym dyabłem niemieckim, wszela-koź nie zupełnie wolnym od karykaturalności. *

Döring Juliusz, malarz niemiecki ( * 1818 w Dreźnie), od r. 1830 uczęszczał do akademii rodzinnego miasta, poczem od 1838— 1845 kształcił się dalej w pracowni Bendemanna. Wreszcie osiadł w Mitawie, gdzie wykonał przeszło 1 000 portretów, oraz wiele obrazówrkościelnych i historycznych, z których najlepszy „Śmierć Konradyna“. Obok tego jest on autorem wielu artykułów z zakresu sztuki, oraz „Sammlung von Materialen zum Ostbaltischen Künstlerlexikon“ (około 900 życiorysów artyBtów).

Doriols Piotr, pan na Loire, mąż stanu francuski ( * w La Rochelle, na początku XV w. — f 1485). Podskarbi koronny za panowania Karola VII, został mianowany przez Ludwika XI kanclerzem Francyi (1472). Był przewodniczącym trybunału parów, który posłał na rusztowanie kone-tabla Saint-Pola (19 grudnia 1475) oraz księcia Nemours (1477). Prowadził w r. 1476 układy pokojowe pomiędzy Ludwikiem XL i księciem burgund zkim, Karolem Śmiałym. W r. 1478 udało mu się zapobiedz sojuszowi pomiędzy królem angielskim a Maksymilianem Habsburskim, który zaślubił był córkę Karola Śmiałego, Maryę. Złożywszy u-rząd kanclerza (1483), został pierwszym prezesem izby obrachunkowej („chambre de comptes“). —

Pr. Duchesne „Histoire des chanceliers et gardes des sceaux de France“ (Paryż 1680).

Dorisiaus Izaak, dyplomata angielski (* 1595 — f 1649), syn pastora hollenderskiego, kształcił się w uniwersytecie w Lejdzie, poczem, przybywszy do Anglii, otrzymał katedrę historyi w Cambridge (16*27). Tam szybko się wynarodowił i w r. 1648 został sędzią trybunału admiralicyi. On-to właśnie wygotował akt oskarżenia przeciwko Karolowi I, czem ściągnął na siebie śmiertelną nienawiść rojalistów. Posłany z ramienia rzeczypos-politej angielskiej do Hollandyi w celu zawarcia przymierza ze Stanami hollenderskiemi, został w o-berży w Hadze zamordowany przez osoby, należące do świty Karola II. Pochowany w opactwie Westminsterskiem.

Dorking, miasto w Anglii, w hrabstwie Surre y, nad rzeką Mole, w żyznej dolinie; liczba mieszkańców 7132 (1891 r.); uprawa owoców, szczególniej wisien, znaczny handel bydłem, drobiem, mąką, wapnem i kredą. W pobliżu droga rzymska, zbudowana z krzemieni, na 9 m. szeroka (Stony-Street). Wzgórze Box Hill, z pięknym widokiem, i Doepdene, miejsce zamieszkania sławnego miłośnika sztuki starożytności, T o -masza Hope (zmarłego 1831).

Dormer Joanna, księżna Per i a (* r. 1538 w Heythrop w Oxfordshire, — f 1612 w Madrycie). Wychowana na dworze królewskim w Anglii, towarzyszka zabaw Edwarda VI, zaślubiła Don Gome-za Suareza de Figueroa y Cordova, hrabiego Fe-ria. Opuściwszy Anglię po wstąpieniu na tron Elżbiety, przebywała bądź to we Flandryi, bądź w Hiszpanii i Francyi, gdzie otaczała się królewskim przepychem i skąd utrzymywała ścisłe stosunki z angielskiem stronnictwem katolickiem oraz Maryą Stuart, której przysyłała znaczne kwoty pieniężne. Mąż jej, hrabia Feria, otrzymał w r. 1567 tytuł książęcy, a r. 1571 został zamianowany gubernatorem Hollandyi, lecz wkrótce potem umarł; mimo to D. do końca swego życia nie przestawała otaczać opieką katolików angielskich, dostarczając prześladowanym współziomkom przytułku i pomocy. Pozostawiła korespondencyę z papieżami: Grzegorzem XIII, Sykstusem V, Klemensem VIII i Pawłem V.—Por.-. Henry Clifford the duchess of Feria" (Londyn 1887).

Dormer Robert Earl of Carnarvon (* 1608 —f 1643), katolik, całe swe życie poświęcił obronie idei monarcbicznej i służbie Karola I. Brał u-dział w pierwszej i drugiej wojnie ze Szkotami, jako pułkownik. W r. 1641 był lordem - namiestnikiem hrabstwa Buckingham. Gdy wybuchła wojna domowa, należał do tych parów, którzy zobowiązali się bronić króla, zaciągnął też pułk jazdy. W bi-twaoh pod Cirencester, Chewton-Mendip, przyczynił się do zwycięstwa wojsk królewskich nad wojskiem parlamentu. D. zginął na placu bitwy 20 września Lo43 r. pod Newbury; śmierć jego była niepowetowaną klęską dla partyi królewskiej.—„Claren-don’s Hist: of the Rebelion“.

Dormer Stanhope, ob. Chesterfield.

W. Tf.

si m

K K.

wraz z tytułem profesora. D. był kompozytorem utalentowanym i gruntownie w swej sztuce wykształconym. Napisał opery: „Die Rolandsknappen* (1826), „Die Bettlerin“ (1828), „Abu Kara“ (1831), „Der Schöffe von Paris” (1838), „Das Banner von England" (1842), „Die Niebeluagen“ (1854)

Tag in Russland” (1856), „Der Botenläufer von Pirna“ (1865), balet „Amors Macht“ (1830) i kilka innych. Oprócz tego skomponował znaczną liczbę pieśni, w swoim czasie bardzo lubionych,—zwłaszcza cykl pieśni humorystycznych, kilka uwertur, kantat, utworów fortepianowych i t. p. Rozprawy o muzyce zamieszczał w „Neue Berliner Musikzei tung“, „Gartenlaube“ i „Hausfreundes“, zaś wyborne swe krytyki w gazecie „Post“. Wrażenia z wycieczek artystycznych D. opisał w ciekawem dziele, p. t. „Aus meinem Leben“ (Berlin 1870, 2 tomy).

D’Ormeville Carlo, poeta włoski (* 1842 r. w Rzymie), napisał dla Ristori tragedye: „Norma“ i „II supplizio d’un cuoore“, oraz liczne libretta do oper Marchettego, Ponchiellego, Gomesa, Pinsute-go, Libaniego, Benedicta, Randeggera, Flotowa, Verdego i in.; najcelniejsze są: „Ruy Blas“; „I bur-gravi“; „Ugo e Parisina“; „Aida“; „Sardanapalo*; „Arminio“; „Adelio di Monferrato“; „Gabriella di Belle-Isle“.    *

Lormitor, góra w północnym rogu Czarnogó-rza, najwyższy szczyt tego kraju i jeden z najwyższych na całym półwyspie Bałkańskim (2 500 m.), ob. art. Czarnogórze.

Dormitorium. Sypialnia (Plin. „Hist. nat.* 30, 17); izba wogóle maleńka, tak przynajmniej przedstawiają się wszystkie w domach pompejańskich, podobne raczej do nisz, bez otworów okiennych, tak, iż, zdaje się, nic tam więcej, prócz łóżka, nie można było wstawić. Rysunek (figura 259), zdjęty z wa-

5ÏÏ jü

'■/Jri    H-/TÏJ

SlSfilÉÉ.

__

Fig. 259. Dormitorium.

tykańskiego rękopismu Wergiliusza, przedstawia wnętrze sypialni Dydony, modelowanej prawdopodobnie na rzymskich. Nic tu rzeczywiście niema, prócz łóżka z pościelą, tylko izba zdaje się być zaopatrzoną w cztery małe otwory pod stropem, dla przewietrzania. — Oprócz ogólnie niszy do spania, wyraz ten za cesarstwa Wschodniego oznaczał powóz, w którym można było wyciągniętemu spać.— (Hieronym. „In Isai.“ 66).

Dorn Henryk Ludwik Egmont (* 14 li-Btopada 1804 w Królewcu, — f 10 stycznia 1892 w Berlinie), kompozytor niemiecki, pisarz muzyczny i kapelmistrz. Pierwszych początków gry fortepianowej udzielał mu organista Muthreich, później K. Kloss; śpiewu Sämann, teoryi muzycznej J. Müller. Po ukończeniu kursów prawa w uniwersytecie Królewieckim, uzupełnił studya muzyczne w Berlinie pod kierunkiem L. Bergera (fortepian), oraz Zeltera i B. Kleina (teorya kompozycyi). Od

1827    r. D. znajdował się w ciągłych podróżach, w charakterze fortepianisty, głównie jednak kapelmistrza. W 1827 był we Frankfurcie nad Menem,

1828    w Królewcu, 1829 w Lipsku, 1832 w Hamburgu (w teatrze miejskim) i Rydze. W r. 1843 objął w Kolonii batutę kapelmistrza opery po K. Kreutzerze, zaś 1845 założył w tern mieście „Rheinische Musikschule“, która się wkrótce przerodziła w konserwatoryum. W 1849 r., po śmierci Ni-colaiego, objął kierunek opery berlińskiej. W 1869 r. D. otrzymał zwolnienie z posady kapelmistrza,

„Ein

A. Pol.

Dorn Jan Albert Bernard, znakomity orjen-talista, ur. i maja 1805 r. w Scbeuerfelizie w księstwie Sasko - Koburskim, um. 31 maja 1881 wPe tersburgu, studjował w Halli i Lipsku naprzód teo-logję, następnie języki wschodnie, m. in. pod znakomitym hebraistą Ernestem Rosenmiillerem w Lipsku, gdzie w r. 1825 habilitował się na podstawie rozprawy „De psalterio aethiopico commentatio“ (Lipsk 1825). W roku następnym, 1826, wskutek pośrednictwa Chrystjana Frähna, orjentalisty i dyrektora muzeum azjatyckiego w Petersburgu, D. powołany został na profesora zwyczajnego języków wschodnich do uniwersytetu charkowskiego. Katedrę tę objął w r. 1829; przedtym zaś odbył dłuższą podróż naukową do Anglji i Francji. Po sześcioletnim pobycie w Charkowie, przeszedł w r. 1835 do instytutu języków wschodnich przy mini-sterjum spraw zewnętrznych w Petersburgu, jako profesor historji i gieografji Azji; w r. 1839 został członkiem akademji nauk, w 1842 dyrektorem muzeum azjatyckiego przy tejże akademji, a w 1843, po zniesieniu w instytucie katedry, którą zajmował, otrzymał urząd starszego bibljotekarza bi-bljoteki cesarskiej w Petersburgu. Działalność naukowa D-a dotyczy głównie badań historji i języka afgańskiego, jako też dziejów, gieografji i języków kaukaskich, oraz krajów perskich, leżących nad południowym brzegiem morza Kaspijskiego. W r. 1860—61 odbył podróż naukową na Kaukaz, oraz do Masanderanu i Gilanu, i z niej powrócił z bogatym plonem naukowym, mianowicie z materjałem językowym narzecza masanderańskiego, gdańskiego i in. i ze zbiorem napisów, ważnych dla historji tych krajów. Prace, dotyczące dziejów Afganistanu i języka jego mieszkańców, ogłosił następujące: „Grammatische Bemerkungen über das Puschtu oder die Sprache der Afghanen“ (Petersbg. 1840), „A Chre3tomathy of the Pushtu or Afghan language“, ze słownikiem (t-że 1847), i „History of the Afghans, translated from the Persian of Nea« met-Ullah“ (Londyn 1829—36, 2 tomy). Dziełami terni D. położył podstawę dalszych w tym przedmiocie studjów nankowych. W zakresie badań, ważnych dla historji i gieografji Iranu, Turkiestanu \ krajów kaukaskich, ogłosił szereg prac źródłowych,

jako to: Sehireddina „Geschichte von Tabaristan, dla otrzymania odlewu wewnątrz próżnego.—W raa-Rujan und Masanderan“ (tekst perski z tłómacze- szynach, np. w tokarni, jest to obsada, umocowana niem niemieckim, Petersburg 1850); Chondemira na wale tokarni (ob.Uch wy t, futro). D. w świdrach „Geschichte Tabaristans* iPetersb. 1850); Ali ben nazywa się ta część osady, w której umocowywa Schem-eddina „Khaniscbes Geschichtswerk“ (Petersb. się świder.

F. R.

Dornach, wieś w Górnej Aizacyi, na linii kolei Strassburg - Bazylea. Liczba mieszkańców 5 655 (1891), przeważnie katolików. Fabryczne przedmieście Mulhuzy (Mülhausen); wielkie zakłady przę-dżalno-tkackie, dom inwalidów, słynny zakład fo-

W. N.

1857) ; Fumeniego „Geschichte von Gilan“ (Petersb.

1858)    i „Auszüge aus mohammedanischen Schriftstellern über Geschichte und Geogräphie der südlichen Küstenländer des Kaspischen Meers“ (Petersb.

Domach w Szwajcaryi, ob. D o r n e c k.

Doma-Watra, wieś na Bukowinie, w starostwie Kimpolung, przy uściu rzeki Dorny do Złotej Bystrzycy, na drodze przez przejście Borgo. Łąkowa dolina, w której leży Dorna, jest otoczona lesi-stemi górami do 2 000 m. wysokiemi. Szczawy tutejsze mają wielką siłę leczniczą. W 1849 r. Dorna została wzięta szturmem przez generała

W. N.

1858). W dziele „Beiträge zur Kenntniss der iranischen Sprachen. Masanderanische Sprache* ( 2 to- tograficzny. my, Petersb. 1860—66) ogłosił pierwsze teksty mowy masanderańskiej, narzecza jęz. perskiego. Inne dzieła: „Beiträge zur Geschichte der kaukasischen Länder und Völker, aus morgenländischen Quellen“, pomieszczone w pamiętnikach („Mémoires“) akade-mji petersburskiej (serja 6, tom 4—7, 1840—48).

Dornavius (wł. Dornau) Kacper (* d. 11 października r. 1577 w Ziegenrück (Turyngia),—f w Brzegu d. 26 września r. 1632), lekarz i filolog niemiecki. W Jenie przykładał się do filozofii i nauk lekarskich, potem towarzyszył Grzegorzowi Jordanowi z Wenecyi jako tłómacz podczas podróży jego w Niemczech. W Pradze wszedł do służby lekarza nadwornego Mu scagli i, opuścił go jednak wkrótce, by z młodym panem ze Smirzie jako wychowawca udać się do Bazylei; w uniwersytecie tamtejszym obroniwszy rozprawę „De la-xatione brachii“, został w r. 1604 doktorem medycyny, potem razem ze swym wychowańcem zwiedził jeszcze Francyę, Anglię i Hollandyę. Powróciwszy z długiej wycieczki, został rektorem gimna-zyalnym w Zgorzelicach (r. 1608), takie samo zajmował później Btanowisko w Bytomiu. Nareszcie w r. 1621 jeden z ostatnich Piastów, książę Jan Krystyan na Brzegu, powołał go na swego lekarza przybocznego, mianując go równocześnie swym radzcą. Od czasu tego D. więcej był oddany dyplo-macyi, niżeli sztuce lekarskiej, w której wogóle nie odznaczył się niczem. Pism jego, dość licznych, ale nie ciekawych, przytaczać niema potrzeby; z nich jedno „Amphitheatrum sapientiae socraticae joco-seriae“ (Hanower 1618), jedynie zaciekawić może cokolwiek, jako próbka niesmacznego dow-

Dr J P

„Caspia. Über die Einfälle der alten Russen in Tabaristan“ (Petersb. 1875); „Geber die Verwandtschaft des persischen, germanischen und griechisch- Bema, lateinischen Sprachstammes“ (Hamburg 1827); „Drei Lustgänge aus Saadis Rosenhaia“ (t że 1827). Oprócz dzieł wymienionych ogłosił także wiele przekładów tekstów perskich, arabskich, tureckich i innych przyczynków do wiedzy o wschodzie mahometańskim, w wydawnictwach akademji petersburskiej (w „Mémoires“ i „Bulletin“). Opracował nadto dwa dziełka, związane ściśle ze stanowiskiem swoim urzędowym, a m: „Das Asiatische Museum der kaiserl.

Akademie der Wissenschaften“ (Petersb. 1896) i „Catalogue des manuscrits et xylographes orientaux de la bibliothèque impériale publique“ (t-?e 1852). Położył także zasługi dla numizmatyki wschodniej już to jako autor rozpraw własnych w tym przedmiocie, umieszczanych w wydawnictwach akademji, już też jako wydawca dzieł Frähna, poprzednika swojego, p. t. „Fraehnii Opuscula postuma“

A A K.

(Petersb. 1877, t. I i II).

Dom Aleksander v., publicysta i ekonomista auBtryacki (* 9 lutego 1838 r. w Wiener Neustadt).

Po skończeniu studyów uniwersyteckich w r. 1858 wstąpił do służby państwowej i w r. 1863 posłany był jako urzędowy sprawozdawca na wystawę turecką do Konstantynopola. Sprawozdanie jego o tejże wystawie w rok później ogłoszone zostało w Lipsku. W r. 1867 porzuciwszy służbę rządową, D. poświęcił się publicystyce, zrazu redagując dział ekonomiczny w „Pester Lloydzie“, a od r. cipu owych czasów.

Dörnbach, przedmieście Wiednia, połączone linią tramwajową; wille na Lesie Wiedeńskim, miejsce wycieozek Wiedeńczyków. Na zachód stąd Neu-waldegg z willami, zamkiem i wspaniałym parkiem (Dornbacher Garten). W pobliżu góra Sophienalpe (486m.) z widokiem na szczyt Schnę eberg, Oetscher i Hohen Schwab.

Dörnbach—tak się nazywa strumień, spadający z gór Kalenbargu, których pasmo, ciągnące się z południa na północ, wznosi się pomiędzy rzeczką Weidlingbachem, wpadającą do Dunaju, i doliną, na

W. H.

1872 „Triester Zeitung*. Od roku 1883 żyjąc w Wiedniu, założył tamże w roku 1884 tygodnik „Volkswirtschafliche Wochenschrift“, a od r. 1888 począł wydawać rocznik poświęcony handlowi zagranicznemu Austro-Węgier, podtyt. „Export-Com-pass*. Z większych prac jego naukowych zanotować wypada: „Aufgabe der Eisenbahnpolitik“

(Berlin 1874); „Kriegsmarine und Volkswirtschaft in Oesterreich - Ungarn“ (Wiedeń 1885); wreszcie, redagowane przez niego a przez Lehnerta, Zehde-na i innych wydane, wielkie illustrowane dzieło:

„Die Seehäfen des Weltverkehrs“ (Wiedeń 1889 której Wiedeń stoi. Około tego strumienia spu-i nast., 2 tomy).    Dr    B'r- szczało się z Kalenberga wojsko polskie, przybyłe

Dorń inaczej szyszka lub szpindel (ob.), pod dowództwem Sobieskiego dla wyzwolenia Wie-oznacza zwykle w formierni część składową formy dnia od Turków, idąc na spotkanie z nimi. Po

107

Eneykl. Poważ Uuntr Zeiz. 126 T.

K. G,

N.

W lł

czasów (1428).

W. N.

prawej stronie D. szło prawe skrzydło pod dowództwem hetmana w. kor., Jabłonowskiego, po lewej —lewe, pod wodzą Sieniawskiego, hetmana polnego koronnego, środkiem zaś środek wojska, który król zostawił przy sobie, poleciwszy bezpośrednią komendę Prusinowskiemu. Przodem tego szyku szła piechota, dla oczyszczenia spadów gór od Turków. Ci bowiem, korzystając z miejscowości nadzwyczaj przeciętej przez wąwozy, utworzone wskutek wpadających do D-u dopływów, oraz pełnej przeszkód z powodu mnóstwa winnic, otoczonych rowami, parkanami i murami, stawili zacięty opór, nie dopuszczając jazdy polskiej w dolinę, na której stała jazda turecka. Owoż piechota polska, wspierana przez artylleryę, łamiąc opór Turków i pędząc ich przez góry i doliny, zmusiła do opuszczenia spa dów gór i oczyściła drogę dla jazdy. Ta postępowała za piechotą w długich kolumnach z wązkiem czołem dwójkami i trójkami, przedzierając się przez góry i doły i wymijąjąc przeszkody, dopóki nie stanęła u podstawy gór około znajdującej się tu i położonej nad wspomnianym wyżej strumieniem wsi D-u, gdzie, uszykowawszy się w linię, stoczyła ową sławną bitwę pod Wiedniem, o której relacyę patrz p. w. Wiedeń.

Dörnberg Ferdynand Wilhelm Kacper (* 1768—f 1850), będąc w randze pułkownika wojsk króla westfalskiego Hieronima, chciał wywołać w r. 1809 powstanie i bunt wojska przeciw niemu, a zgromadziwszy kilka tysięcy wieśniaków, zamierzał go w Kassel uwięzić; po niepowodzeniu spisku uciekł do Czech i odtąd walczył przeciw Francuzom w szeregach księoia Brunświckiego; wr. 1812 wstąpiwszy do wojska rossyjskiego, w r. 1813 pobił Francuzów pod LU-neburgiem. W r. 1815 został mianowany generałem hanowerskim, a w 1845 był posłem Hanoweru w Petersburgu.

Dornbirn, miasteczko w Vorarlbergu (Austrya) nad rzeką Dornbirner Ach i linią kolei Bludenz-Bregenz. Liczba mieszkańców 9 300. Kościół w stylu renesansowym, przędzalnie bawełny i jedwabiu, fabryki muślinu i perkalu, zakłady tkackie i t. d.; tartaki, handel drzewem i bydłem.

Dornburg, miasto w w. ks. Sasko-Wejmarskiem, na stromo ku Saali spadającej wyżynie z wapienia muszlowego. Wpobliźu zamki z pięknemi o-grodami, w jednym z nich (tak zwanym Szwedzkim zamku) przemieszkiwał Goethe po śmierci Karola Augusta (pokoje Goethego dochowały się dotąd). Uprawa wina, sięgająca bardzo dawnych

W. N.

Dorneck (Dornach), wieś w kantonie szwajcarskim Solothurn, nad rzeką Birs; zwycięstwo Szwajcarów nad Maksymilianem 1499 r. Ruiny zamku, zdobytego w 1797 przez Francuzów. Tu spoczywają zwłoki matematyka Maupertuis.

Dorner Izaak Jakób, teolog ewangielicki (* 1809 w Neuhausen — f 1884 w Wiesbadenie), był uczniem Chr. Fr. Schmida w Tubindze, więcej wszakże ulegał wpływowi Schleiermachera. W r. 1834 został repetentem w Tubindze, 1839 profesorem zwyczajnym w Kielu, 1843 w Królewcu, 1847 w Bonn, 1853 w Getyndze, w 1861 starszym radz-cą konsystorza i profesorem w Berlinie. Był on zwolennikiem kierunku spekulatywnego tak zwanej pośredniczej teologii niemieckiej (Vermittelungstheologie), trzymającej się Schleiermachera i Hegla,

1    zwłaszcza podczas ery Falka i Hermanna wielki wpływ na rozwój kościelny w Prusach wywierał. Z licznych dzieł jego wymieniamy tu najważniejsze: „Entwickelungsgeschichte der Lehre von der Person Christi“ (1839, wyd. 2-e pod tyt. „Die Lehre von der Person Christi“ 1846—56, 3 t.); „Der Pietismus” (1840); „Geschichte der prot. Theologie“ (1867); „System der christl. Glaubenslehre“ (1879,

2    t., wyd. 2-e 1886); „Gesammelte Schriften“ (1883).

Dorobańcy. Tak się zwała w Multanach i na Wołoszczyźnie milicya, do której wybierano ludzi, odznaczających się przymiotami flzycznemi i mo-ralnemi, a którzy stanowili tam niegdyś siłę zbrojną, trzymającą straż na pograniczach. W dzisiej-szem królestwie Rumuńskiem, mającem liczne wojsko stałe, D. są głównem jądrem piechoty liniowej i tworzą 32 pułki, podzielone na 16 brygad, 8 dy-wizyj a 4 korpusy armii terrytoryalnej. Ubiór ich składa się z szarej bluzy płóciennej z błękitnym kołnierzem, z błękitnych szerokich szarawarów, ciżem i czarnej czapki barankowej z czarnem orłem piórem.    *

Dorog, 1) Haj du D-, miasto na Węgrzech, w komitacie hajduckim, w okręgu balmazujwaroskim; ma 8 720 miesz. (1890), kościoły parafialne: rzymskokatolicki, greko - katolicki i ewangielicki, synagogę, stacyę drogi żelaznej, pocztę i telegraf. 2) Nagy D. miasteczko na Węgrzech, w komitacie tolnań-skim, okręgu dunaföldwarskim; 2 884 mieszkańców (1860); ewangielicki kościoł parafialny, stacya drogi żelaznej, poczta i telegraf; produkuje wiele do brego tytoniu i kapusty.

Dorogoi albo Dorohoje, miasto okręgowe w Rumunii, w północno-zachodniej części Mołdawii, niedaleko od granicy austryackiej, na kolei żelaznej, D. - botuszańskiej i na głównej drodze szosowej z Jas do Czerniowic, nad rz. Jijija; ma dwa kościoły, gimiazyum, sąd, prefekturę, prowadzi handel olejem, skórami i bydłem; mieszk. 15 000, w połowie żydów. W pobliżu prywatny zakład nauko-wyj Pomirla.

Dorohobllż, miasto powiatowe w gub. Smoleńskiej nad Dnieprem, powyżej Smoleńska. D. występuje po raz pierwszy w kronikach w 1300 r. jako posiadłość ks. Andrzeja Wiaziemskiego, który obronił miasto od ks. Smoleńskiego, Aleksandra. W wieku XIV, D. przyjmował udział w wojnach między książętami udzielnymi. W 1404 r. dostał się pod panowanie w. ks. Lit. Witolda. Po bitwie nad Wie-droszą, wrócił pod panowanie rossyjskie. Po śmierci pierwszego samozwańca i w czasie bezkrólewia D. właściwie nie należał do nikogo wyłącznie, i stosownie do okoliczności zostawał, to w ręku Litwy, to we władaniu samozwańców lub stronników Szujskiego. Pierwszego roku po wstąpieniu na tron Michała Teodorowicza, zdobyli go w 1613 r. Rossya-nie. W 1617 r. zajął to miasto Władysław IV, i utrzymał się przy niem z mocy traktatu Deuliń-

W. N.

W. K. Z.

Dorów (ob. Doryjczycy).

skiego 1618. W r. 1632 znowu odebrali D. Rossya-nie, ale traktatem Polanowskim w 1634 r. utrzymał on się jeszcze przy Polsce. Nakoniec rozejm Andruszowski przyłączył to miasto ostatecznie do Rossyi w 1667 r. Od 1708 D. został zaliczony do gub. Smoleńskiej, po 1719 do Smoleńskiej prowin-cyi, gub. Ryskiej, od 1779 do namiestnictwa Smoleńskiego, a 1802 r. mianowany miastem powia-towem gubernii Smoleńskiej. R. 1812 dnia 25 sierpnia D. zajęły wojska francuskie, a dnia 7 października tegoż roku wojska rossyjskie zdobyły szturmem wzgórza dorohobuskie i wypędziły Francuzów. D. pod względem handlowym nabył znaczenia już za panowania Iwana Groźnego: stąd wywożono miód, łój, len i konopie nawet za granicę. Obecnie w D-u odbywają się corocznie dwa jarmarki, z któiych główny w czerwcu na zboże, konie i by dło. Mieszkańców 8 500.—(F. S. „Słownik geogra fiozny“. Siemionów „Teorp. Cjiob. Pocc. Hmh“; Su-woryn „Ben Poccia“).

Dorohobuż, wieś w gub. Wołyńskiej, ob. Droli obu ż.

Dorohostajski Mikołaj, herbu Leliwa, starosta wołkowyski, sereszowski, lepelski, weleński, w r. 1663, gdy był stolnikiem litewskim, Zygmunt August wyznaczył go do korrektury statutu litewskiego. W czasie wojny Stefana Batorego z Moskwą w Inflantach (1579 r.), D., już wojewoda połocki od 1574 r., dowodził znacznym oddziałem własnych wojsk i pod Dzisną złączył się z królem, z którym razem walczył pod Połockiem. Stawał pod Wiel-kiemi Łukami, pod Wieliźem; znów pod Uświatą z królem, skąd wyruszył, wysłany przez Stefana, pod Newel. Dwukrotnie posyłał mu tam król posiłki, a nareszcie wyprawił Zamoyskiego, przed którego przybyciem wkrótce się zamek poddał. Sejm 1591 roku wyznaczył go do komissyi mającej rozgraniczyć województwo Podlaskie od Brzeskiego i Grodzieńskiego. D., mąż wojenny, należał do wypraw wszelkich za Stefana Batorego; z czynów jego pamiętne także jest pobicie 1577 r. pod Dorohostajem dużego oddziału tatarskiego, na który uderzył w osiemdziesiąt koni i mimo tak szczupłej siły, zwyciężył. Umarł 1597 roku.— „Enc. Orgel.“

Dorohostajski Krzysztof, syn poprzedniego, (* 1562—-f 1611), naprzód stolnik litewski, starosta mścichowski, a po ojcu wołkowyski, szereszowski i lepelski, dowodził chorągwią własną w czasie wojny Stefana Batorego z Moskwą. Za Zygmunta III został marszałkiem wielkim litewskim i okrył się chwałą w wojnie ze Szwedami w Inflantach, zwłaszcza pod Kokeuhauzen, gdzie walcząc wespół z Janem Karolem Chodkiewiczem pod buławą w. hetmana litewskiego, Krzysztofa Radziwiłła, przyczynił się do świetnego nad wrogami zwycięstwa (1601, 23 czerwca). Potem nie mniej walecznie sprawował się w wojnie moskiewskiej, podczas której r. 1611, wdarłszy się pierwszy z swym oddziałem w mury zdobytego szturmem Smoleńska, zginął przez wybuch zapalonej prochowni. D. kształ cił się w Sztrasburgu i Fryburgu, i trzymał się kalwiniamu, lubił i popierał nauki i w dobrach swych, Oszmianie Murowanej, czyli Oszmiance, założył był drukarnię, w której kaznodzieja miejscowego zboru, Salinariu8, wytłaczał dzieła przeciw Socynianom. Tam też r. 1603 odbito i pracę samego D-go p. t. „Hippika, t. j. o koniach księga“ z wielu drzeworytami. Drugie wydauie wyszło 1647, a trzecie nosi tytuł: „Hippica abo nauka o koniach, sposób natury, przymiotów różnych końskich poznania, wychowania, ćwiczenia y leczenia różnych chorób y przypadków podająca. Przez je-dnę zacną osobę r. 1647 do druku podana a teraz świeżo dla pożytku i wygody pospolitej przedrukowana“. Autor uwagi swoje czerpał z własnego doświadczenia, ale powołuje się także ua pisarzy włoskich, a wykład swój przeplata wierszami, dość udatnie z georgik Wergiliusza tłómaczonemi.—Ossoliński w „Wiadomościach historyczno-krytycznych“ mówi o posiadanym przez siebie rękopisie D go, który zawierać ma ciekawe wiadomości, dotyc ące tak osoby autora, jak i współczesnych mu dziejów Rzeczypospolitej, między innemi zaś rokowauia panów litewskich w Okuniewie pod Warszawą r. 1587 z posłami cara Fiedora Iwanowicza o wybór jego na tron polski po śmierci Batorego. — Ob. „Doroho-stajski“ w „Encykl. Orgelbranda“.

Dorohostajski, vel Kościesza tępa, herb polski. — Na tarczy w polu czerwonem, srebrny znak rozdartej strzały bez ostrza, a dwukrotnie przekrzyżowanej. W koronie szlacheckiej trzy strusie pióra.—Herbem tym pieczętują się Dorohostay-scy.—Kojałowicz; „Enc. wiel. Orgelbr.“

Doronicum Tournef., Kozi korzeń, rodzaj roślin z rodziny złożonych (Compositae); liczy około 12-tu gatunków w Europie i w strefie umiarkowanej w Azyi, szczególniej w górach. Są to rośliny zielne, trwałe, o grubym, bulwiastym korzeniu, o wysmukłych łodygach, liściach łodygowych naprzemianległych, i o dość sporych poje-dyńczych, długoszy pułkowych, jasnozłocistych kwiatach, na końcach gałęzi i łodygi. Korzeń tej rośliny uważany jest w Alpach za środek leczniczy przeciw zawrotowi głowy i epilepsyi. D. pardalian-ches L. uprawiają w wielu ogrodach na równi z gatunkiem z D. caucasicum Biel., ze względu ua ich bardzo piękne i wczesne kwiaty.

DoroS, mityczny wnuk Deukaliona, syn Hellena i nimfy, brat Eola i Ksutusa, ojciec Tektamosa. Według innej genealogii: syn Apollina i Ftii; w każdym razie protoplasta i eponim greckiego pokolenia

K) K.

Dorosz, kozak zaporoski, po wojnie szwedzkiej 1709 r. był koszowym, złożył wszakże ten urząd i resztę życia spędził na wysepce izeki stepowej, Małej Tarnawki, apostołująo wśród okolicznego ludu. Według podania żył na pustyni z Bogiem; nosił strój mniszy i miał siwe wąsy do kolan. Lud go prawie ubóstwiał, śpieszył doń po pociechę duchową i sprawy swe pod sąd jego oddawał. D. przed Tatarami nie uciekał, znał ich język i służył im i swoim za tłómacza. Kiedy koszowy Małaszewicz, wróciwszy z Turcyi, zabrał się da założenia nowego kosza, D. kierował usypaniem jego okopów. Pamięć jego trwa dotąd wpośród ludu ukraińskiego.

f\

Doroszeńko Michał, Dorofij, Hrehory, Andrzej, ob. Doroszeńko Piotr.

Doroszeńko, a właściwie Dorosz Petro czyli Piotr (* 1627 w Czehrynie — f 1698 w Jaro-połczu, w powiecie Wołokołamskim, prowincyi Now-gorodzkiej), hetman wojska zaporoskiego, syn Doro fie ja, a wnuk Michała, bardziej znanego, ponieważ był .starszym“ wojska J. K. M-ci zaporoskiego 1625 — 1628 r. O stosunkach rodzinnych wiemy jeszcze, że miał dwóch braci: Andrzeja i Hrehorego, których zrobił pułkownikami: pawo-łockim i bracławskim. Pojął w małżeństwo córkę Pawła Chmielnickiego -Janeńki, która wprowadziła go do niedługowiecznej, lecz drogiej Kozakom dy-nastyi Bohdana Chmielą; trapiła go zaś nie-

%

yjĘ « * ö A

”';î£ÉfS

UJ*

mm

m.i

f,

Fig, 260. Piotr Doroszeńko

(z dzieła W. B. Antonowicza i B. A. Beca, a ze zbiorów W. W. Tarnowskiego).

wiernością małżeńską, jak wnosić należy z podania Grabianki (str. 198), że taki był powód niewczesnego powrotu D-i do Czehryna z wyprawy zadnieprzańskiej w 1668 r. Trudno to zresztą sądzić sprawy małżeńskie Kozaków, gdy o D-ce powiadano, że „pije po tygodniu, a drugiego trzeźwi się; pijany zaś jest szalony: od dworu do dworu chodząc, pije z Kozakami, okna im wybija“, będąc już hetmanem. Ale po trzeźwu był „uważny, roztropny i wymowny“. Nie wiadomo, w jakiej szkole się uczył, ale umiał wypisać się dobrą polszczyzną, przeplataną łacińskiemi wyrazami wedle owo-czesnego stylu. Korrespondował po polsku, nie tylko z Polakami, ale i z hanem krymskim (np. list z d. 28 Btycznia 1668) i z hospodarem wołoskim, i z atamanami Siczy zaporoskiej, z moskiewskiemi zaś władzami—„pismem białoruskiem", a raczej ma-łoruskiem z niektóremi wyrażeniami wielkoros. Pierwszy podpis jego znajdujemy na „Deklaracyi łaski“, czyli na ugodzie Jurka Chmielnickiego, zawartej pod Cu-dnowem d. 17 października 1660 r. Był w liczbie komissarzy kozackich, jednym z dwóch piśmiennych, inni bowiem podpisywali się „za uproszeniem to-warzyskiem“ ręką cudzą. Wtedy zapewne po raz pierwszy spotkał się z Sobieskim, który należał do grona komissarzy polskich. Na sejmie 1661 D., wymieniony z tytułem pułkownika „czeheryńskiego“, otrzymał nobilitacyę (Vol. Leg. IV fol. 766 i 767). Po ustąpieniu Jurka z hetmaństwa, D. sprawował u-rząd asawuła generalnego pod Teterą, który wtedy występował jako wierny i gorliwy sługa Jana Kazimierza i towarzyszył mu w wyprawie wojennej 1663—1664 za Dniepr. Gdy wskutek niepomyślnych szturmów pod Głuchowem zaczęli się buntować Kozacy za sprawą Brzuohowieckiego, hetmana zadnieprzańskiej Ukrainy, i Sirki, hetmana koszowego, Tetera oskarżył o spólnictwo z buntownikami metropolitę Tukalskiego, szwagra swojego, i Jurka Chmielnickiego, wówczas noszącego zakonne imię Gedeona, i Wyhowskiego, niegdyś hetmana, a wówczas wojewcdę kijowskiego. Dwaj pierwsi zostali aresztowani i odesłani do Malborga, Wybowski zaś — rozstrzelany z wyroku sądu wojennego, a z rozkazu pułkownika J. K. Mci Maćkowskiego. Wiadomo, jakie zgorszenie i oburzenie wywołała ta eg-zekucya na senatorze, wykonana sądem doraźnym. Nie oglądaliśmy samego wyroku, ale w muzeum Czartoryskich w Krakowie znajduje się księga MS pod liczbą 402, gdzie pod n-rem 18 str. 533 widzieć można własnoręczny podpis D-i, asauła generalnego na CoDfessatach Dmitra Sulimki w sprawie „nieboszczyka pana Wyhowskiego“, przesłuchanych w obozie pod Stawiszczami „od nas, starszyzny wojska zaporoskiego d. 3 awgusta 1664 r.“ Widzimy stąd, że razem z tą Btarszyzną D. uczestniczył w ostatnich srogich walkach Stefana Czarnieckiego z Sirką, Sulimką, Kosagowem, Dejne-kami i w zawziętem zdobywaniu Stawiszcz. Ale rok 1665-ty przyniósł ważne zmiany dla Polski, Ukrainy i dla samego D-i: Czarniecki zmarł 16 lutego; letera, pobity przez pułk. Drozda pod Bra-cławiem 14 kwietnia, zagrożony od Brzuchowieckie-go, porzucił hetmaństwo i odjechał do Lublina, gdzie zamieszkał jako człowiek prywatny; hetmanem o-głosił się Opara z Medwedówki i wezwał Tatarów na pomoc; wojska polskie wymaszerowały nad Wisłę na wojnę domową, zwaną rokoszem Lubomirskiego. Z takiego stanu rzeczy zręcznie skorzystał D. Nadciągających od Krymu Tatarów pozyskał pieniędzmi i schwytany przez nich Opara, odprowadzony do Rawy, poniósł tam karę śmierci; D. zaś, poparty protekcyą sułtana-nuradyna, na radzie, zebranej w Czehrynie d. 1/11 października (1665), otrzymał od starszyzny kozackiej upoważnienie do zastępczego sprawowania władzy hetmańskiej. Odtąd zaczyna się jego polityczna rola, wielce burzłi-wa, niestała, obfitująca w niespodzianki, a trwająca lat 11, aż do sierpnia 1676 r, Z początku wyznawał się być wiernym poddanym J. K. Mci i żołnierz polski z pozostałych na Ukrainie załóg for-tecznyeh dopomógł mu do opanowania miasta Bra-cławia. Schwytawszy tam pułkownika Drozda, D. kazał go stracić w Czehrynie. W dzień Trzech Króli (Kreszczenije) 1666 r. zgromadził „czarną radę" czyli sejm walny kozacki z udziałem czerni, „dobrze utraktował starszyznę i wojsko napojami“ („CaMOBH^en,!»” wyd. 1846, str. 95) i tkrzykniony został hetmanem. W kwietniu przybył do Krymu, wysłany przez padyszacha na 11 galerach, nowy han, Aadil-Gieraj, i bez walki zdetronizował sprzymierzeńca Polski, Mohameda (Hammer „G. d. Osm. R." VI, 178). Wyprawił on wprawdzie poselstwo do Jana Kazimierza, które zaprzysięgło dalszą przyjaźń, ale, gdy nie otrzymał zalegających „upominków", zraził się i o dotrzymaniu przysięgi nie myślał. D. zaś umiał pozyskać od niego obietnicę takiej przyjaźni, jaką świadczył niegdyś han Islam-Gieraj Bohdanowi Chmielnickiemu. Zamierzał ruszyć za Dniepr, żeby wyrugować Brzuchowieckiego, który hetmanił tam jako poddany Carskiego Wie-liCzestwa, jeździł do Moskwy, otrzymał tam godność bojara i żonę, Daryę Dołhorukową, ale wrócił na Ukrainę — z wojewodami moskiewskimi do wybierania podatków i obsadzenia wojskiem wszystkich ważniejszych horodów. D. żądał pomocy od oficerów polskich, ale ci odmówili udziału: więc wyprawa nie wzięła należytego skutku, tylko Zołotonosz oblężono i Perejasław spalono. Tymczasem zakończył się w Polsce rokosz Lubomirskiego i wojsko miało wrócić na zwykłe kwatery. Nie podobało się to jednakże Doroszeńce, ponieważ przez półtora roku przyzwyczaił się do samodzielnego rządzenia się, gdy panowanie polskie było reprezentowane tylko przez załogi fortecy Białocerkiewskiej (zbudowanej przez Czarnieckiego) oraz zamków: Czehryna, Korsunia, Bracławia, w sile nie przenoszącej razem 2 tysięcy głów. Za-ledwo przyszło kiikanaście chorągwi, a wnet wystąpił D. ze skargami do króla przez posłów i do Sobieskiego, hetmana polnego kor., listem bardzo u-kładnym. Niby przymuszony od starszyzny, udręczony U8tawicznemi suplikami Kozaków, upraszał, aby Ichmość panowie wojskowi nie tak surowo z „tym narodem naszym chcieli postępować, gdyż jednemu albo dziesiątemu stanie się krzywda, a drudzy to bacząc, a co większa, słysząc na się pogróżki i na zdrowia ich przechwałki, już wszystkie chudoby porzuciwszy, gdzie kto rozumie uciekają, a potem, zruszywszy się z domu swego, Kozak do czego się rzuci?" Przypomniał Bohdana Chmielnickiego i krzywdę, wyrządzoną mu przez jednego (Czaplickiego) „tak szkodliwą dla ojczyzny“ w skutkach. „To przypomniawszy moim błahym rozumem, życzyłbym lepszego z Kozakami obejścia; inaczej i mnie życzliwego Rzeczypospolitej (1) i wiernego J. K. Mci poddanego w niebezpieczeństwo od samychźe Kozaków podadzą". Cieszył się z otrzymanej od króla pomyślnej rezolucyi i oświadczał się z gotowością »tak z nieprzyjacielem Moskalem postąpić za Dnieprem, żeby Ich mościom panom ko-missarzom naszym (polskim) smarowniej poszły traktaty“ (w Andruszowie). Ponieważ jednak rotmistrze polscy nie chcieli mu »roboty wojennej do-pomódz“, a nawet i Kozaków do boku jego »zgoła nie puścili": więc »musiał do Krymu po hord posiłki posyłać“. Prosił jakoby o cztery, a najwięcej o pięć tysięcy; tymczasem przyszło ord mnóstwo z nuradin - sołtanem i z przydanymi dwoma sołtanami; będzie musiał teraz »tak skakać", jak oni mu zagrają. Napomykał przytem, że Tatarzy „wyrywają się z niechęcią przeciw Polsce, że się bez nich odprawują traktaty z Moskwą". Podpisał się „cale życzliwym i uniżonym sługą" (2 listy pisane przed 27 października 1666, wydrukowane w Acta Hist. res gestas Poloniae illustran-tia, t. II, ed. Kluczycki, Kraków 1880, nr 72, 73). Właściwą wartość tej życzliwości i wierności ocenić można byłoby wtedy, gdyby Polacy wiedzieli, że D. nad rzeką Cybulnikiem zaprzysiągł w obecności trzech sołtanów tatarskich wieczną przyjaźń z hanem, oświadczył chęć przyjęcia poddaństwa u cesarza tureckiego i zamierzał uprzątnąć Lachów z Ukrainy (Aktli iojk. h 3au. Poccin VI, nr 61. str. 177). Jakoż, gdy regimentarz Machowski z 6-tysięczną dywizyą wszedł do województwa Bracław-* skiego, D., łudząc go przyjaznemi poselstwami, naprowadził nań Tatarów: w nierównej walce dywi-zya zniesioną została; sam Machowski z kilku oficerami dostał się do niewoli pod Braiłowem, w pobliżu Winnicy, d. 19 grudnia 1666 r.; Tatarzy rozpuścili potem zagony swoje aż pod Gliniany i wzięli 25 000 ludu w jassyr. Tak więc zadał D. krwawą obrazę Polsce w chwili, kiedy jej stosunki z Moskwą dochodziły do zawarcia pokoju i przymierza. Niebawem d. 30 stycznia 1667 r. stanął traktat Ândruszowski, który, rozgraniczając sporne kraje rzeką Dnieprem, przyznawał połowę Ukrainy, położoną na prawym brzegu, Polsce, a Siczowych Zaporożców poddawał pod spólne zwierzchnictwo obu monarchów (art. III, IV i XXX); D-ce zatem pozostawała jedyna droga: wiązać swoje plany polityczne z muzułmańskimi mocarzami, którym się nie podobało przymierze polsko-moskiewskie. W istocie, dowiedziawszy się, że do Polski wjechał czaus turecki ,z mieczem gołym", t. j. z wypowiedzeniem wojny (Aktu io.-3. P., VI, s. 175, raport Tielepnio-wa), D. wyprawił posłów swoich, Partiankę i Wyrwę, do Turcyi z oświadczeniem wiecznego poddaństwa sułtanowi Mohamedowi IV; d. 5 lipca 1667 r. w obozowisku pcd Demotiką spotkali się oni z posłem polskim, Hieronimem Radziejowskim, który nie omieszkał zanieść protestacyi przeciwko audy-encyi, udzielonej buntownikom (Hammer, VI, 199; Relatia sekretarza Wysockiego w „Pum. Hist." Huberta, II, 150). Audyencya odbyła się mimo tej protestacyi d. 5 sierpnia, lecz nic stanowczego sułtan nie wyrzekł wtedy, ponieważ wielki wezyr Ahmed Kiuprili z całą armią znajdował się już na wyspie Krecie i wszystkie siły swoje wytężał na słynne w dziejach wojennych oblężenie weneckiej twierdzy, Kandyi, które przeciągnęło się aż do d.

] 6 września 1669 r. W ciągu tych trzech lat Turcy nie mogli zaczynać nowej wojny z Polską; trapili ją tylko Tatarzy, wpadając po razy kilka zimą i latem 1667 r. na Podole i Wołyń. Na nich tylko mógł teraz liczyć D.: więc posyłał im do pomocy w rabunkach Biełohruda z pułkiem humańskim; sam też, stanąwszy na rzece Rasawie pod Korsu-niem, zbierał liczniejsze wojsko, czem zmusił załogę polską do ustąpienia z korsuńskiego zamku. Zgromadził w niedługim czasie 24 000 Kozaków. Posyłał przy tern do Sobieskiego propozycye układów, ale nie złudził już nikogo, albowiem wiadomo było, że się połączył z sołtanem gałgą Krym Gierajem, który na początku sierpnia przyszedł na Ukrainę z wielkiemi ordami, liczonemi na 60 lub 80 tysięcy ludzi. Przeciwko takiej chmarze Sobieski mógł wyprowadzić w pole zaledwo około 8 u tysięcy żołnierza, a tę szczupłą liczbę rozdzielił jeBzeze na pięć oddziałów dla strzeżenia szlaków na długiej linii pomiędzy Kamieńcem i Polesiem; przy sobie zatrzymał tylko 3 000, zamierzając podać się w oblężenie i dosiadywać, dopóki nie nadejdzie pospolite ruszenie. W istocie zręcznie wykonanym ruchem ściągnął nieprzyjaciela na swoje barki pod obronne miasto Podhajce, stoczył bohaterską walkę d. 4 października, po-czem przez dwa tygodnie bronił swoich okopów przy pomocy mieszczan i zgromadzonego z okolicy wieśniaczego ludu. Tymczasem bez jego wiedzy wpadł do Krymu z Siczowymi Zaporożcami Sirko, porabował ułusy Szyrynbejowe, wysiekł z parę tysięcy mężczyzn, porwał 1500 kobiet i dzieci tatarskich, nastraszył samego bana. Dowiedziawszy się o tern, gałga zaproponował Sobieskiemu układy, które w ciągu jednego dnia, 16 października, zakończyły się zawarciem traktatu. D. znalazł się teraz w zagadkowej i niebezpiecznej sytuacyi: opuszczony od swych sprzymierzeńców, obawiał się nawet ataku z ich strony i kazał sypać okopy dokoła swego taboru. Trzeciego dnia atoli gałga wystąpił w charakterze pośrednika i przysłał do Sobieskiego murzę Achiza z propozycją, aby Kozacy do łaski przypuszczeni zostali. Sobieski wyznaczył chętnie komisarzy, którzy zjechali się z dostojnikami wojska zaporoskiego: oboźuym, pisarzem, sędziami i asawułami. Podyktowane przez Polaków warunki były przyjęte skwapliwie. Ugoda z dnia 19 paźdz. 1667 r. zredagowaną została w postaci pokornego oświadczenia wierności poddań-czej: „Poznawszy J. W. JP. marszałek wielki i hetman polny koronny szczerą submissyę JP. Piotra Doroszeńka, hetmana wojska JKMci Zaporowskiego do usługi JKM ci i Rzpitej, a mając tego relację, iż nie wojną, ale prośbą żebrzą łaski... obiecuje... wnieść instancyę do JKMci i Rzpitej, aby wszystko to, co się dotychczas stało, JKMć i Rzplta puściła w zapomnienie zupełne... JP. hetman zaporoski i wojsko zaporoskie obiecują odtąd wszelkie wierne poddaństwo JKMci i Rzpitej i na wszelką usługę i ochotę szczerą, wyrzekając się napotem wszelakich protekcyj, submittują się wszelkim panom tak dóbr dziedzicznych, jako i dzierżawcom dóbr JKMci, lubo ich namiestnikom dać pomoc do bezpiecznego w domach pomieszkania, wyjąwszy to, o co pokornie upraszają, aby Kozacy i ioh futory wolne były“. Obiecauo im wszakże zmniejszenie załogi białocerkiewskiej, powścią-gnienie srogości jej komendanta, generała - majora Stachurskiego, i zwolnienie futorów kozackich od stacyj żołnierskich do czasu ostatecznego uspokojenia pretensyj przez komissyę sejmową. Po ułożeniu takiej ugody D. przyjechał osobiście; w polu, zsiadłszy z konia, przepraszał Sobieskiego, »wyrzekł się wszystkich, i tureckich, protekcyj i przysiągł ze wszystkiem wojskiem być wiernym króla poddanym“. Tym aktem pokory przyczynił się do uświetnienia tej kampanii podhajeckiej, która stała się pierwszym tytułem dla Sobieskiego do zasługi wobec swojego narodu i sławy wobec wodzów owoczesnych Europy. D. też zawsze wyznawał uszanowanie dla jego osoby i, zdaje się, naprawdę czuł dla niego pewną życzliwość, ile jej w kozackiem sercu dla Lacha mieścić się mogło. „Wierne poddaństwo“ wszakże królowi polskiemu i „szczera ochota na wszelką usługę“ były czczym frazesem, gdyż po powrocie do Czehryna D. pisał pod d. 28 stycznia 1668 do hana ord wielkich krymskich, powoływał się na przysięgę swoją, dawniej wykonaną przed nuradynem i gałgą, odsuwał wszelkie podejrzenia o „nieposłuszeństwo", poddawał się woli i „rozkazaniu“ jego „Chańskiej Mości“, wzywał do spólnego działania przeciwko sprzymierzonej „Moskwie z Polaki”. Przyboczny jego pop Afanas powiadał, że D. ma wyprawić posłów swoich do Warszawy, a gdy król jmść i senatorowie i Rzplta oddadzą mu wiele miast na Ukrainie, on Doroszeńko nigdy aż do śmierci nie pozostanie pod władzą króla jmei“ („Akth K)-3.

P.“ VI, str. 243). Odbywały się właśnie w Cze-hrynie wielkie narady z wysłańcami Brzuchowiec-kiego i przyjaciela jego, episkopa Metodego, z metropolitą Tukalskim (wyzwolonym z Malborga) i Jurkiem Chmielnickim, który chciał zrzucić habit mniszy i użyć skarbów, po ojcu odziedziczonych, na wyzwolenie Ukrainy z pod władzy tak cara, jak i króla polskiego („A. k>-3. P.“ VII, s. 30). Owocem tych narad była nasamprzód zdrada Brzu-chowieckiego: w Ukraine Zadnieprskiej w pierwszych dniach lutego załogi moskiewskie zostały wycięte, lub w niewolę pobrane razem z wojewodami swymi, tak, iż „mało kto zdołał ujść żywcem“. Niedawno jeszcze tak uniżony hetman carski, ozdobiony tytułem bojara, sam kazał wojewodzie Ogarewowi wynosić się precz, następnie uniwersałem, d. 10 lutego 1668 z Hadziaczu datowanym, ogłosił, że „odłączyliśmy się od ręki i przyjaźni moskiewskiej”; zamierzał poddać się pod władzę Turcyi i uwierzył obietnicom D-i, że ten mu odda rządy na prawym brzegu Dniepru gwoli zjednoczenia rozdzielonej Ukrainy. Czekał go wszakże fatalny zawód. D. potrafił wyzyskać na swoją korzyść wzburzenie Kozaków zadniepr-skich, przeciągnął na swoją stronę Zaporożców Siczowych i, połączywszy się z Tatarami, wyruszył zbrój no naprzeciwko Brzuchowieckiego. Spotkanie nastąpiło na polu Serbińskiem w pobliżu Oposznego. D. posłał wprost swego setnika Droz-denkę z kilkudziesięciu ludźmi po Brzuchowieckie-go, a gdy go przyprowadzono w otoczeniu rozjuszonej czerni z wielkim hukiem i przekleństwami, przemówił do niego kilka słów, zrobił jakiś gest i—zbuntowani Kozacy zabili swego hetmana „ty-rań8kiem biciem“, a nawet obdarli ciało do naga, d. 7 (17) czerwca 1668 r. Nastąpiło bratanie się obu taborów, a to „rozzwierzęcone wojsko kozac kie” (,3BbpOHpaBHoe boücko K03an;Koe*, według wyrażenia kozackiego dziejopisa Wieliczki II, 164), okrzykiwaé zaczęło śmierć D-ce; ale on kazał wytoczyć zaraz kilkanaście kuf gorzałki i ułagodził burzycieli. Odtąd wszakże nocował ze starszyzną po za taborem z wszelką czujnością, dopóki z tego miejsca nie ruszył. Pisząc do Sobieskiego 10 (20) czerwca, z obozu na Hołtwie, przedstawiał swoją wyprawę jako usługę dla Polski, celem odzyskania odpadłych od państw JKM-ci zadnieprskich krajów, »w czem znacznie pobłogosławił Pan Bóg dobrym inteatiom naszym, kiedy wszystkie tameczne pułki i lud pospolity, ohydziwszy sobie pro-tekcyę moskiewską i Brzuchowieckiego regiment, cale pod starodawny regiment z naleźytem do mnie posłuszeństwem skłonił się“. Przymawiał się o nadesłanie mu buławy, chorągwi i buńczu-ka, już od Tetery odebranych i u Sobieskiego przechowywanych. Tego samego dnia Hrehory D. pisał do hospodara wołoskiego Eliasza o posiłki przeciwko Polakom i przesyłał podobny treścią list brata hetmana, z którego to listu dowiadujemy się nadto, że jeździło znowu poselstwo kozackie do „Prześwietnego Jego Cesarskiej Mości Majestatu“, t. j. do sułtana i że sułtan, przez czausa Jussupa, upewnił go o swej łasce. Przez innych posłów D. przywoływał na Lachów hana, obiecując mu zniesienie Zapóroża, t. j. Siczy „żeby tam bezpieczniejsze od kozackich incursii było państwo Krymskie“ (Acta II, n-ry 156, 157, 158, 145). Z Hołtwy szedł D. na odsiecz Achtyrki, którą obiegł Romo-danowskij, wysłany dla ukarania buntowników. Temu, na dowód życzliwości, posłał przestrogę, że należy usunąć się od walki, ponieważ zbyt wielką jest siła idących z Kozakami Tatarów. W istocie Romodanowskij ustąpił z pod Achtyrki i z granic Ukrainy, a D., zabrawszy z sobą jeńców, powrócił do Czehryna. Po co? Czy tylko dla rozprawienia się z występną żoną? Trudno odgadnąć. Gdyby obrotność i przewrotność wystarczały do tworzenia organizmów politycznych, D. zbudowałby teraz państwo kozackie. Była to chwila największych pomyślności w jego życiu. Ale trwała krótko. Pozostawiony na Zadnieprzu w charakterze naka-źuego atamana, czyli zastępcy jego, Demjan Mnoho-hriszny, zgłosił się we wrześniu za pośrednictwem episkopa czernihowskiego, Łazarza Baranowicza, do Moskwy i otrzymał od Cara godność hetmańską wraz z amnestyą dla Kozaków za spełnione w lutym bunty, a jednocześnie z Siczy ozwał się przeciwko D-ce niejaki Sucho wij czyli Sucho wienko, młody, sprawny, pisma „kozacko- ruskiego“ świadomy kozak czehryński. Popierany przez atamana koszowego, Białkowskiego, rozsyłał naprzód uni-weisały, podburzające przeciwko D ce, jako duchem lackim przejętemu wizierćy, ua początku października opanował Putywl, Łubny, Hadziaćz, Połtawę etc., pojmał i w kajdany zakuł Andrzeja D-ę, wreszcie sprowadził Tatarów, z którymi w tak ścisłą zaszedł przyjaźń, że aż zbisurmanił się, t. j. przyjął wiarę mahometańską, jak powiadano, i przybrał tytuł hetmana Jego Hańskiej Mości. Za to gorliwszy o wiarę Sirko pogodził się z D-ą. Niepodobna tutaj zanurzać się w ten odmęt walk bezmyślnych; poprzestańmy na charakterystycznem określeniu Wieliczki: „A tak w toje nieszczastliwo-je i hubitelnoje wremia Nędza z Biedoju swoi roz-prosterszy proporce, biednuju Ukrainu sehobocznu-ju niszczyli“ (II, 167). D. grał w obłudę na wszystkie strony: Sobieskiego nazywał swoim ojcem i dobrodziejem, ciesząc się z wyprowadzenia załogi polskiej z czehryńskiego i humańskiego zamku, a części z fortecy Białocerkiewskiej, najbardziej zaś ze zmiany komendanta jej, Stachurskiego; lecz posłów swoich na sejm konwokacyjny (po abdykacyi Jana Kazimierza) uie wyprawił; na Zadnieprzu ogłaszał odezwy przeciwko bisurmanom, przez brata Andrzeja wnosił na radzie w Hadzia-czu i w Taszłyku warunki poddania się Carowi i wypuścił wielu jeńców moskiewskich na wolność; w tym samym czasie wysyłał Butkiewicza do Porty. Dochodzą nas od początku 1669 r. pogłoski o łaskawych obietnicach sułtana, o wysłaniu san-dżaku, t. j. chorągwi z alentujem czyli buńczu-kiem przez Ali-agę, wyższego urzędnika dworskiego (kapudży-baszę), wreszcie o wykomenderowaniu na pomoc D-ce hord Białogrodzkich, które nie zależały od hana krymskiego, lecz oddane zostały pod władzę oddzielnego baszy, Turka. Protekcya ta uratowała D-ę, albowiem Suchowij na rozkaz czausa musiał zaniechać oblężenia Kaniowa i zrzekł się hetmaństwa. Ale wystąpił zaraz nowy pretendent do buławy, Haneńko, ataman koszowy z Siczy. Ten, złączywszy się z Jurkiem Chmielnickim i z Tatarami krymskimi (Batyrszą Murzą), stoczył bitwę pod Steblowem, lecz poniósł porażkę (w listopadzie 1669 r.), Jurek Chmielnicki dostał się do niewoli. D. zabrał go z sobą do Czehryna, a potem wydał Turkom, nie bacząc na związek powinowactwa z tym głównym reprezentantem dynastyi Bohdana. Własne siły D-i były nader szczupłe: oddział 8erdeniat czyli serdiuków przy boku dla osobistego bezpieczeństwa i maluczkie załogi od kilkudziesięciu kozaków po miastach. Trzymał się jedynie pomocą 4 000 Tatarów białogrodzkich i no-hajskich, których też rozłożył na kwaterach aż po Nowy Konstantynów, narażając Wołyń i województwo Ruskie na łupieskie ich najazdy. Jednakże swoim obyczajem wysłał do nowo - obranego króla, Michała Korybuta Wiśniowieckiego, na sejm koronacyjny gorące oświadczenia wierności z prośbą o wyznaczenie komissyi do uspokojenia zażaleń. Chociaż sejmy, ten i następny, nie doszły do konkluzyi skutkiem użytego liberum veto, jednakże wyznaczeni zostali: wojewoda Bieniewski, 2-ch kasztelanów i 2 posłów z władzą komisarską do zawarcia ugody z Kozakami. Zjechali ci komisarze do Ostroga na dzień 5 maja 1670 r., lecz tu daremnie wyczekiwali przez parę miesięcy na komisarzy kozackich, którzy nie ruszali się z Pawo-łoczy. D. zażądał naprzód zakomunikowania in-strukcyi polskiej, a gdy mu ją nadesłano, domagał się „zastawy“, t. j. zakładników stanu senatorskiego: dwóch kasztelanów i innych „znacznych osób“, na co już ani w Ostrogu, ani w Warszawie nikt z senatorów zgodzić się nie chciał przez wzgląd na godność Rzpltej. Przypuszczał chyba D., że nadzwyczajnych potrzeba rękojmi bezpieczeństwa dla jego pełnomocników, gdy przyniosą artykuły nie tylko zuchwałe, ale wprost niemożliwe do rozstrząsania, bo na żart zakrawające („A.io-3 P.* IX, n-ry 47 i 77 oraz MS Czartor. nr. 402 ): do Ukrainy czyli województw kijowskiego i bracławskiego miały być przyłączone powiaty poleskie: Piński, Mozyrski, Rzeczycki, część Wołynia po Horyń i część Podola po Międzybcż; wewnątrz tej rozległej granicy Polacy nie powinni byli posiadać ani dóbr dziedzicznych, ani starostw; nie mogli mieszkać, ani sług swoich przysyłać; wojska koronne nie miały kwaterować, ani wchodzić inaczej, jak na wezwanie hetmana zaporoskiego dla posiłkowania przeciwko nieprzyjaciołom jego w razie wojny. Hetmani koronni powinni iść lub swoje pułki posyłać pod jego komendę i to w takiej liczbie, jakiej on zażąda. Każdy zaś Kozak, chociażby w prywatnym swoim interesie, powinien był mieć wolny przejazd w Koronie i W. Księstwie Litewskiem bez opłaty ceł i myta na szlakach, przewozach, przeprawach. Nie tylko na tej wielkiej Ukrainie, ale w Litwie i Koronie, dostojeństwa duchowne kościoła Ruskiego, jak episkopie i archi-mandrye w Wilnie, Grodnie, Połocku, Mścisławiu, Słucku, Supraślu etc. miały być obsadzane nie inaczej, jak na zalecenie metropolity, a wiara „grecka ruska starożytna* miała być praktykowana publicznie, nie tylko w cerkwiach, ale na trybunałach i sejmach, „jak daleko zasięga naród Ruski w Koronie i WXLit.“; rząd polski miał założyć drugą Akademię, gimnazya (KrHMHa3ia), drukarnie ruskie, a wszystkie szkoły jezuickie wynieść; dobra duchowieństwa unickiego starożytnej wierze zwrócić; metropolicie i pięciu władykom dać miejsce w senacie. Pomijając nie mało innych żądań, chcielibyśmy jeszcze wyliczyć korzyści, jakie w zamian ofiarował Polsce D., lecz jedną tylko znajdujemy: że król będzie mógł zawezwać hetmana zaporoskiego, bezpośrednio do niego adresowanym rozkazem, aby szedł na wojnę, albo wysłał wojsko. Nie zapomniano zastrzedz, że to wojsko kozackie ma dostawać „wychowanie swoje w żywności i odzieży“ oraz kwatery w dobrach królewskich i duchownych; ale nie ma żadnej gwarancyi na wypadek, gdyby hetman zaporoski nie wyszedł, ani wojska nie wysłał, gdyby się wymówił lada-jakiemi wykrętami od wykonania rozkazu królewskiego. Warunki takie mógłby proponować chyba zwycięzca, zadawszy śmiertelny cios przeciwnikowi, a D. w całym swoim zawodzie wojennym naj-mniejszem zwycięstwem nad Polakami nie chwalił się i powinien był przechowywać w pam:ęci same tylko upokorzenia: pod Cudnowem, Stawiszcza-mi, Podbajcami. Wypada zatem wnioskować, że oały ten operat nie miał poważnego znaczenia. Trafia nam do przekonania domysł podkanclerzego Olszowskiego co do rzeczywistych pobudek owej igraszki dyplomatycznej; że starszyzna obawiała się restytucyi dóbr pańskich (opanowawszy je dla siebie) i dla tego trzymała stronę D-i, on zaś pragnął „udzielności hospodarstwa“, t. j. niepodległej nikomu, monarszej władzy; podobnie jak doradzca jego, metropolita Tukalski, chciał wykierować się na patryarchę. Ale „czerń ukrainna straciła serce do D-i*, a Zaporoźcy Siczowi znienawidzili go, obrali sobie osobnego hetmana, Haneńkę, i przysyłali do króla po razy kilka oświadczenia poddaństwa z prośbą o nadanie buławy ich wybrańcowi. W istocie komisarze polscy łatwo się porozumieli z pełnomocnikami Zaporożców i zawarli z nimi u-godę w Ostrogu, poczem król posłał Haneńce buławę, chorągiew i bębny hetmańskie. D. wyrażał z tego powodu gorzkie żale: w liście do Sobieskiego d. 18 stycznia, że niesłusznie czyniono mu „przymówiska o wzięte sandziaki, o które dość dawałem i królowi J-mci i Wmu Panu expurgatii, iż po nie anim posyłał (!), anim prosił*. Kazało je przyjąć wojsko zaporoskie i to „nie na oświadczenie poddaństwa jakiego (sułtanowi), ale tylko dla sławy swej* (!); potem 22 lutego 1671 z Korsunia pokornie usprawiedliwiał się przed królem z niesłusznych jakoby zarzutów komissyi i „żebrał* wraz z wojskiem horodowem „miłościwej łaski*, poprzestając już na jakiejkolwiek deklaracyi czy według dyplomu sejmowego po Zborowskiej ekspe-dycyi, czy wedle cudnowskich punktów. Gdy atoli otrzymał uniwersały urzędowe, w których nazwany był zdrajcą, zwołał radę w nocy i posłał po Tatarów Białogrodzkich, zapowiadając Szumlań-skiemu, że „nie tylko Turczyna, ale i samego przeciwko Polsce wzruszymy Acberonta“. Jakoż stanęli Tatarzy już w marcu pod Barem i nie mało wsi napalili; 12 kwietnia Sobieski ostrzegał u-niwersałem szlachtę o niebezpieczeństwie, zagra-żającem od ord Białogrodzkich, Budziackich, Do-bruckich, Oczakowskich, z któremi się złączyli Kozacy Hohola pod Ścianą, a w sierpniu było już wiadomo, że Porta obmyśliła pomoc dla D-i: mianowała baszę białogrodzkiego, Halila, serdarem nad ordami, wojskami tureckiemi i wołoskiemi, a nawet nad baszą sylistryjskim. Zawezwał go D. przez poselstwo Buszkiewicza, aby wychodził już w pole. W Krymie zadenuncyowany przez D-ę, (Hammer VI, 696—700), zdegradowany został Adil Gieraj; a nowy han, Selim Gieraj, zerwał przymierze z Haneńką i Siczą, i posłuszny rozkazom Porty, stanął osobiście nad Cebulnikiem 21 sierpnia, żeby się z D-ą połączyć, ale też odebrać od niego, od pułkowników kozackich i od czerni przysięgę na imię cesarza tureckiego. Mimo takich przygotowań, D. posyłał listy do Sobieskiego i do króla jeszcze w lipcu z obłudnemi oświadczeniami; otrzymał nawet przychylną odpowiedź o wyznaczeniu nowej komissyi „do przesłuchania próśb“ kozackich. Mieli jednakże Polacy doniesienia o rzeczywistym stanie rzeczy i obadwaj hetmaui koronni, t. j. wielki, Sobieski, i poluy, książę Dymitr Wiśniowiecki, ruszyli 19 lipca z województwa ruskiego na Podole. Przykładem podhajeckim, wojsko ich, bardzo szczupłe, około 8 u tysięcy żołnierza liczące, było podzielone na oddziały do strzeżenia głównych szlaków; Wiśniowiecki został pod Tarnopolem, a Sobieski stanął pod Kamieńcem. Dowiedziawszy się, że flrehory D. z Tatarami po raz kilka razy niszczył starostwo barskie i że » wiele dusz chrześciańskich w plon pogański poszło“, Sobieski posunął się » ubitym szlakiem“ pod Bar, gdzie zastał Tatarów w dol-nem mieście, a Hrehorego Doroszeńkę z pułkiem kozackim i pospólstwem na zamku. Zręcznem natarciem rozdzielił tych sprzymierzeńców, husaryi i piechocie powierzył pilnowanie Hrehorego D-i, a sam waiadł na Tatarów i gonił ich, co koń wy skoczy, siedm mil ukraińskich aż za Czetwertynów-kę i Batoh, do rz. Bohu. Uciekali »złodzieje“, rzucając broń, odzież, siodła z pod siebie, dochodząc do zupełnej nagości, byle życie rato wać, lecz nasieczono ich mnóstwo. Cała siła Sobieskiego nie dochodziła do 5 000, ale D. hetman nie śmiał z nim zmierzyć się; z pod Białej Cerkwi, którą oblegał z 10 000 piechoty i 40 000 Tatarów, cofnął się pośpiesznie aż do swego Czehryna, skąd rozpoczął na nowo korespondencyę listowną w tonie coraz pokorniejszym, ofiarując swoją submissyę na warun kach cudnowskich, wreszcie i bezwarunkowo, prosząc tylko życia. Bo też poddawały się miasta jedno po drugiem, zwykle bez szturmu; jedaa tylko Winnica broniła się zaciekle i obrońcy jej wyginęli od szabli prawie co do nogi. Nie tylko Haneńko, ale i Sirko znowu łączył się z Polakami. „Owo zgoła saecula przejdą, a takiej diugiej do odszukania Ukrainy nie znajdziemy okazyi, pisał Sobieski do podkanclerzego dnia 22 września 1671 r., dodając, że mu odkrył się D., iż nie będzie trudnił kondycya-mi i coś znacznego uczyni dla Rzeczypospolitej“, jeśli będzie miał zapewnienie buławy dla siebie, a metropolii dla Tukalskiego („Acta* II nr 319, str. 390). Sam Sobieski, pomimo tylu doznanych zdrad, nie zraził się do D-i, cenił go wyżej niż Haneńkę, i, polegając na opowiadaniach „ojca Władyki“ Szum-lańskiego, mniemał, że »ci ludzie (D. i Tukalski) to nie chłopi, ale naród udzielny ...już daleko od nich owe grubiaństwo, tyrania, pijaństwo i owa barbaria, ..dostatek, apparentia, polityka, nie jako u het mana kozackiego, ale jako u największego pana polskiego*. Więc zawsze królowi zalecał pojednawcze względem Doroszeńki postępowanie, i tego dokazał swoim wpływem, że insignia hetmańskie, które nie trafiły do Siczy, z powodu zatrzymania posła (Żalskiego) na Zadnieprzu i wróciły do Warszawy, miały być D-ce ofiarowane. Ale zmieniły się już stosunki na niekorzyść Polski: nie przyszedł król z pospolitem ruszeniem, nie przybyły wojska z Korony, rozwiązało się wojsko litewskie, nie starczyło żołnierza nawet na obsadzenie ważniejszych miast, i rozżalony Sobieski odjechał do Warszawy na sejm burzliwy. Wtedy D., połączywszy się z Tatarami, uderzył na oddział Łużeckiego, kasztelana podlaskiego, złożony z 10-u chorągwi jazdy, regi-

Encykl. rowu niuitr. Z««i 126 I. XVI.

mentu piechoty i dragonii hetmańskiej, a więc nie przenoszący zapewne liczby l¹/₃ tysiąca ludzi, i pobił go pod Trośoiańcem d. 27 grudnia 1671 r. To powodzenie wzmocniło jego władzę, tak, że w styczniu miał już 12 000 piechoty serdeniaokiej i 15 000 jazdy, i czerń garnęła się do niego, „chociaż duszami ich z tak wielu miast i miasteczek Tatarom płacił"; przyszedł znów nuradyn-sołtan do niego z rozkazu Porty, a na wiosnę oczekiwaną była już wielka wojna turecka. W istocie zdobywca Kandyi, wielki wezyr Ahmed Kiuprili i sam sułtan, krwawy tyran, Mahomet IV, wybierali się z całą potęgą ot-tomańską przeciwko Polsce dla zdobycia Ukrainy, którą poczytali za prowincyę turecką. D. chwycił się teraz drugiego, a raczej pierwszego i pierwotnego programu swego: panować nad Ukrainą z ramienia sułtańskiego na prawach hospodara wołoskiego, z zachowaniem wiary, przywilejów i z wolnością niepłacenia podatków. Zawiązał układy z carskim hetmanem Zadnieprza, Mnohohrisznym, lecz nie zdążył uprzątnąć go tak, jak poprzednika, ponieważ aresztowała go sama starszyzna kozaoka w Baturynie i okutego odesłała do Moskwy, gdzie znalazł się też i Sirko, wcześniej pojmany. Tymczasem nadchodziły wciąż wiadomości o przygotowaniach wojennych, a nareszcie i o ruszeniu się sułtana osobą swoją z Adryanopola 3 kw. 1672 r. Han Selim Gieraj wyszedł w Ukrainę „z wielkiemi, nigdy jeszcze niebywałemi potęgami, na pomoc Ur. Piotrowi D-wi, hetmanowi wolnie obranemu wojsk zaporoskich”. Uniwersałem, wydanym z obozu pod Trośoiańcem d. 26 lipca 1672 r., według form u-rzędowych polskich i w języku polskim, wzywał mieszkańców Ładyźyna i wszystkich „Zabożan" do uległości D-ce, przyczem wypowiedział godny uwagi pogląd historyczny: »widzimy takie wasze chrze-ściańskie zamieszanie i niemiłość, iż jeden na drugiego, miasto na miasto, jako jacy różni nieprzyjaciele wojujecie i sami własną krew pijecie i ziemie swoje pustoszycie... widzimy wiele miast waszych pustych (czego się Boże pożal), a to wszystko robi niezgoda wasza i chciwość starszyzny kozackiej do hetmaństwa, a wy, ludzie ubodzy, przy nioh giniecie“. Zalecał D-ę dla tego, że „on, jak widzę, wam bardzo wszystkiego dobra życzy i za całość waszą i wszystkiej Ukrainy rzewnie się ubija, i z Nami, lubo i My wam jesteśmy przyjacielami (1) mocno się umawia“ („Acta* II, cz. II, s. 1032). Więcej od wymowy skutkowała zadana poprzednio (22 lipca) porażka temuż Łuźeckiemu i Haneńce pod Czetwertynówką. W dobrej więc zgodzie i już bez żadnej przeszkody szli: D. z hanem Selimem i z Ju-sufem baszą na spotkanie najjaśniejszego cesarza tureckiego ku Dniestrowi. Ten przejechał przez most po przeprawieniu się całego wojska d, 12 sierpnia; nazajutrz prowadzony był przed jego oblicze Stefan Petryczajko, mianowany hospodarem mołdawskim na miejsce zdegradowanego i uwięzionego Du-ki, a na trzeci dzień, 17 sierpnia 1672 r. stanął przed tronem padyszacha, niezraźony tym przykładem, D.; bił ozołem i został obdarzony kaftanem poddaństwa, buławą hetmańską oraz koniem, w bogaty rzęd przybranym. Gorliwie potem zasługiwał

108

się Turkom przy zdobywaniu Kamieńca, którego klucze przyuiesiono Mohamedowi d, 30 sierpnia.

aktu on przccię prosi, aby go zalecono Carowi jako, wiernego poddanego“. Napisawszy takie oświadczenia, posłał po Tatarów i stanął da boju z wojskami Jego Carskiego Wieliczestwa pod Śniłą. Tatarzy zemknęli, ale pułk serdeniacki walecznie odparł atakujących m. Zabotyn. Tak przynajmniej twierdził D. w pismach, przesłanych do swego rezydenta przy „przeświatłej Porcie Atamańskiej“, Hawryły Lisowskiego, i do Sulemgan-agi, kegaja przy wielkim wezyrze z d. 16 ("25) czerwca 1674, upraszając o przysłanie mu na pomoo wojsk tureckich pieszych pod komendą jakiegokolwiek baszy. Przepraszał za uprzykrzanie się częstemi poselstwy i listami, ale zapewniał, źe „czyni to z wrodzonego sobie obyczaju, pragnąc dotrzymać wszelkimi sposobami wierności Najjaśniejszemu Jego Miłości tronowi cesarskiemu i całej Porcie Atamańskiej“. Aliści pisma te dostały się niespodzianie do Moskwy, razem z wiozącym je posłańcem, Mazepą, który został schwytany w drodze. Więc zgorszony obłudą, car Aleksy Michajłowicz, hramotą z d. 15 sierpnia st. st. zawezwał go do szczerego poddaństwa pod groźbą wojennych spustoszeń i wymierzenia kary na bracie Hrehorym D-ce, który dostał się był do niewoli podczas wycieczki swojej na lewy brzeg Dniepru (A. I0.-3. P. XI, n-ry 120, 121, 151, 167, 188). Położenie było fatalne: Turcy w tym samym czasie, w sierpniu 1674 r.), wyrżnęli Ładyźyn; opustoszały Czerkasy, Lisianka, Bohusław; Sobieski, już jako król Jan III, przeszedł wprawdzie zwycięzko aż do Bracławia, lecz, nie otrzymawszy posiłków carskich, cofnął się z Ukrainy. D. miał wtedy zale-dwo 2 do 3-ch tysięcy wojska, a złorzeczenia ludu

Wiadomo, źe kapitulacya była wykonana bardzo niedokładnie, a d. 2 września ze wszystkich świątyń chrześciańskich, nie wyłączając i cerkwi ruskich, zdjęto dzwony, niektóre obrócono na meczety.

Z Polski, zaburzonej wewnętrzną rozterką, nie przybyło żadne wojsko, więc bez oporu zajęli Turoy całe Podole. Z radością obwieszczał Doroszeńko pułkownikom swoim, a w roku 1673, przed nową wojną, popisał 30 000 kozaków na usługi sułtana, i zwoławszy radę w lipcu, przekonywał starszyznę, że Polacy byli zawsze okrutniejsi od Tatarów i „teraźniejszego dobrowolnego pana“.

Gdy jednak dowiedział się o marszu armii koronnej i litewskiej, czynił znów (we wrześniu) nadzieję komplanacyi z Rzpltą i wypuścił z niewoli pewnego oficera (Wolffa), udarowa wszy go i odsyłając na własnych koniach (Grabowski „Ojczyste Spominki“ II numery: 128, 136). Nie kwapił się też z wymarszem, nie przyszedł do Husejna baszy pod Chocim i nie brał udziału w sławnej bitwie 11 listopada, która utorowała Sobieskiemu drogę do tronu. Odtąd wszakże walka przeniosła się na dorzecze Dniestru i w granice księstw wołoskich.

swoją D? Postać jego blednie i usuwa się z kart hiBtoryi. Jak przez mgłę, widzimy ostatnie jego kroki do zjednania sobie Zaporożców Siczowych i koszowego ich atamana, Sirkę, uwolnionego z Syberyi. Ten był naj wy trwalszym przeciwnikiem poddania się bisurmanom: więc gdy przybył ze swymi 1 500 mołojcami do Czehryna, D. spotkał go za miastem uroczyście z pospólstwem całem d. 13/23 października 1675 r. i pod przysięgą obiecał poddać się carowi; jednakże, pomimo odbieranych z Moskwy żądań, aby tę przysięgę wykonał w przytomności kn. Romodanowskiego i hetmana Samojłowicza, D. nie ruszał się ze swego Czehryna. Więc z rozkazu cara, Fedora Aleksiejewicza, który wstąpił na tron po ojcu, zmarłym d. 30 stycznia v. st. 1676 r., Romodanow8kij i Samojłowicz przyszli na czele wojsk swoich. Po krótkiej potyczce D. wyszedł z Czehryna, złożył buławę i zdał się na łaskę carską. Tak zakończył on swój zawód polityczny, resztę bowiem życia spędził jako wygnaniec w głębi Wielkiej Rossyi. Z opowiadań tylko mógł się dowiedzieć o doszuzętnem zburzeniu Czehryna przez Kara-Mustafę w 1678 r. i o wyludnieniu U-krainy prawobrzeżnej. Jak osądzili go spółcześni Małorusini po takiem zakończeniu krwawych zapa-

Tylko w Białej Cerkwi, w samej fortecy, nie w mieście, pozostała załoga polska i nie dała się wyrugować pomimo niejednokrotnych ataków D-i. Dorywcze wyprawy polskie, małemi siłami, na Ukrainę, nie mają znaczenia. Nad Dnieprem od roku 1674 ukazują się wojska carskie pod komendą Ro-modanowskiego i hetmana lewobrzeżnej Ukrainy Samej łowicza, działające w przymierzu z Polakami przeciwko bisurmanom. Znać nie podobało się I ukraińskiego, obróconego w raję turecką, sypały się wojsku Zaporoskiemu panowanie tureckie, jeśli, na jego głowę; na ulicach, nawet przed oknami do-nie p>tając D-i, podwładni jego pułkownicy: hu- mu jego, Tatarzy sprzedawali swój jasyr; Czehryn mański Biełohrud, który niegdyś jeździł w poseł- stał się targowiskiem niewolniczem (Sołowjew XII, stwie do Porty, kaniowski Górski, obożny general- s. 185). Co myślał wtedy, jak oceniał działalność ny Hułak i inni ze starszyzny przybyli d. 17 (27) marca 1674 r. do Perejasławia i oświadczyli, że, pragnąc porzucić jarzmo bisurmańskie, spostrzegłszy się i żałując wykonanej spólnie z „byłym” hetmanem swoim, Piotrem D-ą, przysięgi na służbę sułtanowi, składają tu radę generalną, oddają się w poddaństwo Wielkiemu Hosudarowi Jego Carskiemu Przeświatłemu Wieliczestwu, wyprawiają poBłów do Moskwy i obierają sobie zgodnie i dobrowolnie Samojłowicza na hetmana; obecny przytem Haneń-ko złożył buławę i wszystkie klejnoty wojskowe.

Otóż i koniec wszystkich marzeń D-i o hetmaństwie na obu brzegach Dniepru; musiał to być dla niego cios nader bolesny. Zdobył się on wszakże na powinszowanie szczęśliwszemu współzawodnikowi.

W liście z d. 16 (26) kwietnia, adresowanym do Samojłowicza, rozpisał się szeroko, że oczekiwał od niego i od Romodanowskiego wezwania do osobistych układów, lecz gdy się dowiaduje, źe starszyzna sama załatwiła sprawę wiecznego poddaństwa i wiernego posłuszeństwa prawosławnemu monarsze, wdzięczeu jest, a niemniej cieszy się z obioru przyjaciela jednomyślnie na hetmana obu brzegów, a chociaż starszyzna czehryńska dla pewnych powodów nie pozwala na przyłączenie się do tego

sów o władzę nad nimi? Nie wiemy nic zgoła, ponieważ dochodziły nas tylko odgłosy z okresu walki i wzburzonych namiętności przez pośrednictwo wielkorosyjskich i polskich korrespondentów, a najbliżsi czasem dziejopisowie należą już do XVIII w., mianowicie: najuczeńszy stosunkowo Wieliczko Samuel (JTêtoiihcl, Kijów 1851, t. II), podający niektóre dokumenty, skażone przez nieumiejętnego wydawcę; Grabianka Grzegorz (JI/hucTBia npe-3ÈJIBHOË h otl nauajia IIoJmKOBi, KpBaBtueft He-ÖHBajioä öpaim Eor^aHa XivrfcjiLHimKaro et IIo-jiHKaMH, Kijów 1854), powołujący się na różne la-topisy i na jakiś dyaryusz hadziacki; Samowidiec (JlńTOiMCL.. H3,a;. KyahiiTL, H/remu bb 06m. hct. h ÆpeBH. Pocc. 1846, I) stosunkowo wiarogodniej-szy od tamtych. Żaden z nich nie wysławiał D-i i nie żywił sympatyi dla niego. Łaskawszymi o-kazali się historycy małoruscy XIX w.: Kostoma-r o w przesunął go przed naszemi oczyma w gromadzie ubijających się o władzę hetmanów kozackich w okresie 1663—1687, któremu nadał nazwę » Ruiny“ (Pyima, Bbcthhkb Eßponu 1879,

1880), a nadto napiBał oddzielny życiorys jego (Pye-CKaa HcTopia bb JKH3He0imcaHiHXB ea rjiaBHha-iiihxb ÆtaTejieô, Petersburg. 1874). Zdaniem jego D. miał na celu „zjednoczyć Ukrainę i skupić siły kozackie... oświadczał zawsze gotowość znajdowania się pod władzą Moskwy, lecz nie inaczej, jak tylko z zachowaniem samodzielności dla Małorossyi“. Barwienskoj (ÜJiJiiocTpoBaHHaa HcTopia Pyca Lwów 1890, str. 221) kończy swój wykład faktów nieszczęsnych takiemi słowy: „a jednak w D-ce widzimy miły obraz rycerza (jran,apa), który walczył o wolność całej Ukrainy; nie dbał on o swe dogodności i korzyści*. Ewarnickij (HcTopia 3ano-poîKCKHXi» Ka3aKOB,L, Petersb. 1895, t. II, str. 359) orzeka, że „D. był niezawodnie patryotą gorącym i wybitnych zdolności, obcy egoizmowi i interesom stronniczym. Jest to jedyny, oprócz Pawła Tetery, z pomiędzy wszystkich hetmanów, co się wzniósł ponad widoki osobiste i stanowe*. Oględniejszy i dokładniejszy pod względem dat biograficznych życiorys podali professorowie uniw. kijows.: Antonowicz i Bec (HcTopnuecKie ^.haTeJiH ioro-3a-na^Hoä Pocciu bb 6iorpa®iaxB h nopTpôTaxB, Kijów 1883). Wszyscy ci historycy posługują się la-topisami XVIII w. i wydawnictwem Komissyi Ar-cheograficznej p. t. „ Aktu ioskhoS a 3ana^,Hoa Poc-cia* t. VI, IX, XI eto.; nie znają zaś, nie tylko manuskryptów w muzeum Czartoryskich i w innych księgozbiorach Krakowa, Lwowa, Warszawy, wydrukowanych listów D-i w „Acta Historica res gestas Poloniae illustrantia* t. II. „Pisma do wieku i spraw Jana Sobieskiego* wyd. Fr. Kluczy cki, Kraków 1880, ani w Ambrożego Grabowskiego „Ojczyste Spominki* t. II, Kraków 1835, a podobno i dokumentów, zamieszczonych w t. VI Hammera „Gesch. des osmanischen Reichs* (Peszt 1830). Stąd wynikło, że D. wychodził z pod pióra ich takim, jakim go widzieć chcieli, nie zaś takim, jakim był w rzeczywistości, t. j, naśladowcą pomysłów Bohdana Chmielnickiego (ob.) o mniejszej skali zamiarów i słabszej sile czynu.    T-K-

Dorota ŚW-, panna i męczenniczka. Ba-roniusz, Bollandus i Tilmont śmierć jej odnoszą do czasów prześladowania Dyoklecyanowego (303 —313). Pochodziła ona z Cezarei kappadockiej i była córką rodu szlachetnego, a odznaczała się nadzwyczajną pięknością przy jeszcze większej pobożności. Rządzca prowincyi, Fabrycyusz, Sapry-cyusz, czy też Aprycyusz, wezwał ją do Bkładania ofiar bogom pogańskim, a kiedy się temu oparła, skazał na męki, którym się poddała z radością, gdy zaś śród nich oznajmił jej, że może być wolną od kaźni, jeżeli pojmie małżonka, odpowiedziała mu, że jest oblubienicą Chrystusową. Wtedy rządzca powierzył ją dwom siostrom, Kryście i Kaliście, które odstąpiły od wiary chrześciańskiej, i przyrzekł im hojną nagrodę za skłonienie D-y do takiegoż odstępstwa; lecz stało się wcale przeciwnie: ona-to bowiem odzyskała je napowrót Chrystusowi, za którego też odniosły wieniec męczeński. Wtedy rządzca wziąć ją rozkazał znowu na tortury i rozżarzo-nemi blachami boki jej palić, a widząc, że i to zno ■ si mężnie, z uciechą, oddał ją pod miecz katowski. Gdy męczenniczkę prowadzono na plac tracenia, sekretarz rządzcy, Teofil, zaciekły chrześcian prześladowca, szydził z niej, mówiąc: proszę cię, przyślij mi kwiatów i owoców z ogrodu niebieskiego małżonka swego.—-Będziesz je miał,—odrzekła święta. Gdy tedy na miejsce ścięcia przyszła, prosiła, aby kat trochę poczekał i pozwolił jej się pomodlić; a skoro skończyła modlitwę, obaczyła podle siebie cudne pacholę z koszykiem, w którym były trzy piękne jabłka i trzy przepyszne róże. D. odesłała go z tern do Teofila, a ponieważ było to w zimie, gdy całe miasto śnieg okrywał, Teofil w tych owocach, a zwłaszcza w kwiatach, cud wyraźny uznawszy, nawrócił się i rad poniósł męczeństwo. Ciało D-y przeniesiono do Rzymu, gdzie spoczywa we wspaniałym kościele, jej dedykowanym, w którym w dniu jej imienia (6 lutego) poświęcają róże i jabłka.— Św. Dorota wielką cześć odbiera w narodzie czeskim, który posiada też bogatą literaturę, na legendzie o niej osnutą. W niektórych okolicach dorocz • ną jej pamiątkę obchodzą ludowym obrzędem, który nazywają chodzeniem z św. Dorotą: kilka osób, odpowiednio przebranych, jako król, św. D., młodzian, anioł i czart, daje przedstawienie dramatyczne, którego treść stanowi historya cudowna jej męczeństwa.    *

Dorota, czczona przez lud, jako święta patronka Prus (30 październ.), (* 6 lutego 1347), we wsi Montowie pod Malborgiem, w Prusach królewskich. Ojcem jej był Hollender, Wilhelm Schwartz, matką, Agata. D. od dzieciństwa miała szczególniejsze nabożeństwo do męki Pańskiej, i przez różne bolesne umartwienia wyrażała ją na ciele swo-jem. Ulegając woli rodzeństwa, wyszła za mąż za mieszczanina gdańskiego, który się okrutnie z nią obchodził. Znosiła cierpliwie ten krzyż D., utwierdzając się coraz więcej w pobożności. Z małżeństwa tego miała 9 dzieci, lecz wszystkie poumierały, prócz jednej córki, która została benedyktynką w klasztorze Chełmińskim. Utraciwszy męża (1390), D. poświęciła się Bogu wyłącznie, osiadła

Hml.

w Kwidzyniu (Maryenwerder), w skromnej izdebce przy kościele św. Jana, i dni całe przepędzała już to w kościele, już na posługiwaniu chorym i różnych ćwiczeniach religijnych; w końcu uprosiła sobie od zwierzchności duchownej pozwolenie, żeby ją zamurowano (2 maja 1393) w celi, stykającej się z kościołem św. Jana w Kwidzyniu. Tu, na modlitwie i częstych ekstazach, przepędziła resztę życia, codziennie przyjmując N. Sakrament. Zmarła 25 czerwca 1394 r. W XVII w. czyniono kroki ku jej kanonizacyi, lecz ta dotąd nie nastąpiła. Żywot jej, jako też widzenia w ekstazach miewane, opisali Jan z Kwidzynia (Joannes de Marienwerder), kanonik pomezański (f 1417), spowiednik D y, i Jan Rymań, jurysta krzyżacki. Zdaje sie, że tego ich rękopisu, p. t. „Liber de vita et obitu B. Doro-theae“, pożyczył Fryderyk Szembek, jezuita, dia Zygmunta III, króla polsk. r. 1621 z biblioteki biskupiej w Heilsbergu, od biskupa warmińskiego Szymona Rudnickiego [„Vita B. Dorotheae ad tod. de Linda 1702, approbata”] i na jego podstawie wydał: .Wizerunek zacny przygotowania ehrześciań-skiego, na szczęśliwe skonanie, przez ustawiczne pragnienie widzenia Pana w niebie, Komunią częstą i trapieniem ciała, t, j. Życie chwalebne świętej Doroty z Prus, wdowy, rodem wieśniaczkiej, mieszcz-kiej gdańskiej, państw nietylko pruskich, ale też i innych onym przyległych starodawnej patronki, do uproszenia łaski u Pana na dobre skonanie pomocnice szczęśliwej, która w katedralnym kościele biskupstwa pomezańskiego w mieście pruskiem Kwidzyniu, na ustawicznej zabawie z Chrystusem Panem zamurowana żyła i z przedziwnego pragnienia przyjęcia Tegoż w Sakramencie św. powtóre dnia jednegoź, szczęśliwie skonała. Dostateczniej, niż przedtem opisane i do druku podane przez ks. Friderika Schembeka Soc. Jezu. Z dozwolenia urzędu duchownego dyec. chełmińskiej i starszych zakonnych* bez miejsca i roku.—(Kalicki .Zarysy historyczne⁴* Lwów 1869 s. 21); drugie i trzecie wydanie p. t. „Patronka starodawna państw pruskich Dorota z Prus wdowa” Toruń 1638, ib. 1698; na niemiecki język z wydania Szembekowego przełożył Jan Tad. Kober.—„Encykl. kościelna*.

Dorota — dwie królowe duńskie: 1) D. brandenburska (* r. 1431—f 1495 w Kallundborgu), córka markgrafa Jana Alchemika, zaślubiła w r. 1445 króla Unii Skandynawskiej, Krzysztofa Bawarskiego, a po śmierci tego monarchy (1448) wy szła za mąż powtórnie za jego następcę. Chrystya-na I Oldenburskiego (1449), który dał jej w lenno Kallundimrg, wyspę Samsö oraz Romerike w Norwegii, a później — za cenę 100 tysięcy marek — także księstwa Szlezwig i Holsztyn. Dwa razy jeździła do Rzymu (1475 i 1488) gdzie jej się udało wyjednać ekskomunikę prezydenta Sten Stu-re’a (ob.), który nie chciał uznać praw nowej dy-nastyi (oldenburskiej) do korony szwedzkiej. Z pięciu jej synów, których miała z drugim mężem, dwaj, Jan i Fryderyk, zasiadali na tronie skandynawskim — 2) D. Sasko - lauenburska (* r. 1511 —f 1571 na zamku Soenderborg), córka księcia Magnusa II, zaślubiła w r. 1525 księcia holsztyńsko - gottorpskiego Chrystyana, późniejszego króla Danii, Chrystyana III, z którym miała trzech synów i dwie córki. Ambitna i energiczna, wywierała wielki wpływ na męża i na politykę swego kraju. Część jej ciekawej korespondencyi została ogłoszoną w „Aarsberetninger fra det k. Geheim e-archiv“ (t. I i III).

Dorota, księżniczka kurlandzka, ob. Din o.

Dorotanki, świeckie i duchowne zgromadzenie pań i panien, zajmujące się opieką nad opuszczone^ mi dziewczętami. Najpierwej stowarzyszenie takie zawiązało się w Rzymie r. 1830 i rozszerzyło się szczególniej w północnych Włoszech; nazwały się one D-ami, od imienia św. D-y, panny i męczenniczki, którą za patronkę przybrały. Wiele z tych pań i panien przepisało sobie potem własną regułę zakonną. Grzegorz XVI regułę tę zatwierdził r. 1839, a świeckie stowarzyszenie 1841 r. Ponieważ siostry poświęcały się nauczaniu dziewcząt, przeto Pius IX dał im też swoją approbatę, jako siostrom nauczającym św. Doroty.

Dorow Wilhelm (* 1790 w Królewcu—f 1846 w Halli), pisarz i archeolog niemiecki. W r. 1812 został urzędnikiem poselstwa pruskiego w Paryżu, lecz już w r. następnym zaciągnął się jako ochotnik do wojska i brał udział w walce z Napoleonem o niepodległość Niemiec. W r. 1816 został sekretarzem poselstwa pruskiego w Dreźnie, a r. 1817 — w Kopenhadze. Wkrótce jednak opuścił służbę dyplomatyczną i poświęcił się badaniom starożytności w prowincyach nadreńskich; jego-to staraniem zostało założone w Bonn muzeum starożytności krajowych. W r. 1827 odbył kosztem rządu wycieczkę archeologiczną do Włoch, gdzie z pożądanym skutkiem prowadził poszukiwania w Etru-ryi: znaczne zbiory starożytności etruskich w muzeum berlińskiem były owocem tej wycieczki. D. ostatnie lata życia spędził w Halli. Z pomiędzy prac jego ważniejsze są: .Opferstätten und Grabhügel der Germanen und Römer am Rhein* (2 tomy, Wiesbaden 1819—21); .Morgenläudische Alter-thümer“ (2 zeszyty, t-że 1819—21) .Denkmäler nordischer Sprache und Kunst” (2 tomy, Bonn 1823 —24); . Denkmale germanischer und römischer Zeit in den rheinisch - westfälischen Provinzen* (2 tomy, Stuttg, 1824 — 26); .Voyage archéologique dans l’ancienne Etrurie* (Paryż 1829). Oprócz tego wydał, wspólnie z Klaprothem, Palina: .Collection d'antiquités égyptiennes* (Par. 1829) i ze swoich bogatych zbiorów autograflcznych .Facsimile von Handschriften berühmter Männer und Frauen“ (4 tomy, Berlin 1836 — 38) i napisał między innemi: .Denkschriften und Briefe“ (5 tomów, t-źe 1836— 41) oraz „Erlebtes aus den Jahren 1790—1827“ (4 tomy, Lipsk 1843 — 45).

Dorowie, lud afrykański, ob. B o n g o w i e.

Dorowie, plemię starogreckie, ob. Do ryj czy cy.

Dorożka, inaczej dryndulka, oznaczała dawniej mały czterokołowy powozik, jednokonny, zwykle odkryty, ze skrzydłami drewnianemi, skórzane-mi lub blaszanemi po nad kołami, dla zabezpieczenia jadących od zbryzgania błotem. —D. z biegiem czasu została ulepszoną, otrzymała nakrycie i sta-

go

*****

się typem powozów lekkich do mchu wozowego w miastach i przedmieściach (ob. haker), a wynajmowanych dla publiczności na zasadzie ustanowionej przez odpowiednie władze taksy za jazdę. Woźnica, kierujący dorożką, nazywa się dorożkarzem. — Oprócz •jednoosobowych bywają powszechnie dorożki dwu, trzy, a nawet czteroosobowe. — Miejsca w kilko-osobowych dorożkach są tak urządzone, że 2 osoby, siedzące obok siebie i zwrócone twarzą w kierunku ruchu, mają naprzeciwko siebie jedną lub dwie osoby, plecami do ruchu odwrócone.

Dorpat, obecnie Jurjew, miasto powiatowe w gub. inflanckiej.. (Szczegóły, ściągające się do obecuego stanu miasta pod względem politycznym, administracyjnym i społecznym ob. Jurjew, tu zaś podane są tylko szczegóły historyczne, pod nazwą D., pod którą odgrywały się dzieje miasta) D. w kronikach i dokumentach łacińskich Tar-batum lub urbs Tarbata, w języku miejscowym Estów Tarto-lin, w języku rossyjskim ^epim». od roku 1891 urzędownie lOptem., ma przeszłość równie ciekawą jak burzliwą. Z nazwą „Dorpat“ (Tarbatum, ^ pnTT.>, spotykamy się co chwila w dziejach północno - wschodniej Europy, gdyż gród ten odwieczny niepoślednią odgrywał rolę w historyi potężnego, niegdyś związkowego, państwa inflanckiego. Położenie jego, niezwykle malownicze, wytworzyła dolina Embacbu, której schyłek prawy o 45 metrów wyższym jest od lewego, co mianowicie uwydatnia się silnie w miejscu przez samo miasto zajętem. Ręka ludzka o-kopami bardziej go jeszcze udoskonaliła. Wytworzone tym sposobem dosyć znaczne wzgórze, obecnie tak zwauy Do mb erg, oraz brzegi tej najpiękniejszej części Embachu, przez wszystkich nadbałtyckich uczonych za ziemię klasyczną Estów są uważane: „Tu miało niegdyś istnieć urocze siedlisko najpierwszych ziemi mieszkańców, tu bożek poezyi, Wannemune, wzruszające swe hymny ongi wyśpiewywał, tu się gotowały (wejweden gukocht) rozmaite języki ludzkie, tu, w poblizkim Embachu, leży od wieków błyskający i spawający miecz Kalewida“. Lecz już na początku Xl-go stulecia ulotnił śię ów urojony świat bogów, ulegając sile rzeczywistości. Około roku 1090 przybył bowiem ze swoim na w pół dzikim orszakiem nad brzegi Embachu kniaź ruski, imieniem Juryj, inni go zowią Jarosławem I, wzniósł w pobliżu rzeki gródek warowny i nadał mu imię „Jurjew Liwonskij“. Dwieście lat przebywają nad Em-bachem ruscy władzcy, ale innych powinności od tubylców nie wymagają, prócz opłacania daniny, przy której wybieraniu od czasu do czasu dziki ich orszak nielitościwie plądruje estońskich tuziemców. O ustanowieniu jakichbądź rządów, o głoszeniu chrześciaństwa niema nawet i mowy. Około roku 1223 Wiaczko, wasal ruski, który przez czas jakiś nad brzegami rzeki Deviny władał warownią kokenhuską (Koke-nois),, zagrabił ów Jurjew, wkrótce zaś potem obwarował go nieco mocniej, ściągnął doń awanturników, rabusiów i zbiegów najrozmaitszych, i za ich pomocą począł robić najazdy po kraju okolicz

nym, a okryty łupem bogatym chronił się zawsze bezkarnie do silniej teraz obwarowanej „Tartoliny“. Nienawiść, jaką pałał Wiaczko ku ludziom w ogóle, zwracała się w szczególności do owych obcych, w pancerze zbrojnych „mężów żelaznych“, którzy już od lat kilkudziesięciu byli się usadowili u dolnego b:egu Dźwiny, a przez plemiona estońskie „Saxami“ byli nazwani. Wiaczko, jeszcze z czasu swego przebywania nad Dźwiną, nienawidził rycerzy niemieckich, przeciw którym nieustanne knował zdrady, za co też oni gród kokenhuski z ziemią byli zrównali, a jego do sromotnej ucieczki zmusili. Bezkarnie i teraz nie dozwolili rycerze Wiaczkowi najeżdżać swych granic. Wystąpili oni przeciw niemu od strony południa z wielką potęgą, pod wodzą kawalera mieczowego, Jana de Appeldern, brata ówczesnego biskupa liwońskie-go a założyciela Rygi. On-to, po kilkutygodniowa m oblężeniu, stanął zwycięsko na wałach tak zwanego „Jurjewa“ i rzucił weń pożogę. Wiaczko i jego towarzysze padli pod mieczem katowskim Powstali teraz okoliczai Estowie i plemiona ruskie przybiegły im na pomoc; atoli niesforne te tłuszcze zajęły się przeważnie plądrowaniem resztek zniszczonego już Jurjewa, gdy tymczasem Kawalerowie mieczowi odparli nieprzyjaciół i stałe w tym kraju ustanowili rządy. Herman, biskup lealski, przesiedlił się tutaj, głosząc po raz pierwszy naukę Chrystusa. Nieopodal rumowisk dawne-„ Jurjewa*⁴ powstało miasto nowe, zwane Dörptem (po łacinie Tarbatum) i stało się punktem środkowym przezwanego od niego biskupstwa derpskiego (episcopatus Tar baten-sis), gdy tymczasem te iźe gorliwy biskup, Herman, «zniósł na owym „olimpie estońskim“ pod wezwaniem św. Apost. Piotra i Pawła, najpiękniejszy tum gotycki, jaki kiedykolwiek posiadały kraje nadbałtycki. Stanowisko, tak miasta, jako i biskupstwa, wzrastało z roku na rok. W roku 1245 wszystkie ziemie o mil kilka w około Dorpatu już najzupełniej do biskupa należały, a niebawem weszły posiadłości jego aż w granice sąsiednich ziem ruskich. Nastała epoka najświetniejsza miasta Za potrójnym murem, którym teraz D. opasano, rozkwitło nowe zupełnie życie. Handel i przemysł podniosły się, mieszczaństwo wzrosło w siłę a wkrótce tak dalece spotężniało, że się Btarało wyzwolić z pod władzy świeckiej biskupa i kapituły. Na brzegach spławnej rzeki Em bach, czyli Omowży, wytworzyło się teraz miejsce składowe dla towarów, nie małego znaczenia. Towary przychodzące ze Wschodu znaczne cła tu opłacać musiały, a cała baczność mieszczan dorpackich na to była zwrócona, ażeby liczne transporta nowej sobie nie wynalazły drogi. I w państwie związko-wem inflanckiem miasto D. niepoślednie teraz zajęło miejsce, gdyż w związku z Rygą i Rewlem czwartą tworzyło kuryę, a posłów swoich na sejmy cesarstwa Niemieckiego miało prawo wysyłać. Na jednym z tych sejmów w roku 1397 zatwierdził uroczyście autonomię Dorpatu wielki mistrz krzyżacki, Konrad Jungingen. Przywileje mocarzy, tak krajowych, jako i zagranicznych, broniły

Pierw-

teraz wzrastającego coraz bardziej handlu Dorpat-czan, a rada miejska otrzymała nie tylko prawo ogłaszania bez apellacyl wyroków śmierci i bicia monety pod stemplem miasta, ale nawet i tak zwaną jurisdictio in nobiles, której niejednokrotnie z wielką surowością używała. Jedną z głównych przyczyn ówczesnej potęgi D-u było niewątpliwie to, że należał on do grona miast hanzeatyckich i posiadał warsztaty do budowy statków, pośredniczących stale w handlu z Nowogrodem przez olbrzymie jezioro Pejpus, z którem go łączy rzeka Embach. O wspaniałości ówczesnego Dorpatu sądzić można z odkopywania fundamentów gmachów starożytnych, świadczących o ich świetności i obszarach przez nie zajmowanych. Pomiędzy niemi samych już tylko kościołów naliczono dotąd aż jedenaście. Są to, oprócz wspomnianej już wyżej katedry, kościoły: N. P. Maryi, św. Jans, św. Mikołaja, św. Marcina, św. Katarzyny (również z klasztorem), kościół zamkowy, który stał na miejscu dzisiejszego obserwatoryum astronomicznego, na-koniec kościoły św. Jerzego, św. Antoniego i ś*.

pomimo słabych sił, jakiemi rozporządzał, tak stanowcze nad nieprzyjacielem pod Pskowem odniósł zwycięstwo w r. 1502, że samodzielność związkowego państwa Inflanckiego, do którego i D. należał, nadal zapewniona zoBtała, a przemysł i handel na nowo w nim zakwitać poczęły. Wszelako do wewnętrznych niepokojów przyłączył się w tym czasie i ruch reformacyi religijnej, sze ziarna nauki Lutra przyniósł w roku 1524 do Dorpatu prosty kuśnierz, Melchior Hoffman, rodem ze Szwabii, zaopatrzony własnoręcznym listem Marcina Lutra do mieszczan dorpackich. Wyznać atoli należy, że jak w Rydze i Rewlu, tak samo w Dorpacie, nic nie znamionuje prawdziwej reformy religijnej, Pomimo zaprowadzenia reformacyi luterBkiej w Dorpacie, biskup przy władzy świeckiej pozostaje z warunkiem zachowania tole-rancyi religijnej; pierwszy zaś i najgorliwszy predykant luteranizmu, ów Melchior Hoffman, sta wszy się równie gorliwym anabaptystą, w sam dzień Bożego Ciała w 1526, przy pomocy swych zwolenników, otwiera gwałtem drzwi do kościoła N. P. Maryi,

7/?

::

sgSSS

r^=v

gps

_

Ä. I ; ’?

iń

L~J

rssi

Kig. 261 Widok Dorpatu z r. I5ï3, według reprodukcyi dawnego odręeznego rysunku w „Baltischer kulturhistorischer Bilderatlas.“

Anny. Wszystkie te gmachy istniały jeszcze pod koniec XVI stulecia. O ich piękności rozwodzi się pełniący podówczas obowiązki sekretarza przy wielkim kanclerzu, Janie Zamoyskim, urzędnik kance-laryi królewskiej, ks. Jan Piotrowski, w liście z dnia 22 lutego 1582 r. do wielkiego marszałka koronnego, Jędrzoja Opalińskiego. Znaczną zatem być musiała i ludność dawnego Dorpatu, gdyż za rządów biskupich w czasie morowego powietrza zginęło 15 600 ludzi, nie zrządziwszy wielkiego uszczerbku, jak utrzymuje kronikarz. Do końca XV stulecia nie widział D. wrogów zewnętrznych przed swemi bramami, chociaż nie zbywało mu zgoła na zatargach wewnętrznych. Gdy z upływem wieku XV-go wewnętrzne niepokoje nieco ucichły, nowe, wielkie niebezpieczeństwo zagroziło Dorpatowi. Wielki książę moskiewski, Iwan III Wasilewicz, skruszywszy jarzmo mongolskie i złamawszy na zawsze potęgę rzeczypo-spolitej nowogrodzkiej, wtargnął z wojskiem do Inflant i wojnę rozpoczął, pustosząc biskupstwo dorpackie. Mistrz inflancki, Walter Plettenberg, bluźni z kazalnicy przeciw nauce katolickiej, po-ezem na czele rozbestwionej tłuszczy napada na klasztery i resztę bogatych kościołów znieważa i rabuje, a niebawem rzuca się także na domy bogatszych mieszkańców miasta. Gdy z kolei przypuszcza szturm do zamku dorpackiego, zostaje szczęśliwie odparty. Następuje reakcya, Hoffmann raz na zawsze z miasta wygnany, kościoły dorpackie z rąk anabaptystów wyrwane i luterskiemu wyznaniu oddane. W jednej tylko katedrze dozwolono odprawiać nabożeństwo katolickie, ale mieszczanom dorpackim pod surowemi karami nie dozwolono na nie uczęszczać. W czasie tych walk i niepokojów wewnętrznych, nieprzyjaciel, nie czekając upływu 50-letniego pokoju, pragnął skorzystać z niesnasek religijnych i rozluźnienia obyczajów zakonu krzyżacko-inflanckiego. Kiedy upłynął czas przymierza z wielkiem księstwem Moskiew-skiem, a car Iwan IV Wasilewicz roku 1553 wymaganie daniny ponowił, zakon inflancki wyprawił do niego posłów, którzy groźby carskie obietnicami napróżno powstrzymać usiłowali. Car Iwan

zniecierpliwiony wkroczył dô Inflaut z silaem wojskiem, aa trzy części podzielonem. Ziemie biskupstwa Dorpackiego pierwsze uległy zniszczeniu. Całkowity upadek na duchu i zupełne zwątpienie o-panowały wójtów krzyżacko-inflanckich. Następuje oblężenie Dorpatu. Fortyfikacye w najgorszym znajdowały się stanie, brakło amunicyi i prowiantu.

nych powyżej wspaniałych świątyń dorpackich, na załączonym rysunku z r. 1553 odlanych, zastał tam wizytator ówczesny, Tecnon S. J. tylko dwa w mieście, a jeden na przedmieściu. Jezuici odprawiali w owym czasie nabożeństwo w kościele N. P. Maryi, gdyż tum św. Apostołów Piotra i Pawła już w roku 1598 stał się ofiarą płomieni. W roku 1625, gdy większa część mieszkańców przez morowe powietrze wyginęła, zdobył to miasto bez żadnego wysiłku król szwedzki, Gustaw Adolf, a następuie stałe w nim ustanowił rządy, zaprowadził sądy nie tylko cywilne, ale i duchowne. Wspominany przez nas częstokroć tum gotycki, którego część już w roku 1598 była spłonęła, przy powtórnym pożarze w r. 1624 ostatecznemu uległ zniszczeniu, a odtąd już tylko wspaniałą przedstawia ruinę. Wszakże pozostałych jeszcze parę innych kościołów odnowił Gustaw Adolf, poświęcając one wyłącznie wyznaniu protestanckiemu. Jezuitów wypędził on sromotnie, nie tylko z D-u, ale i z zamku Ringen, w którego murach jezuici dorpacoy byli urządzili gałąź swego kollegium. D. w tej porze ciężkie przechodził koleje. Mężnie broniony przez szwedzkiego pułkownika, Skytta, zdobytym został w r. 1701 przez wojska carskie. W kilka lat później komendant. Naryszkin bezpodstawnie obwinił ludność dorpac-ką o zdradę, skutkiem czego mieszkańcy miasta bez różaicy stanu, wieku i płci w r. 1708, śród trzaskających mrozów lutowych zesłani zostali na wygnanie do Wołogdy. Nie małego znaczenia dla miasta był rok 1722, w którym mu dobra miejskie patrymonialne dekretem senatu petersburskiego przywrócone zostały. Od roku 1755 do 1776 miasto znowu kilkakrotnie niszczone było przez pożary. W latach 1763—1767 poprowadzono for-t) fikacye naokoło D-u podług planu generała Ville-bois, który z barbarzyńską bezwzględnością rozkazał zniszczyć większą część obydwu niebotycznych wieżyc ostrołukowych, ruinę tumu św. Apostołów Piotra i Pawła w owym czasie jeszcze zdobiących. W r. 1764 zwiedziła D. cesarzowa Katarzyna II, przy której to sposobności znaczne zapomogi pieniężne zubożałym mieszkańcom wydać rozkazano. Mimo to wszystko miał D. w r. 1774 zaledwie 3 300 mieszkańców, a domów liczył 570, z których zaledwie 178 prawdziwemi były domami; reszta zaś, wedle świadectwa ówczesnego burmistrza, którym był znany inflancki historyk, Ga-debusch, przedstawiała smutny widok najnędzniejszych lepianek. Z tegoż czasu posiadamy jeszcze inne cenne świadectwo o Dorpacie. Znakomity berliński uozony, Jan Bernouilli, o którego podróżach po krajach Rzeczypospolitej tak cenne zawiera wiadomości znana książka Ksawerego Li-

Niesforność oblężonych spowodowała niebawem u-kłady pomiędzy niedołężnym biskupem Hermanem Weslem a nieprzyjacielem. Kapitulacya zawartą została w połowie lipca 1559 r.; miasto poddało się z warunkiem ocalenia życia mieszkańców.

eara.

W dniu 19 lipca odbył swój wjazd do Dorpatu wódz wojsk carskich, Piotr Szujski. Na w pół zlutrzony biskup Herman, ku wielkiemu swemu zadziwieniu, wywieziony do Moskwy, kapituła dor-packa rozpierzchła się po kraju; na biskupie Hermanie kończy się niezależność tego biskupstwa w roku 1559, miasto zaś D. w przeciągu lat 24 zostaje w posiadaniu groźnego cara. Tymczasem upadł także potężny niegdyś związek hanzea-tycki, Bkutkiem czego D., jako główne miejsce składowe towarów przywozowych i wywozowych, stracił zupełnie swój handel. Oprócz tego, Iwan Groźny, rozgniewany na mieszczan Parnawy za to, że rzekomo mieli zamiar poddać się Polakom, wywierać począł śwą zemstę na wszystkich nadbałtyckich mieszkańców bez wyjątku. To też i Dor-patczanie w roku 1571 uprowadzeni do niewoli w głąb najbardziej oddalonych posiadłości Wielka część szlachty dorpackiej skończyła życie w więzieniach, a miasto pozostało niemal bez ludności. Uczony duński, Ulefeld, udający się jako poseł do Moskwy w roku 1575, zastał tak zwaną UrbsTarbata, o której mu mówiono, że w ni-czem Lubece nie ustępuje, tak dalece zniszczoną, że noclegu po za obrębem miasta w jakiejś nędznej wiosce zmuszony był szukać. Takiem to miasto zastał w sześć lat później król Stefan Batory, gdy w r. 1582, skutkiem pokoju Zapolskiego, D. został własnością Rzeczypospolitej polskiej i stopniowo na nowo się zaludniał. Król polecił kan clerzowi, Janowi Zamoyskiemu, ustalenie porządku w tern mieście i jego okolicach, nadał temuż kanclerzowi po-Tyzenhauzenowskie dobra Veitzen, w powiecieDorpackim, tudzież starostwo Derp-skie. Z tego mianowicie czasu pochodzą w okolicy Dorpatu często napotkać się dające portrety Jana Zamoyskiego, którego imię u mieszkańców tamtejszych i dotąd jeszcze w wielkiem jest poszanowaniu, jak o tern piszący niejednokrotnie miał sposobność przekonać się. W tym czasie i jezuici założyli tu swoje słynne kollegium, a wspaniały tum gotycki św. Apostołów Piotra i Pawła zabrzmiał potężnym głosem każącego tam Piotra Skargi. Kiedy w roku 1600 wszczęła się wojna skego pod tytułem „Cudzoziemcy w Polsce , zwie-o sukcessyę szwedzką, Szwedzi szturmem zdobyli dzając D. w roku 1778, zastał go jeszcze mało Dorpat. Lecz już 13 kwietnia 1602 r. odebrali do miaBta podobnym. 'To też rzeczywiście odbu-go na powrót Polacy po długiem oblężeniu, któ- dowanie D-u odnieść należy do początku niniejsze-rem dowodził Jan Karol Chodkiewicz. Jak dalece go stulecia, w którym to czasie młodziuchny ce-zniszczone zostało miasto temi częstemi szturma- sarz rossyjski, Aleksander I, założył tam nowy u-mi dowodzi najlepiej lustracya kościołów, w roku niwersytet i nadał mu tytuł: „Cesarea Universitas 1613 w Inflantach odbyta. Z jedenastu wspomnia- Dorpatensis“, jaki do roku 1891 przechowała ta

jedyna wszechnica nadbałtycka. Jeśli dawny D. do najokazalszych miast w kraju nadbałtyckim należy i liczy w roku 1890 przeszło 30 000 mieszkańców, zawdzięcza to przeważnie „cesarskiemu uniwersytetowi“. Historya D-u jest zresztą histo-ryą wszystkich nieportowych miast prowineyj nadbałtyckich. Większa ich liczba kwitła i rozwijała się prawdziwie za świetnych czasów zakuuu krzy-żacko-inflanckiego, upadała zaś i do istotnej przychodziła nędzy po licznych wojnach polsko-szwedzko - rossyjskich, a odtąd nader rzadko ze swej nicości zdołała się wy dźwignąć. Największą ozdobę starodawnego D-u stanowiło zawsze wyżej opisane urocze wzgórze od wieków za Olimp dawnych Estów uważane, noszące w nowszych czasach nazwę „Dombergu*. Cały „domberg“ stanowi własność uniwersytetu cesarskiego, któremu w r. 1802 przez Aleksandra I wieczyście darowany został, poczerń niebawem wniesiono na nim: obserwatoryum astronomiczne, bibliotekę uniwersytecką, w presbi-teryum olbrzymiego tumu gotyckiego zręcznie u-krytą. Skutkiem ukazu cesarzowej Katarzyny II z roku 1783, D. został miastem powiatowem ówczesnego namiestnictwa Ryskiego a następnie gubernii Inflanckiej czyli Ryskiej.

D o r p a t—Uni wersy tet. W roku 1630, król szwedzki GuBtaw Adolf założył w D-e gimnazyum, które niebawem, bo już w r. 1632, na stopę uniwer-syt. podniósł i nadał mu nazwę „Gustawowej wszechnicy* Universitas Gustaviana. Stanowisko i zasługi tej szkoły wyższej ogólnie zbyt przeceniano, zanim do właściwej miary sprowadzone zostały, dzięki nader ciekawej pracy inflanckiego historyka, profesora Karola Schirren a. Za wzór do urządzenia tej czysto szwedzkiej akademii służył wyłącznie uniwersytet upsalski, którego wszystkie przywileje tutaj zastosowano. Głównym celem tej szkoły wyższej było wykorzenienie resztek katolicyzmu a zaszczepienie elementu protestancko - szwedzkiego w krajach nadbałtyckich. Tylko Szwedzi i Finlandczycy chętnie tu pobierali nauki; zaledwie 15% przypada na uczniów inflanckich (Li von es), a 1% na Kurlandczyków (Curo-nes); wszyscy zaś inni uczniowie oznaczeni tam są jako Sueci lub jako Finones. ùq przez cały czas istnienia tego szwedzkiego uniwersytetu tylko dwóch tam się kształciło Kurlandczyków, wydaje się już dla tego prawdopodobnem, iż Kurlan-dya, będąca zawsze w zależności od Rzeczypospolitej polskiej, której szczerze sprzyjała, chyba tylko niechętnie synów swoich do nieprzejednanych nieprzyjaciół Polski na naukę posyłać mogła. W r. 1656, profesorowie i uczniowie tej szkoły głównej, uciekając przed wojskami carskiemi, do Rewia się schronili, gdzie w ciągu kilku lat następnych kursa akademickie nie ustawały, aż nareszcie ta słaba działalność całkowicie ustać musiała. W r. 1689 otworzono nanowo uniwersytet w Dorpacie. Pozbstał on czem był dawniej, ogniskiem elementu szwedzkiego, i wpływu na oświatę krajów nadbałtyckich nie wywierał niemal żadnego. Z powodu zbliżenia się wojsk nieprzyjaciel* bkich w roku 1699 przeniesiono go nagle do Par-nawy, gdzie po OBtatecznem zdobyoiu „Inflant szwedzkich*, czyli dzisiejszej gubernii inflanckiej, przez Piotra Wielkiego, zamknięty został całkowicie w r. 1710. Na nowo powołał go do życia Ukaz Pawła I z 18 (7) maja 1798 r., rzeczy wisty atoli dokument erekcyjny cesareae Universitätis littera-rum Dorpatensis, zaledwie w r. 1802 d. 24 (12) grudnia, w dzień 25-letniej rocznicy swoich urodzin, wydał cesarz Aleksander I, wyposażając tę nowozałoźoną wszechnicę odpowiedniemi dochodami. Wtedy też wzniesiono główny gmach uniwersytecki na miejscu niegdyś przez kościół N. P. Maryi zajmowanem. Odtąd niejednokrotnie go rozszerzano i uzupełniano. O rozwoju i 89 - letniej działalności cesareae universitatis Dorpa-tensis (od r. 1802 — 1891), należy wspomnieć w artykule niniejszym, poświęconym wyłącznie dziejom dawnego D-u. Szwedzka część luflant tudzież Estonia, na mocy traktatu Nysztadzkiego, ostatecznie przeszły pod władzę Rossyi; własne atoli urządzenie kraju, własny język, administra-cya i prawodawstwo najuroczyściej tymże traktatem zagwarantowane zostały. Zapewnienie wszakże tych nieocenionych korzyści, które, za rządów szwedzkich w ciągu ostatnich lat kilkudziesięciu po większej części bardzo już były podważone, tylko ciężkiemi ofiarami okupić się dało. Kraj bowiem cały przez wojnę zamieniony został w pustynię, mieszkańcy pogrążeni w prawdziwe ubóstwo. To też, pomimo wyraźnego zapewnienia przez Piotra Wielkiego, że uniwersytet przywrócony zostanie w Dorpacie, nie było podobieństwa i myśleć nawet o tern przy ówczesnym opłakanym stanie ziemi nadbałtyckiej. Przede wszy stkiem powinien był kraj odpocząć fizycznie. Całego stulecia tym razem krajowi na to było potrzeba, ażeby mógł zostać tern, ozem był przed zniszczeniem. Wtenczas dopiero dał się silnie poczuć niedostatek szkoły wyższej krajowej, a to nie tylko dla ziem nadbałtyckich, ale i w dobrze pojętym interesie olbrzymiego cesarstwa Rosayjskiego, jeśli miano dalej kroczyć w kierunku europejsko -cywilizacyjnym, przez Piotra Wielkiego wytkniętym. Wszystko, co tylko miały w owym czasie kraje nadbałtyckie z mężów naukowo wykształconych, jako to: nauczyciele, lekarze, prawnicy, duchowni, wszystko to w ciągu ostatniego stulecia pobierało wychowanie w Niemczech. Atoli po wybuchu rewolucyi francuskiej mieszkańcom nadbałtyckim i to zagraniczne kształcenie się całkiem zostało uniemożebnione; ukaz bowiem carski z roku 1798 oświadczał bez ogródek: „że wszyscy poddani cesarstwa Rossyjskiego, odbywający studya za granicą, są obowiązani powrócić do kraju, nie później jak w ciągu dwóoh miesięcy, w przeciwnym zaś razie nastąpi konfiskata całego ich mienia na rzecz skarbu państwowego“. Musiały więc kraje nadbałtyckie otrzymać znowu własny uniwersytet. Pojmował to dobrze cesarz Paweł I i brał się rączo do erekeyi wszechnicy dorpackiej. Pojął to i syn jego, Aleksander I, gdyż po śmierci ojca widział się zmuszonym przystąpić jak najśpieszniej do ojcowskiego dzieła. Jakoż akt założenia dorpackie-go uniwersytetu jest jedną z najpierwszych czynności długoletniego panowania tego cesarza. Po niejakiem wahaniu, czy mający się zakładać uniwersytet ma stanąć w Mitawie, czy też w Dorpacie, postanowiono założyć go w tern drugiem mieście. W dniu 21 kwietnia 1802 roku odbyła się pierwsza immatrykulacya, ożyli uroczyste zapisanie uczniów do uniwersytetu przebywających. Lubo cesarz Aleksander I, przez osobiste zwiedzenie tej nowej instytucyi w pierwszym miesiącu jej istnienia, dał niewątpliwy dowód, jak wielką do niej przywiązuje wagę, niemniej atoli potrzeba było niezwykłej energii pierwszych jej kierowników, aby utrzymać słabe pierwotne siły tej najwyższej w kraju nadbałtyckim instytucyi naukowej. Wielce się w tej mierze zasłużył rektor Pazzot, który za pomocą częstych podróży do Petersburga, licznych audyencyi u monarchy i bezustannego listownego znoszenia się z młodym cesarzem, wszelkie uniwersytetowi grożące niebezpieczeństwa umiał zawsze szczęśliwie zażegnać. Ostateczne wykończenie gmachów uniwersyteckich i ustalenie wewnętrznej organizacyi nowej wszechnicy przypada atoli na czas kuratorstwa księcia Karola Liwena (od r. 1817—28). W kwietniu r. 1828 pówo-łano księcia Lievena do Petersburga i powierzono mu tekę ministra oświaty. Jak bardzo mu leżał i potem D. na sercu, wykazuje dosadnie ogłoszona przed kilkunastu laty korespondencya księcia z niemniej dzielnym profesorem G. Bwersem, który za czasów kuratorstwa, tudzież ministerstwa Lievena, urząd rektora uniwersytetu stale sprawował. W listach tych nazywa Lieven rektorat dor-packi, wykonywany jak należy (im rechten Geiste verwaltet, są jego słowa) „jedną z największych usług, jaką w ogóle monarsze i państwu oddać można*. Powodzenie zewnętrzne, jakie ten znakomity kurator umiał dla uniwersytetu uzyskać, maluje najlepiej podwyższenie etatu wszechnicy dorpaokiej, która za jego czasów ze skromnej sumy 120 000 rubli wzrosła aż do 337 000 rubli rocznie, a więc niemal potrójnie. Oprócz tego uzyskał on, wraz z Ewersem, w ciągu lat zaledwie dwunastu (od r. 1818 — 1830), mnóstwo subwencyj rządowych nadzwyczajnych. Działalność Lievena dla uniwersytetu skończyła się w roku 1833-ym, w którym miejsce jego zajął Uwarow. Za ministeryum Uwarowa, pomiędzy rokiem 1833 a 1849, zaczęto stopniowo kwestyo-nować wszelkie nabytki pochodzące z czasów kuratorstwa księcia Lievena. Następcą jego w Dorpacie został w roku 1828 Magnus baron Pahlen, który, zająwBzy w roku 1830 posadę generał gubernatora prowincyj nadbałtyckich, obok tego pozostał równocześnie kuratorem okręgu dorpac-kiego aż do r. 1835. Po nim nastąpił stary generał Kraftström, żołnierz nieokrzesany zgoła, który w ciągu swego długiego żywota niczego już chyba, prócz ćwiczenia i męczenia ówczesnych żołnierzy rossyjskich nie był się należycie wyuczył, a na kuratorstwo dorpackiego okręgu naukowego zapatrywał się, nie inaczej, jak na pierwszą lepszą komendę forteczną. Na lata 1836—54 przypada po-

Encyklop, Powsz. Uustr. Zesz 126. T. X"VI-

wołanie na rozmaite katedry dorpackie wielu znakomitych profesorów rodem z prowincyj nadbałtyckich, a ci, przyniósłszy, obok wiedzy głębokiej, niemniej głębokie rozumienie prawdziwych potrzeb wszechnicy krajowej, oddali się całą duszą na u-sługi ukochanej Almae matri. Ze wstąpieniem do uniwersytetu sił profesorskich nowych, znakomitych, a oraz zachęcających, wzrastały także wymagania naukowe, a ostatecznie nad dawnym lekkomyślno-burszowatym trybem młodzieży dorpackiej przewagę wzięły. Wielkie odkrycia z zakresu wiedzy przyrodniczej przekształciły naukę medycyny na umiejętność całkiem nową, a uczniów, kształcących się na medyków, zniewoliły do tak specyalnych i tak samodzielnych study ów zawodowych, o jakich dawniej marzenie nikomu by nawet i przez głowę nie przeszło. Medyk Bidder założył fundamenta do znanej zaszczytnie w całej Europie szkoły fizyologicznej dorpackiej. Katedrę anatomii porównawczej zajął w roku 1842, znany na całym świecie, E. B. Reichert (następnie profesor w Berlinie), pilny badacz w zakresie embryologii. Natomiast przedstawicielem chirurgii operacyjnej w tymże uniwersytecie był aż do r. 1840, Mikołaj Pirogow, który od r. 1828 do 1833 zaliczał się do najpilniejszych i najwierniejszych synów Almae matris Dorpatensis. Z katedry dorpackiej w r. 1840 odwołany do Petersburga, zajął zaszczytne i wybitne stanowisko w petersburskiej Akademii uimiejętności. Obserwatoryum astronomiczne dorpackie nabyło już dawniej sławy europejskiej pod znakomitem kierownictwem, wychowanego również w Dorpacie, Wilhelma Struvego, uczonego odkrywcy gwiazd podwójnych. W roku 1839 objął dorpacką katedrę astronomii nie mniej znany w Europie, Mädler, którego umiejętne obserwacye astronomiczne, tudzież słynna hypoteza o słońcu cen-tralnem, zjednały w świecie naukowym nie tylko rozgłos, ale i powszechne uznanie. W tymże czasie zasłynęły w Europie zachodniej imiona dor-packich profesorów: Kamptza, jako znakomitego fizyka i meteorologa, a Karola Schmidta, jako dzielnego chemika. Tymczasem w r. 1849, z woli monarszej, ograniczono liczbę uczniów uniwersytetu dorpackiego do trzechset. Atoli z powodu braku medyków i teologów protestanckich, który się w obrębie całego cesarstwa RoBsyjskiego nader dotkliwie uczuwać dawał, złagodzono wkrótce ów ukaz w ten mianowicie sposób, że z wyłączeniem studyujących na fakultetach medycznym i teologicznym, liczba uczniów wszechnicy dorpackiej nie miała w żadnym razie przekraczać skromnej liczby 300. W r. 1855, po śmierci kuratora Kraft-ströma, zajmuje jego miejsce senator Bradke, szanowny starzec, z przyrodzenia obdarzony rzadką prawością, prawdziwie zdrowym rozsądkiem, a nawet pewną dozą intelligencyi. Założenie kcścioła uniwersyteckiego, przybudowanie dwóch nowych skrzydeł pobocznych w głównym gmachu wszechnicy, znaczne rozszerzenie oddawna już zbyt ścieśnionych gabinetów fizycznego i chemicznego, przywrócenie dawnego autonomicznego prawa wyboru rektora i prorektora uniwersytetu z grona jego

O. M.

profesorów, powiększenie niewystarczającego od-dawna etatu uniwersyteckiego, nakoniec prace przedwstępne do ustanowienia nowego statutu: są to wszystko błogie owoce niezmordowanej działalności senatora Bradkego. W r. 1862 umiera Bradke, a naBtępcą po nim zostaje szlachcic estoński, hrabia Kayserling. Za jego staraniem prawo kooptacyjne i autonomia ciała uniwersyteckiego, nie tylko całkowicie przywrócone, lecz nawet znacznie rozszerzone zostały. Uniwersytet dorpac-ki był jedynym (w obrębie całego państwa rossyj-skiego), o którego autonomii prawniczo-sądowej jest mowa w kodeksie praw Rossyi. Za staraniem tegoż kui atora Kayserlinga, etat uniwersytecki i pensye profesorskie zostały znacznie podwyższone, uciążliwe mundury całkowicie zniesione, a publiczne noszenie oznak i barw korporacyjnych ostatecznie dozwolone. Kayserling podał się w r. 1870 do dy-misyi. Następcą jego został Gervais, a po nim kuratorstwo objął Saburow. Wychowany wykwintnie, intelligencyi żywej a błyskotliwej, w stosunkach bardzo lojalny, Saburow, jako człowiek dobrego tonu, taktem i uprzejmością umiał pociągać wszystkich, wyrabiając sobie wszędzie najżyczliwsze przyjęcie. W sprawowaniu swego równie wysokiego jak poważnego urzędu, postępował kurator Saburow zawsze prawą i prostą drogą, wart więc był tego, że go nie tylko lubiono, ale i szanowano. Następcą jego na dawnem kuratorstwie dor-packiem był Benator Stakelberg, urzędnik sztywny, chociaż uczciwy i zacny, biurokrata od stóp do głów; Czyniło to go nienawistnym dla wszystkich bez wyjątku w Dorpacie, lubo w rzeczywistości nie należał on wcale do najgorszych kuratorów tego o-kręgu naukowego. Po nim był kuratorem Ka-pustin, który przeniósł się do Rygi, i z niej naukowym okręgiem kierował aż do czasu, w którym go na tymże wysokim urzędzie zastąpił były rektor uniwersytetu warszawskiego, Ławrowskij.—Między wychowańcami wszechnicy dorpackiej jest znaczna liczba Polaków, którzy się nauce zasłużyli, a mianowicie: 1) prof. Ignacy Baranowski; 2) prof. Tytus Chałubiński; 3) Aleksander Czekanowski, słynny podróżnik i badacz przyrody syberyjskiej; 4) prof. Benedykt Dybowski, podróżnik i zęolog; 5) prof. Władysław Dybowski, paleontolog; 6) prof. H. F ud akowski, medyk; 7) Dr med. Głogowski; 8) prof. zoologii K. Górski; 9) prof. med. Stanisław Janikowski; 10) Dr Jodko, słynny okulista; 11) Kazimierz Krzywicki, niegdyś dyrektor główny komissyi oświecenia w królestwie Pol-skiem; 12) prof. Juliusz Mikszewicz, niegdyś rektor w uniwersytecie kazańskim; 13) Dr Ludwik Natanson, wieloletni redaktor pisma lekarskiego w Warszawie, b. prezes towarzystwa lekarskiego tamże, autor dzieła pod tytułem „Teorya jestestw ideo-dynamicznych“; 14) prof, chemii Ja-kób Natanson; 15) Dr Władysław Natanson; 16) Dr Nieszkowski, zoolog; 17) Leopold Marcin Otto, były wydawca „Gwiazdki cieszyńskiej“; 18) wielce zasłużony na polu poważnych badań naukowych, prof. Adolf Pawiński; 19)

prof. R. Pląskowski, psychiatra; 20) prof, botaniki br. Ungern-Stern b erg, we Włoszech; 21) Ryszard Wiszniewski, meteorolog; 22) prof. Teichmann, niegdyś rektor wszechnicy Jagiellońskiej w Krakowie; 23) Bronisław Zaleski (f w Paryżu); 24) prof. Witold Załęski, powszechnie znany statystyk i w. in. — Źródła: Do przeglądu dziejów dawnego Dorpatu: dzieła i liczne rękopisy przytoczone w E. Winkelmana „Bibliotheca Livoniae historica“ a zwłaszcza burmistrza dorpackiego Gadebuscha „Livländische Jahrbücher“, artykuł „Dorpat* w „Słowniku geograficznym“, roczniki p. t. „Verhandlungen der esthnischen Gesellschaft zu Dorpat“, prof. K. Sohirrena o szwedzkiej wszechnicy w Dorpacie „Universitas Gustaviana“, traktująca obszernie o jej przeszłości. Do opisu zaś niemieckiej wszechnicy w Dorpacie obok książki T. Neandra p. t. „Die deutsche Universität Dorpat“ (Lipsk 1882 ), najnowsza i bardziej wyczerpująca praca D-ra Otto i A. Hasselblata p. t. „Von den 14 000 Imma-triculirten“ (Dorpat 1891).

Dörpfeld Fryderyk Wilhelm (* 1824 w Wermelskirchen—f 1893 w Ronsdorf), pisarz pedagogiczny niemiecki. Był nauczycielem, a potem rektorem szkoły w Wupperfeld pod Barmen; w r. 1880 ustąpił z tego stanowiska. W swoich pismach pedagogicznych przemawiał za wyzwoleniem szkół z pod zależności kościelnej. Ważniejsze z nich są: „Die freie Schulgemeinde auf dem Boden der freien Kirche im freien Staate“ (Gütersloh 1863); „Drei Grundgebrechen der hergebrachten Schulverfassungen* (t-że, 1868); „Beitrag zur Leidensgeschichte der Volksschule nebst Vorschlägen zur Reform der Schulverwaltung“ (t-źe 1880; wyd. 3-e

1892) i „Das Fuudamentalstück einer gerechten, freien und friedlichen SchulverfasBung“ (Hilchenbach, 1892). Pisma te nie pozostały bez wpływu na podniesienie obecnego szkolnictwa w Niemczech.—Obok tego od r. 1857 D. wydawał założone przez siebie czasopismo „Evangelisches Schulblatt“ (Gütersloh).—Porówn. Höfler. „F. W. D., aus seinem Leben und Wirken“ (Lipsk 1890) i Vogelsang „Rector F. W. D.“ (Hilchenbach 1894).

Dörpfeld Wilhelm, architekt i archeolog niemiecki, syn poprzedniego (* 1853 w Barmen), kształcił się w berlińskiej akademii budownictwa, od 1875—1878 brał udział jako assystent Bohna w poszukiwaniach archeologicznych, przedsiębranych przez rząd niemiecki w Olimpii; od 1878—1881 miał sobie powierzony dozór techniczny nad tamecz-nemi odkopami; w 1882 zamianowany architektem, został potem sekretarzem państwowego instytutu archeologicznego w Atenach. Następnie uczestniczył z odznaczeniem we wszystkich pracach odkopowych, prowadzonych przez ten instytut na gruncie greckim, a przez niejaki czas kierował odkopami Schliemanna w Troi (Hissarliku) i Tyryncie, po zgonie zaś jego, na propozycyę wdowy, sam przedsiębrał nowe poszukiwania w Hissarliku r. 1893. W ostatnich czasach zbadał resztki teatrów greckich (Dyonizosa w Atenach, w Epidaurze, Megalo-polis i inne), i przekonał się, że w epoce klasy-

Hmi.

główne Do rohester.

Dorset, hrabiowie i książęta, ob. Sacke ville.

Dorsten, miasto w pruskiej regoncyi M fins ter, w powiecie Reklinghausen, nad rzeką Lippe; posiada papiernię, gisernię żelaza, fabryki maszyn; wyrób sieci na ryby, budowa statków. Liczba mie-

W. N.

cznej aktorowie greccy występowali nie na wywyższonej widowni (logeion), jak dotychczas mniemano, ale w orkiestrze. Waźuym jest także jego udział w opracowaniu wielkiego dzieła „Die Ausgrabungen zu Olimpia“, jako też przy Curtiusa „Olimpia“, oraz Schliemanna „Tiryns“, tudzież ostatniej jego pracy o wykopaliskach trojańskich. Mnóstwo artykułów wybornych, recenzyj i rozpraw o wykopaliskach ogłosił D. w różnych czasopismach, głównie zaś w„Mittb. des archäologischen Instituts in Athen“.

Dorregaray Don Antonio, margrabia d’Era-ul, generał karlistowski (* r. 1820—f 31 marca 1882), walczył już w latach 1836—39 w szeregach Don Carlosa, poczem przeszedł do wojsk królowej Izabelli, i odznaczył się w wojnie przeciwko Maroko (r. 1859). Wystąpiwszy z armii hiszpańskiej, ofiarował ponownie (r. 1872) usługi swoje Don Carlosowi, który mianował go pułkownikiem. D. 5 maja 1873 rozbił wojska rządowe pod Eraul, za co otrzymał rangę generał - porucznika i tytuł margrabiego. Po zwycięstwach pod Arroniz (26 czerwca 1873), i pod Dicastillo (25 sierpnia), odaie-sionych nad generałami Postilla i Santa-Pau, i po zdobyciu Portugaletty, stanowiącej port miasta Bilbao, objął, w stopniu generał - kapitana, naczelne dowództwo nad armią karlistowską. D. 17 czerwca 1874 D. wydał proklamacyę, w której zapowiedział wojnę bez pardonu, przyjąwszy na siebie w ten sposób odpowiedzialność za wszystkie akty gwałtów i grabieży, jakich się dopuszczały oddziały karlistowskie. Skutek tej proklamacyi był ten, iż mocarstwa europejskie pośpieszyły oficyalnie uznać madryckie rządy Serrana. D. pobił jeszcze wojska Concby pod Estellą, lecz nieco później, raniony pod Alcara, musiał się cofnąć przed prze-ważającemi siłami Jovellara do Nawarry, gdzie dowodził aż do upadku powstania. W lutym 1876 towarzyszył Don Carlosowi w jego ucieczce do Fran-cyi, skąd następnie udał się wraz z nim do Anglii, i tam umarł.

Dorset (Dorsetshire), hrabstwo w południowej Anglii, graniczy z kanałem La Manche i brab. Hampshire, Wilts, Somerset i Devon; obszar 2 639 km. □, liczba mieszkańców 191000. Kraina pagórkowata, pochylająca się na południe i północ ku niższym równinom. Od szczytu Pil-lesdon Pen (277 m.) ciągną się na zachodzie dwa nizkiegrzbiety wyniosłości (Dorset Do wns), między któremi leży nieckowata dolina Po o le. Południowe, na 110 km. długie, wybrzeże jest wszędzie prawie strome i wysokie, z wyjątkiem kilku miejsc przy przystaniach P o o 1 e i We ym o u t h. Wybrzeże to posiada dwa półwyspy: Portland i Purbeck, z przylądkiem S t. Albans. Rzeki: Stour, Trent, Frome, Wey, BretiYeo. Kanał Dorset-Somerset, który pod Bradford (Wilts) łączy się z kanałem Kennet-Avon, przecina wschodnią część. Grunt jest żyzny, szczególniej w dolinie Blackmoor. Wzgórza przedstawiają dogodne pastwiska, szczególniej dla owiec. W południowo-wschodnim kącie hrabstwa leżą wielkie torfiska. Klimat jest łagodny i zdrowy. Uprawiają tu zboże, kartofle, warzywa, len i konopie, Ważna jest hodowla bydła, szczególniej owiec (rasa Dorset). Z produktów mineralnych ważniejsze są: węgiel kamienny, wyborna glina garncarska (na półwyspie Purbeck), wyborny kamień ciosowy (Portiand). Z przemysłu kwitnie szczególnie rękawicznictwo, powroźuiotwo, tkactwo jedwabne, garncarstwo i wyrób sieci. Rybołówstwo również kwitnące. Miasto

W. H.

szańców 3 600 (1890).

Dorsuniszki, miasteczko w gub. Wileńskiej, w powiecie Trockim, na prawym brzegu Niemna, nad Strawą, o 28 wiorst od stacyi drogi żelaznej Koszedary, o 65 wiorst od Trok, należy do 9-go sądu pokoju I-go (wileńskiego) okręgu. Ma kościół parafialny Wniebow. N. P. Maryi, wymurowany kosztem parafian r. 1818 oraz kaplicę na cmentarzu; parafia liczy przeszło 5 000 wiernych. D. były warowną osadą litewską, zwaną przez kronikarzy Dirsunen. Roku 1381 d. 3 lutego, mieszkańcy, uchodząc w lasy przed napadem Krzyżaków, zamek drewniany i podzamcze spalili. W r. 1418 bawił tu, dążący pod Wielonę na umówiony zjazd z Krzyżakami, Jagiełło z królową i senatorami i był przyjmowany przez Witolda. W wieku XVI starostwo Dorsuńskie nadane było prawem doży-wotniem królowej Barbarze, w w. XVIII posiadali je wraz z dzierżawą wajgowską, Ogińscy, i płacili z niego kwarty 1 719 zł. a hiberny 1 900; na sejmie 1773 Stany nadały je na emfiteuzys staroście Ignacemu Ogińskiemu. Dziś D. są własnością skarbu, który ziemię oddał włościanom na wykup. Pierwotny kościół w D-ach założony był 1473 r., a przebudowany w w. XVIII kosztem starościny Antoniny z Białozorów Ogińskiej.—Porów. „Słownik geograficzny“.    *

Dorsz, ob. Ga dus.

Dort, miasto, ob Dordrecht.

Dortmund (łaciń. Tremoaia, starofrano. Tre-moigne), miasto w Prusiech, w regencyi Arens-berskiej, nad rzeką Emscher, leży w znanej pod nazwiskiem Hellweg żyznej równinie, między Lippe i Häarstrang, 85 metr. nad powierzchnią morza. Dawne fortyfikacye w r. 1863 zamieniono na plan-tacye, ozdobione obecnie pomnikiem wojennym. Z pomiędzy kościołów (3 katol., 3 ewang. i jeden staro-katolicki) odznaczają się: kościół Reinolda z odnowionemi malowidłami na szkle w chórze gotyckim; kościół N. P. Maryi z w. XI, kościół św. Piotra z w. XIII z przecudownym ołtarzem, i dominikański czyli św. Jana, którego dawny klasztor, obecnie obrócony na sżkołę katolicką, ma prześliczny krużganek. Dwa nowe kościoły ewangielickie na ukończeniu. Z budowli świeo-kich godne są uwagi: stary ratusz w stylu przejściowym z romanizmu do gotycyzmu (mają go zwalić dla wzniesienia nowego gmachu), jako-teź miejska bydłobójnia. Liczba mieszkańców w r. 1890 wynosiła 89 666 (ewangielików 47 816, ka-

tolików 40 384 i żydów 1 306). Przemysł, lubo jednostronny, ale rozległy, zawdzięcza rozkwit swój ogromny położeniu miasta śród westfalskiej kotliny węglowej. Leżące w okręgu dortmundzkim zje dnoczone cechy górnicze: Westfalia, Tremonia i Fryderyka Wilhelma, w r. 1892, przy obsłudze 2 318 robotników, wydały 445 962 tonny węgla kamieune-go. Dzięki temu rozwinął się tu wspaniały prze mysł żelazny, którego najznakomitszym przedstawicielem jest towarzystwo akcyjne »Union*; w roku 1892 zatrudniało ono 7 699 robotników i wyprodukowało w swoich zakładach 767 675 tonn żelaza i stali na 36.6 milionów marek. Wartość [rodukcyi innych 9 zakładów tego rodzaju doch^r dziła od 450 000 do 12.9 milionów marek. Spe-cyalnością ich są artykuły odnoszące się do górnictwa, budowy dróg żelaznych, mostów, okrętów, fabryk gazowych, machiny rozmaite, gruba i cienka blacha, piece, kadzie i t. p. Huty cynkowe towarzystw akcyjnych: Stolberskiego i Westfalskiego wyprodukowały w D ie 7 177 tonn surowca, ły spornym krajem, wartości 3 mil. marek. Bardzo ważnem jest także piwowarstwo oraz ceglarstwo. W roku 1892 D. posiadał 30 browarów, wpośród których jedno tylko towarzystwo akcyjne »Union“ wywarzyło 135 400 hl. piwa; 14 cegielni wyrobiło 45 milion, cegieł. Ważne są także gorzelnie, fabryki lin drucianych, kas żelaznyćh, świec stearynowych, mydła, ammoniaku, wyrobów gumowych i t. d.; są tu także słodownie, młyny i piły parowe. Handel, prowadzony, prócz wyrobów miejscowych, także zbożem i drzewem, znajduje się w stanie kwitnącym. D. posiada izbę handlową, główną filię banku państwowego, bank związkowy, i liczne kasy pomocnicze; ma cztery dworce kolejowe i leży w węźle wielu dróg żelaznych. Ruch w mieście i komunikacye z eąsiedniemi okolicami ułatwia kolej elektryczna. Z zakładów wychowawczych znajduje się w D-ie gimnazyum klasyczne, gimnazyum realne, szkoła realna, szkoła rzemieślnicza, wyższa szkoła żeńska; są też bogate zbiory historyczne i wiele towarzystw naukowych. Jest tu także siedlisko wyższej dyrekcyi górniczej, sądu ziemskiego, dyrekcyi dróg żelaznych, głównego urzędu podatkowego i magistratu. D., wspomniany w dziejach po raz pierwszy roku 899 jako Throtmanuia, powstanie swe datuje od czasów Henryka I, który tu miał jeden z pałaców rezydencyonalnych. Ottonowie w tern mieście posiadali mennicę i często przebywali. Monety z owych czasów mają wybite, jako najdawniejsze, nazwisko miasta, Tberotmanni, które się prze- dzony. Drugi koniec drzewca opatrzony był żelaz-kształcało rozmaicie: Theromanni, Trutmanni, Dorp- nym kolcem (oauptr/jç), dla utkwienia włóczni w ra-muude i t. p. Między 1253 a 1258 otrzymał D. prawo miejskie, w sto lat później połowę sądownictwa, następnie zaś, wespół z Grafem tamtejszym, posiadł wolny trybunał (Freistuhl). Kupcy dort-mundzcy wolni byli od cła w całem cesarstwie, a przez to miasto wyniosło się do rzędu wolnych miast cesarskich; najświetniej jednakże rozkwitło, przystąpiwszy do Hanzy. Zastawienie D-u przez króla Wilhelma arcybiskupstwu kolońskiemu (1248), a przez Albrechta I hrabiom Marku (1301), dało po-

wód w w. XIV do gwałtownej walki między zastawnikami, śród której miasto ledwie nieledwie wolność swą utrzymać zdołało. Około r. 1400 cechy dortmundzkie przez powstanie zdobyły udział w radzie. W r. 1504 cesarz, Maksymilian I, darował miastu hrabstwo, którego dzierźyclel rezydował w zamku tamtejszym, przez co D. posiadł około 80 □ km. ziemi z 13 wsiami. Podupadłszy w wojnie trzydziestoletniej, dopiero po siedmioletniej zaczął na nowo się podnosić. W r. 1803 D. z Ful-dąi Hextörem dostał się książętom Nassausko-Orań-skim, w 1808 przyłączony był do wielkiego księstwa Bergu, w 1815—do Prus. Od D-u wziął nazwę Dortmundzki recess, to jest ugoda, zawarta r. 1609 w tern mieście pomiędzy kurfirstem brandenburskim, Janem Zygmuntem, a pfalcgrafem neuburskim, Filipem Ludwikiem, mocą której spór ich o dziedzictwo Jiiliohsko-Kliwijskie rozstrzygnięto w ten sposób, że aż do ostatecznego załatwienia tej sprawy obie strony wspólnie zarządzać mia-

Dcrtmundzkie prawo. W Dortmundzie już od pierwszej połowy wieku XIII znajdował się jeden z najważniejszych wolnych trybunałów tak zwanego »sądu tajemnego (Vehmgericht), na czerwonej ziemi (Rote Erde) w Westfalii”; stąd też prawo tych sądów niekiedy się nazywa prawem dortmundzkiem. Trybunał ten wszakże nie miał szczególnego pierwszeństwa między innemi wolnemi trybunałami tegoż sądu, ale stanowił raczej tak zwaną wyższą izbę sądową dla dosyć znacznej liczby miast, w któryoh się takie trybunały znajdowały. Jako pamiątka tego Vehm-gerichtu dochowała się dotąd w Dortmundzie na pagórku, nieopodal od drogi żelaznej Berg-Mark, jedna z dwóch lip, pod któremi sądy się odbywały, spróchniała lecz umocowana żelaznemi drutami; pod nią stoi stół kamienny, z wyrzeźbionym na nim orłem herbowym; na stole tym niegdyś kładziono miecz nagi i stryczek łyczany. * Dortrecbt, ob. Dordrecht.

Dory (grec, §ópo), drzewce, kopija, oszczep, dzida, włócznia; była to u Greków starożytnych ważna broń zaczepna, która od czasów bohaterskich zachowała swoje znaczenie i kształt dawniejszy. Wielokrotne wzmianki u Homera pod różnemi nazwami (l'YXop,    [jlsXéy], axtov, £oaróv), już same przez

się świadczą o jej ważności. Główne części tej broni były: grot    w epoce pierwotnej bronzowy,

później żelazny, i drzewce (u Homera £oaróv), na którem za pomocą skówki (aóXóę) grot był 03a-

zie potrzeby w ziemi. Miara i waga D. używanej do kłócia w wieku bohaterskim bywała rozmaita: w czasach późniejszych różne plemiona greckie i różne rodzaje wojska urabiały ją według swego upodobania i potrzeby; najzwyczajniejszą wszakże była włócznia 2x/₂ do 4 m. długa, a 2—2% kg. ważąca. D. służące tylko do ciskania (axo>v, àxôvuov), używane przez zastępy lekko uzbrojone, były znacznie krótsze (1.3 m.) i lżejsze. D. służyły zarówno piechocie, przede wszy stkiem zaś cięż-

mym.

ko uzbrojonej, jak i jeździe greckiej i macedońskiej, nieraz obok lekkich, pociskowych grotów. W bitwach morskich Homer wspomina o ogromnym oszczepie z drzewcem spajanem. »Iiiada“ XV w. 677 i 678: vwjia ôs ÇoaTov vaôp-a^ov ev toxXoc-jAYjoiv xoXX^tgv ßX^Tpotot óowxaisi%ooĆ7rYj)(o; co dosłownie znaczy: „Obraca (Ajaks) wielką włócznią okrętową w ręku, spojoną klamrami, dwudziesto-dwułokciową“, a co Dmochowski przełożył: „Dwu-dziestodwułokciowym wywija on drągiem“; Szmur-ło: „Macha oburącz ogromnym bosakiem, do morskiej potyczki trwale klamrami spojonym, sterczącym na łokci dwanaście“; Popiel zaś: „dłońmi osę-kiem ogromnym do bitwy na morzu, potrząsa, ze-stósowanym klamrami, dwudzieścia i dwoje stóp mierzył.“    *

Dorycka tonacja. Jest nazwą porządku toua-cyjnego, który zarówno w muzyce staro-greckiej, jak i średniowiecznej, bardzo ważną rolę odgrywa; w nim bowiem dawni kompozytorowie najczęściej układali Bwe utwory muzyczne. D. t. starogrecka i „pierwsza tonacya kościelna“ (gregoryańska), od IX wieku zwana niewłaściwie dorycką, nie są identyczne: grecka bowiem była objęta gamą e. f. g. a. h. (lub b.) c. d., zaś pierwsza kościelna: d. e. f. g. a. h, c. d. Różniły się więc położeniem półtonów, które w greckiej leżały między pierwszym i drugim, oraz piątym i szóstym stopniem, aaś w kościelnej, między drugim—trzecim, i szóstym—siód-

A. Pol.

Dorycki albo doryjski dyjalekt jest jednym z bardzo licznych narzeczy, na jakie dzieliła się mowa starożytnych Greków. Mówiło nim plemię doryckie, którego ojczyzną gieograficzną były części Peloponezu południowa i wschodnia, tj. krainy Lakonja, Messenja, Argolida i Korynt; nadto mowy do ryckiej używali mieszkańcy Megarydy, części Cyklad i Sporad południowych, Krety, Rodu, Karpatu i innych wysp morza Egejskiego, Korcy-ry na morzu Jońskim, ludność miast doryckich ua południowo-zachodnim i południowym wybrzeżu Azji Mniejszej, tudzież kolonje założone przez Do-ryjczyków w innych krajach, jak Tarent i Hera-klea w południowych Włoszech, osady w Sycyiji, jak Syrakuzy i in., Bizancjum, Cyrena i inne. Narzecza te mowy doryckiej, różniące się między sobą pewnemi właściwościami, nie tylko żyły w u-stach ludu greckiego, ale miały zastosowanie w literaturze do wieku V-go przed Car., tj. do czasu wyniesienia się dyjalektu attyekiego na stanowisko jednego wspólnego języka literackiego (koinć diâtektos). Odtąd ogólny ten język grecki wypiera inne dyjalekty z literatury prozaicznej prawie zupełnie, tąk, że wiadomości o dyjalektach miej scowych nieattyckich czerpiemy przeważnie lub niekiedy wyłącznie z napisów, jakie po nich pozostały. Napisy te ważne są dla poznania zarówno samego języka, jako też historji i praw starożytnych Greków. To samo stosuje się i do dy-jal. doryckiego; niektóre jego zabytki, w napisach przechowane, pochodzą z odległej starożytności; od końca wieku lV-go podlegał on wpływowi języka attycbiego, podobnie jak wcześniej przed nim narzecze jońskie, zacierając stopniowo swoje odrębności i przejmując formy attyckie: napisy w krajach doryckich w I-ym wieku przed Chr. często już pisane są w języku ogólnym greckim. Niektórzy jednak badacze utrzymują, że język doryc-ki przetrwał wieki następne i mimo liczne, zmienne losu koleje, zachował się do dni naszych; upatrują nawat w mowie Oikonów (Dzakonów), mieszkających w Argolidzie (u podnóża gór Malewo) potomka starożytnego narzecza D-ego. W narzeczach D-ich odróżniają (Ahrens) dwa główne działy: jeden ściśle dorycki, surowy język (severior) Sparty, Krety i kolonji lakońskich południowej Italji (Wielkiej Grecji); drugi, mowę dorycką łagodniejszą (mitior) w innych częściach obszaru tego dyjalektu; pierwszy charakteryzuje się użyciem długiego ô i ê (co, 7]) tam, gdzie druga ma oo i et. Główniejsze z ogólnych znamion dyjalektu D-go są: zatrzymanie palnego szerokiego dźwięku ä, tj. pierwotnego ä długiego tam, gdzie w at-tyckim jest wązkie ë długie (?]); np. dor. mater ( jj.aT7]p ) = attyc. mëtër ( (i/flnrjp ; por. stind. matâ, łać. mäter, pol. macierz, mać); dor. damos=att. demos (lud); dor. haméra=att. hëméra (dzień), dor. selana=joń. - att. selénë (księżyc) i t. p.; zachowanie pierwotnego t (t) przed i, np. ploń-tios = att. plońsios (bogaty); utrzymanie n w bierniku 1. ma.: tóns hyións = att. tous hyiońs (synów—w narz. Argol. i Eginy); utrzymanie zakończeń starożytniejszych: w 3-ej os. 1. poj. -ti, np. dor didoti=joń.-att, didósi (daje; por. stind. dâ-däti); w 3-ej os. 1. mn. : -nti, np. dor. féronti=att. férousi (niosą; por. stind. bhńra-nti); w l ej os. 1. mn. -mes, w innych dyjalek. -mew, np. dor. fó-romes = att. féromen (niesiemy) i t. p. — Oprócz napisów, w których przechowały się właściwości języka D-ego, mamy liczne przykłady doryzmu mniej lub więcej zmienionego w tekstach pisarzy attyckich. Pozostał on w ułamkach poezji Alk-meona (z VII w. pd Chr.), we fragmentach Epi-charma, przedstawiciela komedji dorycko - sycylijskiej (z w. V pd Chr.), u matematyka Archime-desa (z III w. pd Chr.) i in.; Arystofanes przedstawia mówiących Lakończyków w komedji Lizy-stracie i Megarejczyka w Acharnach; Tucydydes podaje tekst umowy zawartej między Spartą i Ar-gosem (V, 77); większa część poezji idylicznych Teokryta pisana jest po dorycku; liryki Pindara i chóry w tragiedjach greckich zawieraj {, liczne przykłady doryzmu ; wreszcie wiele form doryckich narzecza lakońskiego i kreteńskiego znajduje się u Hezychjusza, leksykografa z w. IV po Chr. ( wyd. M. Schmidta 4 tomy, Jena 1857—64; i wyd. podręczne Jena 1864). — Literatura. Badaniu dyjalektu D-go poświęcił pracę H. L. Ahrens ,De dialecto dorica“ (Getynga 1843). Późniejsze prace o narzeczach doryckich i ich zabytkach wymienia G. Meyer we wstępie swojego dzieła „Griechische Grammatik“ (wyd. 2-e, Lipsk 1886, str. XIX XXV); krótką charakterystykę narzeczy grupy D-ej podaje K. Brugmann w swojej

A. A. K.

K. J.

„Griechische Grammatik“, wydanej w »Handbuch der klass. Altertumswissenschaft“ Iwana v. Miille-ra(tom 2-i, wydanie 2-e, Monachjum 1890, str. 18); tamże uwzględniona literatura przedmiotu.

Dorycki styl (porządek) architektoniczny. Charakterystyczne cechy jego są następujące: kolumna bez bazy, a zwężająca się ku górze, ma wzdłuż 16—do 20 płytkich, rynienkowatych żłobków, bez listewek pomiędzy niemi; wysokość jej 5 do 6¹/₂ średnic (od 8—13, w najświetniejszych czasach 11 modułów); kapitel wytworzony przez kilka, stanowiących szyję kolumny, lekkich nacięć, przez mocno zaznaczony, daleko wystający, schinus, i leżący na nim ciężki abacus. Belkowanie w stylu d-im składa się z gładkich, kamiennych, od

Dorycordaites Grand’ Eury (paleont.). Jedna z trzech grup (Eucordaites, Dory cor dattes, Poacor-daites) roślin kopalnych, zwanych Kordaitami (Cordaiteae Grand' Eury), stauowiąoych niegdyś, według tego badacza, wielkie drzewa o cechach bliz-kich z jednej strony iglastym (Coniferae), z drugiej sagowcom (Gycadeae). Grupy powyższe różnią się od siebie liściami, a grupa D. charakteryzuje się długiemi na 40—50 centymetrów, lance-towatemi, ostremi liściami, o licznych, delikatnych, jednakowo grubych nerwach. Szczątki tej grupy występują w głębszych pokładach węglowych w zagłębiu Loary we Prancyi.

Doryda (Doris). Miano Doris oznacza dwie krainy greckie, zamieszkane przez Doryjczyków

L Tl-

nfWHlSÄ«

II

Sśsss

___if î Jiii

Mi

31

■ yiffF

Pr

jmŃ«ISS«a!

iS«

|l

ta

J ; '.........

_

Ł:

iBlfe

___

si

(■

Fig. 262. Świątynia Dorycka.

kolumny do kolumny idących belek (architrawów), na których górnym brzegu ciągnie się listwa, a w pewnych odstępach krótkie rzędy kropli (guttae). Te wskazują miejsce, gdzie są tryglify, t. j. czoła łączących się na nich belek kamiennych, ozdobione trzema całkowitemi i trzema połowicznemi wrębami (glifami—stąd tryglify). Pola pomiędzy tryglifami (ditryglify) wyłożone są bądź pustemi, bądź też wypukłorzeźbą ozdobionemi taflami kamien-nemi (metopy). Gzyms (geison) składa się z daleko wystającej dolnej płyty i karnesu czyli części jego górnej, okapowej (sima). Piękne wzory stylu doryc-kiego są: świątynia w Pestum, tak zwana świątynia Tezausza w Atenach, tamże Partenon i inne.—(Ob. Architektura).

we właściwej Grecyi i w Azyi Mniejszej. 1) D. mała, zaledwie 4 mile kwadratowe obejmująca kraina środkowej Grecyi, od pierwotnych mieszkańców Dryopów zwana także Dryopis. Granice jej ku zachodowi stanowi Etolia, ku północy Tessalia, ku wschodowi epiknemidyjscy Lokrowie, a ku południu ozolscy Lokrowie i Focyda. Klimat krainy położonej pomiędzy górami Etą, Kallidro-mos, Koraksem i skłonami Parnasu, zraszanej tyl ko przez górny bieg beockiego Cefisu i dwa drobne strumyki, jest ostry, a ziemia nieurodzajna. Jedynie zachodnie wyżyny D., z rozległemi lasami dębowemi, nadawały się jako pastwiska. Po tak zwanej dorycki ej wędrówce ludów greckich | pozostała w kraju ludność, utrzymywała zawsze

Jii

mm

i¹

gps

«iä

ssas

ii

nr

ii

.i

/'iii'!

Fig. 264 Porównanie różnych kolumn do ryckich: a) ze świątyni na Delos.- b) z Partenonu,-c) ze świątyni w Koryncie

Fig. 263. Fryz Dorycki, z gzemsem wieńczystym.

przyjazne stosunki z sąsiadami, szczególnie zaś z doryckiemi państwami, które wielkiej potęgi się dobiły. Szczyciła się tern nie mało ubożuchna, odcięta od głównych traktów kraina, i nadawała sobie szumny przydomek * metropolii doryckiej“. Inni Grecy wprawdzie nazywali ich szyderczo „mrzygłodami doryckimi*. Cztery nieznaczne miasteczka: Boion, Kitynion, Erineos i Pindos, zawarły pomiędzy sobą przymierze na wieczne czasy i tworzyły tak zwaną tetrapolis dorycką, lecz w dziejach greckich żadnej ważnej roli nie

Yl

Tb

ntrcL'iJ

ar

Sä

kańcy, przeważnie doryckiego szczepu, w tak zwaną dorycką heksapolis, t. j. w związek sześciu miast, się połączyli. Należały do niego na stałym lądzie miasta Knidos i Halikarnassos, dalej wyspa Rhodos z miastami Jalysos, Lindos i Kameiros, a wreszcie wysepka Kos z miastem tegoż samego nazwiska. Inne sąsiednie osady, założone przez Doryjczyków, były albo zależne od sprzymierzonych miast, albo też zajmowały względem nich wprost nieprzyjazne stanowisko. Uroczystości związkowe obchodzili Doryjczycy na cześć Apollina i Demetery na tryopijskim przylądku, w pobliżu miasta Knidos. Na bieg dziejów greckich kraina cała, jak to w art. Doryjczycy zobaczymy, nigdy wpływu rozstrzygającego nie wywarła, mimo, że Halikarnanassos i wyspa Rhodos dobiły się znacznej potęgi. Dwa razy tylko występują azyatyccy Doryjczykowie na politycznej widowni, a zawsze w roli podrzędnej. Pierwszy raz wspomina o nich flerodot, jako o podległych berłu perskiego króla Kserksesa, drugi zaś raz TuCydydes, jako o sprzymierzeńcach morskiej potęgi ateńskiej podczas wojny peloponeskiej.—Por. Newton C. T. „A hi-story of discoveries at Halicarn., Cnidus and Bran-chidae“ (2 t. z atlasem; (Londyn 1862—1863).—Ob.

S. Drz.

Fig. 265. Zarys kolumny doryckiej z belkowaniem.

(a. Plinthusv. Abacus.-b. Echinus.—c. Trzon filaru drążony.—d. Anuli (rzemyczki).—e. Przecięcie.—Między d. i e Hypotrachelion (szyja).-f. Epistyllon v. Architraw.—g. Metopa. h. Tryglif i gzems wieńczysty.

odegrały. Podczas najazdu perskiego oszczędzali mieszkańców Persowie, jako swych sojuszników, natomiast w wojnie focyjskiej, a później przez Macedończyków i Etolozyków grody owe zburzone zostały do szczętu, tak, że za rzymskich czasów tylko kupy gruzów z nich oglądano.—Por. „Mittheilungen des athenischen Instituts* (tom IX, str. 365 i nast.).—2) D. nazywała się w rzymskich czasach także południowo-zachodnia część Karyi na wybrzeżu Azyi Mniejszej, przez dwa półwyspy z zatoką Ceramikos wytworzona, jako i poblizkie wyspy, których miesz-

G r e cy a.

Doryderma Zitt (paleont.). Rodzaj gąbki kopalnej, przedstawiającej ciało rozgałęzione nakształt drzewa, do 0.4 metr. wysokie, złożone z gałęzi walcowatych, zwykle dwudzielnych, o licznych, wewnątrz równoległych, podłużnych rurkach. Elemen-ta skieletu, do 2 mm. grube i słabo rozgałęzione, splatają się w siatkę o wielkich okach, które w dobrze dochowanych okazach wypełnione są mnogie-mi, widełkowatemi, o długich trzonkach kotwiczkami, jak kołczany strzałami. Rodzaj ten obficie występuje w wyższem ogniwie kredowem. Gatunki: D. dichotomum Bennett, w piętrze cenomań-skiem w północnych Niemczech, Anglii i południowej Prancyi (Nicea); często jako głazik dyluwial-ny w północnych Niemczech.

Doryfory (t. j. noszący włócznie, kopije = ko-pijnicy), nazywali się: l) żołnierze uzbrojeni we włócznie; 2) u Spartauów słudzy, noszący włócznie za swoimi panami; 3) przyboczna straż tyranów, drabanci, zwykle cudzoziemcy. D-em zowie się także sławny posąg atlety, dłóta Polikleta, znany z licznych reprodukcyj (Neapol, Rzym, Londyn i in.), a przedstawiający jedną z najtęższych męskich postaci w sztuce starożytnej. Służył on innym artystom za pierwowzór pod względem pro-porcyj i stąd przezwano go kanonem.—Porówn. Friederichs „Der Doryphoros des Polyklet“ (Berlin 1863).    *

Doryjczycy stanowili jedno z pokoleń greckich, którego założycielem i eponimem^miał być, według mitu, Doros, wnuk D eukaliona (ob.), Hellen. Przy rozejściu się trzech synów jego, Doros zajął krainę leżącą naprzeciw Peloponezu, na płn. stronie zatoki Korynckiej, a potomkowie jego nazwali się Dorami (gr. Dor oj). Oto jest genealogia podana przez Katalog heraldyczny („Fragm.“ 29; wyd. Göttlinga; prócz tego ob. Wachsmuth „Hellen. Alterth.“ I, 1

str. 911; oraz Bernbardy „Griech. Literat.“ I. str. 167) i tak też utrzymuje Apollodoros (I, 7, 3). Genealogia ta, późniejsza znacznie od Homera, a pochodząca, razem z Katalogiem, z pierwszej połowy YII w. przed Chr., dość jednak jest dawną i przez to zasługuje na uwagę. Samo rozmieszczenie D-w, jak widzimy, nie może się stosować jedynie do tego czworogrodu (tetrapolis; ob. Dory da), szczupłego okręgu, ściśniętego Parnasem i Etą, znanego geograficznie pod nazwą Dorydy i Dorów w czasach historycznych, Przeciwnie, w myśli autora tej genealogii, D. są pierwotnymi mieszkańcami wielkiej przestrzeni kraju, rozciągającego się na północ od zatoki Koryntu, a obejmującego Ełolię, Focydę i ziemię Lokrów Ozolij-skich. Myśl ta zgadza się nadto z inną legendą, wzmiankowaną przez Apollodora (I, 7, 6), który przytacza, że Etolos, zmuszony wydalić się z Peloponezu, przeszedł na ziemię Kuretów, gdzie doznał gościnności u Dorosa i dwóch jego braci „synów Ftii i Apollina“. Różnica rodowodu, zamiana Hellena na Apollina, jako ojca Dora, nic tu nie stanowi dla kogoś, co otrzaskany jest z fłuktuacya-mi nomenklatur w tych starych podaniach: wa-żniejszem jest to, że imię Ftii doskonale się godzi z imieniem Hellena, gdyż oba się utożsamiają z jednaką częścią Tessalii, już nawet od czasów Iliady. Przyjąć tedy można, iż pokolenie D-w mieści się pierwotnie na płn. - zach. stronie Peloponezu i rozsiada się szeroko; przyjąć tembardziej, iż tak postawiona legenda, opiewająca jako D. byli w pewnej epoce posiadaczami lub zwierzchnimi dzier-życielami przestrzeni zawartych między rz. Ache-loosem a płn. wybrzeżem zatoki Koryntu, lepiej przynajmniej przypada do faktów poświadczonych historycznie, niż legendy przytaczane przez Hero-dota, który wywodzi D-w z Ftiotydy. Przechodząc oni bowiem wtedy pod wodzą syna Helleno-wego, Dorosa, do Histyeotydy, u stóp Ossy i Olimpu, wyparci następnie przez Kadmejczyków, w o-kolice Pindu, stamtąd przeszedłszy w krainę Dryo-pów na górach Ety, wkroczyli nareszcie do Peloponezu i tam się utrzymali („Herod.“ I, 56). O powszechnem mniemaniu w Grecyi, zdobycz Peloponezu przypisującem D-m, świadczy choćby So-fokles, który („Edyp w Kolonie“ wiersz 695) Peloponez nazywa „wielką wyspą Doryjską“. Z podania więc tego wywieść trzeba, że wielkie osady doryjskie w Peloponezie wynikły z najazdu idącego z północy, i że najezdnicy przekroczyli zatokę, wychodząc z Naupaktu, co, lubo odnośnie do Argos niepewne, zdaje się bardzo prawdopodobnem odnośnie do Sparty i Messeny. Przypuścić też trzeba, że nazwa D-w obejmowała daleko więcej niż jedyną ludność nieznacznego czworogrodu Dorydy właściwej, skoro zdobyli Spartę i Messenę. Najazd ich na Peloponez łączą z powrotem tamże Heraklidów, faktem wybitnym w zamglonych dziejach Grecyi (por. art. Achaj a), a to w tym sensie, że gdy nadeszła chwila powrotu owych potomków Heraklesa, przyzwali oni D-w na pomoc i wyruszyli razem. Opowieści o tern podane przez Apollodora (II, 8, 3) i Pauzaniasza (Y, 3, 5), no-

Encykl. Pow»* Ilułtr. Zesz. 126 T. XYL

szą na sobie cechę raczej legendy niż historyi, która też zaraz potem i odrazu bieg swój rozpoczyna. Przedewszystkięm legenda ta, na rzecz D-w i ich królów ustanawia wielkie ich osadnictwo w Peloponezie, a jakkolwiek sprawa przedstawioną jest w ten sposób, że peloponeskie Argos, Sparta i Messena, trzy punkty najważniejsze, należały prawnie do Heraklidów (ob. art. Argos, str. 805, kol. 2), i przez nich zostały odzyskane, to przecież wiadomo skądinąd, iż Heraklidowie ci, lubo weszli jako rzesza główna i przodująca, wszelako w naczelnikach swych węzłami krwi połączona z przywódzeami D-w, a ostatecznie znacznie niższa od nich liczbą, zlała się z nimi, tak dalece, że w późniejszych czasach pochodzenie hera-klejskie, o ile je ktoś w sobie wykazał, było dlań pieczątką dostojności (królowie Sparty), ale polityczny charakter, firma dziejowa, była tylko doryjską. Słowem, czybyśmy poszli za legendą Apollodora, która jest zapewne skróceniem jednego lub kilku poematów genealogicznych, czy za legendą Platona („Legg.“ III, 6, 7), zawsze wypadnie, że D., niby pomocnicy Heraklidów a w istocie działacze główni, położyli w Peloponezie koniec panowaniu Achajów (na Orestesie, synu Aga-memnona), którzy częścią emigrowali na północ, częścią ulegli. Wszyscy D. we wszystkich osadach dzielili się na trzy pokolenia (fyle): Hyllów, Pamfilów i Dymanów(ob.); we wszystkich grodach do-ryjskich mieszkały nadto znamienite rodziny hera-klejskie, wśród których wybierano ekistów (oaiatuję), założycieli domów, kiedy chodziło o utworzenie nowych osad. Trzy te pokolenia odnajdują się w Argos. Sycyonie, Epidaurze, Trezenie, Megarze, na Korcyrze i prawdopodobnie w Spareie („Herod.“ V, 68). Trzy te pokolenia, według rodowodu ich eponimów, pochodziły od samego Heraklesa; zdaje się jednak, że jak w Spareie, tak i w innych miastach doryjskich, istnieli mieszkańcy niedoryjscy, od tych pokoleń odrębni i wcieleni we właściwe sobie fyle. Jedną z takich byłaEgeis, od mieszkańców przybyłych jakoby z Teb, a sprzymierzonych z D-mi (Herod. IV, 149; Pindar „Pyth.“ V, 67); gdy Egijalowie w Sycyonie, fyla Hyrnetia w Argos i Epidaurze, inne jeszcze, nieznanych nam nazw, w Koryncie, wyobrażają również odłamki niedoryjskie odnośnych gmin (Herod. V, 68 — 92). Po za obrębem greckiego lądu, mamy w Odyssei wzmiankę o D-ch Kreteńskich, coby dowodziło o osadnictwie dokonywanem po morzu, i to w e-poce bardzo dawnej, przypominającem łupieżcze zdobycze Normannów. Do osad doryjskich należą też wyspy Rhodos i Kos, z któremi łączą się jeszcze dwa miasta na przeciwległym lądzie Azy i Mn., z czego tworzy się h e x a p o 1 i s, amfiktyoński związek doryjski, w którego skład, jako miasta, wchodzą: Lindos, Jazylos, Kamiros (na wyspie Rhodos), Halikarnas, KnidoB, Kos. Panowali też D. na wyspie Eginie, ale poznajemy ich dopiero w VI wieku przed Chr., z Herodota (V, 80 — 81), podczas sławnego poselstwa Teban do Eginy o wypowiedzenie wojny Ateńczykom. D. zatem zaznaczyli się jako plemię w historyi Grecyi, szczególniej przez

110

K. K.

1881).

'tjS’ÇHâS

A, S. .

K. J.

Spartę; zostawili też ślad swego plemiennego znaczenia w doryckim stylu i dyalekcie (O. Müller „Hist. of Dorians“),.— Ob. Grecy a.

Dorylaeum, miasto, które istniało już w starożytnej Prygii Epiktetos, nad rzeką Tymbres (dzisiejszą Pursak); zbiegały się tu drogi z Prusy (Brus-sa) i Nicei do Ancyry (Angory) przez Pessinus albo Polybotus do Iconium (koniah) i do Sardesu. Dziś na tern samem miejscu stoi m. Eski-Szer w wi-lajecie Chodawenkjar, a w sandźaku Kiutahia o 10 —12 000 m-ców, znane z cieplic leczniczych i grobów, kryjących popioły świętych muzułmańskich. Upamiętniło się w historyi średniowiecznej bitwą Krzyżowców z Kilidź-Arslauem, sułtanem Turków Seldżuków, stoczoną d. 1 lipca 1097 r. Z pod Nicei Krzyżowcy pierwszej kruoyaty ruszyli dnia 27 czerwca, kierując się na Koniah kilku drogami; przodem postępował Tankred ze swymi Normandami; on więc dostrzegł pod wieczór 30 czerwca jazdę turecką w oddali. Zawiadomieni o tern wodzowie postanowili zatrzymać się pod D., na równinie po za górami. Noc spędzono w gotowości bojowej, a nazajutrz, w parę godzin po wschodzie słońca, ujrzano nieprzyjaciela w wielkich masach. Ki-lidż Arslan miał 150 000 jeźdźców, z którymi nie zdążył był na odsiecz Nicei. Bohemond objął dowództwo nad najbliższą gromadą' chrześcian i nasam-przód kazał zebrać cały tabor wozowy z kobietami, dziećmi i księżmi dokoła pagórka; dla obrony pozostawił tu piechotę, która miała sypać szańce; konnicę zaś poprowadził naprzód ku rzeczułce. Ale już tę rzeczułkę przebyli Turcy i, wypuściwszy chmurę strzał, uderzyli w szable i piki na rycerzy. Walka była zacięta. Znaczny oddział muzułmanów dostał się do taboru, zaczął mordować zbrojnych i bezbronnych, potem zajął się rabunkiem. Tymczasem Bohemond rozesłał gońców do dalszego o-bozowiska chrześcian. W krytycznej chwili nadbiegli inni wodzowie: biskup Adhemar z Puy zaskoczył nieprzyjaciela z lewej strony, zabierając mu tyły, Rajmund hr. Tuluzy uderzył na środek, God-fryd de Bouillon i Hugo Vermandois prawem skrzydłem zetknęli się z Normandami Bohemonda. Wtedy Turcy zostali pokonani i uciekli. Bitwa trwała 5 godzin.—Sybel Henryk ^Geschichte des ersten Kreuzzuges“ wyd. 2-gie, str. 291 — 297 (Lipsk

T. K,

Doryphora decemlineata (Chrysomela decemlmea-ta), Kolorado Czyli Chrząszczyk kartoflany. Owad tę go pokrywy (Coleopłera), do rodziny Złotków (Chrysomelidae) należący, o którym kilkanaście lat temu wiele pisano, jako o niszczycielu kartofli w Ameryce, i obawiano się, ażeby się nie dostał do Europy (chociaż w jednej miejscowości był zauważony w Niemczech, lecz pomyślnie wytępiony). Jest on wielkości i kształtu biedrzonki; ciało jajowate, z wierzchu wypukłe, ciemno-źółtawe, z odcieniem czerwonawym; rożki dość długie, na końcach zgrubiałe. Na ciele ma czarne plamki, kreski i punkta, a mianowicie: czarną sercowatą plamkę na czole, czarne końce rożków, oraz przedni i tylny brzeg przedkar-cza, na którem znajduje się jedenaście plamek czarnych, a z tych leżąca po środku przedkarcza największa, kształtu zmiennego, od H, wielkiego aż do V. Nadto dolna powierzchnia ciała, jako też nogi są opatrzone licznemi kropkami i plamkami czarne-mi. Do najważniejszych znamion tego owadu należy 10 czarnych podłużnych prążek w kształcie linij, przebiegających po 5 na każdej pokrywie skrzydłowej; druga i trzecia z tych prążek zlewają się razem w tylnym końcu pomiędzy sobą. Długość ciała wynosi 9 — 11 mm. Zamieszkuje Amerykę Północną od Kolorado aż do brzegów oceanu Atlantyckiego. Gąsienice i chrząszczy ki żyją na kartoflach, liściach i łodygach i, gdy występują w znacznej ilości, zrządzają wielkie szkody i sprowadzają głód, jak się to stało w roku 1859 w Ameryce w wielu miejscach. Chrząszczyki zimują w ziemi, którą w początkach maja opuszczają, Samiczka składa 700—1 200 jajek w grupach po 12—20 na dolnej powierzchni liści kartofli. Gąsienice wylęgają się po 5 —8 dniach, w ciągu 20 dni wyrastają, nisz-

' v'

fi

Fig. 288. Doryphora decemlineata. Kolorado czyli chrząszczyk kartoflany: a — owad dorosły (kolanko) b - jajka, c. d. e —gąsienice (larwy)różnego wieku, f.—poc/.warki.

cząc liście kartofli, następnie zagrzebują się w ziemi, gdzie zamieniają się na poczwarki. Po 12 dniach wychodzi z poczwarek drugie pokolenie chrzą-szczyków, które składa jajka na bokach i w taki sam spoHÓb wydaje 3-ie pokolenie, często w ciągu tegoż samego lata. Gąsienice są pomarańczowego koloru, z czarną głową i poprzeczną prążką na pierwszym pierścieniu ciała, oraz z 2-a szeregami czarnych plamek okrągłych na bokach ciała. Jako środki zaradcze zalecają zbieranie i niszczenie cbrsąszczyków, gąsienic i jajek, a nadto wyrywanie i palenie łętów (łodyg) kartoflanych.

Doryptsrus Gsrm. (paieont.). Rodzaj ryby kopalnej z grupy nieparzystoogonowych (He-terocerci), o ciele płaskiem, bardziej Wysokiem niż długiem, o głowie wybitnie dużej, płetwie grzbietowej i odbytowej bardzo długich i znacznie wydłużonych promieniach ich przednich; o ogonie silnie nieparzystym, tułowie nagim, z wyjątkiem pojedyń-czych rzędów blaszek kościanych. Właściwy forma-cyi permskiej; jedyny znany gatunek: D. Hofmanni Germ. w łupku miedzianym z Eisleben i Riechels-dorf; w łupku marglowym z Durham.

Dorys, ob. Dor y da, Dor yjczycy.

Dosi G-irolamo, architekt włoski (* 1695 r. w Capri—f 1773 r.), uczeń sławnego architekta rzymskiego. Dominika Fontany, był nadwornym budowniczym papieży: Benedykta XIII i Klemensa XI1.E' D-Dosieozna. Dosieczną (po łac. cosec ans) kąta nazywa się sieczna dopełnienia tegoż kąta. Do-sieczna oznacza się symbolem cosec. Jeżeli kąt dany (wyrażony długością odpowiadającego mu luku, przy przyjęciu długości promienia za 1 ) jest a, to

cosec a = sec

Dosieczną jest odwrotnością wstawy: cosec a =

S. D.

W. K. Z.

W. H.

K. K.

W. G.

niającego zobowiązań.

Dostawa. D-ą kąta lub łuku (po łac. cosinus) nazywa się wstawa dopełnienia tegoż (complemen-tum sinus), t. j. wstawa kąta, który razem z danym kątem daje 90° lub ćwierć okręgu koła. D-ę, podobnie jak i w stawę (ob.), można określić geometrycznie lub analitycznie. Analitycznie jest to pewna określona funke y a (trygonometryczna) kąta, geometrycznie zaś przedstawić się daje jako pewna linia trygonometryczna w kole. Dostawa oznacza się symbolem cos; można więc napisać

cos a.—sin

(4-)

sin a

Dositheos, ob. D o z y t e u s z.

Dosługa, herb polski z nadania. Na tarczy ściętej, w górnem błękitnem polu dwie srebrne kotwice na krzyż, uchami ku górze; w dolnem czer-wonem polu srebrny koń, kroczący stępią w prawo, ze złotemi kopytami i czarnym popręźem przez pół. W koronie nad hełmem trzy strusie pióra.—Herb ten wraz z nabilitacyą, na mocy prawa z r. 1836, za zasługi otrzymał od ces. Mikołaja I, d 24 Maja 1847, Józef Majewski, syn Kajetana („Herb. rodzin szlacheckich królestwa Polskiego“).

Dosologia, część farmakologii, ob. Dozologia.

Doepad, wyżyna w górach Rodopskich, zamieszkana przez mahometańskich Bułgarów, zwanych P o m a k a m i.—Ob. art. Despoto da g.

Dośrodkowe siły. Przez siły dośrodkowe, czyli centralne, w ogólności rozumieć należy siły, pociągające ciało ku pewnemu środkowi, siły przyciągające zatem.—W szczególności działanie siły dośrodkowej ujawnia się w ruchu obrotowym.—Ob. Obrotowy ruch.

Dossenus, według Horacyusza (Ep. II; 1, 173), mylnie uchodzący za poetę przedstawień Atellań-skich (ob. A tell an a e fab.), prawdopodobniej wyobraża tylko imionisko (od dorsum, grzbiet) komicznej postaci garbatego zszywacza worków, który należał do rzędu figur, stawających w rzeczonych przedstawieniach scenicznych,

Dossi lub Dosso, właściwie Giovani di Ni colo Lu te so, malarz włoski (* r. 1479 w Dosso — f 1541 w Ferrarze), uczył się od Lorenza Costy, był potem pod wpływem Giorgiona. Znane są jego obrazy ołtarzowe: Madonna ze świętymi i aniołami w Ferrarze, czterej Ojcowie kościoła w Dreźnie i inne. Oprócz tego malował obrazy fantastyczne i mitologiczne; jest jego „Bacbanalia“ w pałacu Pitti we Florencyi, „Cyrce w lesie“ w pałaeu Borghese w Rzymie. Głównemi przymiotami jego pomysłów są: silna charakterystyka postaci, poe-tyczność nastroju i żywy koloryt. Oznaczał obrazy swe literą D., dodając do niej kość (D. osso). Brat jego, Giov. Battis ta, f 1546 roku, pomagał mu głównie malowaniem krajobrazów w jego figurowych pomysłach.

Dostawa w znaczeniu handlowem i technicznem jest to przyjęcie i wypełnienie zobowiązania, wypływającego z umowy ustnej lub piśmiennej na dostarczenie w danym czasie pewnej ilości przedmiotów, szczegółowo co do rodzaju i dobroci w umowie określonych. Z rozwojem przemysłu i handlu, z epoką rozwoju komunikacyj lądowych i wodnych, z chwilą zmiany dawnego utrzymania wojska, D. jest czynnikiem regulującym prawidłowy bieg interesów, a możność zapewnienia sobie odpowiedniej D-y jest przedmiotem starań i za biegów wszystkioh większych przedsięwzięć finansowych i technicznych. Względnie do stosunków dostawcy i odbiorcy, sama D. różnego bywa charakteru i różne też nosi nazwy. Bywają D-y prywatne, handlowe, kolejowe, rządowe, wojskowe itp., które znów, zależnie od dostarczanych przedmiotów, specyjalne noszą nazwy. Wytworzyły się też towarzystwa, niezależnie od inicyatywy i zajęcia osobistego, których przedmiotem są specyalnie D-y, a zarówno stały i pewny dostawca poszukiwany jest przez odbiorcę, jak i dostawca pragnie sobie zapewnić poważnego odbiorcę. Przedmiot D-y jest jednocześnie powodem większej lub mniejszej kon-kurencyi. — D. prywatna oparta jest zwykle na zobowiązaniu ustnem lub piśmiennem i zapewniona pewną kwotą pieniężną, którą dostawca składa odbiorcy na pewność D-y. —Przy D-ch kolejowych, rządowych i wojskowych ogłasza się zwykle licy-tacyę na samą D-ę, w której określa się przedmiot i warunki dostawy. Współubiegający się po złożeniu odpowiedniej kaucyi na pewność D-y współzawodniczą pomiędzy sobą przez zniżanie cen na całość D-y, głośno, na samej licytacyi, lub przez zakryte deklaracye. Przy D-wie utrzymuje się ten, kto za najniższą cenę D-y się podejmuje.—W razie niewypełnienia warunków D-y kaucya przy licytacyi złożona przepada, a odbiorca ma prawo poszukiwania strat na majątku dostawcy, lub, jeżeli uzna za dogodne i kontraktem zawarowane, oddać osobie trzeciej dostawę po cenach wyższych, niż określone na licytacyi, a niedobór pokryć z kaucyi niewypeł-

E. D.

(!-« i

gdzie sin oznacza wstawę. Pomiędzy wstawą i dostawą jednego kąta zachodzi związek zasadniczy, wyrażający się wzorem

sin² cl -f- cos? cl —1.

Wartość bezzwzględna dostawy, podobnie jak i wstawy, może przyjmować wszelkie wartości, nie większe od 1, nie wyłączając i zera; znak (dodatni lub ujemny) jej zależy to od tego, w której ćwiartce okręgu kończy się łuk, odpowiadający danemu kątowi. Dostawa podobnie, jak i wstawa, jest fuukcyą peryodyczną łuku o peryodzie 2 %. Własności dostawy bada goniometrya; zastosowania jej podaje

S. D,

S. D.

ża

trygonometrya. Istnieją tablice wartości dostaw i ich logarytmów (ob. Tablice).

Dostawa odwrotna (cosinus versus), funk-cya trygonometryczna dawniej używana i oznaczana symbolem cosver. Określa się wzorem cosver a. — 1 — sin a

Dostojewski Michał Michałowicz, publicysta i belletrysta rossyjski (* 1818—f 1864), znany jest w literaturze głównie jako autor powiastek: „^ouKa“, „rociiOÆinrb CBhTeJiKHHb“, „Bopo-öen“, „Jfßa CTapnuKa“, „IlflTŁ^ecaTb jrfeTi“, „BpaTŁ h cecTpa“; większą ma jednak zasługę, jako tłómacz „Don Carlosa“ Schillera i „Reineke Fuchs“ Goethego. Oprócz tego napisał komedyę „CTapmaa n MeHLmau“, grywaną w teatrze Aleksandrowskim, a wespół z młodszym bratem, Teodorem, wydawał w duchu słowianofilskim miesięczniki „BpeMa“ (1861—63) i „9noxau (1864—65), w których kilka artykułów umieścił.

Dostojewski Teodor Michałowicz, brat poprzedniego, syn lekarza, ur. 30 paźdz. 1821 w Moskwie, gdzie też spędził lata dzieciństwa pod o-kiem surowego i dbałego o wykształcenie dzieci (7-ga) ojca. Pierwszy wyjazd D-go z miasta przypada na 11-ty rok życia, kiedy rodzice jego nabyli w gub. Tulskiej niewielki mająteczek, w którym odtąd rodzina cała zawsze lato spędzała. Tu D. styka się z naturą, znaną mu dotychczas tylko z o-gródków miejskich, i z ludem, znanym z bajek fantastycznych, z ust tej lub owej niańki zasłyszanych. W r. 1834 wstępuje do najbardziej wziętego podówczas w Moskwie peusyonatu, gdzie z zapałem rzuca się do literatury, odczytuje po kilkakroć dzieła Karamzina, pochłania moc powieści historycznych, swojskich i tłómaczonych, i upaja się poezyą; Puszkina ledwie nie całego umie na pamięć. W parę miesięcy po śmierci matki ojciec odwiózł go do Petersburga i oddał do wojskowej szkoły inżynierów. Ślęczenie nad formułkami matematycz-nemi i rysunkami nie odpowiadało zgoła zamiłowaniom i usposobieniu D-go; atmosfera dyscypliny żołnierskiej jaknajgorzej oddziaływała na jego chorobliwie wrażliwą, nerwową naturę, obcowanie zaś z kolegami, przed którymi musiał się wstydzić stosunkowego ubóstwa swego, rozgoryczało go i zamykało w sobie. Już 17-letni młodzieniec używa opinii odludka i dziwaka. Zarówno w szkole, jak i po wyjściu z niej, D. zamęcza się poprostu czytaniem i próbami pisania. Pomysły utworów oryginalnych i przekładów nie dają mu spokoju, a przebyte w szkole, z powodu braku pieniędzy na wydatki, upokorzenia, nasuwają mu zarazem marzenie o wiel-kićh zarobkach i bogactwie. W r. 1844 bierze dy-missyę, aby się oddać całkowicie piśmiennictwu. Pierwszą powieść jego, „Bh^nbie jiioæh“, ogłosił „CöopHHKt“ Niekrasowa: chwilę, w której cała re-dakcya wraz z Bielińskim powitała 24-letniego autora, wspominał on zawsze, jako najpiękniejszą w swojej młodości. D., który jeszcze i przed tym tryumfem marzył o wstrząśnięciu światem, teraz myśli o zakasowaniu wszystkiego i wszystkich, tem-bardziej też cierpi z powodu nieprzychylnych zdań tego postępowego kółka przyjaciół, wśród których

znałazł się ua wstępie, o bezpośrednio potem idących 10-ciu powieściach. Działalność swą pisarską rozpoczyna D. od czerpania natchnień w Gogoln, ale znamienną jest rzeczą, jak pomysły Gogola przetwarzają się pod jego piórem. Losy biednego u-rzędnika („IIlHHejib“) i marzenia waryata („Sanne-En cyMacme,a;maro“) uderzają przedewszystkiem pięknem harmonijnem, w którem nawet współczucie człowieka dla cierpiących równoważy humor artysty; w D-im artysta staje się tylko sługą najniższym człowieka - myśliciela i psychologa. Jego „EbßHHe    nie zachwycają i nie bawią, zaś

„^BOËHMKb“ —to poprostu studyum psycbopatolo-giczne, nie zaś utwór belletrystyczny. Już więc w tych pierwszych powieściach zaznacza się indywidualność pisarza. Szereg powieści, które drukują pomiędzy r. 1845 a 1849 „CoBpeMemmKi.“ n „OTeuecTBeHHŁia 3anncKn“ odzwierciedla dwie cechy twórczości D-go: pewne rozkoszowanie się cierpieniem w bohaterach (obok czci dla niego w autorze), i wyraźność granicy w analizie psychologicz-

Fig. 267. Dostojewski} Teodor."

nej pomiędzy stanami świadomości i nieświadomości. Skompromitowany politycznie, (r. 1849) wiele to wycierpiał, ale jeśli cierpienie to zgubnie na stan jego zdrowia wpłynęło, to z drugiej strony stało się dlań źródłem natchnienia do jednego z najznakomitszych dzieł w literaturze powszechnej. Mamy tu na myśli „3auncKH H3i, MepTBaro ^OMa“, w których doskonałość formy łąozy się z wysoce piękną i wielką ideą humanitarną. Z domu śmierci wynosi D. niezłomną wiarę, że w głębi nawet najpotworniejszej duszy ludzkiej tleje iskra Boża, że człowiek z natury jest dobry, a złym stać się może tylko dla tego, iż życie wypacza w nim rozumienie siebie i świata, złego i dobrego, —stamtąd wynosi on ostateczne sformułowanie się tego kultu cierpienia, jaki znać już w zarodku nawet w pierwszych, z pod jego pióra wyszłych, powieściach. W roku 1859 uzyskawszy pozwolenie na powrót do kraju, a w następnym na zamieszkanie nawet w Petersburgu, w 1861 przystępuje z bratem Michałem ^do wydawania miesięcznika „Bpe-Mfl“ i zamieszcza w nim pierwszy swój wielki rómana p. t. „ymuKetratie n ocKopÔJieHHLie*, w którym piękno estetyczne, a nawet prawdę psychologiczną, zastępują przeważnie rozumowania autora, wkładane w usta osób działających; rozumowania te jednak wyraźniej, niż gdziekolwiek przedtem u D-go, oddają zupełnie już wytrawione i zharmonizowane poglądy jego filozoficzno-etyczno społeczne. Zakazanie w roku 1863 pomienionego czasopisma było straszną klęską dla D-go. W roku następnym 1864 rozpoczynają wprawdzie bracia no we wydawnictwo „9noxa“, ale choroba Teodora i żony jogo, wdowy, zaślubionej jeszcze podczas pobytu za Uralom, nie pozwala mu nawet skończyć do pierwszych zeszytów czasopis. strasznych,,3airacoKï> n3i> no^no-jilh“. W kwietniu r. 1864 umiera żona, a w czerwcu brat M. Na początku r. 1865 ,9noxa“ upadła, obciążywszy swego wydawcę, obarczonego rodziną brata, kilkunastu tysiącami rubli długu, a zgranie się tegoż roku co do grosza w ruletkę w Wiesbadens podczas kuracyi zawikłało go w jeszcze cięższe kłopoty. Wróciwszy w listopadzie z za granicy, D. z zapałom zabrał się do pisania swego epokowego romansu „llpecTymierne h HaKa3ame*, którego druk rozpoczął w r. następnym „Pyccniä BtCTHHKT.“, moskiewski miesięcznik reakcyjny. Dziwnym zbiegiem okoliczności, który na razie przyczynił się jeszcze do spotęgowania iowodzenia i wrażenia, jakie ta zmora gienialna sama przez się niechybnie wywoływać musi, jednocześnie ze zjawieniem się romansu zbrodnię analogiczną w Moskwie popełnił w rzeczywistości student Daniłow. Od dawnego już czasu nosił się D. z typem „nowego człowieka“, który zamiast przykazania: »kochaj bliźniego, jak siebie samego“, oparł etykę na egoizmie, a sumienie rozumowaniem zastąpił. Te to zasady doprowadzają w ,Zbrodni i karze* studenta Raskolnikowa, pełnego zdolności, nadziei i życia, żądnego ideału i najszlachetniejszego z natury, do morderstwa, spełnionego na ohydnej lichwiar-ce, której istnienie z punkiu widzenia społeczno* utylitarnego niczem usprawiedliwić-by się nie dało. Ale oto jakaś Raskolnikowi nieświadoma potęga duchowa nie pozwala skorzystać z rezultatów zbrodni i w końcu zmusza go do spowiedzi przed tłumem. Groza w głębokości i ścisłości analizy duchowej, pozostawiającej daleko po za sobą wiele analogicznych kreacyj w literaturze powszechnej, dopiero przy wielokrotnem czytauiu pozwala dostrzedz wady estetyczne w budowie całości i wykonaniu szczegółów. Właściwy romans psychologiczny kończy się tu epilogiem tendencyjnym, w którym „russka prawda ludu“ tryumf święci nad mądrością ujemną zachodu. Jesionią r. 1866 D. dla pośpiechu dyktuje stenograflstoo Snitki-nównie swego ,Gracza* (rzecz stosunkowo słabą), którego wrażeń i szałów świetną analizę zawdzięcza autor własnej namiętne ści do gry i własnym powodzeniom i klęskom na tern pelu. W lutym r. naet. D. zaślubia Snitkinównę, a w kwietniu nowożeńcy uciekają poprostu za granicę przed długami, które, zgodnie z prawem ówczesnem, groziły więzieniem pisarzowi. Po drodze na dobitkę zgrywa się znów D. na rulecie do tego sto-

puia, że muBi sprzedawać rzeczy, nie tylko swoje’ ale nawet i żony. Pomimo gorączkowej pracy, D y, w ciągu lat czterech pobytu za granicą, cierpieli często ciężki niedostatek. Pierwszym romansom z tego okresu jest    jeden z najsłabszych pod

względem formy. Bohater (ks. Myszkin) to człowiek ewangieliczny, obcy nienawiści i zazdrości, a pełen miłości, przetrawiony cierpieniem a nie pojmujący złego, rzucony w wir życia stolicy. Gwoli tendencji zasadniczej ks. Myszkina cechuje też owa wiara w »prawdę ludu“, wiara religijna. Następny romans, »Bhumifi Myæi”, jest jedną z najbarmo-nijniejszych powieści D-go, zwiastuj \cą niejako przyjście do równowagi pisarza; trzeci z kolei, »Bfccti“, napisany był ku pohańbieniu socyalistów. —Po powrocie do Petersburga z córką (niebawem przychodzi na świat i syn), rozumna i dobra żona bierze na siebie sprawy materyalne i wkrótce uwalnia męża od długów. Od roku 1871 rozpoczyna się okres najszczęśliwszy w życiu D go. W ciągu r. 1873 redaguje on tygodnik p. n.

W r. nast. drukuje romans „IIoæpoctokï»“, w którym dość bezlitośnie własną po części, ze względu na życie wewnętrzne szczególnie, młodość maluje. Rzecz to i stąd ciekawa, że tu zaznaczają się wyraźnie różnice pomiędzy jego dawnemi a później szemi poglądami na rossyjską intelligencyę, którą tu D. stawia nieskończenie wyżej od rzeszy ludzi praktycznych, techników - speoyalistów, według niego nieokrzesanych, postponując pracę pożyteczną na korzyść ideałów i życia niemi. W r. 1876 rozpoczyna D. wydawnictwo miesięcznika bez programu, działów, współpracowników, p. n. .^HemiHKï, nacaTejm“. Tu najgwałtowniej występują zmiany w przekonaniach jego; jednak wśród niezliczonych powtórzeń, sprzeczności i paradoksów dziwacznych nie brak też błysków umysłu wysokiego, skarbów serca i wyobraźni. W swym patryotyzmie wierzy D., że Rossy a nieskończenie wyższą jest duchowo od zachodu, i że w niej zbawienie Europy. Pomimo to pragnie on oświecenia i uczłowieczenia wszystkich milionów Rossyan, bo oświecenie powszechne „nikomu zaszkodzić nie może“. Żąda prawa do wykształcenia wyższego dla wszystkich, szczególnie zaś dla przyszłych matek, które ono tylko wyemancypować może z pod zgubnego wpływu umysłowego mężczyzn. Na tle ponurego mistycyzmu (głęboko religijnym był D. całe życie) i przekonania o znaczeniu etycznem cierpienia i konieczności najsurowszych kar sądowych, widzimy tu idealnie postępowe i szlachetne poglądy nr wychowanie dzieci. Ból dziecięcia widocznie potwornym mu się zdaje; motyw szeregu rozmyślań Dymitra Karamazowa o tern „dla czego płacze dziecko“, poprostu serce rozdziera. W r. 1878 zabiera się D. do wykonania olbrzymiego pomysłu, z którym nosił się od lat 8. Z dwóch romansów (według pierwotnego szerszego planu 5, które pod ogólnym tytułem »TKime BeanKaro rphmHHKa“, miały objąć kilka pokoleń), zdążył D. napisać tylko pierwszy »BpaTta KapaMa30BLi”, który—pomimo mistycyzm i tendencyjność, przeciwstawiającą sceptycyzmowi zachodniemu płyną-

Mi-

J. N,

cą z głębi pierwiastków narodowo - ludowych miłość i wiarę w człowieka — pod względem potęgi twórczej, głębokości i ścisłości analizy duchowej i doniosłości iiterackiej nie ustępuje .Zbrodni i karze“, W 1881 D. postanowił wznowić ,Dziennik pisarza' przerwany w r. 1878, ale w dniu oddania pierwszego zeszytu do cenzury, cierpiącemu oddawua na katar dróg oddechowych i emfizemę, pękła ar-terya płucna, czwartego zaś dnia dobił go atak epilepsyi. Próuz utworów wspomuianych wyżej, D. napisał jeszcze następujące: „npoxapqHirb“ (1846); ,.Xo3HHKa“ (1847); „Öjiaöoe cep^fie“, „Myjnea ate-Ha“, „PoMaHn bt> 9-nnucbMax'L*,.PeBHHBUHMyatï»“, „MecTHBin Bopi>“, „Ejina iiCBa^böa“, „EhJibia houh‘‘ (1848); „HeTouua He3BaHOBa“ (1849); „MajieiibidS repoä“ (napisany 1849, wydany 1857); „^hąioihkhhb cohb” „Cejio CTenaHUHKOBO“ (1859); „CKBepHbin a^BOKaTB (1862) i »KpoKO^Kjn.“ powieść fantast>cz-na, rozpoczęta w czaaop. „Dnoxa“, lecz nieskończona. O dziełach Dostojewskiego, które wywoływały wielką sensacyę nawet na Zachodzie, pisano bardzo dużo w Rossyi i po za jej granicami. Z nader licznych materyałów do badań nad jego życiem i działalnością pisarską wymienimy następne: „Eiorpa<i>ia, iracbMa h 3aMf>TKM H3B 3aimcHou KHH3KKH ®. M. ,]( w (Petersburg 1883); „Bochomu-Hama o 0. 4 “ Milukowa („PyccKaa ÜTapuHa“

1881); Bi. ero imcbMaxi“ (tamże 1883 i 1886); „BocnOMBHania o O. J(.u Sołowjewa („Hct. BfeCT “ 1881); „BocnoMHHaHia ßbTCTBa“ Kowalewskiej; „iKecrcirifi TaiiaHTB a o üaceMCKOMB a Æ.“ ehajłowskiego (dzieł t. VI); „McTopia aoBńaaiefi pyccKOM JiHTepaTypbr* Skabiczewskiego (1891); „Le roman russe“ de Vogüégo, „Geschichte d. russ. Litteratur“ Reinholda (Lipsk 1886) i »Die Weltan-chauung D. und Tolstoi’s” (Lipsk 1893) —Celniejsze powieści D-go tłómaczone były prawie na wszystkie nowożytne języki; po polsku mamy w wydaniu ksiąźkowem .Zbrodnia i kara, romans w sześciu częściach z epilogiem, przełożył Bolesław Londyński“ (Warszawa 1887, 2 tomy).

Dostrzegalnia, ob. Obserwatoryum. Dostyczna, ob. D o t y c z u a.

Doświadczenie (fizyczne). W sposób najogólniejszy określić można D., jako rozpatrywanie i badanie zjawisk przyrody: D. jest więc jedynem źródłem naszej znajomości natury, otaczającego nas świata. Metodę przyrodniczą zwykło się doświadczalną nazywać; nazwa ta wszakże prowadzi niekiedy do sądów błędnych, że metoda ta wyłącza działanie rozumu, albo, że praca doświadczalna wypełnia od początku do końca każde badanie umiejętne. Nieporozumienie to ściągało na metodę doświadczalną nieraz zarzuty i pogardę tych, których oburzało to opieranie nauki na D-u, na gromadzeniu faktów, a nie gruntowanie jej na podstawach rozumu; z drugiej strony znajdowali się przesadni wielbiciele faktów, sławiący metodę, co wyzwalała umysł z pęt myślenia, a umiejętność całą gromadziła w faktach zbieranych, obserwowanych, doświadczanych. Fakty wszakże nie stanowią nauki, choćby zasób ich był najobfitszym; istotny rozwój nauki polega, nie na ilościowym jej zasobie, ale na tem, jak ona owładnęła swym przedmiotem, jak dalece w wewnętrzną jego istotę wniknęła i ile posunęła się w zdobyciu praw ogólnych, zjawiskami rządzących.

Metoda doświadczalna jest rzeczywiście drogą obserwacyi i doświadczeń, jest metodą poznawania rzeczy z faktów, zbieranych drogą dostrzegania, ale fakty nie wypełniają całego badania; są one podstawą, są i uwieńczeniem gmachu, ale nie jego wiązaniem; są rzeczywiście alfą i omegą, ale nie całym alfabetem, którego do czytania w księdze przyrody używamy. Początkiem tym doświadczalnym różnią się nauki nowożytne od nauk znanych w Starożytności i Wiekach Średnich, które się na podstawie dyalektycznego Organonu Arystotele-lesa wyrabiały; pod tem przewodnictwem nauka pomykała w dziedzinę fantastyczną, gdzie się schodziła z baśnią średniowieczną. Zwrot ku D-u sprowadził uauki na grunt realny, rzetelny, dał im treśó istotną. Dawna metoda syllogistyczna, arystotelesowa, uczyła między sobą łączyć pojęcia już gotowe, ale nie wskazywała, jak się nowe pojęcia tworzy i odkrywa. Rozwój wszakże nauki polega, nie na przedstawianiu w postaci wniosków coraz odmiennych, tego, co już wiemy, ale na zdobywaniu wiadomości nowych; potrzebna była droga, nie dowodzenia rzeczy znanych, ale odkrywania i wynajdywania rzeczy nieznanych, a tą właśnie jest metoda doświadczalna, albo raczej i o-gólniej—indukcyjna.

Badanie przyrodnicze rozpoczyna się od rozpatrywania i zbierania szczegółów drogą obserwacyi i doświadczeń. Obserwacya jest bardziej bierną, D.—czynnem; D. bowiem jest to wy wołanie umyślne zjawiska w warunkach do obserwacyi najdogodniejszych, przy usunięciu wszelkich czynników u-bocznych, czystość przebiegu zjawiska wikłających. Zadaniem indukcyi jest wyprowadzanie z tak poznanych faktów pojęć—praw ogólnych; i), przeto jest jedynie początkiem indukcyi, która się na niem zatrzymać nie może, ale wydobyć ma z niego prawa, któremi się zjawiska objaśniają. Indukcya przeto jest to droga, za pomocą której przechodzimy od szczegółów do ogółu, od zjawisk do praw, od dostrzeżeń do pojęć. Naukę indukcyjną porównywa Bakon do pracy pszczoły, która z kwiatów pól i ogrodów zbiera materyał, ale przerabia go własną swą siłą; i nauka musi materyał swój zbierać, a następnie rozumem go przerabiać, abyśmy go pojąć mogli. Rozum wszakże nie tylko zozporządzać ma materyałem zebranym, ale prowadzi samą obserwacyę i D ein kieruje, Zwykłe dostrzeganie, D. pospolite, które jest niejako własnością i dziedzictwem całej ludzkości, wywołało zapewne pierwsze rozbudzenie myśli nau kowej, ale to nie może stanowić podstawy badania indukcyjnego, które wymaga D-a umiejętnego i pewnego. W dawniejszej filozofii, mówi znów Bakon, postępowano z JL)-em jak w państwie, gdzie -by działania polityczne przedsiębrano nie według listów i rad wiarogodnych posłów, ale według pogłosek miejskich. Dostrzeżenia niejasne, błędne, prowadzić mogą jedynie do pojęć rzekomych, błęd-

Odrodzenie nauki

nych: dla tego D-a, na których moźnaby się opierać, winny być pewne i dokładne. D. pospolite jest jedynie macaniem podczas ciemnej nocy; stosowniejsza wszakże czekać dnia, lub latarnię zapalić. Wszystkie nasze wrażenia, zmysłowe i du chowe, noszą piętno umysłu obserwatora, a zmysły nasze są chwiejne i słabe i wsparte być muszą rozumem: ou-to zapala pochodnię i rozjaśnia noc nas otaczającą, cn obmyśla D-a według celu założonego, według pytania, na które mają one dać odpowiedź. Przez D. znaglamy przyrodę do odpowiedzi na pytanie, jakie jej zadajemy; odpowiedź wszakże dać winna ona sama, do doświadczeń więc przystępować winniśmy bez uprzedzeń z góry przyjętych, opartych na spostrzeżeniach pośpiesznych, powierzchownych. Takie wykonywanie doświadczeń wymaga przyrządów i narzędzi pomocniczych. Przyrządy te bądź wzmacniają i rozszerzają zakres działania zmysłów, jak teleskopy i mikroskopy; bądź pozwalają prowadzić pomiary dokładne, jak termometry i barometry; bądź też sprowadzają zjawiska, które bez ich pomocy zgoła-by się nie ujawniły, jak pompa powietrzna lub machina elektryczna.

Z należycie tylko prowadzonych doświadczeń indukcya wysnuwa prawa natury; znajomość zaś tych praw stawia nas na wyniosłości, z której obszerny zakres zjawisk wzrokiem objąć możemy, i skąd odsłaniają się nam liczne drogi, prowadzące do punktu, z któregośmy wyszli. Jest to droga wręcz przeciwna, przejście od ogółu do szczegółów, od pojęć do faktów, od praw do zjawisk. Jest to metoda filozofów, którzy usiłowali napró* źno odtworzyć świat rzeczywisty a pojęć dowolnie obieranych; ale nauka wysnuwać może prawdy tylko z zasad, które sama ze świata rzeczywistego wydobyła, schodzenie może mieć miejsce dopiero po wejściu w górę, dedukcya nastąpić może jedynie po indukcyi. Taka zaś droga powrotna, przejście do szczegółów, stanowi potwierdzenie indukcyi; jeżeli pojęcia i prawa z doświadczeń otrzymane są prawdziwe, to rzetelnemi winny też być wszystkie wnioski, z tak zdobytej zasady ogólnej wysnute. Tu znowu przybywa w pomoc D., ale w charakterze zgoła odmiennym: nie służy już za punkt wyjścia do badań, ale ma być potwierdzeniem wniosku, wyprowadzonego z osiągniętej już zasady; nie pytamy się tu przyrody: jak przebiega nieznane nam zjawisko, ale poszukujemy, czy nie zachodzi w niej zjawisko przewidziane. Jeżeli się wydarzy, świadczy to o dokładności całej pracy; w przeciwnym razie ciąg rozumowań był błędny, należy go zmienić. Tak prowadzone badanie ma przeto samo w sobie możność ocenienia swej rzetelności. Śledząc przy pomocy kątomiaru bieg promienia odbitego, wyczytujemy prawo odbicia światła; gdy następnie prawa tak odkryte stosujemy do zwierciadeł rozmaitej postaci i z góry obliczamy wynik odbicia się promieni od ich powierzchni, przewidujemy zjawiska, które D. z uderzającą potwierdza ścisłością.

Metodę przyrodniczą, doświadczalną, zwykło się indukcyjną nazywać, jest ona wszakże raczej induk-cyjno-dedukcyjną, bo istotne badanie postępuje obiema drogami; indukcya prowadzi do zdobycia prawdy, której zakres rozszerza dedukcya, podając zarazem możność jej ocenienia. Indukcya i dedukcya wiążą się z sobą na każdym kroku w nauce: niema indukcyi, któraby nie pragnęła zmienić się w dedukcyę; niema też i dedukcyi, którejby in-dukoya nie poprzedziła.

Umiejętności prowadzenia doświadczeń starożytni zgoła nie posiadali, jakkolwiek w astronomii dzielnymi byli obserwatorami. Jedyne, w istocie rzeczy, w starożylności zdobyte prawa fizyczne: zasada równowagi drążka i zachowanie się ciał w wodzie zanurzonych, wyprowadzone zostały przez Archimedesa raczej z wywodów matematycznych, aniżeli drogą doświadczeń, w czasach nowożytnych rozpoczęło się również szczęśliwem stosowaniem indukcyi i obserwaeyi w badaniach astronomicznych Kopernika, Tycbona Brahego i Keplera; ale pierwszym eksperymentatorem był właściwie Galileusz, którego D-a nad spadkiem ciał dają początek fizyce obecnej. Nie wszystkie gałęzie wiedzy przyrodniczej, z natury rzeczy, w równej mierze D-ami posługiwać się mogą; astronomia, historya naturalna, ograniczać się muszą przeważnie do obserwacyi; istotną dziedziną doświadczeń są fizyka i chemia. Rozróżnianie wszakże nauk na obserwacyjue i doświadczalne byłoby dziś zgoła niewłaściwem; rozwój bowiem umiejętności wykonywania doświadczeń wprowadził je i do tych nauk, do których niedawno jeśzeze dostęp ich wydawał się zgoła niemo-żebnym. Fizyoiogia jest nauką doświadczalną w równej mierze, jak fizyka i chemia; posiadamy już geologię doświadczalną, a astronomia, choćby dla badań porównawczych, odwoływać się musi do doświadczeń, gdy pragnie odsłonić budowę i skład chemiczny dalekich brył niebieskich. - W dziejach nauki niektóre D-a szczególnie są pamiętne. Jedne stąd, że stanowczo rozstrzygnęły pytania o istocie wielkich czynników przyrody, jak np. D-a Lavoisiera uad paleniem się ciał, Fresnela nad interferencyą światła, Joule’a nad równoważnością ciepła i pracy, Hertza nad falami elektrycznemu Inne uderzają osobliwą swą ścisłością, jak prace Régnault’a nad ściśliwością gazów, albo odkrycie argonu w powietrzu przez Rayleigh’a i Ramsaya. Inne znów otwierają naraz nowe dziedziny, nowe gałęzie wiedzy, jak badania widmowe Kirch-hoffd i Bunsena, albo wykazanie prądów indukcyjnych przez Faradaya; inne jeszcze uderzają potęgą środków naszych w walce z przyrodą, jag skroplenie gazów najoporniejszych przez Cailleteta i Picteta, Wróblewskiego i Olszewskiego, albo o-siągnięeie potężnych działań elektrycznych w D-ach Tesli.—Obok doświadczeń, mających na celu badanie i dalszy rozwój nauki, drugą ich kategoryę stanowią doświadczenia demonstracyjne, przeznaczone do pomocy przy wykładach, mające znaczenie pedagogiczne. Przyrządy i metody doświadczalne zostały tak ulepszone i uproszczone, że nie-tylko korzystać z nich mogą, szkoły średnie, ale nawet są one udziałem szkół początkowych i lu-

dowych. Odrębną jeszcze niejako kategoryę stanowią D-a na wykładach publicznych, uderzające często wspaniałością, w których zarówno wytwor-ność narzędzi, jak i biegłość eksperymentatorów dzisiejszych podziwiać należy. Do takiego okazywania doświadczeń znacznej liczbie słuchaczy szczególną pomoc dają przyrządy projekcyjne, będące w istocie rzeczy tylko udoskonaleniem dawnej latarni czarnoksięskiej, które pozwalają na ekran rzucać obrazy nietylko gotowych już malowideł, ale uwidoczniają na nim cały przebieg wy konywanego D-a, któreby wprost w rozległej sali przez wszystkich słuchaczy widzianem być nie mogło.—W udoskonaleniu sztuki doświadczalnej wybija się łączność nauki i techniki. Nauka wskazuje technice coraz nowe środki i materyały, technika na jej usługi coraz doskonalsze oddaje przyrządy.

S. K.

Doświadczenie (filozoficzne). Źródłem naszego poznania mogą być albo rozumowe, logiczne czynności umysłu, tkwiące w nim samym warunki i prawa poznawania, albo też dane, które umysł otrzymuje z poza własnej swej sfery, z tego, co stanowi dlań sferę przedmiotową. Wszystko, co nie tkwi w umyśle, jako podmiocie poznającym, ale otrzymywane jest jako skutek czynników podmiotowi obcych, stanowi D. W tem najogólniejszem znaczeniu D., jako składnik naszego poznania jest równoznaczne z pojęciem przedmiotu w przeciwstawieniu do podmiotu, materyału poznania—w przeciwstawieniu do jego formalnej przeróbki w myśli, nabytków aposteriori w przeciwstawieniu do danych umysłu apriori.—Pod względem treści wszelkie D. jest albo zewnętrzne, t. j. takie, które zawdzięczamy działaniu zmysłów i przez które poznajemy własności i zjawiska świata otaczającego, albo wewnętrzne, którego treścią są fakty naszego życia psychicznego, poznawane przez świadomość wewnętrzną (refleksyę), jak wyobrażenia, uczucia, dążenia.—Znaczenie D-a, jako czynnika naszej wiedzy, tak o świecie zewnętrznym, jak wewnętrznym, możemy rozmaicie oceniać w stosunku do czynnika wiedzy podmiotowego albo formalnego. Różne pojmowanie tego stosunku znalazło w dziejach myśli wyraz w określonych kierunkach filozoficznych, w szczególności teoretyczno - poznawczych: z jednej strony w empiryzmie, z drugiej w racyonaliźmie. Według empiryzmu (ob.), którego głównymi prsedstawicielami są ß a • eon, Hume, Locke, Mili, Bain (ob.), jedynem i wyłącznem źródłem wiedzy naszej jest D., przed którem umysł nasz jest zupełną tabula rasa, przyczem pewien odłam empiryzmu, zwany sen-sualizmem (ob.), z Condillac’iem (ob.) na czele, D. to pojmuje jako wyłącznie zewnętrzne, dostarczane przez organa zmysłów: w myśl zaś ra-cyonalizmu (ob.), wyobrażanego przez Platona, Descarta, Leibniza, Hamiltona (ob.), jeśli nie całe poznanie, to w każdym razie podstawowe i ogólne jego składniki, takie, jak pojęcia czasu, przestrzeni, substancyi, przy czyny (ob.), powszechności i konieczności pewników logicznych i matematycznych, zarówno jak po-jęoia moralne dobra i zła, nie mogą by6 wytworzone przez D., które może je tylko uświadamiać, dawać im treść szczególną, o ile są umysłowowi wrodzone, dane apiiori. Stąd i pogląd ten nazywany bywa natywizmemi aprioryzmem(ob,), jak również, gdy stwierdza wrodzoność pojęć moralnych, in-tuicyonizmem (ob.). Sprzeczne te poglądy na doniosłość D a godzi poniekąd krytycyzm (ob.), który w każdym akcie poznania przyjmuje współdziałanie dwóch równie ważnych czynników: podmiotowego, wypływającego z pewnej organizacyi umysłu i pewnych form myślenia, i czynnika przedmiotowego, którego dostarcza D. zewnętrzne i wewnętrzne (ob. Kant). Takież stanowisko pośrednie zajmuje i ewolucyonizm (ob.), który, uznając za jedyne źródło poznania doświadczenie, pojmuje jednak to ostatnie jako D. rasy czyli szeregu pokoleń, nie zaś osobnika (ob. K. Darwin, H. Spencer). Niezależnie od tego, czy w myśl empiryzmu uważać będziemy D. za czynnik poznania jedyny i wystarczający, czy, zgodnie z racyonalizmem lub krytycyzmem, za czynnik podrzędny albo uzupełniający, zawsze uznać je musimy za środek dostarczający nam pewnej sumy wiedzy, i rozpatrując je z tego punktu widzenia, odróżniać w niem różne formy i stopnie wiarogodności, z jaką daje nam poznać rzeczywistość. Najprostszą i najpospolitszą formą D-a jest t. zw. spostrzeżenie, mimowolne zauważenie i rozpoznanie pewnego zjawiska, np. codziennie spostrzegam zmiany atmosfery, pogodę, deszcz, wiatr, spostrzegam u ludzi cechy charakteru, symptomaty zdrowia lub choroby i t. p. Jest to forma D-a, którą zwyczajnie na myśli mamy, mówiąc o t. zw. D-u życiowem, D-u pedagogicz-nem i t. p. Jeżeli zaś zjawisko pewne chcę dokładnie poznać, kioruję nań dowolnie uwagę, śledzę jego przebieg, zaznaczam jego początek, koniec, czas trwania, towarzyszące mu okoliczności, wówczas D. przybiera postać umiejętną i staje się obserwacyą; w tern znaczeniu nie poprzestając na przygodnem postrzeganiu, przeprowadzamy systematyczne obserwacje, np. w astronomii, meteorologii (ofc.), lekarz obserwuje bieg choroby, psycholog stany własnego umysłu (obserwa-cya wewnętrzna albo samoobserwacya), lub zewnętrzne objnwy ty< h stanów u innych ludzi i t d. Wreszcie nie poprze;itając na tern, co daje mi ob-serwacya zjawisk takich, jak one występują w naturze same przez się, niezależnie od mojej woli, mogę je wytwarzać sztucznie, odosabniać od innych zjawisk, urozmaicać towarzyszące im okoliczności i dopiero w tych warunkach przebieg ich obserwować: w tym razie mamy D. w ści-ślejszem znaczeniu <żyli eksperyment, będący głównym środkiem badania w fizyce, chemb fizyologii (ob.), a także w pewnych działach psychologii (ob.). Tak, stosując eksperyment w badaniu zmian chorobowych, wprowadzamy do organizmu substancje o wiadomym składzie, w wiadomej ilości, to większej, to mniejszej, i wówczas obserwujemy naturę zmian v/ywołanych. Określenie form i warunków, w których stosowane być może D. jako środek umiejętnego badania, wchodzi w zakres Logi-

S. D.

tg a

Cap. § 2.

Doświtki, wyraz ukraiński, w niektórych okolicach u nas używany, odpowiada gwarowemu polskiemu doświatek=zaranek, przedświt. Mówi się:

„wyganiać woły na doświtki*, albo „na doświatku“, albo „do świata“ „Prace tilolog.“ IV, 191, 811—

812). D. znaczy to, co gdzieindziej prządki albo ką-dzielnice, więc zgromadzanie się w jednej z chałup wsi na ranną, przed świtem zimowym, robotę, szczególnie na przędzenie wspólne.—Porówn. „Wisła*

VI, 857; „Tygodnik ilustrowany“ 2, t. IV, str. 67.

Czasami też Doświtką nazywają śniadanie przed wschodem słońca.

Dotalitium zwała się w prawie polskiem summa, wyrównywająca posagowi, jaką mąż zapisywał żonie.

Dothain (po hebr. dwie studnie), inaczej Dothaim albo Dothan, było to miasto w Pale- stronie teorye, mające na celu objaśnienie przewo-stynie, na drodze karawanowej, z Egiptu do Syryi dnictwa czucia dotykowego, nadmienić wiuni-prowadzącej. Tu Józef, syn Jakóba, był sprzeda- śmy, że za pomocą tego zmysłu możemy 1) ny przez braci kupcom egipskim (Mojżesz I, 37, 17), a niedaleko stąd prorok Elizeusz poraził Syryjczyków ślepotą (IV. Król. 6, 13). Na miejscu staro-żyt. D. leży dziś Tell Dothan.

Dotrzyma, herb polski z nadania. Na tarczy ze skrajem złotym, w polu czerwonem w poprzek morowa błękitna wstęga z czarnemi brzegami (wstęga orderu „Virtuti militari*), po za wstęgą szpada ostrzem na dół, rękojeść złota. W koronie szlacheckiej nad hełmem pięć strusich piór.

Herb ten wraz z nobilitacyą nadany został przez Ces. Mikołaja I, d. 16 stycznia 1827, Janowi Karolowi Wejchertowi, b. porucznikowi b. wojska Polskiego („Herb. rodzin szlacheckich królestwa Polskiego“).

Dotyczna. Dotyczną kąta albo łuku nazywa się styczna (ob.) dopełnienia tegoż kąta lub łuku. Dotyczna oznacza się przez cot; jest zatem

ki i Metodologii (ob.) nauk specyalnych.—Literatura: W duchu krytycyzmu: J. Volkelt .Erfahrung und Denken, Kritisohe Grundlegung der Erkentniss-theorie“ (1885); Cohen „Kant’s Theorie der Erfahrung“ (2-e Aufl. 1885); A. Riehl „Der philosophische Kriticismus“ (2 tomy, 1876 — 87, w I tomie przegląd kwestyi historyczny).—W kierunku empirycznym: J. 8. Mili „A System of logie, ratiocinati-ve and inductive“ 1843 (polskie streszcz. A. Dygasińskiego: „Logika“ Warsz. 1879); A. Baiu „Logika* (2 t. przekł. polski, Warszawa 1878). W kierunku częściowo racyonalistycznym: Hamilton „Lectures on metapbysics and logie* (4 t. 1859); Hodgson „The philosophy of Reflection* (2 t. 1878). O D-u jako środku badania umiejętnego: Ą. Bain „Logika“ (t. II, roz. V); W. Wundt „Logik* (wyd. 2*e 1895); tom II Methodenlehre: 1-e Abth.,

3-er Abschn. 1 Cap. § 4, 2-e Abth., 4 Abschn., 2

J. Wł. D,

J. K.

W. K. Z.

cot a

D. kąta jest odwrotnością stycznej tegoż kąta: cot ot =

Dotyk. Pod nazwą czucia dotykowego albo dotyku rozumiemy oddziaływanie układu ner-

Enoykl. Po was Dnstr, Zeis. 136. T. XYL

wowego na zetknięcie naszego ciała z ciałami obcemi, nazewnątrz organizmu się znajdującemi. Na obwodzie ciała naszego, w głębokiej warstwie skóry, znajdują się w różnej ilości t. zw. ciałka dotykowe, stanowiące zakończenie włókien nerwowych, po których podrażnienie z obwodu przechodzi do mózgu. Droga przewodnictwa w krótkości nakreślona była przedtem (ob. Czucie); tutaj przeto wypada nam nadmienić tylko o najnowszych poglądach obecnej szkoły na przewodnictwo nerwowe. Podrażnienie dotykowe lub inne, zdaniem wielu, po nerwach obwodowych dosięga tylnych słupów rdzenia, skąd przechodzi do szarej substancyi i tam przeskakuje z niżej położonej grupy komórek na położone wyżej, aż dostaje się do stosownych ośrodków mózgowych. Z chwilą wprowadzenia nauki o neuronie, czyli jednostce nerwowej samodzielnej, z których składa się nasz cały układ nerwowy, zmieniono i poglądy na przewodnictwo. Zdaniem wielu podrażnienie dotykowe, przypuśćmy palca, przez gładką monetę, wywołuje speoyalne drganie, które pod wielu względami przypomina fale prądu elektrycznego. Fale owe, dochodzące do komórek, w szarej substauoyi rdzenia wywołują wyładowania elektryczności w miejscu wejścia tych nerwów, wyładowanie zaś na danej wysokości daje impuls do podobnych wyładowań w coraz-to wyżej położonych komórkach. Schematycznie przeto rzecz przedstawiając, można przewodnictwo w układzie nerwowym porównać z całym szeregiem bateryj elektrycznych, coraz wyżej ustawionych, których wyładowanie jest dziełem pierwotnego tylko czynnika. Hypoteza ta, która zyskała sobie wielu zwolenui-ków, wymaga jeszcze nader długich i światłych badań, nim Btanie się pewnikiem. Pozostawiając na określić kształt przedmiotów, 2) w przybliżeniu ciężar ich, 3) miejsce, którego się dotykano. Przy wielu cierpieniach układu nerwowego występują zaburzenia czućia dotykowego, i dla tego ścisłe badanie dotyku jest niezbędne w każdym poszczególnym wypadku. W końcu wypada nam zaznaczyć, że nie wszystkie części ciała naszego są jednakowo wrażliwe na dotyk; jedne, jak np. końce palców (brzusiec), twarz i t. d. są wrażliwsze, niż inne. Różnice te zależą od ilości ciałek dotykowych w skórze: im ich jest więcej, tern czucie dotykowe jest doskonalsze 1 odwrotnie. Dr K- R-Dotzauer Justus Jan Fryderyk (* 20 czerwca 1783 w Häselrieth—f 6 marca 1860 w Dreźnie), słynny wiolonczelista. Po ukończeniu study ów gry wiolonczelowej u Kriegcka w Mannheimie, został członkiem orkiestry książęcej w tern mieście w 1801, i grał w niej do 1805 r. W następnym roku D. udał się do Berlina dla uzupełnienia studyów pod kierunkiem słynnego wiolonczelisty B. Romberga. W 1811 otrzymał miejsce w kapeli dworu drezdeńskiego, w której był czynnym aż do 1852. Jego uczniami byli: K. Schuberth, K. Drechsler, L. Dotzauer i wielu innych wiolonczelistów. Działalność kompozytorską D. zaznaczył wielu

ti f-

•j

llwia

cyi.

Douamenoz: 1) Zatoka oceanu Atlantyckiego na zachodniem wybrzeżu półwyspu Bretanii, między departam. Finistère i przylądkami De la Chèvre i Raz. — 2) Miasto nad tą zatoką (arrond. Quimper); mieszkańcy, w liczbie przeszło JO 000, zajmują się żeglugą, połowem ryb (szczególniej sardeli). W pobliżu na skalistej wysepce Tristan

W. N.

Hml,

Hml

utworami na wiolonczelę, wysoko cenionemi przez wirtuozów na tym instrumencie, jak koncerty, wa-ryacye, duety, studya, fantazye i t. d. Oprócz tego D. napisał operę „Graziosa", kilka uwertur, mszy, symfonij i wyborną „szkołę na wiolonczelę“/- p#1-

Don, malarz, oh. Dow.

Douai (Douay), miasto we Francyi północno-wschodniej (Départ, du Nord, arrond. D.), nad Skarpą i kanałem Sensée, prowadzącym do Skaldy, na krzyżownicy kolei żelaznych. Silna forteca, broniąca, wraz z całym szeregiem Sąsiednich, odkrytej północno-wschodniej granicy Francyi, między Ardennami i morzem. Piękny rynek, ratusz z XV w,, z wysoką na 40 m. wieżą. (Belfried), liczne

SU

rfplplp

jjj J J

i.

fi™®

«•li mm

I tai®

fei*!®

.    --— -—    .11 _ _

Fig. 268. Katusz w Douai.

piękne kościoły, klasztory, szpitale; wiele szkół wyźszyob, między niemi szkoła artylleryi; bogata biblioteka, muzeum historyi naturalnej i sztuki, liczne towarzystwa naukowe. Wielki arsenał; odlewnia armat, fabryki maszyn, narzędzi rolniczych, cukrownie, wyrób koronek, przędzalnie bawełniane i jedwabne, papiernie, mydlarnie, garbarnie. Miejsce urodzenia rzeźbiarza Giovannida Bologna i znakomitego francuskiego prawnika Merlina (Merlin de D.), 30 000 mieszk. Okolica D. oddawna miała ważne znaczenie strategiczne: w miejscu tego miasta wznosił się niegdyś zamek warowny, Castrum Duacense (Duacum) jako obrona przeciw Normannom, którzy mieli go zburzyć w r. 897. Miasto D. należało kolejno do hrabiów Flau dryi i książąt Burgundyi a po wymarciu tych o-statnich—do Niderlandów. W r. 1667 D. opanowali Francuzi, ale po dwumiesięcznem oblężeniu przez sprzymierzonych, pod wodzą Marlborougha, znów je utracili w r. 1710. Na zasadzie pokoju

utreohckiego w 1713 roku D. powróciło do Frań-

w. u.

wznosi się latarnia morska.

Douay Karol Abel, generał francuski (* 1809 w Besançon — f 4 sierpnia 1870 pod Weissenbur-giem). Po ukończeniu szkoły w Saint-Cyr służył w Afryce, następnie odbył kampanię krymską, gdzie się odznaczył przy zdobyciu Małachowa na czele strzelców gwardyi. Mianowany w r. 1855 generałem brygady, brał chlubny udział w bitwie pod Sol-ferino (1859), poczem dowodził w Paryżu i Lionie i w r. 1866 awansował na generała dywizyi. Na początku wojny francusko-niemieckiej, komenderując 2-ą dywizyą 1-go korpusu, miał bronić ważnej pozyoyi Weissenburga; walczył też dzielnie, dopóki nie stratowała go nadciągająca armia pruskiego kronprinza; wtedy rzucił się sam jeden naprzód, szukając śmierci, i poległ.

Douay Feliks Karol, generał francuski ( * 1816 w Paryżu — f 5 maja 1879 tamże). Wstąpiwszy do wojska w r. 1832, brał udział w oblężeniu Rzymu (1849); następnie odbył kampanie: krymską, włoską i meksykańską, składając wszędzie dowody waleczności i szalonej odwagi. Mianowany generałem brygady pod Solferino, gdzie został ciężko ranny, a generałem dywizyi podczas pobytu swego w Meksyku (1863), otrzymał w chwili wybuchu wojny francusko-niemieckiej dowództwo 7-go korpusu armii. Wzięty do niewoli pod Seda-nem wraz z cesarzem Napoleonem III, którego był adjutantem, objął po wypuszczeniu na wolność komendę 4-go korpusu, przeznaczonego do stłumienia komuny, i na czele wojsk wersalskich pierwszy wkroczył do Paryża (21 maja 1871). Umarł jako inspektor generalny armii. — „Gr. Encycl.“ Lami-rault’a.

Doubek Franciszek Bogumił, malarz czeski, ur. 1865 w Budziejowicach, uczył się początków w szkole rysunkowej Regniera, a następnie w akademii Sztuk Pięknych w Pradze czeskiej pod Czerniakiem, Lgotą i Sequensem. Mały obrazek religijny dla hrabianki kazańskiej i karton na okno kościelne zdecydowały o jego artystycznym kierunku: został wysłany do Monachium, gdzie uczył się od Seitza, a następnie u Liezen-Mayera. Do najważniejszych obrazów D-a należą: „Madonna“ do kościoła w Radomyszlu; ścienne malowidła w zamku pańskim, z obyczajowych „Pierwsza modlitwa", „Intruz" i „Ranni“, odznaczony medalem na wysta-

W. G.

w połączeniu Rodanu z Renem.

Miasto główne Besançon.

homme“ (1841),

wie w Monachium; „Zimna kąpiel“; „List miłosny"; „Portret damy* i „Anioł pokoju".

Douhrava Stefan, elektrotechnik czeski (* 1857 w Bernie). Uzyskawszy w czeskim w uniwersytecie w Pradze stopień doktora filozofii, został w r. 1884 docentem tamże, ale wkrótce zwrócił się do zawodu praktycznego i jest obecnie właścicielem zakładu elektrotechnicznego w Bernie. Jest też czynnym i na polu piśmiennictwa; ogłosił mianowicie dzieła i rozprawy: „O elektrinó“, „Fysika“; „Ue-ber die elektrische Durchbrechung des Glases“! „Ueber die Anwendung der Oondensatoren zum Transformieren“ i in., oraz artykuły w pismach „Vesmir“ i „Śkola a zivot“.

Doubs, rzeka we wschodniej Francyi, największy dopływ Saony (z lewej strony). Wypływa z Jury francuskiej, z góry Risoux, 940" wysokiej, w departamencie Doubs. Płynie z początku w kierunku północno - wschodnim, przepływa jezioro Saint Point, potem ßrenets, o 1L km. poniżej Morteau tworzy wodospad na 27 m. wysoki (Sant du D.). W biegu tym D. stanowi granioę między Francyą i Szwajcaryą, na przestrzeni 54 km.; pod Enclos du D. wkracza w granice Szwaj-caryi, do kantonu Bern, gdzie pod St. Uraanne skręca silnie na zachód; poniżej Brémoncourt wchodzi napowrót do départ. D., utrzymując bieg zachodni do St. Hippolyte, następnie zwraca się na północ do Audincourt. Tutaj rzeka zaczyna swój bieg dolny południowo - zachodni, prawie równoległy do górnego, północno - wschodniego, przepływa pod Besançon i uchodzi do Saony pod Verdun sur le D. Długość biegu wynosi 430 km., od Vonjaucourt żeglowna. Dopływy z lewej: Dessoubre i Loue, z prawej: Savoureuse, Allaine zLisaine. Doubs (pod Dole), za pomocą kanału Podano - Reńskiego łączy się z rzeką 111 (pod Strassburgiem) i tym sposobem pośredniczy

W. N.

Doubs, departament we wschodniej Francyi, u-tworzony z hrabstwa Wyższej Burgundyi (średniej części Franche Comté) i hrabstwa Montbéliard. Graniczy ze Szwajcaryą i dep. Jura, Haute Saône i Belfort. Obszar 5 228 km. □, liczba mieszk. 303 080 (1891 r.), czyli 58 na km. □ (wedł. Annuaire pour l’an 1893 publié par le bureau des longitudes). Departament D. jest górzysty, napełniają go cztery łańcuchy Jury, których szczyty są: Mont d'Or 1 465, Gros Crêt 1 423 m. i Crêt Charbonnet 1 341 m. Szczyty Jury są przez 6 — 8 miesięcy pokryte śniegiem, roślinność więc na nich jest skąpa; na zboczach znajdują się w wyższych częściach pastwiska i lasy jodłowe, a niżej dębowe i bukowe; uprawiają tu jęczmień i owies. Na równinach, oraz w dolinach rzek Doubs i Oignon kwitnie uprawa zboża i wina. Największą część wyżyn najwyższej i średniej strefy zajmują rozległe bagniska, u stóp gór też leżą bagniska i rozlewają się liczne jeziora; w skałach wapiennych znajdują Bię liczne jaskinie. Klimat jest, naturalnie, różny na różnych wysokościach, wogóle jednak nosi cechę dość kontynentalną. Rzeki: Doubs,

Dessoubre, Loue, Allaine i Oignon; z nich 86 km. żeglownych. Kanał Rodano-Reński przerzyna departament na linii 135 km. długiej. Długość kolei żelaznych 329 km. Produkty: zboże, wino, drzewo, silne konie, liczne bydło, owce, świnie; rudy żelazne, torf, glina, sól. Najważniejszą gałęzią przemysłu jest zegarmistrzowstwo, szczególniej w Besançon; prócz tego wyroby żelazne, szklane, fajansowe, papier. Mieszkańcy są silni, mężni i otwarci. Departament dzieli się na 4 okręgi: Besançon, Baume, Pontar-lier i Montbéliard; 27 kantonów i 633 gminy.

W. N.

Doucet Karol Kamil (* 1812 w Paryżu), dramaturg francuski. Za Napoleona III od r. 1863 był dyrektorem teatrów w ministeryum dworu cesarskiego; w r. 1865 wybrany do akademii, od r. 1876 jest jej sekretarzem. Z pomiędzy jego utworów dramatycznych bardziej znane są komedye: „Un jeune „L’avocat de sa cause“ (1841), „Le baron Lafleur” (1842), „La chasse aux fripons" (1846) i „Le fruit défendu“ (1857), oraz dramat „La considération“ (1860), wreszcie dwie sceny liryczne, nagrodzone przez akademię: „Velasquez“ (1847) i „La barque d’Antonie“ (1849). Jako recenzent teatralny D. był długie lata współpracownikiem czasopisma „Moniteur universel“. Zebrane jego utwory wyszły jako „Comédies en vers" (Par. 1855) i „Oeuvres complètes" (2 tomy, l-że 1875). Sprawozdania z dzieł, kwalifikowanych do nagród akademii ogłosił, p. t. „Concours littairesér 1875—85“ (t-że 1886).

Doucet Henryk Lucyan, malarz francuski, ur. 1856 r. w Paryżu, jest uczniem Lefèbre’a i Bou-langer’a; słynie z portretów olejnych i pastelowych; wsławił się obrazami z życia współczesnego. TV< Q-Doucha Franciszek, literat czeski, zasłużony tłumacz poetów europejskich na język czeski (* 31 sierp. 1810 w Pradze—f 3 listop. 1884). Nauki pobierał w gimnazyum miejscowym, następnie odbył studja teologiczne w seminarjum arcybiskupim praskim 1833 r. i wkrótce potym został księdzem; był szereg lat kapelanem w domach szlacheckich i magnackich. Wcześnie oddał się literaturze ojczystej, pisywał artykuły do czasopism czeskich, zbierał osobliwości dyjalektyczne języka i za przykładem Jana Kollara i Frań. Suszila pieśni ludowe. Mater-jałów tych udzielał chętnie uczonym rodakom; korzystali też z nich: Jungmann, Józef Franta Szu-mawskÿ, Rank, Szpatuÿ, Erben, Kott i inni. Znajomość z Wacł. Hanką, który wykładał Łużyczanom w seminarjum katolickim praskim język łużycki, skłoniła Doucbę do bliższego zajęcia się stu-djami języków słowiańskich. Po śmierci też Hanki (1861) objął wykłady jęz. łużyckiego w tymże se-minarjum. Dalsze przyjazne stosunki z J. Jordanem, slavistą łużyckim, oraz Smolerem, Hórnikiem i innemi uozoneml łużyckiemi utrwaliły w nim sym-patję ku Serbom łużyckim, której dawał dowody, przekładając ich pieśni na język czeski (MuBejnik, 1840 i 1860; Cześ. Vcala, 1842; Kvëty, 1870 i in.) i ogłaszając artykuły sprawozdawcze o Serbach łużyckich i ich piśmiennictwie. Przekłady te obudziły

A. A. Ki

w nim chęć przyswojenia literaturze czeskiej najznakomitszych utworów poetyckich innych narodów słowiańskich i pozostałych europejskich. Przy znajomości wielu języków i koniecznym własnym poczuciu poetyckim zamiar ten do skutku doprowadził. Wskutek tego ukazali się w przekładzie czeskim: Mickiewicz, PuBzkin, Frań. Preszern, poeta słowiński, Piotr Preradovié i Kukuljevié, chorwaccy, oraz wszyscy pieśniarze górno- i dolno-łużyccy, najsławniejsi angielscy i włoscy, z hiszpańskich Calderon, z portugalskich Aires Telles de Menezes i Ca-móes, z francuskich Wiktor Hugo i szwedzki Izaj, Tegner. Z pomiędzy poetów angielskich D. przełożył m. i. Thomsona poemat dydaktyczny „Seasons“ (Pory roku): ‘Pocasi’ (1842, następnie w wyd. 2 i 3-im). On także pierwszy przyswoił językowi czeskiemu dramaty Szekspira; naprzód wydał »Romeo avJulie“ (1846 r.), następnie „Krńl Richard III*, „Zivot a smrt Richarda III“, „Sen v noci sva-tojanské“, „Vecer trikrâlovÿ", „Koriolanus“, „Julius Caesar“, „Kral Jan“ i „Dvé slechticü veron-skych“, i dopiął staraniem swoim, że Matica Czeska wydała po czesku całego Szekspira. Z Boską komedją Dantego on również pierwszy zapoznał czytelników czeskich,, ogłaszając w przekładzie wybór z jej pieśni: „Kvëtnÿ vÿbor” 1853 r. (w Czasôpisie Muzeum czesk.). Wydał także w starannym tłumaczeniu: Tomasza a Kempis O naśladowaniu Chrystusa: „Ötvero knih o nâsledovâm Krista“, z życiory sem i wizerunkiem autora, w pięknym wydaniu ilustrowanym (w Lipsku). Z pod jego też pióra wyszło po czesku dzieło Washingtona Irwinga, żywot i podróże Krzyszt. Kolumba: „Zivot a plavby K. Kolumba” (1853—59). Nie małą zasługę D-y stanowi praca jego około krzewienia czytelnictwa czeskiego wśród młodzieży. Gdy w połowie bieżącego stulecia nastała dla Czechów nowa doba narodowego rozwoju i możność kształcenia się w języku ojczystym, D. zajął się gorliwie przygotowaniem książek czeskich dla młodzieży. W pracy na tym polu był niestrudzonym. Przeszło 80 książek prozą i wierszem, pouczających, ilustrowanych, nosi jego nazwisko. Pierwsza z nich pod tytuł. „Kratinkó povidky o nakładani se zviraty“ (o obchodzeniu się ze zwierzętami) ukazała się już w r. 1848, miała 4 wydania, i rozeszła się w 18 000 egzemplarzy. Z następnych celniejsze są: Poupâtka, Zàhonek małych, Kvëtnÿ sadek, Zelenÿ luh, Klasnę pole, Pra-vidla zivota v podobnostech, Trnky, Na pravo—na levo, Bodlâcky, Lipovÿ vënec, Pestré kviti i t. d.

. Duch patrjotyzmu, przenikający te dziełka, obok dążności dydaktycznej i etycznej, nadaje im ważne znaczenie społeczne. Powodzenie, jakiego doznały u czytelników, stanowiło dla autora najmilszą za trudy nagrodę. Obok tych prac D. był także sumiennym bibljografem. Wszystko, co wychodziło z druku w języku czeskim, zapisywał skrzętnie, układając wykazy bibljograficzne dla Czasopisu Muzeum czeskiego, a następnie, wspólnie z Fr. Urbankiem, wydał „Knihopisny slovnik“, w którym zamieścił w porządku abecadłowym wszystkie druki czeskie od r. 1774 do 1863, poprawiwszy i dopełniwszy przy tym Jungmanna Historję literatury, sięgającą tylko po r. 1848. Napisał nadto rozprawę o Ewangiel-jarzu rejmskim („o Remesském evangeliu“) do Czasopisu duchowieństwa katolic.; życiorys Jarosł. Kaliny, poety czeskiego (f 1847), dodany przy zbiorowym wydaniu jego poezji („Basnické spisy“, Praga 1852); oraz „Dëjepis katolicko cirkve“, „Jadro katolického nâbozenstvi“ i inne. — Ciągła i pożyteczna praca literacka D-y w epoce budzenia się narodowości czeskiej, i stały jego udział w każdej niemal sprawie ogólnego znaczenia zjednały mu szczere uznanie i wdzięczność narodu, którą też wyrazili mu najprzedniejsi mężowie czescy, towarzystwa i przedstawiciele dziennikarstwa w 70-tą rocznicę jego urodzin (1880 r.), oraz podczas jubileuszu 50-cioleeia kapłańskiego, którego dożył na krótko przed śmiercią (1884). Ob. Slov. naucny.

Doudeauville (książę de D.), ob. Rochefou-cauld.

Doudlebi, plemię czeskie, mieszkające między rzekami: górną Wełtawą i Łuźnicą; głównem ogniskiem ich życia politycznego był gród D , na którym przesiadywał wódz ich, Sławnik, w X w. i jego potomkowie; aczkolwiek w czasach późniejszych plemię to zlało się z ogółem Czechów, mimo to do dzisiejszego dnia w potomkach swych zachowało pewne swe właściwości, które uwydatniają się w ubiorze i języku, stanowiącym t. z. narzecze doudlebskie. Częściowo pisał o D-ach Kotsmich w „Sborniku vedw. (1868).    N

Doudlebsky ze Szterneka, szlachecki ród czeski, którego wybitniejszymi członkami byli: 1) Kacper D., prymas w Budziejowicach, za swe zasługi w czasach rewolucyi czeskiej otrzymał w r. 1620 herb i przydomek ze Szterneka, do którego późniejsi potomkowie dodali i niemiecki „zu Ehrenstein“, przyznany im w r. 1792.—2) Maksymilian D. ze Sz. (* 1829), admirał austryacki; wstąpiwszy do służby we flocie w r. 1847, został w r. 1859 kapitanem fregaty i odznaczył się następnie podczas wojny włosko - austryackiej, zatopiwszy okręt admiralski włoski Rè d’Italia w bitwie morskiej przy Viso w r. 1866, czem stanowczo przechylił zwycięstwo na stronę floty austryackiej, za co otrzymał order Maryi Teresy, a w r. 1872 został mianowany kontr-admirałem. W tymże roku przedsięwziął z hrabią Wilczkiem wyprawę do Nowej Ziemi dla dania pomocy podróżnikom, Payerowi i Wey-prechtowi, a spełniwszy swe zadanie, wylądował przy uściu Peczory i przez Rossyę wrócił do Austryi. Od r. 1873 do 1875 był dowódzcą śródziemnomorskiej floty austryackiej; następnie zaś naczelnikiem arsenału morskiego w Pola, a nakoniec, w randze vice - admirała, powołany był w r. 1883 do wydziału marynarki przy ministeryum wojny i jednocześnie został naczelnym wodzem całej floty austryackiej. W r. 1888 otrzymał stopień admirała. H-Doudlebsky z Doudleb, stary ród czeski, którego protoplastą był niejaki Czeniek z D., żyjący w XIII w.; potomkowie jego nabywali kolejno rozmaite dobra w Czechach i znacznie się rozrodzili; atoli już na Bohyłku wieku XVII ród ten zupełnie wygasł; ostatnimi członkami jego byli dwaj bracia: Jerzy Franciszek, zmarły bezpotomnie

N.

Mieszkańców 3 270 (1891 r.).

Hml.

ski.

W. N.

w r. 1696, i Jan Karol, który poległ w walce z Turkami w r. 1693, również nie pozostawiwszy po sobie męzkiego potomka.

Doué la Fontaine, miasto we Francyi w dep. Maine et Loire, arrond. Saumur (dawne Doadum albo Theodnadum). Kopalnie węgla. Zwycięstwo gen. Santerre’a nad Wandejczykami w 1793.

W. N.

Dougga, dawna Thugga, wieś w Tunisie, na poł.-zach. od Tunisu i od Teboursouku. Posiada nieco odrapanych domów i nielicznych mieszkańców, lecz godna jest uwagi przez swe ruiny z czasów rzymskich. Znajdują Bię tam szczątki cytadeli i łuków tryumfalnych, amfiteatr, wodotryski i cysterny, i wielka liczba grobowców. Na jednym z tych grobowców, przewiezionym przed czterdziestu laty do Muzeum brytańskiego, wyryty długi napis w dwóch językach, punickim i libijskim, który lat temu dwieście stał się punktem wyjścia do studyów nad lingwistyką berberyjską. Ruiny D-i i jej okolice zostały sumiennie zbadane przez V. Guérina.— „Gr. Encycl.“ Lamirault’a.

Dougüet Kasper,, malarz fran., ob. Poussin.

Doughty (wym. Dauti) Karol, podróżnik angielski (* r. 1843), odbywał studya w szkole marynarki, potem w Cambridge, gdzie badał nauki przyrodnicze. Przez dwuletni pobyt w środkowej i północnej Arabii przyniósł znaczny pożytek dla nauki, wykrył bowiem wiele napisów i pomników, objaśniających dzieje Arabii. Wydał r. 1888 w 2 częściach „Travels in Arabia deserta“. Renan i Berger na podstawie jego badań wyprowadzali swoje wnio-

Hł.

Douglas, 1) rzeka w angielskiem hrabstwie Lancaster, uchodząca do morza Irlandzkiego. — 2) Miasto na południowo - wschoduiem wybrzeżu wyspy Man, na morzu Irlandzkiem; najważniejsze miasto wyspy, 19 500 mieszk. (1891 r.), port broniony fortem, rybołówstwo, kąpiele morskie. — 3) Miasto w szkockiem hrabstwie Lanark nad rz. D., wpadającą do Clyde, miejsce pochodzenia rodu Douglasów.—4) Nazwa kantonów (Counties) w kil ku stanach Ameryki Północnej (Illinois, Kansas, Nebraska).

Douglas, starożytny ród szkocki, wywodzący swój początek od legendowego wojownika, który w drugiej połowie ViII w. miał uratować od zagłady wojsko króla szkockiego Solvathiusa, i z powodu swej śniadej córy, był przezwany w narzeczu celtyckiem D h u g 1 a s (człowiek czarny). We dług innych źródeł, rodzina ta jest pochodzenia flamandzkiego i dopiero w XII w. osiadła w Szkocyi. Ród D-ów wydał cały szereg znakomityoh mężów i został przez związki małżeńskie spowinowacony z domami panującerai Szkocyi i Anglii. — 1) William, przezwany „Śmiałym“ (the Hardy), f r. 1298, ściągnął na siebie gniew Edwarda I za porwanie Angielki wysokiego rodu, którą następnie zaślubił. Nie chciał uznać Baliola jako króla Szkocyi, został wszakże zmuszony złożyć mu przysięgę hołdowniczą. Był komendantem Berwicku, gdy Edward obiegł warownię i, zdobywszy ją, wziął D-a do niewoli. Wypuszczony na wolność, walczył przy boku Wallace’a, lecz, dostawszy się powtórnie w ręce Edwarda, został zamknięty w Tow-rze londyńskim (1297), gdzie umarł wkrótce. — 2) James (Jakób), przezwany „Dobrym" (the Go od), syn poprzedniego (* około r. 1286—f 1330), przyjaciel i towarzysz broni Roberta Bruce (ob.), wsławił się w licznych walkach z Anglikami, gdzie dokazywał cudów męstwa i odwagi. Po śmierci króla (1329), który, umierając, polecił mu pochować swe serce w Ziemi świętej, popłynął do Palestyny, lecz, zatrzymawszy się po drodze w Kastylii, wziął udział w wyprawie króla Alfonsa XI przeciwko Mau rom i zginął w bitwie pod Sewillą, Liczne ballady szkockie spopularyzowały jego imię. — 3) Archi b a 1 d, brat poprzedniego (* około 1296, — f 1333), jeden z najbardziej wpływowych panów szkockich podczas małoletności Dawida II, rozbił narzuconego krajowi króla Edwarda Baliola (1332). Mianowany regentem Szkocyi w r. 1333, zginął 19 lip-ca tegoż roku w bitwie pod Halidon -Hill. —4) William, „kawaler Liddesdale“ (* około 1300—f 1353), protoplasta hrabiów Morton, syn Jamesa D. Lothian, mylnie uważany za syna naturalnego Jamesa „Dobrego“. Podobnie jak Archibald D., był on jednym z naczelników szkockich, którzy sprawowali rządy w Szkocyi podczas niepełnoletnośoi króla Dawida II. W walkach z Baliolem i z Anglikami poniósł w r. 1332 porażkę i, pojmany przez nieprzyjaciela, był więziony przez dwa lata w Car-lisle. Po powrocie do kraju wojował w dalszym ciągu z Anglikami i w r. 1341 jeździł z poselstwem do Francyi. Gdy zamek Roxburg, zdobyty na Anglikach, został oddany walecznemu Aleksandrowi Ramsayowi, D., powodowany zawiścią, porwał Ramsaya i, zamknąwszy go w wieży zamkowej, kazał zamorzyć głodem, za co wpadł w niełaskę u Dawida II. W r. 1346 odzyskał względy króla i towarzyszył mu w nieszczęsnej wyprawie na Anglię. Rozbity i wzięty do niewoli pod Durham, D. przez sześć lat pozostawał jeńcem angielskim i otrzymał wolność dopiero, gdy przyrzekł Edwardowi zdradzić swych współziomków. Wróciwszy w r. 1353 do Szkocyi, został, jako zdrajca, zabity przez swego krewnego, Williama D. — 5) William, pierwszy hrabia D. (* 1327,—f 1384), syn Archibalda, walczył szczęśliwie z Anglikami, z którymi następnie prowadził rokowania o wykupienie z niewoli króla Dawida Bruce, uwieńczone pomyślnym traktatem w Newcastle (1354). Wyniesiony 26 stycznia 1358 do godności hrabiowskiej, został w r. 1363 pobity pod Lanarkiem przez wojska króla, przeciwko któremu podniósł rokoBz, będąc oskarżonym o rozmaite nadużycia. Pomimo to nie przestał cieszyć się wielkim wpływem na dworze, znajdował się w orszaku koronacyjnym Roberta II (1371), a poślubiwszy w r. 1374 Małgorzatę Mar, powiększył jeszcze swe olbrzymie dobra i znaczenie. — 6) James, drugi hrabia D,, syn poprzedniego (* 1358, — f 1388). Brał czynny udział w wojnie z Anglią i dał się poznać jako niepospolity wojownik. Poległ śmiercią walecznych w słynnej bitwie pod Otterburne (10 sierpnia 1388). Bohaterskie czyny jego są opiewane w balladach.-—

7)    Archibald, czwarty hrabia D., znakomity pan szkocki (f 17 sierpnia 1424). Był drugim synem trzeciego hrabiego D., Archibalda, przezwanego z powodu swego okrutnego charakteru „the Grim". Odznaczał się ambicyą niezbyt skrupulatną, której sprzyjała potęga jego domu, oraz związek małżeński z Małgorzatą Stuart, córką króla szkockiego, Roberta II (1390). Zostawszy po śmierci ojca (1400) hrabią D., dopomógł Robertowi Młodszemu, księciu Albany, bratu króla Roberta III, zgładzić ze świata prawego dziedzica tronu, Dawida, księcia Rothsay (1402). W licznych wyprawach przeciwko Anglikom D. nie był szczęśliwym; wzięty do niewoli pod Melfield (1402), a drugi raz pod Shrewsbury (1403), musiał złotem okupić swą wolność (1408). W r. 1409 córkę swą, Elżbietę, wydał za mąż za Jana Stuarta, hrabiego Buchan, drugiego syna księcia Albany, który został regentem Szkocyi (1406) podczas nieobecności jego bratanka, młodego króla Jakóba I, więzionego w Anglii. W r. 1412 jeździł do Francyi, następnie na czele hufców zbrojnych usiłował kilkakrotnie wyswobodzić z niewoli angielskiej Jakóba I, co mu później nie przeszkodziło przyjąć służby — lubo na czas krótki — u Henryka V (1420). Zwolennik przymierza z Francyą, wyprawił swego starszego syna, Archibalda, hrabiego Wigton, na pomoc Karolowi VI (1419), a nadto przyczynił się do wysłania do Francyi niewielkiego wojska szkockiego (1420). W r. 1423 przyprowadził Karolowi VII osobiście 10 tysięcy posiłków. Wdzięczny król francuski zamianował go namiestnikiem (lieutenant général) i podarował mu księstwo Touraine (1424), atoli w roku następnym D. poniósł klęskę i zginął w bitwie pod Verneuil wraz ze swym zięciem, Buchanem, i młodszym synem, Jakóbem. Ciało jego pochowano w Tours. — 8) Archibald, piąty hrabia D. (* 1391, — f 1439), syn poprzedniego, miał z początku tytuł hrabiego Wigton. Walczył w latach 1419—1423 we Francyi po stronie Karola VI i jego następcy, i otrzymał hrabstwo Longueville w Nor mandyi. Po bitwie pod Cravant wrócił do Szkocyi. Gdy wskutek fałszywej pogłoski o jego śmierci Karol VII po zgonie jego ojca oddał księstwo Touraine Ludwikowi Anjou, D. wystąpił z protestem i uzyskał, jako kompensatę, inne ziemie wraz z pra wem tytułowania się księciem Touraine. Pomimo, że przyczynił się do oswobodzenia Jakóba I z niewoli (1424), popadł, wespół z rodziną księcia Aiba-ny, w niełaskę u króla, i nawet był przez krótki czas więziony (r. 1431). Po zamordowaniu Jakóba I (1437) został członkiem rady rządzącej, a w r. następnym pierwszym regentem królestwa. Dwaj jego synowie, William i Dawid, byli w wieku młodzieńczym straceni w Edynburgu (1440), z rozkazu, sprawujących w imieniu Jakóba II rządy, ministrów: Aleks. Livingstona i Williama Crichtona.—

8)    William, ósmy hrabia D. (* około 1425,—f 1452), ulubieniec Jakóba II; obalił on rządy potężnego kanclerza Crichtona i został zamianowany namiestnikiem Szkocyi. Gdy wszakże następnie wyruszył w podróż do Włoch, udało się Crichtonowi odzyskać pierwotny swój wpływ na króla. Po powrocie do kraju D., wezwany przez króla do zamku Sterling, został tam zdradziecko zamordowany podczas uczty; Jakób II zadał mu własnoręcznie pierwszy cios puginałem. — 10) James (Jakób), dziewiąty hrabia D. (* 1426, — f 1488), brat poprzedniego, poprzysiągł zemstę za popełniony mord na Williamie. Spalił on Stirling, lecz opuszczony przez najbliższych krewnych, którzy go z początku popierali, musiał szukać schronienia w Anglii, gdzie był przyjęty z wyróżnieniem przez Edwarda IV (1455). W r. 1483 wraz z księciem Albany wtargnął zbrojnie do Szkocyi; schwytany przez Jakóba II pod Lochmaben (1484), został zamknięty w klasztorze Lindores, gdzie pozostawał aż do śmierci. Na nim wygasła starsza linia rodu D.; jej dobra zostały w części skonfiskowane, w części zaś przeszły na linię młodszą, pochodzącą od Jerzego, drugiego Byna Williama (5), i używającą od r. 1389 tytułu hrabiów Angus. — 11) A r c h i b a 1 d, piąty hrabia A n g u s (* 1449, — f 1514), najstarszy syn Jerzego D. Zasiadał on w parlamentach r. 1469, 1471, 1478 i 1481, i odegrał rozstrzygającą rolę na zgromadzeniu panów szkockich w Lauder (1482), gdzie postanowioną była zagłada faworytów Jakóba III, i Cochrane został zamordowany, jako też w spisku r 1488, którego następstwem była detroniza-cya i śmierć Jakóba. Mianowany gubernatorem wojennym prowinoyj pogranicznych, D. pełnił następnie urzędy członka rady stanu i wielkiego kanclerza (do r. 1498), i wziął udział w wyprawie Jakóba IV przeciwko Anglii, gdzie utracił dwóch synów w nieszczęśliwej dla Szkotów bitwie pod Flod-den (1513). Archibald D. otrzymał przezwisko „Wielkiego Grafa“, a także „Belle-the-Cat“.—12) G a-w a i n albo G a v i n, trzeci syn poprzedniego, biskup i poeta szkocki (ob. niżej).—13) Archibald, brat Gavina D. (* około 1480, — f ok. 1540). Był wielkim podskarbim Szkocyi, ulubieńcem młodego króla Jakóba V, bohaterem ballad ludowych, gdzie występuje pod przezwiskiem GreyBteeTa. Utraciwszy łaskę króla, umarł na wygnaniu we Fran-cyi.—14) Archibald, szósty hrabia A n g u s (* około 1489, — f 1557), wnuk „Wielkiego Grafa“. Zaślubiwszy 6 sierpnia 1514 Małgorzatę Tudor, wdowę po Jakóbie IV, wywierał wielki wpływ na sprawy szkockie, którego wszakże nadużywał do tego stopnia, że obruszył na siebie własną żonę, swego pupilla, młodego Jakóba V, i wszystką szlachtę szkocką, skutkiem czego po zawziętej walce musiał się schronić do Anglii (r. 1528). Tam knuł spiski i w r. 1542 przedsięwziął nawet wyprawę do Szkocyi, lecz nie miał powodzenia. Wrócił do kraju dopiero po śmierci Jakóba V (1543). Córka jego, Małgorzata D. (* 1515, — f 1578), zaślubiona hrabiemu Lennox, była matką Darnley a, męża Maryi Stuart. — 15) James, hrabia Morton, regent Szkocyi — f 1581 (ob. Morton).— 16) Archibald, ósmy hrabia Angus (* około 1555, — f 1588). Zasiadał w kilku parlamentach, w r. 1573 został mianowany członkiem rady tajnej, a w r. 1577 gubernatorem prowincyj pogranicznych. R. 1584 podczas zamieszek krajowych, wzniecanych ustawicznie w Szkocyi przez rywali-

D. book“ (Londyn 1885, 4 t ).

dzieje serca ludzkiego. W ogóle D. posiadał wiele poczucia natury i pierwiastków rodzimych, pomimo żywego przejęcia się żywiołami klasycznemi. Wszystkie jego „Poetical works“ wydał J. Smali

E. G.

Hml.

str. 544).

Douglas Aleksander Piotr Mackenzie, hrabia Kildin, znany pod przezwiskiem kawalera D., dyplomata francuski ( f 1765 w Charleville). Urodzony w Szkocyi, zmuszony był emigrować do Fraucyi jako stronnik Stuartów, i wszedł do służby Ludwika XV. W r. 1755 dwór francuski posłał go do Petersburga, w celu wznowienia zerwanych od r. 1748 stosunków z dworem rossyjskim. Zaopatrzony w instrukcye, D. przybył do stolicy Ros-syi 4 października, widział się za pośrednictwem kupca Michela z wice-kanelerzem Woroncowem i zakomunikował Bwemu rządowi, że Woroncow gotów jest zawiązać korrespondencyę z królem. D. 19 grudnia był już z powrotem w Paryżu. W roku

żujące między sobą wielkie rody feodalne, musiał uciekać do Anglii, wrócił jednak wkrótce i umaił jako wielkorządzca Szkocyi. Ponieważ nie zostawił męskich potomków, więc jego dobra i tytuły prze-Bzły na boczne linie Douglasów-Lochle-ven iD. - Glenbervie; tytuł hrabiów Angus odziedziczyła ta ostatnia linia.—17) A r c h i b a 1 d, książę D., z linii Glenbervie, (* 1694, —f 1761), w Edynburgu. Zostawszy księciem w r. 1703, zwerbował w r. 1715 pułk na rzecz korony angielskiej i uczestniczył w bitwie pod Sheriffmuir, a w r 1746 walczył ponownie po stronie Anglii, przeciwko Stuartom. R. 1725, zabiwszy w przystępie zazdrości krewnego swego, Johna Kera, zmuszony był uciekać do Hollandyi. Straszliwy nieuk a przy tem oryginał, uchodził za waryata. — Hume o f Godscroft „History of the houses of D. and Angus“ (Edynburg 1644, nowe wyd. 1748, 2 i).— „National Biography“, XV.—Sir W. F r a s e r „The

Hml.

Douglas Gawin (* około 1474—f 1522 w Londynie), poeta szkocki, trzeci syn Archibalda D., hrabiego Angus, regenta i kanclerza państwa za Ja-kóba IV. Ol ok teologii pilnie studyował Dauki bu-mauistyczne w S. Andrews i Paryżu, a po uzyskaniu święceń kapłańskich został najprzód proboszczem w Prestenkirk (Hawick), później przy kolle-giacie św. Egidyusza w Edynburgu, wreszcie (1516) biskupem w Dunkeld. Lubo w tych burzliwych czasach zachowywał się dość powściągliwie wobec waśni różnych stronnictw wielkopańskich, nie uniknął prześladowań, był nawet więziony, a na schyłku życia uwikłał się w rozterki swojego bratanka Archibalda b królową Małgorzatą, i gdy dla popierania jego sprawy udał się do Anglii, został przez wrogie sobie stronnictwo księcia Albany obwołany zdrajcą i pozbawiony wszystkich godności i dochodów. Ostatnie lata życia spędził więc w Londynie, w bliższych stosunkach z kardynałem Wolseyem i tamecznymi humanistami. Odwołanie wyroku nastąpiło dopiero po jego śmierci.—W dziejach lite ratury angielskiej D., lubo nie należał do talentów pierwszorzędnych, zajmuje wybitne stanowisko, jako jeden z wydatniejszych przedstawicieli świtającego Odrodzenia. Poezye jego świadczą o znacz-nem przejęciu się pierwiastkami klasycznemi i wło-skiemi, które jednak, zwłaszcza w późniejszych, umie szczęśliwie godzić z powagą i duchem właściwym kapłanowi. W młodości wprawdzie tłómaczył Owi-dyusza „Remedia amoris“ (praca ta zaginęła); później atoli uderzał w struny coraz podnioślejsze. W r. 1501 ukończył „The palace of honour“ (druk. 1553), poemat allegoryczny, przypominający w pomyśle ,Świątynię sławy' Chaucera, ale opracowany samodzielnie. W r. 1513 wygotował przekład „Enei-dy“ (drukowany w Londynie 1553), dokonany bardzo saczęśliwie, jeżeli się uwzględni trudności, jakie miał do zwalczenia ten pierwszy utalentowany i odczuwający wartość oryginału tłómacz poematu Wergila na jęz. angiel. Najwyżej jako poeta wzniósł się D. w „King Hart“ (wydał Pinkerton w „Sco-tish poems“, Lond. 1788), poemacie allegorycznym, napisanym w starszym wieku i przedstawiającym

(4 tomy, Edynb. 1874).

Douglas Robert, generał szwedzki ( * 1611 w Szkocyi—f 1662 w Sztokholmie), zaciągnął się w r. 1631 pod chorągwie Gustawa Adolfa. Mianowany generałem (1643), walczył na Węgrzech (1645), w Bawaryi i Szwabii (1646), i został dowódzcą jazdy armii szwedzkiej w Niemczech (1647). W r. 1654 otrzymał hrabstwo szwedzkie. W wojnie z Polską w 1656 r. poraził świeżo uformowaną dywi-zyę Czarnieckiego pod Gołębiem, zawarł kapitula-cyę z wojskiem kwarcianem i odebrał od niego przysięgę na wierność Karolowi Gustawowi, ale potem poniósł porażkę pod Przemyślem. W r. 1657 po odjeździe Karola Gustawa objął dowództwo nad pozo-8tawionemi w Prusach Królewskich wojskami. Został zamianowany feldmarszałkiem, poczem, wysłany do zagrożonych przez Polskę i Rossyę Inflant, odniósł tam kilka zwycięstw i dokonał podboju Kurlaudyi, zabrawszy w Mitawie do niewoli księcia kurlandz-kiego, Jakóba (30 września 1658). Atoli kraju tego nie potrafił utrzymać: wyparty przez Polaków, musiał wkrótce cofaąć się za Dźwinę. Po pokoju w Oliwie wrócił do Szwecyi. Jest on protoplastą kwitnącej do dziś szwedzkiej linii hrabiów D.—Puf-fendorf: „De rebus gestis Caroli Gustavi“; Rudawski, Kochowski.

Douglas Jakób (* w r. 1675—f 1742), lekarz szkocki, anatom wyborny; był profesorem anatomii w Londynie i lekarzem nadwornym królowej. Prace jego anatomiczne do dziś nie straciły wartośoi swej; między niemi pierwsze miejsce zajmuje klasyczny opis otrzewnej, zawarty w dziele: „A description of the peritoneum“ (Londyn 1730, tłóm. łac. Helmstädt 1732 i Leyda 1737). Jako przyczynek do dziejów anatomii i jej bibliografii cennem jest też dzieło jego p. n. „Bibliographie anatomicae specimen, eive catalogus omnium pene auctorum, qui ab Hippocrate ad Harvaeum rem anatomi-cam....scriptis illustrarunt“ (Londyn 1715, i Lejda 1734 z uzupełnieniami Albinusa). „Philosophical transactions“ zawierają mnóstwo prac jego pomniejszych z dziedziny anatomii opisowej i patologicznej, farmakologii, chirurgii i t. p.—Por. Hae-ser „Lehrb. d. Ge3ch. d. Med.“ (wyd. 3-cie T. II

Dr J P.

Hml.

Hml.

Hml

Hml.

Hml

Hml

następnym jeździł powtórnie do Petersburga, gdzie, otrzymawszy od Rouillógo, ówczesnego ministra francuskiego, pełnomocnictwa, prowadził rokowania o przystąpienie Rossyi do traktatu wersalskiego, co też 31 grudnia tegoż roku uwieńczone zostało pomyślnym skutkiem. Zdawszy sprawę margrabiemu L’ Hópitalowi, mianowanemu nadzwyczajnym posłem i pełnomocnikiem Francyi, D. we wrześniu 1757 r. opuścił Rossyę. — „G r. Encycl.“ La-miraulfa.

Douglas, sir Charles, admirał angielski ( f 1789). Służył w Kanadzie i przyczynił się do zwy-cięztwa Rodneya nad flotą francuską u wybrzeży Dominiki (1782). Poczynił rozmaite udoskonalenia w budownictwie okrętowem.

Douglas, sir Howard, generał artyleryi angielskiej, syn admirała Charlesa D. (* 1776 — f 1861 w Gosport). Służył z początku w Kanadzie, gdzie zasłynął jako dzielny sportsman, który zdolny był np. przebiedz na łyżwach przestrzeń pomiędzy Mont-réalem a Quebekiem, ażeby być obecnym na balu. Następnie stał na czele szkoły wojskowej w High Wy combe. W r. 1823 był gubernatorem Nowego Brunświku, później (do r. 1840)— lordem-komissa-rzem wysp Jońskich, członkiem izby gmin 1842— 1846, poczem usunął się do życia prywatnego, gdzie, mimo to, koła wojskowe Anglii zasięgały często jego rad i wskazówek, uchodził bowiem za największą powagę we wszelkich kwesty ach, dotyczących artyleryi, wykształcenia wojskowego i nawet sztuki żeglarskiej. Ogłoszone przez niego prace świadczą o rozległych jego wiadomościach naukowych. Ważniejsze z nich są: „Treatise on naval gunnery“ (Londyn 1860, wyd. 5-e, książka przełożona na języki francuski i hiszpański); „Essay on the princi ple and construction of military bridges“ (Londyn 1853, wyd. 3-e); „The defence of England“ (Londyn 1860).

Douglas, sir T h o m a s-M o n t h e a t h, generał|an-gielski (* 1787 — f 1868) Służył w Indyach i w Afganistanie, gdzie w r. 1841 wytrzymał słynne oblężenie Jellalabadu. Wrócił do Anglii w r. 1845.

Douglas Stefan Arnold, polityk amerykański (* 23 kwietnia 1813 w Brandon, w stanie Vermont,—f 3 czerwca 1861). Osiadłszy w r. 1834 jako adwokat w Illinois, został wkrótce jednym zprzy-wódzców stronnictwa demokratycznego tego stanu i był obrany członkiem sądu najwyższego (1841). W r. 1843 wszedł dokongreßu Stanów Zjednoczonych, do którego należał aż do śmierci, zrazu jako deputowany, od roku zaś 1847 jako senator. Przez cały niemal czas swego parlamentarnego zawodu był gorącym rzecznikiem interesów Południa, występując w obronie niewolnictwa i domagając się jego rozszerzenia na przylegające do południowych stanów terrytorya. Gdy atoli zatarg ze stanami pół-nocnemi w kwestyi niewolnictwa począł przybierać groźny charakter, D., zdaniem plantatorów Południa, zajął niedość wybitne stanowisko, i ci zamiast niego postawili na kandydata do prezydentury Breekenridge’a, wówczas gdy demokraci pół-nooni głosowali na D-a (w r. 1860). Obydwu zwyciężył Lincoln, wybrany przez republikanów. Kiedy w kilka iniesięey później wybuchła wojna domowa, D. przemawiał energicznie za zachowaniem Unii i popierał bezinteresownie swojego dawniejszego przeciwnika, Lincolna, radą i czynem. — S h o a h a n „Life of D.“ (Nowy Jork 1860).

Douglas Robert Kennaway, dyplomata i autor angielski (* 23 sierpnia 1838 w Larkbear Hou-se. w hrabstwie Devon). Służył w Chinach, zrazu jako elew-dragomau (1858), następnie jako attaché przy poselstwie w Pekinie (1861); wreszcie został vice-konsulem w Takou, i na tern stanowisku pozostawał do r. 1864, kiedy opuścił służbę dyplomatyczną. Wróciwszy do Anglii, zajmował kolejno posady: kustosza książek chińskich i japońskich w British Museum, profesora języka chińskiego w King’s College. Napisał: „Two Lectures on the language and literaturę of China“ (1875); „The life of Jenghiz Khan“ (1877); „Confucianism and Taouism” (1879); „China“ (1882), etc. etc., nie licząc katalogów książek i rękopisów chińskich dla British Museum, oraz artykułów o Chinach i dalekim Wschodzie w „Encyclopaedia Britannica“. Brał czynny udział w zjazdach oryentalistów.

Douglasa marszczki i zatoka, ob. Otrzewna,

Douglass Fryderyk, pisarz i dziennikarz amerykański, urodź, w r. 1817 z niewolnicy-murzynki w stanie Maryland. Mieszkał z początku w Baltimore, potem w Newbedford, gdzie pracował jako prosty robotnik. W r. 1841 na mityngu przeciw-niewolniczym po raz pierwszy wygłosił piękną mowę w obronie murzynów, poczem w ciągu 4 lat przemawiał przeciw niewolnictwu w stanach N. An-gli. W r. 1844 wydał swój życiorys i wyjechał do Anglii, gdzie mowami swemi zagrzewał publiczność i zyskał przyjaciół, którzy go z niewoli wykupili. Powróciwszy z Ameryki, zaczął, od r. 1847, wydawać Gazetę Fryderyka Douglass’a w Roche-sterze. Gdy w r. 1859 gubernator Wirginii domagał się, aby go uwięziono za udział w ruchu Browna, D. uciekł na kilka miesięcy do Anglii. Po wybuchu wojny domowej w r. 1861 brał gorliwy udział w formowaniu pułków murzyńskich; w r. 1886 przyjechaał jeszcze raz do Anglii, i tu wygłaszał odczyty o postępie murzynów po ich wyzwoleniu.³¹-

Doujat (Doviatus) Jan (* 1609 w Tuluzie —f 1688). Był adwokatem w mieście rodzinnem, potem nauczycielem w Paryżu, gdzie w r. 1650 wybrany do akademii, 1651 został profesorem prawa kościelnego w Collège de France, w r. zaś 1655 zamianowany historyografem francuskim, wykładał dzieje Delfinowi. Napisał: „Hist. juris pontificii synopsis“ (1670); „Synopsis conciliorum et chronologia Patrum, pontificum, imperatorum” (1678); „Specimen juris canon, apud Gallos usu recepti* (1671, 2 tomy); „Histoire du droit canonique“ (1675); „Praenotationum canon, libri V“ (1687). Obok tych dzieł ^z zakresu prawa kościelnego zasługują na zaznaczenie prace D-a filologiczne i historyczne: „Dictionnaire de la langue toulousaine* (1639). „Titus Livius ad usum Delpbini“ (1679, 6 t.); „Abrégé de T histoire romaine et grecque“

Doullens — Dove Fryderyk.

dnakże dzieło jego, zawierające opis podróży do Kongo, zostało źle przyjęte, gdyż prócz faktów prawdziwych, wydrukował w niem wiele rzeczy zmyślonych. Nie zdoławszy usprawiedliwić siebie z tych zarzutów, wyjechał do Brazylii, gdzie został zabity w mieście Formigas.

Douzette Ludwik, malarz niemiecki, krajobra-zista (* w r. 1834 w Triebsee na Pomorzu), rozpoczął zawód swój od malarstwa pokojowego i od małych akwarelowych kopij mistrzów, a szczególnie Ruisdaela. Od r. 1864 począł studyowaó przyrodę Skandynawską i motywy do krajobrazów brać naprzód z Bałtyckiego wybrzeża, a następnie z Weneckich lagun. Malowidła D-a odznaczają się wir-tuozowstwem, w Praskiem Rudolfinum jest jego „Noc księżycowa na uściu Prerowskiem na Pomo-

W. G.

(1672); „L’ état ancien et moderne de la Lorraine“

(1673); „Histoire de la régence de la reine mère Anne d’ Autriche“. Nadto jeszcze D. ogłosił prace innych kanonistów i starał się o podniesienie stu-dyów prawa rzymskiego, które w wieku XVII we Francyi były upadły, i opracował „Historia juris civilis Romanorum" (1678).

Doullens, miasto we Francyi, w dep. Somme nad r. Anthie, forteca niższego rzędu, instytut poprawczy dla kobiet, wyrób tkanin bawełnianych i papieru. Mieszkańców 4 630 (1891 r.).

Douls Kamil, podróżnik francuski (* r. 1864 — f 1889). W r. 1887 zwiedził południową część Marokka, przedtem prawie nieznaną. Poznawszy język arabski i Koran, odbywał podróż jako ku-piec-muzułmanin z Algieru. Wpadł w ręce szcze-

du Ulad - Delim i został zakuty w kajdany; uwol- rzu“ i „Noc wiosenna“, niony, poślubił córkę szeika Ibrahima i po różnych przygodach dostał się do domu. W r. 1888 chciał przez Saharę i Timbuktu dotrzeć do Senegalu, lecz został zabity przez dwóch przewodników swoich,

Tuaregów. Prace jego zamieszczone są w kilku francuskich czasopismach geograficznych.

Do lit des. Prawo rzymskie dzieli umowy rzeczowe na dwie klasy: na contractus reales nominati, kontrakty rzeczowe imienne, i na contractus reales innominati, kontrakty rzeczowe bezimienne. Pierwszą kategoryę umów można było podciągnąć pod pewną nazwę np. pożyczkę (mutuum) lub skład (depositum). Nieoznaczone żadną szczególną nazwą, poczytane zostały za umowy bezimienne. Powstanie ich polega na prostem przypuszczeniu pra-wnem, że ten, kto się z stosunku obowiązkowego uiszcza, czyni to w dwojakim celu: raz solvendi ani-mo, drugi raz credendi animo, w celu uczynienia strony przeciwnej dłużnikiem. Wykonanie świadczenia przez jednego sprawia, że mam przeciw odbiorcy skargę o wykonanie świadczenia przez niego przyrzeczonego. Umowy bezimienne powstają z rozmaitych postaci przyczyn; prawo rzymskie utworzyło cztery takie postacie, jako to: do ut des, daję rzecz w zamian za rzecz drugą, do ut facias, daję rzecz w zamian za uczynek przyrzeczony, facio ut des, czynię przysługę jaką za rzecz mi przyrzeczoną, facio ut facias, wykonywam uczynek w zamian za czyn mi przyrzeczony. W pewnym wypadku danie rzeczy ze strony jakiej osoby obowiązuje drugą do świadczenia przyrzeczonego obowiązku. Powództwo, zmierzające do wykonania tegoż zachodni, północny, północno - wschodni i wschodni, obowiązku, nazywało się actio praescńptis verbis. Okazało się wszakże następnie, że prawo to nie ma Ponieważ prawo rzymskie nie znało umów cywil- bynajmniej znaczenia ogólnego i jest wynikiem prze-nie ważnych, jednostronne zobowiązanie wytwarzających, któreby na samem li zezwoleniu polegały, przez to więc ograniczało możność zobowiązania się skutecznego przez umowy nienazwane (contr, inno-minati); kodeks Napoleona takiego ograniczenia nie stanowi, owszem każda umowa przez samo zezwolenie stron jest doskonałą i cywilnie ważną.

Douville Jan, mistyk i podróżnik francuski f 1794—f 1835). Otrzymawszy duży spadek, zwiedził całą Europę, Amerykę Południową i Azyę, a nawet Kongo. W r. 1832 otrzymał od towarzystwa geograficznego w Paryżu wielki medal. Je-

Hł.

Hł.

W. N.

Hł.

T. D.

DoVô, Fryderyk Wilhelm, słynny fizyk i meteorolog (* 1803 w Lignicy, — f 1879 w Berlinie). Matematyki i fizyki uczył się w uniwersytecie wrocławskim od r. 1821, następnie w berlińskim; w r. 1826 habilitował się na docenta w Królewcu, a w r.

1828    został tamże profesorem nadzwyczajnym. W r.

1829    przeniósł się na takież stanowisko do Berlina, gdzie w 1845 został profesorem zwyczajnym fizyki. Był członkiem berlińskiej akademii nauk, a od r. 1846 zarządzał założonym właśnie pruskim instytutem meteorologicznym. — Badania jego odnoszą się do różnych działów fizyki. Znane jest zwłaszcza piękne jego doświadczenie, którem okazał, że światło zwykłe otrzymać się daje przez złożenie światła spolaryzowanego w różnych azymutach; wyjaśnił barwę ciał białych, mieniący się blask metali, niektóre zjawiska polaryzacyi obrotowej, przyciąganie igły magnesowej przez prąd elektryczny, urządził dysjunktor do otrzymania ze zwoju indukcyjnego prądów, skierowanych w jedną stronę, udoskonalił syrenę i in. — Ważniejsze wszakże są zasługi jego w meteorologii i klimatologii, tak, że jest niezaprzeczenie jednym z twórców tych nauk. Udoskonalił teoryę wiatrów i burz, i podał prawa rozkładu ciepła na powierzchni ziemi. Słynnem zwłaszcza było podane przezeń prawo kolejnego następstwa wiatrów, zwane zwykle „regułą Dove-go*, według której zmiana wiatrów na półkuli północnej następuje zawsze „ze słońcem”, t. j., że po wietrze południowym następuje południowo-zachodni, zachodni, który potem przechodzi w północno-

biegu i rozkładu cyklonów w Europie środkowej (ob. Cyklon). Z licznych jego dzieł i rozpraw, ogłaszanych głównie w zbiorze rozpraw akademii berlińskiej, oraz w rocznikach Poggendorffa, przytoczymy: „Ueber Mass und Messen“ (2 wyd. 1835); „Meteorologische Untersuchungen“ (1837) i „Ueber die nicht periodischen Aenderungeu der Tempera-turvertheilung auf der Erde“ (1840 — 47); „Untersuchungen im Gebiete der Induktionselektricität“ (1843): „Temperaturtafeln“ (1848). Bardziej popularny charakter mają dzieła: „Die Witterungsverhältnisse von Berlin“ (1842); „Ueber Wirkungen

Encykl- Qluitr. Powix Ze»x. 126. X. XVI

na

ho fu do spraw kościelnych. W r. 1860 weBpół z Friedbergiem założył „Zeitschrift für Kirchenrecht“, organ ewangielickiego prawa kościelnego; napisał: „De jurisdictionis ecclesiasticae apud Ger-manos et Gallos progreseu* (1855); „Untersuchungen über die Sendgerichte“ ('1859); w dziele „Aemilius Ludwig Richter und seine Zeit“ traktował o zmianach w prawach kościelnych za nowszych czasów; wreszcie opracował nowe wydania (6 e, 7-e i część 8-go) „Lehrbuch des evangel. und kathol. Kirchenrechts“ Richtera (1865 —67, 1871 —74, 1877 — 82).

aus der Ferne“ (1845); „Ueber Elektricität“ (1848); „Monatsisothermen“ (1850); „Die Verbreitung der Wärme auf der Oberbfläche der Erde“ (1852), „Darstellung der Farbenlehre“ (1853); „Die Verbreitung der Wärme in der nördlichen Hemisphäre"

m.

Dove Alfred Wilhelm (* 1844 w Berlinie), brat poprzedniego, historyk niemiecki. Po ukończeniu studyów w Heidelbergu i Berlinie był najprzód docentem w Lipsku, gdzie też redagował „Im neuen Reich“, później profesorem we Wrocławiu (1874—84) i w Bonn (1884—1891). Obecnie jest redaktorem działu politycznego, monachijskiej „Allgemeine Zeitung“. Napisał: „Die Doppelchronik von Reggio und die Quellen Salimbenes“ (Lipsk

Fig. 269. Dove Fryderyk.

1873), „Die Försters und die Humboldts“ (t-że 1881), „Deutsche Geschichte im Zeitalter Friedrichs des Grossen und Josephs II“ (Gotha 1883) i powieść historyczną „Caracosa“ (2 tomy, Stuttg. 1893). Nadto wydał z rękopisu ostatnie tomy Rankego „Weltgeschichte“ i „Sämmtliche Werke".

Dover, 1) miasto w angielskiem hrabstwie Kent, nad cieśniną Calais czyli Dover, w pięknem położeniu, przy wyjściu doliny Dour, u stóp amfiteatralnie ciągnących się stromych skał wspiennych, na których wznoszą się silne obwarowania. Sztucz-

Dovego reguła, prawo następstwa wiatrów na (1855); „Die täglichen Ve: ändern ng en dtr Tempe- i półkuli północnej, ob. Dove i Cyklon, ratur“ (1856); „Die Rückfälle der Kälte im Mai“

(1857); „Klimatologische Vojtiäge“ (od r. 1847).—

Öd r. 1837 wydawał „Repertorium der Physik“. s- K-Dove Ryszard Wilhelm, słynny profesorprawa kcścieln. (* 1833 w Berlinie), promowowany 1855, był naprzód urzędnikiem sądowym, potem habilite- ny port, ujęty w potężne groble kamienne, kąpiele wał się 1859 w Tubindze i tamże katedrę otrzy- morskie, »tary zamek zawiera wieżę rzymską mał; w 1865 powołany do Kielu, w 1868 do Ge- i kościół anglosaski; wewnętrzna warownia (Ke-tyngi, w 1873 został członkiem pruskiego Ge riehst- ep), pochodzi z czasów Henryka II. Parę bardzo

iii!

il!

II!

fi

Ml

mm

lii

•••

aa

lii

Ł.

■:ï

II

ÎÜ

;:l '*

iii'

^ jailli

/yX

Ll-'töU

■■

■i

cig. 270. Dover.

(V

Codziennie odchodzi

W. N.

II, str. 79).

Dovera proszek, środek lekarski wynalazku Tomasza Dovera (ob.), często bardzo używany; w skład jego wchodzą: opium, ipekakuana i siarczan potasu, niektóre farmakopeje każą do niego dodawać jeszcze azotan potasu i proszek lukre-

Dr J. P.

W. N.

starych kościołów, muzea, stąd 5 statków do Calais i Ostendy; lina telegrafu podmorskiego do Calais; projekty tunelu i moBtu do Calais. Tutaj Cezar wylądował w Brytanii, tu była bitwa morska 1217 r. między flotą brytań-ską i francuską; w 1652 r. zwycięstwo Hollendró w pod wodzą Trumpa nad Anglikami pod wodzą Blake’a. Liczba mieszkańców 33 400 (1891 r.). Na południo-zachód od miasta, wznosi się na 106 m. wysoka skała Szekspira (Shakespeare’s Cliff), znana z „Króla Leara“. — 2) Miasta główne dwóch stanów północno-amerykańskich: Dela wäre i New-Hampshire.

Dover Tomasz (f w Londynie w r. 1741), le karz angielski, rodem z Warwickshire, wynalazca proszku, nazwisko jego noszącego; do nauk przykładał się w Cambridge i tam w r. 1687 pierwszy stopień naukowy uzyskał. Osiadłszy w Bristolu i do robiwszy się majątku, zabrał się do handlu; do spółki z kilku kupcami nabył dwa okręty i, napełniwszy je towarami, na jednym z nich puścił się na ocean Spokojny w r. 1708. Podczas tej podróży handlowej przybił do wyspy odludnej Juan Fernandez i przywiózł stamtąd do Anglii Aleksan dra Selkirka, który na niej przeżył samotnie przez cztery lata przeszło. Jest to ten sam Sel-k i r k, którego przygody posłużyły Danielowi de F o ë do napisania Robinsona C r u -zoe. Powróciwszy w r. 1711 z dalekiej wędrówki, D. praktykował znów w Bristolu, w r, 1721 przeniósł się do Londynu i tam życia dokonał. Książka jego p. n. „Ancient physicians legacy“ była swego czasu bardzo popularną i doczekała się mnóstwa wydań.—Por. W. Munk „The roli of the Royal College of Physicians of London” (wyd. 2-e, t.

Dr J. P.

cyowy.

Dovrefjeld, jedna z najwyższych części wyżyny Skandynawskiej, pokrajanej przez głębokie doliny rzek i fjordy na oddzielne płaty wyżynowe. D. leży między doliną rzek Rauma i Lougen (Gud-brandsdalen) na południo-zachodzie i doliną Glommen i Gula na wschodzie; najwyższy szczyt tej wyżyny, Snehätta, wznosi się przeszło na 2 300 m. i posiada niewielki lodowiec. Około D. prowadzą dwie drogi: z ChrisLaoii do Drontheimu doliną r. Glommen, z Christianii do Molde doliną Gudbrandsda-len. Na tej ostatniej drodze znajduje się jezioro Lesjeskogens Vand, podlegające bifurkacyi: na północo - zachód odpływa przez rz. Rauma, na po-łudnio-wsehód przez Lougen.

Dow (Dov, Do u) Gerard (Gerrit), malarz hollenderski (* w Lejdzie 1613 r. —f tamże 1680 r.). Uczył się początkowo od rytownika Bartłomieja Dolendo, następnie od malarza na szkle Kowl-horna, ostatecznie wykształcił się w Amsterdamie, w szkole Rembrandta, w której trzy lata przepędził, a lubo z nauczycielem swoim zupełną przedstawia sprzeczność pod wzglądem charakteru, wszakże przejął od niego upodobanie w efektach świetlanych, lecz tylko jasność i czystość barw miłował, gdy blask barwności Rembrandta polegał na przeciwstawieniu światłom silnych cieniów. D. w łagodnem topieniu oicieniów szukał piękna. Słodkie są, spokojne, z codziennego życia dobrych spokoj nych, po rządnych obywateli zaczerpnięte przedmioty do obrazów D. Porządek, czystość panuje w mieszkaniach średnio-zamoźnych osobistości, jakie wyobraża; jasność barw i czystość wykonania odpowiada założeniu; wykończenie rysunku i najdrobniejszych szczegółów, doprowadzone do ostatnich granic, daje nam możność z przyjemnością zaglądać w zacisza domowego życia, do wnętrza mieszkań, przez okna o podniesionej firance, w które D. wstawia swoje osobistości, począwszy od siebie samego ze skrzypcami. Takim jest jego ,Pisarz temperujący pióro“, taką „Gosposia", takiemi „Staruszkowie czytający książkę", takim „Dentysta" i inne napełniające galerye Luwru Paryskiego, Drezna, Mnichowa, Petersburga, Hagi, Monachium i Berlina. Uczniami D-a byli Pr. Mie-ris, Godfried Schallen i Pieter van Slingenlandt.^ Dowcip ma podwójne znaczenie: albo jest nazwą pewnej zdolności umysłu ludzkiego, albo też wytworu tej zdolności. Jako zdolność polega D. na szybkiem a trafnem wynajdowaniu niespodziewanych podobieństw lub różnic pomiędzy rzeczami, zjawiskami lub pojęciami, takich jednak, żeby po ich wskazaniu słuchacz uznał natychmiastowo trafność takiego zestawienia lub przeciwstawienia Podobieństwo lub różnica, przez dowcip upatrzone, pospolicie bywają ułudne, cząstkowe lub chwilowe tylko, gdyż, jeżeliby prawdę zupełną wyrażały, musiałaby już ona przejść z dziedziny D-u do zakresu wiadomości niewątpliwych, przez doświadczenie lub naukę ustalonych. W podanych poniżej określeniach D-u w porównaniu z pieniędzmi przez M. G. Sa-phira znajdzie sięp3łno przykładów na wyrażone tu uwagi. „Co jest dowcip? co pieniądze? D. daje pozór za gotówkę, pieniądze dają gotówkę za pozór. D. jest przytomnością ducha w głowie; pieniądze są przytomnością ducha w kieszeni. D. jest to siła, chwytająca zręcznie różnicę wszystkich rzeczy; pieniądze jest to siła, chwytająca wszystkie rzeczy bez żadnej różnicy. D. jest talent jaśnie świecący, pieniądze są talentem jaśnie świecących. D. robi wrażenie i pieniądze robią wrażenie; lecz D. jest tajemnem usposobieniem do zyskania sobie nieprzyjaciół a jawną pobudką do wyśmiania ich; pieniądze są jawnem usposobieniem do zyskania sobie przyjaciół, tajemną pobudką do utracenia ich. D. staje się pociechą w braku pieniędzy, jak znowu pieniądze stają się pociechą w braku dowcipu. D. nie chce być wyszukanym, pieniądze chcą bardzo być poszukiwanemi. Jednak kto znalazł pieniądze, odbiera nagrodę; kto znalazł dowcip, kara nym bywa. D. bije, pieniądze są bite, chociaż ten, co posiada dowcip, częściej jest bitym, niż ten, co ma pieniądze. D. równa wsżystkie przedmioty, pieniądze je różnią. Kto ma D., chętnie go udziela; kto ma pieniądze, udziela ich niechętnie. Najlepszy D, często najgorzej bywa przyjętym; najgor-

Bze pieniądze zawsze znajdują najlepsze przyjęcie. D*u, polegającego na drobnej na pozór zmianie D. rzadko zjedna sobie obligacyę, pieniądze za ni- ! w formie wyrazów, która pociąga znaczną zmianę czem tak się nie ubiegają, jak za obligacyami. D. j w treści (jaśnie świecący w liczbie pojed. i w licz. jest ostrzem bez metalu, pieniądze są metalem bez mnogiej); 3-o D-u, opartego na upatrzeniu traf-ostrza. D. jest pieniądzem, który tylko rozumem ! nych podobieństw w samych pojęciach; 4-o D-u, brać się daje; pieniądze są dowcipem, który moż- | zależnego od dojrzenia takicbże różnic. Jakie za-na zgarniać ręką. Fałszerze D-u udają cudze za ! sadnicze siły umysłu składają się na dowcip? Prze-swoje, fałszerze pieniędzy udają swoje za cudze, i dewszystkiem bystrość spostrzegawcza, a następ-D-u odziedziczonego nigdy się nie straci, pieniądze ¹ nie pewien stopień fantazyi, która nadaje spostrze-

-A

ÎÎS»

---\---

/5T

ILJJUÊI

f ''“'V

P

I® ;

-<5â

;v

v>

'■;3

ïi-

~S*H

;|

;i

i-:',

'P

M. ■

iii

Ifg

! IsK

■ 3 r& p

■ i; *â

B?

ij

il ■

il

ES

SfSzzM

Ml

■JS

♦.‘i

t:

4T'B

-î

11#

___.

r.-:,kr _____ ;i-:-

It;7

■%

I»

•*.

me

(COs lbt> S,

Ésgï

œsæmm&mmmépssæ&>*    y ,

IÄ'

vy

ie

vyv&.

«Ja

i!

Fig. 271. Dow Gerard, portret, malowany przez niego samego.

odziedziczone najczęściej się traci.“ (Zob. artykuł A. J. Szabrańskiego o Saphirze w »Panoramie literatury krajowej i zagranicznej“ r. 1836, zesz. I, str. 75—82). W powyższym wyjątku mamy przykłady kilku rodzajów D-u, jako to: l-o D-u, zasadzającego się na grze wyrazów jednakowych w brzmieniu, różnych co do znaczenia (obligacya—zobowiązanie; obligacyę — papiery wartościowe); 2-o żeniom i wyrażeniom lotność, stanowiącą nadzwyczaj ważną zaletę D-u. Jeżeli jakie uczucie mieści się w D-ie, to głównie złośliwe, chociaż i w tym względzie są różne stopnie, charakteryzujące zarówno jednostki, jak i całe narody. D. francuski jest błyskotliwym i kostycznym, nie pożałuje najdroższej nawet osoby, ni najświętszej rzeczy; D. niemiecki zazwyczaj bywa nieco ociężały, zdaleka przy-

Dowcip.

891

gotowywany, najczęściej w powszednich stosunkach czerpie Bwój materyał; D. polski jest dobroduszny, jowialny i rubaszny, chętnie osobę samą dowcipkującego wciągający w sferę wyśmiewanych, ażeby zmniejszyć ostrość wyśmiania. Naturalnie te zarysy są bardzo grube i jeno w przybliżeniu prawdziwe; stosują się one do typowych przedstawicieli danego narodu, a znajdują sprawdzenie w tworach ludowych; jednostki, oczywiście, różniczkują się według nadzwyczaj rozległej skali. D. odróżnić należy od „konceptu“, z którym zresztą w najbliższym zostaje stosunku, od „żartu“, „humoru“, „ironii* i „komizmu“. Nie rozwijam tu tych różnic, gdyż określe-ślenie każdego z tych pojęć znajdzie się pod odpo-wiedniemi wyrazami. D. jest darem przyrodzonym: nabyć go pracą lub nauką niepodobna; można go jedynie wydoskonalić. Słusznie powiada M. Wiszniewski („Charaktery rozumów ludzkich“ rozdział

IV): „Można mieć zdrowy rozsądek i głęboki rozum bez dowcipu; oba te szacowne i wielkie umysłu przymioty najpracowitszą, najdoskonalszą uprawą na dowcip wyostrzyć się nie dadzą. Owszem, zbyt troskliwe i ustawiczne bieganie za dowcipem zabija go i tępi; D. albowiem najmniej ulega woli. a najpiękniej rośnie, kiedy niewymuszony, jak barwinek. U ludzi dowcipnych wyobrażenia kojarzą się w sposób pobudzający do śmiechu, u ludzi rozumnych —w sposób wykrywający naturę. Człowiek dowcipny wyśmiewa słabości i zdroźności ludzkie; rozumny wynajduje ich przyczynę i tłómaczy naturę; dowcip okazuje się w wynalezieniu, rozum w objaśnieniu, rozsądek—w rozróżnieniu, gieniusz—w u-tworze wielkiego obrazu lub budowie całego syste-matu prawd, ściśle z sobą powiązanych. Rozumny wynajduje zachodzące między rzeczami związki, rozsądny—różnice, a dowcipny — jakieś podobieństwo i równość nawet w rzeczach, w których ro zumni i rozsądni same tylko widzą sprzeczności i różnice. Dowcipny nie posiada tyle światła, co człowiek rozumny, nie miewa tyle zastanowienia, co człowiek rozsądny, nie dosięga mądrego; wszelako częstokroć odrazu dociecze, co dla rozumnego było zagadką, nad czem człowiek rozsądny długo się mozolił, a co mądremu nigdy na myśl nie przyszło. Wogólności dowcipny prędzej się czego domyśli, niż rozumny; rozumny zaś prędzej sobie wy-rozumuje, niż się domyśli“. D. jest świetną przyprawą rozmowy i różnych rodzajów literatury, jak bajka, satyra, epigramat, pamflet, komedya, powieść. Trzeba jednak pamiętać, że się D. starzeje; wiele takich dowcipnych wyrażeń, które przodków naszych do śmiechu pobudzały, dla nas dzisiaj stały się obojętnemi, bo albo zbyt błahe były spostrzeżenia, albo do zbyt nizkiej odnosiły się dzie dżiny, albo stały się dla nas niezrozumiałemi z powodu czasowych alluzyj, które tylko w danej chwili mogły popłacać. Do różnego stopnia ukształce-nia różne przemawiają dowcipy. Z czego wieśniak śmieje się do rozpuku, to może w ukształconym czasami wstręt obudzić. Ludzie zainteresowani w jakiejś rzeczy nie uznają za dowcipny najlepszego nawet żartu. Pochodzi to stąd oczywiście, iż do wywołania jednakowego wrażenia w zakresie myśli potrzebne jest analogiczne kojarzenie się wyobrażeń w umysłach ludzi. Bywa też D. bronią niekiedy straszną, jeżeli ma na widoku osobistość pożyteczną, jeżeli ostrze jego zwraca się przeciwko wadom, błędom, niedorzecznościom we wszystkich dziedzinach życia publicznego. Ale i w tych bywa on bronią obosieczną: z pojęciami fałszywemi nieraz zabija i prawdziwe a zbawienne. Pewna oschłość serca łączy się zazwyczaj z D-em; głowa tu bowiem nie tylko prym trzyma, lecz panuje bezpo-dzielnie. Niezupełnie wprawdzie słusznemi są następne zdania Kraszewskiego, ale mieszczą w sobie znaczną część prawdy: „Że ludzie dowcipni całkiem głową żyją, że są pospolicie zimni, tego dowodzić niepotrzeba; sama ich rola, jaką grają, eon amo-re, zmusza do drwienia ze wszystkiego, co napadną, w końcu z rodzonego ojca, sióstr i braci; nie szukajcie więc serca u dowcipnych ludzi; są to lalki drewniane, grające za pokręceniem korby — nic więcej, Szczerzy być nie mogą także; jak bowiem, będąc z powołania dowcipnym, pozostać przytem szczerym, gdy połowa konceptów najlepszych sumiennego człowieka ust-by nie przeszła?“ (Zob. artykuł „Dowcip“ w „Gwieździe“, Petersburg 1846, str. 189 — 196). Za przykład pożytecznego, ale i szkodliwego zarazem pod pewuemi względami, wpływu mogą posłużyć pisma dwóch najdowcipniejszych w literaturze ludzi: Greka Lucyana i Francuza Woltera.—Zbiory dowcipnych wyrażeń, odpowiedzi, a-negdot, oddawca były ulubione. U Greków zebrał ich wielką ilość Plutarcb, zwąc „Apoftegmatami“; w Średnich Wiekach pomnażały się one ciągle, a z czasów Odrodzenia nauk pojawiały się pod nazwą „facecyj“ i „fraszek“. I myśmy je sobie przyswajali, dodając, naturalnie, trochę własnych pomysłów. Ulubione facecye i fraszki Reja, Kochanowskiego, Kochowskiego, Potockiego i innych wielką cieszyły się popularnością. W „Dworzaninie* Górnickiego (w księdze II) obok anegdot, przetło-maczonych z Castiglionego, znajduje się kilkanaście wziętych wprost z życia polskiego. Najdowcipniejszym pisarzem XVIII w. u nas był Ignacy Krasicki W duchu podobnym, ale z większą skłonnością do posługiwania się igraszką słów, kalemburami, wydawał w począt. XIX stul. „Momusa“ i „Pot-pour-ri“ Aloizy Żółkowski. Zbiory dowcipnie opowiedzianych przypadków lub dowcipnych zdań dali u nas w XIX wieku: Ambroży Grabowski: „Encyklo-pedya komiczna“ (2 tomy, Kraków 1808, str. 202 i 206) i Michał Wołowski: „Encyklopedya humoru, zawierająca najcelniejsze utwory humoru ludzkiego“ (Warszawa 1889—91, 2 tomy). Pisma t. zw. „humorystyczne“ są w przeważnej części zbiorem mniej lub więcej dobrych dowcipów. Najgłośniejszem z nicn były „Wolne Żarty“, wydawane w 1858 przez J.

K. Gregorowicza i F. H. Lewestama. Romantyzm w ogólności przekładał humor nad dowcip, ponieważ pierwiastek uczuciowy miał w nim stanowczą przewagę nad czysto rozumowym i obserwacyjnym. Humorystów jednakże we właściwem znaczeniu mieliśmy i mamy bardzo mało; większa ich część, lubo tak tytułowana, przedstawia się ze strony raczej dowcipnej, niż humorystycznej; zarówno Fryderyk

P. Chm.

na śmiałego chirurga lekkomyślnie dokonanego zabójstwa, jeśli nie

-m

delfia 1861).

br. Skarbek, jak August Wilkoóski, mają więcej zacięcia satyrycznego lub komicznego, niż humoru w ściśle estetycznem znaczeniu. Zresztą odcienie różne zasadniczego usposobienia tak częstokroć mieszają się i splatają, że tylko w rozbiorze szczegółowym mo-żnaby się kosić o ich wyodrębnienie. Nie mogąc się tu wdawać w taki rozbiór, powiem ogólnie, że w naszych czasach dowcipem odznaczali się lub odznaczają: Jan Lam, Albert Wilczyński, Klemens Junosza, Bolesław Prus, Kazimierz Bartoszewicz, i odmiennym od poprzednich—Aleksander Świętochowski. Nie wspominam tu o komedyopisarzach, gdyż u nich dowcip słowa, łącząc się z komizmem sy-tuacyj, wytwarza odrębny rodzaj.

Dowden Edward (* J843 w Cork), poeta i literat angielski. Nauki pobierał w dubiińskiem Tri-nity College, gdzie też od r. 1867 jest profesorem literatury angielskiej. Oprócz „Poems” (2 wyd. 1876), napisał kilka cennych monografij i studyów literackich: »Shakespeare, his mind and art“ (1872; 5 wyd. 1880; przekład niemiecki Wagnera wyszedł w Heilbronn, 1879); „Studies in literaturę" (1878; 3 wyd. 1887); „Southey“ (1879), „Life of Percy Bysshe Shelley" (1886 , „Transscripts and studies“ (1888) i „Introduction to Shakespeare“ (1893).— Oprócz tego ogłosił drukiem Szekspira „Sonnets“ (1881) i „The correspondence of Southey and Caroline Bowles“ (1881). Pomniejsze jego artykuły i studya literackie można spotkać w różnych czasopismach, najczęściej w „The fortnigbtly review“.

Dcwell Efraim, Mac (* d. 11 listop. r. 1771 —f d. 25 lipca r. 1830), lekarz amerykański, pierwszy wykonawca owariotomii, wykonanej ze świadomością, opartą na podstawach naukowych. Wykształcenie lekarskie otrzymał głównie w Edynburgu, gdzie był uczniem Jana Bella (ob.), począwszy od r, 1793. Powróciwszy w r. 1795 do Ameryki, osiadł jako lekarz w Danville (Kentuck>)i zarówno przymiotami osobistemi, jak i znajomością sztuki lekarskiej, szybko zjednał sobie sławę biegłego praktyka. W r. 1809 wykonał z pomyślnem zejściem po raz pierwszy wycięcie torbieli jajnika na osobie p. Cr a w ford, później tęż samą opera-cyę zrobił jeszcze dwanaście razy i cztery chore tylko po niej umarły. Sposób swój postępowania i doświadczenia zebrane ogłoBił dopiero w r. 1818 w „Eclectic repertory and analitical review. Philadelphia' zesz. październikowy i w „London medical gazette“ V. 35, oprócz tego nie napisał nic więcej. Dziś wycięcie jajnika chorobowo zmienionego należy do operacyj równie powszechnych, jak odjęcie ręki albo nogi; na początku wieku bieżącego jednak potrzeba było niezwykłej odwagi, pewności siebie i wiary w możliwość powodzenia, żeby się zabrać do rękoczynu tak niebezpiecznego. Nieudanie się mogło ściągnąć zarzut

co gorszego jeszcze. Zasługą więc wielką D-a jest vłaśaie to, że zdobył się na odwagę wykonania tego, o czem inni tylko myśleć i pisać umieli, a opierając się na znajomości anatomii i doświadczeniu chirurgieznem, wzbogacił sztukę lekarską operacyą, która już tysiące niewiast uchroniła przed cierpie-niami długiemi i śmiercią przedwczesną. Dla tego też D. godzien jest zająć miejsce zaszczytne w szeregu największych dobrodziejów ludzkości. Niezgodna z prawdą jest wieść, rozpowszechniona głównie przez Nélatona (ob,), jakoby pierwsze opera-cye D-a robione były na niewolnicach murzynkach i były czemś w rodzaju wiwisekcyj doświadczalnych, wykonanych na żądanie właścicieli tych nie-

WM':

mm

5%

Fig. 272. Do well Efraim.

szczęśliwych. Jest rzeczą dowiedzioną, że w twierdzeniu tern nie masz słowa prawdy: widocznie więc słynny chirurg francuski, wprowadzony w błąd przez opowiadanie nie wiadomo czyje, zbyt pochopnie powtórzył wieść, ujmę przynoszącą człowiekowi, skądinąd znanemu z zacności i prawości charakteru. Por. S. Gross „Lives of eminent American physicians and surgeons of tbe nineteth Century“ (Fila-

Pr j. p.

Dowgiałło Zawisza Jan Karol, biskup wileński, herbu Płomiańczyk (Zadora), potomak Ha-nula, kióry jeździł jako dziewosłąb Jagiełły do Jadwigi (* 1597 — f w Bezdzieży 9 marca 1661 r.). Uczył się w akademii wileńskiej filozofii i obojga prawa, potem bawił na dworze Benedykta Wojny, biskupa wileńskiego, który wysłał go na wyższe studya do Ingolsztadu, a stamtąd do Bononii. Drugi raz jeździł za granicę z synami księcia Al-brychta Radziwiłła, i z nimi zwiedził Włochy i Francyę. W r. 1629 został kanonikiem wileński ai, a 1643—regentem kancellaryi litewskiej wileńskiej, w której, pilnując spraw publicznych, kazał spisać w jedną księgę przywileje i zapisy dla kapituły i tym sposobem uporządkował jej archiwum. Potem, na żądanie prymasa, Macieja Łubieńskiego, kapituła wileńska obrała go swoim pełnomocnikiem na zbór wileński, czyli Colloquium charitativum, który miał godzić katolików z dys-sydentami. W roku 1645 został archidyakonem, a w 1646 drugi raz posłował od kapituły na przyjęcie Maryi Ludwiki w Gdańsku. W 1648 wyznaczony był znowu od kapituły, z kanonikiem Jerzym Wołłowiczem, do odprowadzauia zwłok

P, Chm.

Władysława IV z Merecza do Grodna. Bjł następnie na elekcyi Jana Kazimierza, którą podpisał r. 1648 razem z województwem wileńekiem. D. 14 grudnia tegoż roku posłował od kapituły na koronacyę. W r. 1649 został pisarzem wielkim litewskim i referendarzem duchownym, a po śmierci Wojny offlcyałem, złożył jednak ten urząd, gdyż obrany był posłem na sejm tegoż roku; posłował również na sejm brzeski r. 1653. Wreszcie po śmierci biskupa Tyszkiewicza (r. 1656) następcy Wojny, obrany został jednomyślnie biskupem d. 15 maja tegoż roku, a w 1657 wyświęcony w Częstochowie. Nie mógł wszakże zająć się dyecezyą, która ledwie nie cała, wraz katedrą, była w ręku Cara moskiewskiego; nie mogąc więc pracować dla kościoła, pracował dla ojczyzny: przywodził do uległości wojsko, wyłamujące się z pod buławy, zawierał przymierza z ościennemi państwami, poprzysiągł umowy hadziackie z kozakami i t. d. W r. 1661, poświęcając zimą kościół w Olszewie u referendarza Brzostowskiego, wskutek przeziębienia nabawił się ciężkiej choroby, która przedwcześnie żywot jego przecięła. — Por. Bartoszewicz w „Encykl. S. Orgelbranda“. *

Dowgiałło Aleksander, Dominikan, lektor teologii, kaznodz’eja ordynaryjny przy kościele wileńskim św. Ducha; ogłosił drukiem: 1) „Niebo sprawiedliwym, piekło grzesznikom” (Supraśl 1714 in folio); 2) „Magnus Dominus et laudabilis nimis“ (kazania; Wilno 1719, 2 tomy, in folio); 3) „Purpura zbawienia, to jest męka Jezusowa na dni 10 rozdzielona* (Wilno 1707, in 4 to, str. 341; druga edycya tamże 1747, in 4-to, str. 320).

Dowgird Samuel (w. XVII), rymopis, nieznany z dat biograficznych, wydał hutoryę „O Zuzannie i o Matce niektórej z siedmią synów od An-tyocha umęczonej* (Lubcz 1624). Na końcu tego utworu, nie mającego wartości poetycznej, zuajdu-je się „Krótka nauka o niewiastach, jakiemi być mają, wyjęta z przypowieści Salomonowych*. Prócz tego wydał także w Lubczu pracę Strykowskiego, poprawioną i uzupełnioną p. t. „Genealogia albo krótkie opisanie wielkich książąt litewskich i ich wielkich a mężnych spraw wojennych“ (1626).

Dowgird Anioł (1776 — f 26 kwietnia 1835), ksiądz, filozof, urodził się w pow. Mścisławskim, gub. Mohilewskiej, uczył się naprzód u jezuitów w Mohilewie, potem u pijarów w Dąbrowicy, w r 1791 wstąpił w Lubieszowie do zgromadzenia pijarów, a od 1793 do 1807 wykładał w ich szkołach matematykę, fizykę i wymowę. Od r. 1809 był kapelanem seminaryum głównego duchownego przy uniwersytecie; w tym-że uniwersytecie przez czas niejaki był profesorem logiki i filozofii moralnej. Pierwsza jego rozprawa, drukiem ogłoszona, by ła „O loice, metafizyce i filozofii moralnej* (Wilno 1821, str. 318); w związku z nią jest „Wykład przyrodzonych myślenia prawideł czyli loika teoretyczna i praktyczna. Część I*. (Połock 1828, str. 425; część II i III pozostawił w rękopiśmie). Za punkt wyjścia służy dla D-a „Krytyka rozumu* Kanta; zadaje więc sobie pytania: „czy można cokolwiek poznać rzeczywiście i jakim sposobem być to może? Jakim sposobeoi w wiadomościach naszych rozróżnić możemy to, co nam daje własny nasz umysł, od tego, co nam jest dane od przedmiotów zewnętrznych?“. Łączy tedy psychologię z logiką i zajmuje się rozbiorem t. zw. „władz duszy“, dochodząc do przekonania, że początkiem wiadomości naszych nie są ani same czucia zmysłowe, ani jakieś idee wrodzone; idei bowiem wrodzonych niema; wrodzone człowiekowi są tylko władze umysłowe i prawa, podług których te władze się rozwijają; co zaś do czuć zmysłowych, to już one same są skutkiem połączonego działania istot rnate-ryalnyoh na zmysły oraz natury umysłu naszego; na czuciach zmysłowych opierają się pojęcia i inne działania umysłowe, które już przyznać winniśmy samej naturze osoby myślącej. Co do poznania „isto ty“ rzeczy D. uważa to za rzecz niemożliwą; człowiek nigdy nie przyjdzie do wiadomości zgłębiającej naturę jestestw nas otaczających, a to dlatego, że „przedmioty zewnętrzne nic w sobie samych nie mają podobnego do czuć naszych*; możemy tylko powiedzieć, że „prawo umysłu naszego sądzić każe, iż pojęciom, mogącym się uważać odłącznie od czuć wszelkich, odpowiada, zewnątrz nas, pewna rzeczywistość*. Na zasadzie tego „prawa* D. okazuje — wbrew Kantowi, — że pojęciom przestrzeni i czasu odpowiada pewna rzeczywistość.—Szczegółów tu nie podajemy; musimy jednak zwrócić uwagę na rozbiór trzech zasadniczych władz umysłu, „niezłożonych“, jak je D. nazywa: „czułości* (władzy czucia), „pojętności“ (władzy pojmowania) i „władzy wyobrażeń względnych“ „Czucie”, zarówno rzeczywiste, jak i wyobrażone, D. określa „jako pewien stan człowieka, pewien sposób jego bytu, albowiem człowiek raz takie, drugi raz inne ma czucie“. Rozróżnia następnie władzę porównywania i łączenia czuć od samych czuć; każde czucie zasadza się zawsze na jednym z 5 zmysłów, gdy tymczasem władza porównania i łączenia wrażeń różnych zmysłów nie ma już swego siedliska w żadnym z tych zmysłów. Po wyjaśnieniu tej kwestyi D. rozbiera fakt, że my naäze czucia przyznajemy przedmiotom czyli jestestwom materyalnym, zewnątrz nas będącym, a pierwsze mamy za przymioty czyli własności drugich. Rozbiór wszystkich zmysłów, oparty na danych fizyologicznych, doprowadza D-a do rezultatu, że wyobrażenie zewnętrzności opiera się wyłącznie na zmyśle dotykania, a odniesienie wrażeń reszty zmysłów do przedmiotów zewnętrznych jest wynikiem stopniowego rozwoju tych zmysłów, wspartego i dopełnionego przez dotykanie. Kwestyą, o ile wyobrażenie zewnętrzności, oparte na zmyśle dotykania, odpowiada rzeczywistości, załatwia w sposób powierzchowny, powołując się na „prawo przyrodzone umysłowi naszemu, ażeby do czuć łączył pojęcie pewnych przyczyn zewnętrznych, od których te czucia są sprawione, oraz pojęcie pewnej istoty, w której się ono znajdują czyli duszy naszej*. (Szczegółowny rozbiór poglądów Dow-girda znaleść można w dziele H. Struvego: „Wykład systematyczny logiki“, Warsz. 1870, str. 209 — 218, skąd powyższe streszczenie poczerpnięto). Inne prace D-a są: „Kazania o niedowiarstwie i za-

P. Chm.

Dowgird Tadeusz, malarz polski i staroży tnik (* d. 12 marca 1852 r. w Torbino, gdzie ojciec jego był inżynierem kolejowym; szkoły kończył w Wilnie i w tamtejszej szkole rysunkowej rozpoczął naukę malarstwa; następnie kształcił się w Petersburgu (od 1869 do 1872), specyalnie zaś krajobrazy studyował w Monachium pod Lirem, w r.

W. G.

Fig. 273. Dowgird Tadeusz.

1875, w którym wrócił do rodzinnego majątku Plem-berga na Litwie i stamtąd przysyłał pierwsze krajobrazy, wystawiane w Towarzyst. Sztuk Pięknych w Warszawie. Główniejsze jego dzieła: w 1876 „W nocy i Rankiem“, 1878 „Orka jesienna“ i „O świcie”, 1879 „Roztopy", 1881 „Zamieć śnieżna“,

1884 „Jesienią i wieczorem w parku“, 1885 „Wieczór i kwiaty na łące“, 1887 „U źródła świętego“ z czasów pogańskich na Litwie, 1890 „Panowie jadą“. Cechą charakterystyczną krajobrazów D-a jest wybitne poczucie kolorystyczne; od r. 1876 do 1891 bawił stale w Warszawie. Z wielkiem powodzeniem badał starannie i sumiennie rozkopywane na Litwie grobowiska starożytne, a rozprawy o tym przedmiocie drukował w artykułach archeologicznych, pomieszczonych: w „Pamięt. Fizyograficznym“, w to mach 6, 7, 8, 9,10-m; w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej“ tom II, 13; oraz w „Tygodniku Illustrowanym“, gdzie pierwszą pracę jego warszawskiej 20 kwietnia 1883 r.; w jedenaście, pomieszczono. Współpracował też w „Bibliotece lat później, 20 maja 1894 r. pożegnała scenę, wy-Warszawskiej“, „Tygodniku III.” i „Wiśle“; w „En- stępując w tym dniu po raz ostatni, w wyjątkaoh cyklopedyi“ umieścił pod wyrazem Archeologia oper: „Norma” Belliniego, „Mefisto“ Boity i „Mi-

chowaniu się w obcowaniu z tymi, którzy bezbożnie przeciw wierze św. katolickiej mówią“; „Kazanie o posłuszeństwie“, „Kazanie o próżności świata“ (wszystkie trzy w książce „Zbiór niektórych kazań w czasie jubileuszu“ 1826, Wilno), „Dissertatio inauguralis theologico - dogmatica de miraculis“ (Wilno 1826, str. 75); „Wykład ewangielij i listów apostolskich, przypadających w dni niedzielne uroczyste całego roku“ (4 tomy, Wił. 1836). W rękopisie zostawił rozprawę, mającą udawadniać rzeczy wistość poznań ludzkich i krytykę wszelkich mniemań sceptycyzmu i idealizmu; oraz rzecz „o filozofii Kanta czyli badanie bezstronne nad jego układem“.

j!: 'J li

[ !!■

V.

pp

fĘĘĘk

poddział arek. ruskiej i litewskiej. W r. 1882 został członkiem korrespondentem Kurlandzkiego Towarzystwa literatury i sztuki („Kurländische Gesellschaft für Literatur und Kunst“ w Mita wie), a w r. 1885 członkiem - korrespondentem Akademii Umiejętności w Krakowie, od r. 1891 przebywa w ojczystym Plembergu.

Dowhałewskij Mitiofan, autor misteryów ma-łoru8kich, z pierwszej połowy w. XVIII: „Komy-ceske dijstvije“ i „Vłastotvornyj obraz cełoviko-lubija Bożija“. W starszych utworaoh tego rodzaju widoczna jest dążność do ożywienia ich duchem narodowym; pisane bowiem według prawideł średniowiecznej oschłej teoryi dramatycznej nie wielu miały zwolenników: zabawiali się niemi tylko studenci kollegiów we święta. Przeto już w w. XVII zaczęto między akty misteryów wprowadzać krótkie sceny wesołe z życia codziennego, zwane „meźbnobrośennyji zabavnyji ihrałyśea*, czyli in-terludya, które, nie tworząc organicznej całości z misteryami, dały początek samoistnym farsom narodowym. Misterya D-go mają obok pięciu scen tyleż interludyów, pomiędzy któremi a główną ak-cyą widać ścisły związek i rownobieżność. D. był profesorem poetyki w Akademii kijowskiej i wydał podręcznik naukowy p. t, „Sad pyjiticeskij“. *

Dowiakowska Bronisława, zamężna Klimowicz owa (* 1842 w Warszawie), znakomita śpiewaczka polska. Już w latach dziecinnych ujawniała niepospolite zdolności śpiewacze i nadzwyczajną łatwość zatrzymywania w pamięci raz zasłyszanych melodyj. Dobrzyński był pierwszym, który się poznał na wyjątkowych zdolnościach przyszłej pry-madonny sceny warszawskiej. D. liczyła wówczas piątą zaledwie wiosnę swego żywota, a jednak w wykonaniu mazurka Dobrzyńskiego tyle już wykazała poczucia muzykalnego i bogactwa materyału głosowego, że zachwycony kompozytor w słowach gorących zachęcał rodziców młodej śpiewaczki do starannego zajęcia się jej wykształceniem. Systematyczne studya śpiewacze rozpoczęła D. w 14-ym r. życia w szkole teatralnej, prowadzonej przez Jana Quattriniego, ówczesnego dyrektora opery. W rok później wystąpiła po r raz pierwszy publicznie w koncercie Dulckena i Świerczyna, na którym wykonała bardzo trudną aryę z op. „Hunyady Laszlo“ Erkla, oraz walca, śpiewanego wówczas w Warszawie przez samą autorkę, słynną Lagrange. Na scenie warszawskiej wystąpiła po raz pierwszy 20 kwietnia 1858 r. w operze „Stradella“ Flotowa. Po odśpiewaniu następnie party i królowej w „Hugono-tach“ i Elwiry w „Don Juanie“, została zaliczona do grona artystów opery warszawskiej. Odtąd przez 36 lat dźwigała bez przerwy cały ciężar repertuaru operowego, występując w rolach zarówno dramatycznych, jak lirycznych i koloraturowych, w operach wielkiego repertuaru, jak i w operetkach— np. w „Pięknej Helenie“. Jubileusz 25-cio-letniej działalności D-iej był obchodzony w operze

gnon^Thomasa. Tę ostatnią operę śpiewała je-szosę 2 września t. r., — lecz już w charakterze gościa sceny warszawskiej. Talent D-ej cechowała wszechstronność. Posiadała bowiem: głos sopranowy o skali olbrzymiej, wyjątkowej, obejmującej 27₂ oktawy — od dolnego A aż do trzykreślnego E, — pamięć bajeczną, inteligencyę artystyczną, zadziwiającą siłę głosu, technikę wyborną, świetną koloraturę, wymowę wyraźną, uczucie, temperament ognisty i uzdolnienie do gry aktorskiej. Nie oszczędzała się nigdy, nie transponowała partyj do tonacyj niższych, śpiewała, ilekroć tego od niej żądano, i co jej wskazano. Na repertuar tej znakomitej prymadonny złożyło się przeszło 100 oper, wielkich i małych, różnego rodzaju i stylu. Śpie-

13

A. Pol.

mm

md

Fig. 274. Dowiakcwßka Bronisława.

wała wszystkie opery Moniuszki, Kurpińskiego „Zamek na Czorsztynie“, Dobrzyńskiego .Fłibustjerów" („Monbar“), Miinchheimera „Ottona łucznika" i »Stra-diotę“, Grosmana „Ducha wojewody”, Hoffmana „Żaków“, Hertza .Gwarków“, Żeleńskiego .Konrada“ (na scenie lwowskiej), 6 oper Aubera, 4 Bel-liniego, 4 Donizettego, 6 Verdego, oraz opery: Mozarta, Meyerbeera, Webera, Marschnera, Flotowa, Offenbacha, Herolda, Rossiniego, Thomasa, Wagnera, Bizeta, Boïty, Ponchiellego, Adama, Goldmarka i t. d. W niektórych operach występowała w kilku rolach — np. w Don Juanie śpiewała wszystkie 3 partye kobiece, — dwie ,w Robercie Dyable“, dwie w „Hrabinie“, dwie w „Żydówce*, dwie w ,Ai-dzie“, — tytułową i mezzo-sopranową (Am-neris), i t. d.

Encykl. Powii, Uuttr. Zera. 137 T. XVL

A. Pol.

Dowiat był jednym z siedmiu większych książąt, panujących na Litwie właściwej, na początku wieku XIII; do rzędu ich należał także i Mendog.— (Kronika Wołyń, pod r. 1215—ma być pod r. 1219). Obszerniej o tern przy Dowsprunku.

Dowland John (* 1562 w Londynie—f tamże 1626), słynny angielski lutnista i kompozytor. Po ukończeniu studyów podróżował po różnych krajach Europy do 1588 r.; w tym roku wróciwszy do Anglii, został zaszczycony przez uniwersytety w Oksfordzie i Cambridge stopniem bakałarza muzyki. Od 1600—1609 bawił na dworze duńskim w charakterze lutnisty królewskiego; następnie przyjął służbę u lorda Waldena, w Londynie, a w 1625 w kapeli królowej angielskiej. Głównem dziełem D-a była Tabulatura, której część pierwsza: „The first book of Songs or Ayres eto.“, kilkakrotnie była odbijana w latach 1600, 1603 i 1613 (nowe wydanie w notacyi dzisiejszej zostało dokonane 1844 przez .Musical Antiquarian Society“); część druga wyszła 1600, trzecia 1602. W 1605 D. wydał pię-ciogłosowe .Lachrymae, or seven teares figured in seven passionate Pavanes etc.“ na lutnię i skrzypce lub wiolę.

Dowmont, książę nalszczaûski i pskowski. Mało który z książąt litewskich był takim ulubieńcem kronikarzy ruBkich, jak D.: wszystkie prawie kroniki północno - ruskie obszerne ustępy mu poświęciły. Przedewszystkiem mamy tu na myśli .Kronikę Nowogrodzką* pierwszą i Sofijską, które innym za podstawę Błużyły. Nie zupełnie jednak oparł się na nich, tylko w znacznej części także na tradycyi, autor Kroniki Litewskiej, tak zwanej Bychowca („Pomniki do dziejów litewskich“, wyd. T. Narbutt, Wilno 1848) i rzecz przedstawił odmiennie. W rzeczonej kronice, póki nie uległa zdefektowaniu, bo do nas doszła ze znacznemi lukami, była mowa o D-cie nalszczańskim (u Strykowskiego zanalszczański, wskutek błędnego odczytania), drugi raz o uciańskim (uteńskim), przeto Strykowski, który w historyi litewskiej głównie oparł się na niej, utworzył dwu Dowmontów, a za nim poszedł Narbutt. Z naszego opowiadania o-każe się, że D. nalszczaûski (litewski), a pskowski był to jeden i ten sam książę,—Według świadectwa kroniki wołyńskiej D. występuje po raz pierwszy na widownię dziejową w ostatnich latach panowania króla litewskiego Mendoga, jako książę nalszczaûski. Żona jego, nieznanego imienia, była siostrą królowej Marty. Jako szwagier Mendoga, powinien był książę nalszczański być podporą tronu, a przecież przeszedł do obozu największych jego nieprzyjaciół, i nawet uknuł spisek na życie królewskie, do czego sam król dał powód aktem swojej samowoli, tak charakteryzującej pierwszego litewskiego samowładzcę. — Według opowiadania kroniki wołyńskiej rzecz przedstawia się w sposób następujący: Mendogo-wi umarła ukochana żona, Marta. Posłał tedy do Nalszczan poselstwo z prośbą, by Dowmontowa przyjechała opłakiwać zgon swojej siostry. Gdy księżna nalszczańska przybyła i gdy się odbył obrzęd pogrzebowy, oświadczył jej Mendog wolę

nieboszczki, która przed śmiercią poleciła mu pojąć ją za żonę, gdyż inna dziećmi się nie zaopiekuje, i pojął ją za żonę. („Ipatiewskaja Letop.“ pod r. 1262). Choćbyśmy słowa kroniki rzeczo-nej, nieprzyjaznej Mendogowi, w tym sensie pojęli, że Mendog zatrzymał księżnę Dowmontową, w każdym razie Dowmontowi stała się wielka krzywda, którą też postanowił pomścić. Ale był on na to za słaby: szukał więc sprzymierzeńca i znalazł go w księciu żmudzkim, Trojnacie (Tremata u kronikarzy ruskich). Potężny ów książę, chwilowy sprzymierzeniec Mendoga, gdy ten wspólnie z nim wystąpił przeciw zakonowi inflanckiemu i według życzeń jego i pogańskiej Żmudzi postępował, stał się największym wrogiem króla, odkąd stracił w nim sojusznika i, według świadectwa rymowanej Kroniki Inflanckiej, zapragnął nawet tron litewski opanować [SS. R]erum)L(ivo nicarum) I, 643 — 4], Obaj tedy nieprzyjaciele Mendoga uknuli spisek na jego życie i czekali tylko sposobności, która się niebawem nadarzyła.

nami i dziećmi, i przyjęciem chrztu ocalili życie 1265 (Kron. Sof. i Nowgr., pod r. 1265). Jednak D. czuł się jeszcze dosyć bezpiecznym pod zasłoną grodu w swojem księstwie, a Wojsiełk za słabe miał siły na zdobywanie grodów i czekał pomocy z Wołynia i Rusi halickiej. Po śmierci Daniła (1266), istotnie przybył Szwarno Daniłowicz z wojskami swemi i posiłkowemi Wasylka na pomoc szwagrowi. Wtedy dopiero wyruszył Wojsiełk na Litwę północną z wielką potęgą i począł zdobywać grody w Diawołtwie i w Nalszczanach (według wszelkiego prawdopodobieństwa, ziemie te leżały na Litwie północnej, między Wilią a Dźwiną, tam właśnie leżą Uciany, Nalszczany nie jest tedy to samo co Olszany); grody te zdobył, wrogi swoje pobił i wrócił do domu (Kr. Woł. pod r. 1264, powinno być pod r. 1266, gdyż stało się to po śmierci Daniła).—Skoro tedy Wojsiełk zajął księstwo Nalszczańskie, to oczywiście książę D. ratować się musiał ucieczką, jeśli nie chciał wpaść w ręce wielkiego księcia, który srogo mścił się za śmierć ojca. Kronika Wołyńska o jego ucieczce nie wspomina, kroniki ruskie północne, piszące obszernie o Dowmoncie, przyczyny ucieczki nie podają, ale zgodnie umieszczają ją pod rokiem 1266, a więc przypadła ona w tym samym czasie, kiedy Wojsiełk zdobył księstwo Nalszczańskie. Nic tedy innego nie mogło skłonić D-a do szukania ratunku w ucieczce, jeno utrata swego księstwa i obawa przed zemstą Wojsiełka.—Według Kroniki Litewskiej Bychowca, inaczej się rzecz przedstawia: Narymunt, już piąty z rzędu wielki książę litewski po Wojsiełku, ożenił się ze starszą córką Inflantczyka Fladry, brat jego, D., z młodszą. Gdy po śmierci Dowmontowej, Narymontowa przyjechała do szwagra, zatrzymał ją i poślubił. Narymont, oburzony, wyprawił się z całą potęgą i obiegł D-a w Ucianach; D., nie mogąc się obronić, umknął potajemnie do Pskowa (str. 12). Narymont Uciany zdobył i żonę odzyskał. — Nie tu oczywiście miejsce zapuszczać się w krytykę kompilacyi z XVI wieku, opartej w znaćznej części na tradycyi. Zasadnicza różnica polega na tern, że kronika litewska podaje inną przyczynę ucieczki. Że jednak opowiadanie to odnosi do D-a nalszczańskiego, a później pskowskiego, wynika z opisu jego ucieczki do Pskowa. — Mylność tradycyi w szczegółaoh okazuje się, jeśli pominiemy inne okoliczności, choćby stąd, iż według niej D. musiał przybyć do Pskowa samotrzeć; gdy tymczasem według opowiadania kronik północno - ruskich, przybył on ze swoją drużyną i całą familią (1266), przyjął chrzest z bojarami swoimi w sobornej cerkwi świętej Trójcy i otrzymał imię Tymofeja, którego jednak kronikarze nigdy nie używają. W Pskowie zapanowała tak wielka radość, że znakomitego neofitę obrano księciem pskowskim. Odtąd starał się D. oddać jak największe usługi przybranej ojczyźnie, by okazać się godnym jej zaufania. Dla pomszczenia swojej rzekomej krzywdy jeszcze w tym samym roku wyruszył z Pskowianami na Litwę i, według słów Kroniki Sofijskiej, „zwojował całą

Mendog, chcąc przeszkodzić zawarciu małżeństwa między córką księcia brańskiego, Romana, a synem Wasylka włodzimierskiego, Włodzimierzem, wy -słał wielkie wojsko na Brańsk. W wyprawie wziął także udział D. Wrócił jednak z drogi, podając za powód ciężką chorobę (,Kob mi ne dast’ s wami pojti“. Ipat. L. pod r. 1263). Według świadectwa Kroniki Wołyńskiej, on sam Mendoga, dognawszy, zamordował. Jeśli jednak weźmiemy na uwagę poprzednie kronikarza opowiadanie, a nadto zestawimy świadectwa innych źródeł (Rocznik kapitulny krakowski, kroniki północno-ruskie, Aln-peke Kronika rymowana inflancka), przychodzimy do przekonania, że nie on sam był mordercą Mendoga, lecz wspólnie z Trojnatem (1263). Ten o-statni w wyprawie brańskiej udziału nie brał, lecz przebywał tymczasem na Żmudzi, przygotowując się zapewnie do zamachu. Gdy D. powrócił, łatwo im było dokonać haniebnego czynu na królu, ogołoconym z wojska. Razem z królem zamordowali spiskowcy dwu jego młodszych synów:

Rukla i Repek a, ochrzczonych w obrządku rzymskim, z których jeden po ojcu miał tron posiąść, albowiem najstarszy Wojsiełk, zostawszy czerncem, usunął się do monasteru, który sobie zbudował nad Niemnem. — Władzę wielkoksiążęcą objął teraz na Litwie, poganin, Trojuat; Wojsiełk, przestraszony, uciekł z Litwy. Jaką otrzymał nagrodę D., nie wiemy; gdybyśmy mogli jakąś wartość przywiązywać do późniejszej tradycyi, spisanej w Kronice Litewskiej Bychowca, twierdzilibyśmy, że Uciany (Utene, Utine). Trojnat nie długo panował: zamordowali go ozterej koniuchowie Mendoga, więc i dla D-a wkrótce skończyły się dni pomyślne. Dowiedziawszy się o tern, Wojsiełk, z pomocą pińskiego księcia pośpieszył do Nowogródka, a stąd z Nowogrodzianami wkroczył na Litwę, przez większość narodu przyjęty przychylnie. Nieprzyjaciele Wojsiełka i jego ojca poczuli mściwą dłoń zwycięzcy: którzy się dostali w moc jego, ponieśli karę śmierci, inni ratowali się u-cieczką. Do Pskowa przybyło ich 300 wraz z źo- j^swoją ojczyznę i zabrał do niewoli księżnę Gerde-

nowę i jej dwu synów (w czasie nieobeoności księcia Gerdena); zniszczył całe księstwo Gerdena (Herden) i, zebrawszy ogromny łup, wracał do Pskowa. Przeprawiwszy się wbród przez Dźwi-nę, w odległości pięciu wiorst za rzeką stanął pod namiotami w lesie. Z obawy przed pościgiem porozstawiał straże nad rzeką. Z 360 męża 180 (dwa że dewianosta) wyprawił z łupem ku Pskowu, a z 180 został, czekając pogoni. — Tymczasem wrócił do domu Gerden z kilku książętami litewskimi i zastał domy i ziemie, swoje i ich, spustoszone i złu-pione. Dla czego przedewszystkiem nienawiść D-a zwracała się przeciw Gerdenowi? czy może o-trzymał on za usługi od Wojsiełka spuściznę po Dowmoncie, czy może mieli dawniej sąsiedzkie zatargi?—trudno robić domysły wobec zbyt lakonicznych wzmianek kronikarskich. Wyrządzoną sobie krzywdę postanowił Gerden pomścić. Zebrawszy 700 ludzi zbrojnych, pośpieszył w towarzystwie książąt Gotorta, Lumboja, Lugiełły (Hotort, Lum-bej, Luhajło), w ślad za D-em, „chcąc go pojmać i okrutną śmiercią ukarać“. Przeszedłszy w bród Dźwinę, stanęli Litwini na północnym brzegu rzeki. Natychmiast doniosły straże D-owi o wiel-kiem wojsku. Wtedy D. w gorących słowach przemówił do Psko wian: „Słyszałem we wszystkich stronach o waszem męstwie. Macie przed sobą życie lub śmierć: walczmy za świętą Trójcę, za święte cerkwie i za naszą ojczyznę“ (Kr. Sof. pod r. 1266). A że to nadchodził dzień św. Leona (18 czerwca), więc wezwawszy pomocy jego, uderzył ze swymi 180 ludźmi na 700 Litwinów i od-Diósł zupełne zwycięstwo. Poległ książę Gotort i wielu Litwinów; inni potonęli w Dźwinie, niektórych woda wyrzuciła na ostrowy; z nielicznymi tylko niedobitkami wrócił książę Gerden. — Był to szczęśliwy początek chlubnego i pełnego zwycięstw panowania Dowmontowego. W dwa lata później (1268), postanowił wielki książę Dymitr z Nowo-grodzianami wyprawę na Niemców. Miasta inflanckie, jak: Ryga, Dorpat (Jurjew) i inne, dowiedziawszy się o tern, czemprędzej zawarły pokój z Nowogrodem. Cała potęga kilku książąt północno - ruskich zwróciła się do Estonii na miasto Ra-kowor za Narwą. W wyprawie tej wziął także u-dział D. z Pskowianami. Rozbiwszy po drodze Czudów, napotkali następnie za rzeką Kegolą, przed Rakoworem, pułki Mistrza inflanckiego. Tu przyszło do krwawej bitwy, w której Niemcy, mimo waleczności, zostali pobici. Do odniesienia zwycięstwa wiele przyczynił się D., walczący na prawem skrzydle z Pskowianami, z których wielu poległo. D. wracał Pomorzem estońskiem, które straszliwie złupił i zniszczył. „I rozbrzmiewała ziemia Niemców, mówi kronikarz, strachem, grozą i męstwem księcia Dymitra i zięcia jego, D-a, i wszystkich książąt ruskich“ („Letop. 8of.“ P. S. V, 194). Ponieważ rozstrzygającą bitwę stoczono 18 lutego, a kronikarze ruscy nowy rok zaczynali na wiosnę, prawdopodobnie 1 marca, zatem sama wyprawa odbyła się z początkiem roku 1269. — Chcąc powetować tak dotkliwą klęskę, wyprawili się Niemcy w tym samym roku, w jesieni, na Psków, pod którym stanęli w dzień Wszystkich Świętych i obiegli miasto. Niebawem jednak nadciągnęli Nowo-grodzianie z odsieczą: więc Niemcy, nic nie zdziaławszy, po 10 dniowem oblężeniu cofnęli się za rzekę (Wieliką). Nowogrodzianie weszli do Pskowa i zawarli z Niemcami pokój, obejmujący „całą rzeczpospolitą Nowogrodzką“ (na wsej woli Now-horodskoj. Kron. Nowgr., pod r. 1269), a zatem i Pskowską, gdyż obie te respubliki ruskie w ścisłym zostają związku. — Pokój jednak trwał tylko dwa lata. W r. 1271 Niemcy, potajemnie przybywszy na statkach, zabrali kilka siół na pograniczu pskowskiem. Dowiedziawszy się o tern D„ pośpieszył z niewielkim oddziałem wojska i z 60 Pskowianami na pięciu statkach w pogoń za nieprzyjacielem. Zaskoczywszy niespodziewanie Niemców, mimo ich liczebnej przewagi, zadał im klęskę na rzece Miropownie. Dwu statków załogi schroniły się na ostrów. Atoli i ci nie uratowali się, gdyż D. podpalił trawę i jedni się poparzyli od ognia, drugich wycięto, a inni potonęli w wodzie. A przypadło to zwycięstwo w dzień św. Jerzego zwycięscy, t. j. 23 kwietnia, i było powodem wielkiej radości w Pskowie, tern bardziej, że wiele on ucierpiał przez częste napady niemieckie. Toż i sława D-a rosła coraz bardziej. Klęska Niemców, chociaż dotkliwa, nie była jednak tak wielką, bod przecież stosunkowo nie wielki oddział ją poniósł, by odwagę ich złamała, owszem podnieciła chęć odwetu. To też w następnym roku (1272) mistrz inflancki, zebrawszy wielkie wojsko, wyruszył na okrętach i łodziach pod Psków; jazdę posłał drogą lądową. Poważne niebezpieczeństwo zagroziło Pskowu, którego mężów zbrojnych, jak mówi kronikarz, mistrz chciał wysiec, innych mieszkańców wziąć w niewolę, pojmać D-a i złupió cerkiew św. Trójcy. Prawda, że oblężenie przez Niemców nie było dla Pskowa nowiną. To też i teraz nie stracili odwagi, tern bardziej, gdy na ich czele stał dzielny książę. D. powołał pod broń wielką ilość ludu prostego (ludy bez urna), a do Nowogrodu wysłał posłów z prośbą o pomoc. Zanim wyruszył do bitwy, polecił się opiece Boskiej. W cerkwi św. Trójcy złożył swój miecz przed ołtarzem. Po gorącej modlitwie księcia ihumen Sidor opasał go mieczem i błogosławił. W zapale wojennym nie czekał nawet D. na pomoc nowogrodzką, lecz ze swoją drużyną i Pskowiauami uderzył na Niemców 8 czerwca i odniósł zwycięstwo. Wielu z nich pojmał, a resz* ta rozpierzchła się w ucieczce (BocKpeceHCKaa Jlh-Tonncb, pod r. 1272). A że to nie było rozbicie małego oddziału, lecz walne zwycięstwo nad całą potęgą mistrza inflanckiego, najlepszym tego dowodem ta okoliczność, że Niemcy przestali napadać na posiadłości pskowskie i odtąd panował długi, prawie dwudziestosiedmioletni, pokój. — D. panował jeszcze w Pskowie 27 lat, a sława jego zwycięstw powstrzymywała nie tylko Niemców, ale i Litwinów, od napadów na posiadłości pskowskie, rządy zaś jego pewnie należały do najszczęśliwszych. Podczas gdy Nowogrodzianie co kilka lat, a czasem nawet częśoiej, zmieniają książąt z ro-

J. L.

J. L.

du Ruryka, to ten, litewskiègo pochodzenia, świeżo nawrócony książę, panuje trzydzieści trzy lata w państwie, do którego przybył jako wygnaniec, i to panuje z wielką chlubą i pożytkiem dla swej przybranej ojczyzny i ku powszechnemu zadowoleniu podwładnych, którzy swoich przywilejów strzedz umieli i z książętami wielkich ceremonij robić nie lubili, boć ci Pskowianie i Nowogro-dzianie na wpół po republikańsku byli usposobieni. A i Nowogrodzian przychylność umiał sobie zjednać. Odwdzięczając się za pomoc, udzieloną Pskowu, zdobył dla nich Ładogę (miasto) i Kopo-ryę (1282), w której osadził był swoją załogę Dymitr Aleksandrowicz, przedtem książę nowogrodzki, obecnie poróżniony z Nowogrodem.—Jak zwycięstwem panowanie swoje D. rozpoczął, tak zwycięstwem je zamknął. Z wiosną roku 1299 Niemcy znów dotarli do Pskowa, pragnąc go opanować, gdyż miasto to, leżąc blizko granicy inflanckiej, przeszkadzało dalszemu szerzeniu się państwa Kawalerów Mieczowych. Tym razem, przynajmniej z początku, służyło im szczęście, opanowali bowiem miasto i wymordowali bardzo wiele ludności; reszta schroniła się do zamku. Na drugi dzień otoczyli Niemcy zamek. W tern niebezpieczeństwie D., mimo podeszłego wieku, odwagą swoją uratował sprawę, uderzył na Niemców i zwyciężył ich na brzegu rzeki. Teraz nastąpiła rzeź, jakiej, według słów kronikarza, nie było nigdy pod Pskowem; jednych wybito, drugich poraniono, inni rzucali się z brzegu do rzeki.—Pojmano mnóstwo jeńców, których D. posłał wielkiemu księciu do Włodzimierza; reszta, rzuciwszy oręż, szukała w ucieczce ratunku (w pierwszych dniach marca). Był to ostatni czyn D-a, który nie długo potem, t.j. 20 maja, zakończył życie. Zwłoki jego, z wdzięczności za oddane usługi, pochowano w cerkwi św. Trójcy (JTfeTon. no Bocnpec, cnncKy. P. S. VIII, 182), — Kronika Litewska (JP&Tonnceij'B JIutbei), t. zw, Bychowca, za której świadectwem, jak zwykle, idzie Strykowski, inaczej przedstawia śmierć D a. Zazdroszcząc najmłodszemu bratu, Trojdeno-wi, wielkoksiążęcej władzy, nasłał na niego sześciu chłopów, którzy wracającego z łaźni zamordowali. Korzystając z tego położenia, książę pskowski, który poprzednio opanował był Połock, najechał Litwę, chcąc nią zawładnąć. Przeszkodził temu Ławrasz (Rymont) Trojdenowicz, czerniec, który, objąwszy na krótki czas rządy, pobił stryja i położył go trupem, a Połock odzyskał (Krön. L., Stryk. ], 327—8). Opowiadanie to nie da się pogodzić ze świadectwami źródłowemi, jest z niemi nawet sprzeczne, więc też i żadnej wagi do niego przywiązywać nie możemy. O zajęciu Połocka ani też o innej wyprawie D-a na Litwę, próoz opisanej poprzednio, kroniki ruskie nie wspominają. Trój den objął rządy koło roku 1270, panował lat 12 (według Kron. Woł.), więc umarł koło roku 1282. Według JlhTOn. JIht. przypadłaby tedy śmierć D-a na Litwie w roku 1283; tymczasem według najwiarogodniejszych świadectw Kroniki Sofijskiej i Nowogrodzkiej zaszła ona w Pskowie dopiero w r. 1299.

Dowmont, książę litewski. W końcu XIII w. żył na Litwie jakiś inny, nieznany bliżej, książę D., o którym czytamy w kronioe BocKpeeeHCKaa, pod r. 6793 (1285), co następuje: Tegoż roku wojowała Litwa Olesznę i inne włości władyki twerskiego. Zebrali się i wyruszyli na nich Twe-rzanie, mieszkańcy Moskwy (.,..) Wołoczanie, No-wotorźanie, Dmitrowiaaie, Żuberanie, Rżewianie, dościgli ich w lesie i pobili w wigilię Spasa (Zbawiciela, IlpeoôpaateHie rocno^He 6/8), pojmali księcia ich D-a z wielu Litwinami; jednych zabili, drudzy ratowali się ucieczką. Zwycięscy, odebrawszy cały łup, wrócili do domu „(Połn. Sobr. russ. let.“ VII, 179).—Wiadomość ta oczywiście nie może się odnosić do D-a nalszczańskiego a później pskowskiego księcia, ani też do Gedrojskiego, który żył za czasów Kiejstuta i Witolda, gdyż co do tego ostatniego, sam przeciąg czasu na to nie pozwala. Co to jednak był za książę, nie wiadomo, gdyż żadnej innej, prócz przytoczonej tu, wiadomości o nim nie mamy.

Dowmont Gedrooki. Według wywodu Kroniki Litewskiej młodszy brat D-a, Gedrus, założył Ge-drojcie, a zatem był protoplastą familii książąt Ge-drojciów. Czy Gedrus nie był to ten sam książę, którego Kronika Sofijska nazywa Gerdenem (Herden), na pewno twierdzić nie można; ale nie-prawdopodobnem to nie jest, gdyż i brzmienie pokrewne, i posiadłości prawnuka Gerdusowego, D-a, o którym Strykowski obszernie pisze, w tej sa-mej, t. j. północnej czyli Zawilejskiej, Litwie leżały. W każdym razie wywód Kroniki Litewskiej Bychowca i dalszy ciąg tegoż u Strykowskiego o-piera się na tradycyi rodowej, nie ma tedy wielkiej wartości historycznej: — Prawnukiem Gedrusa miał być D., książę gedrojcki, syn Hurdy, a wnuk Gin-wiła. Odznaczył on się wielką walecznością za Kiejstuta, tocząc walki z Inflantczykami na własną rękę. Z zamku, który sobie zbudował na górze, z natury warownej, nad rzeką Sesarką, ustawicznie na nich napadał, a gdy z Krzyżakami Litwę najechali, zadał im klęskę pod Widzimiszkami (8 mil od Wilna), we własnych dobrach. Pole tej klęski za czasów Strykowskiego nazywano Kau-lis, t. j. bitwa, a na uroczysku rolnicy wyorywali ułamki starej broni. —Gdy jednak na Litwie przyszedł Witold do władzy (1392), nie baczył na dawne zasługi księcia Gedrojckjego. Skoro pozbawiał posiadłości lub przesadzał na Ruś innych, daleko potężniejszych książąt, to czemuż i D-a nie miał ten sam los spotkać? Wprawdzie nie dał on bezpośrednio powodu, ale że odsuwał się od dworu wielkoksiążęcego, a mając ogromne dostatki, hojnie podejmował szlachtę zawilejską i tern ją sobie zjednywał: wystarczyło to dla podejrzliwego wielkiego księcia za powód, by mu »ująć obroku". Pozbawił tedy D-a wszystkich posiadłości ruskich i zawilej skicb. Bezsilny D. nie mógł innej zemsty wywrzeć, jak następującą: wbił w ziemię na polu Kaulis ociosany pal dębowy, którym kręcąc, mówił: „Ty kole kręć się i ruszaj jako chcesz, jednak ci zgnić, a ziemia będzie ziemią wiecznie stałą". Tern miał uozynić alluzyę do Witolda. Atoli nie-

J. L.

(1891 r.).

Downarowioz Eliasz (* 1606 — f 7 listop. 1669), teolog moralista, urodzony w wojew. Witebsk., wstąpił r. 1624 do zakonu jezuitów. Ukończywszy teologię w Rzymie, za powrotem do kraju uczył retoryki, poetyki i filozofii lat 4, teologii dogmatycznej lat 5. Najbardziej się odznaczył talentem kaznodziejskim, tak, źe miewał słuchaczy nie tylko z katolików, ale i z heretyków. Lubo słabego był zdrowia, nie ohciał przerwać obowiązków swoich, powiadając, źe chętnie jako ofiara polegnie. Napisał i wydrukował dzieło treści moralnej p. t. „Homo politicus seu tractatus de virtutibus moralibus*

P. Chm.

(Brunsberga, 1664).

Downarowioz Dominik (wiek XVIII), ksiądz, nieznany nam z dat biograficznych, wydał dwa dzieła treści teologicznej, z których widać, iż w poglądach swoich trzymał się filozofii św. Tomasza z Akwinu. Tytuły ich są: „Tractatus theologicus de existentia Dei juxta mentem s. Thomae Aquina-tis” (1782, str. 546); „Praelectionum theologica-rum tractatus de Deo retributore praemiorum atque

P. Chm;

W. H.

chy He a d (178 m.).

Downton Mikołaj (f 1615 r. w Bantam), do-wódzca wojsk kompanii Wschodnio-Indyjskiej. W r. 1610 mianowany komendantem okrętu „Peppercorn", należał do flotylli sir Henryka Middletona, która w celach handlowych płynęła do 4denu i na morze Czerwone. Tam miał sposobność odznaczenia się w częstych walkach z Turkami. W 1613 r. otrzymał naczelne dowództwo nad flotą i wojskami kompanii w Indyach Wschodnich. W tym czasie Por* tugalczycy, którzy patrzyli zawistnem okiem na wciąż powiększające się posiadłości i wzrastający wpływ Anglików w Indyach, byli w niezgodzie z na-bab8m Suratu, Wioe-król portugalskiej Goy, na czele 6 galonów, 60 mniejszych okrętów, ze 134 działami, mając 2 600 Europejczyków i 6 000 indyjskich żołnierzy, uderzył na Sarat. D. na czele 8 okrętów i 600 żołnierzy pośpieszył na pomoc nababo-wi, w cieśninie Sutherland uszykował do boju swą flotę i w ciągu trzech tygodni odpierał zwycięsko napady Portugalczyków. W jednej z tych potyczek zginął jedyny syn jego, Jerzy. Dnia 13 lutego 1614 r. zaszła walna bitwa, zakończona zu-pełnem zwycięstwem angielskiem i spaleniem floty portugalskiej. Po bitwie nabab osobiście złożył dary w złocie i bogato ozdobionej broni dla D-a i dla kompanii, której wpływ nazawsze został w Sura-cie utrwalony. — „Calendar of State Papers (East

A. M. J

długo potem z wielkiego zmartwienia umarł D., zo-stawiwszy dwóch synów: Wujktosa i PatraBa, którym część ojcowizny zwrócił Zygmunt Kiejstuto-wicz. O tym Dcie, iż był mężem wielkiej dzielności, jeszcze za czasów Strykowskiego lud litewski śpiewał. —(Strykowski „Kronika" wydanie ostatnie, I, 318—20).

Down, hrabstwo w irlandzkiej prowincyi Ulster; graniczy z hrabstwami Antrim i Armagh oraz zatokami: Belfast i Carlingford i z morzem Irlandz-kiem. Obszar 2 480 km. □, ludność około 270 000; kraj żyzny, pagórkowaty, tylko w południowej czę ■ ści wznoszą się bezpłodne granitowe góry Mo urne (do 850 m.). Na wybrzeżu wielkie jezioro Strangford Lough, połączone z morzem cieśniną. Ważniejsze rzeki: Lagan, połączona kanałem z jeziorem Lough Neagh i r. Bann, połączona kanałem Newry z r. Newry i zatoką Carlingford. Znaczna uprawa lnu, hodowla' bydła, górnictwo (ołów, srebro, miedź), rybołówstwo. Wyroby lniane, konopne, wełniane, jutowe; budowa maszyn i pancerników. Miasto gł.Downpatrick; 3 130 mieszk.

W. H.

poenarum« (W-r. Wilno).

Downpatrick, miasto w Irlandyi, północno-wschodniej prowincyi Ulster, hrabstwie Down, o 150 km. na północo-wschód Dublina, na prawym brzegu rzeki Quvile, w pobliżu jej uścia do południo-wo-wschodDiego rogu zatoki Strangford Lough; 3120 mieszk. (1891) r.), Anglików, Irlandczyków i Szkotów: stąd miasto dzieli Bię na trzy dzielnice. Według tradycyi miał tu być pochowany św. Patryk, apostoł Irlandyi, ale obecne miasto uległo pożarowi i zostało na nowo odbudowane.

Downs, łańcuchy wzgórzy kredowych w Anglii południowej, między Tamizą i kanałem La Manche, porosłe wrzosem, stanowiące pastwiska dla licznych stad owiec. Najwyższy szczyt jest Jnk-pen Beacon (297 m.); od niego rozchodzą się dwa łańcuchy: północny (North Downs), ze szczytem Leith Hill (295 m.) pod Dorking, ciągnie się na wschód do okolicy Dover; południowy

(South Downs), dosięga morza przylądkiem Bea-

W. K.

Indies), 1513—1616«.

Dowód Sadowy jest to środek, za pomocą którego sędzia może dojść do wykrycia prawdy, a strona w procesie usprawiedliwić swe żądania, lub przekonać sędziego, źe pewien fakt, zdarzenie, rzeczywiście miały miejsoe. Dowodzenie zatem jest to ogół czynności stron, zmierzających do dostarczenia sądowi pewnych danych, które go mogą przekonać o prawdziwości faktów i twierdzeń, mających znaczenie w procesie. Kto sądzi się pokrzywdzonym w swem prawie prywatnem i pragnie przy pomocy sądu odzyskać to, co, według jego mniemania, należy mu się z mocy prawa, musi przekonać sędziego przez dostarczenie D-ów, źe słuszność jest po jego stronie. Sędzia może uznać prawo stron dopiero po dokładnem zbadaniu, źe prawo takie rzeczywiście służy pewnej osobie; może również odsądzić stronę od pewnego prawa, gdy zostanie przekonany, że rości ona do prawa tego niewłaściwie pretensye, lub, źe prawo takie służy innym osobom. Wynik pomyślny procesu dla powoda znajduje się w zależności od D-u prawdziwości faktów, będących podstawą prawa przezeń odzyskiwanego, dla pozwanego zaś—od D-u rzeczywistości faktów, przytoczonych w jego obronie. Sędzia zatem, jak i osoby interesowane, muszą dążyć do wykrycia prawdy; konieczność jednak dostarczenia D-u prawdy musi stanowić obowiązek stron, a nie sądu: dla tego też w nowszych pra-wodawstwach przyjętą jest zasada, że sędzia nie zbiera D-ów, strony bowiem same obowiązane dostarczyć sędziemu D-ów prawdziwości faktów i słuszności żądań (onus probandi), różnią się tylko pod tym względem, źe jedne uznają, iż sędzia obowiązany jest rozstrzygnąć spór wyłącznie na podstawie D-ów, dostarczonych przez same strony, inne pozwalają sędziemu żądać od stron dostarczenia dodatkowych Dowodów, wskazując zarazem, jakie konieczne są do rozstrzygnięcia sporu. Prawodawstwa, ustalające system procesowy, wskazują w ustawach postępowania cywilnego i kryminalnego, jakie środki dowodowe i w jaki spoBÓb mają być użyte, aby przekonać sędziego o słuszności żądań i rzeczywistości faktów, przez strony przytoczonych. Prawodawstwa jednakże różnią się pod względem systemu, przyjętego za podstawę postępowania dowodowego. Dwie są znane teorye D-ów: stała teorya D-ów i naturalna czyli wolna. Stała teorya D-ów ma miejsce wówczas, gdy ustawa przepisuje stałe zasady D-ów, według których sę dzia obowiązany jest oceniać prawdziwość faktów. W tym razie Ustawa określa szczegółowo, jakie są dopuszczalne środki dowodowe i orzeka, że te tylko dopuszczone być mogą z wyłączeniem WBzel-kich innych; oprócz tego określa warunki dopuszczalności i wartości każdego środka dowodowego, sposób użycia i skutek każdego przeprowadzonego D-u. Prawo postanawia również, że sędzia obowiązany jest uznać za prawdziwy fakt, sprawdzony za pomocą D-ów, uznanych za dopuszczalne i użytych w sposób określony w Ustawie. Tym sposobem wyłącza się zupełnie wewnętrzne przekonanie sędziego. Wolna teorya D-ów polega na swobodnem ocenianiu przez sąd materyału dowodowego i badaniu logicznem prawdy. Teorya ta nie określa wcale zasad ani warunków formalnych co do sposobów i środków dociekania prawdy, pozostawia sędziemu swobodę i daje mu możność rozstrzygnięcia sporu na mocy wewnętrznego przekonania, do jakiego przyjść sędzia może po sumiennem zbadaniu wszelkich D-ów. Sędzia tutaj nie jest krępowany środkami dowodowemi i może odrzucić D., który nie trafia mu do przekonania, dla tego celem i skutkiem dowodzenia powinno być przekonanie sędziego o prawdzie (judici fit probatio). Główna różnica zatem dwóch teoryj, o których mówimy, polega na tern, że przy stałej teoryi D-ów, strony nie składają D ów, w celu przekonania sędziego, jako człowieka, o prawdzie swych twierdzeń, lecz dla dopełnienia warunków, których Ustawa wymaga, celem doścignięcia prawdy formalnej, niezależnie od tego, czy zgadza się ona z prawdą materyal-ną; gdy przeciwnie przy wolnej teoryi D-ów strony muszą dążyć do dostarczenia sędziemu środków dowodowych, doprowadzających go do przekonania, opartego na bezpośredniej, czyli zmysłowej, lub pośredniej, czyli umysłowej, świadomości faktu. W procesie rzymskim, w czasie największego rozwoju prawa rzymskiego, istniała naturalna teorya D-ów, dopiero później, wraz z upadkiem moralności, znajomości i poszanowania prawa, gdy coraz bardziej obawiano się nadużycia ze strony sędziego, nie krępowanego niczem w sądzie swym o prawdziwości faktu i ocenie czynów, i przestano już wierzyć w jego bezstronność, starano Bię skrępować go przez wytworzenie różnych reguł prawnych, jakie miały być dla niego w przewodzie sądowym stale obowiązującemi. Tak powstały stałe zasady postępowania dowodowego, stwierdzone długoletniem doświadczeniem, a ujęte w system, wytworzyły dogmata, którym ślepo musiał być posłusznym. W nowszych czasach, naprzód w teoryi, a następnie i w prawodawstwaoh, zaczęła się objawiać dążność do wyzwolenia sędziego z krępujących go powijaków i do powrotu do dawnej rzymskiej, naturalnej, czyli wolnej teoryi D-ów. Niektórzy au*orowie i prawodawstwa starały się połączyć obydwie teorye i obok pewnych zasad i reguł stałych, co do sposobów badania i stwierdzania prawdziwości faktu, pozostawiały zarazem pewną swobodę sędziemu w wyprowadzaniu ostatecznych wniosków i w możności krytykowania zebranych D-ów, jako niedostatecznych dla przekonania go o słuszności żądań i twierdzeń stron. Wolna teorya D-ów znajduje największe zastosowanie w sądach przysięgłych, szczególniej w Anglii, lecz i tam prawo wprowadza pewne ograniczenia. Stała teorya D ów przeważała w procedurze austryackiej z roku 1796, lecz jeszcze przed wprowadzeniem nowej procedury w poszczególnych ustawach odbiegano od tej teoryi. Tak w ustawie postępowania w sprawach drobiazgowych z 27 kwietnia 1873 r., jak i w ustawie postępowania w sprawach lichwiarskich z 28 maja 1881 r., starano się uwolnić sędziego przy ocenianiu D-ów prawdy od krępujących go więzów. Obowiązująca procedura austryacka przyjęła zasadę wolnego oceniania D-ów, stanowiąc zarazem pewne wjjątki. Ustawa postępowania cywilnego z roku 1864, obowiązująca w państwie rossyjskiem i wprowadzona do nas w roku 1876, ustanawia pewne reguły co do sposobu ustalania i sprawdzania D-ów, na które powołują się strony w procesie, pozostawiając jednak zarazem sędziemu możność ocenienia rzeczywistości faktu, co do którego złożono D. Art. 411 stanowi, że sąd ocenia znaczenie zeznań świadków, stosownie do tego, czy świadek jest wiarogodny i czy zeznanie jego jest zupełne, jasne i stanowcze; w art. zaś 533 znajdujemy przepis, że sąd nie jest obowiązany poddać się ślepo orzeczeniu biegłych. Różne są rodzaje D-ów w prawie cywiluem. W dawnem prawie polakiem uzna-uemi w praktyce sądowej dowodami były, według Romualda Hubego (»Sądy ich praktyka i stosunki prawne społeczeństwa w Polsce ku schyłkowi XIV w.“): przyznanie pozwanego (confessio), dokumenty piśmienne, które przedstawia albo powód, albo pozwany, zeznanie świadków zaprzysiężone, przysięga jednej lub drugiej strony, poświadczeaie sędziego, lub zeznanie woźnego.Do rzędu dokumentów', któremi strony popierały swe żądania, zaliczano: przywileje królewskie, akta sporządzone przed królem lub starostą, księgi sądowe, akta sporządzone w obec sądu i różne akta prywatne. Na świadków nie można było podawać krewnych i powinowatych, jako to: braci, synowców, braci stryjecznych, ciotecznych, wujecznych, zięciów, szwagrów i tych osób, które brały udział w sprawie. Skoro jednak byli podani na świadków, od strony przeciwnej zależało ioh przyjęcie. Świadkowie dzielili się na dwie grupy: naocznyoh i takich, którzy posiadali tylko wiadomość i przeświadczenie, że fakt ten w istocie miał miejsce; powoływano ioh, jak mówiono, in testimonium. Szlachcic mógł powoływać na świadka tylko szlachcica, a kmieć kmiecia. Zwyczajnie stawiano sześciu świadków. Gdy obie strony stawiły świadków, sąd orzekał o lep-szości i pierwszeństwie świadków (de melioritate et praeeminentia testium). Po przyjęciu świadków układano rotę przysięgi (rotha testimoniale). Po zapisaniu nazwisk świadków i roty do księgi sądowej strona dowodząca wyjednywała termin „ad ducendos testes“. Przysięga wykonywaną była zwyczajnie „antę ecclesiam^ lub „antę crucem”. Przysięga, a za nią i całe zeznanie świadka, o tyle uważane było za ważne, o ile dosłownie zgadzało się z przepisaną rotą. Każde uchybienie w tym względzie pociągało za sobą jej nieważność. W o-bowiązującym u nas kodeksie Napoleona, w szeregu D-ów zobowiązań i uiszczenia, na pierwszem miejscu postawiono akt urzędowy, to jest taki, któ ry sporządzony został przez urzędnika publicznego, do tej czynności uprawnionego, przy zachowaniu uroczystych form, określonych w prawie. Akt, nie mogący być uznanym za urzędowy, z powodu niewłaściwości lub niezdolności urzędnika, lub z powodu braku formy, zachowuje znaczenie pisma prywatnego, jeśli został przez strony podpisany (art. 1316). Akt urzędowy uznany jest za dowód stanowczy, wykluczający wszelki inny D. i dla tego aktom takim nadawaną była klauzula egzekucyjna, z mocy której komornik mógł rozpocząć e-gzekucyę wprost bez wyroku sądowego. Przywilej ten, nadany aktom urzędowym, został zniesiony, wraz z wprowadzeniem do naszego kraju reformy sądowej z roku 1876. Za D. stanowczy kodeks poczytuje i akt z podpisem prywatnym, przyznany przez tego, przeciwko komu jest pokładany. Dalej kodeks zamieszcza w szeregu D-ów: karby, kopie tytułów, akta przyznania i potwierdzenia; D. ze świadków, domniemanie, przyznanie strony i przysięgę. Art. 1341 wymagał, aby co do wszystkich czynności prawnych, przenoszących wartość 150 franków, był sporządzony akt notaryalny lub z podpisem prywatnym, wyłączając D. ze świadków przeciw osnowie lub nad osnowę aktów. Nawet gdy skarga obejmowała mniejszą sumę niż 150 franków, D. ze świadków nie był dopuszczany, jeśli oświadczono, że suma ta jest resztą lub częścią wierzytelności większej, co do której nie ma D-u na piśmie. Przyznanie sądowe, według kodeksu, stanowi zupełny D. przeciwko osobie, która je uczyniła, nie może być dzielone przeciwko niej, nie może być odwołane pod pozorem o-myłki co do prawa, lecz tylko wskutek omyłki co do czynu. Dwa rodzaje były przysięgi: przysięga stanowcza i przysięga naznaczona z urzędu. Przysięga stanowcza mogła być deferowaną we wszelkich sporach i w każdym stanie sprawy, lecz tylko na czyn osobisty strony, której ją deferowano. Jeśli ten, komu przysięga była deferowaną, odmawiał jej wykonania, lub nie zezwalał na referowanie jej swojemu przeciwnikowi, albo jeśli przeciwnik odmawiał jej wykonania, wówczas przeciwnik ten upadał ze skargą lub ekcepcyą. Przysięga, skoro wykonaną została, nie mogła być obaloną z powodu fałszywości, i strona, która deferowała lub referowała przysięgę, nie mogła się już cofnąć, gdy przeciwnik o-świadczył, że gotów jest przysięgę wykonać. Sędzia mógł naznaczyć jednej ze stron przysięgę, albo w celu uczynienia od niej zawisłem osądzenia sprawy, albo też jedynie w celu oznaczenia „ilości“ skazania (art. 1366). Przysięga taka nie mogła być referowaną drugiej stronie. W przysiędze na ilość sędzia obowiązany był oznaczyć sumę, do wysokości której miała być daną wiara przysiędze powoda. D. z przysięgi został uchylony z mocy przepisów o zastosowaniu ustaw sądowych z roku 1864 do Okręgu Sądowego Warszawskiego; przysięga bowiem dopuszczoną być może podług art. 485 Ust. Post. Cyw. na podstawie zo-bopólnej prośby powoda i pozwanego, aby sąd rozstrzygnął spór na zasadzie przysięgi, którą jedna ze stron wykona; sąd jednak nie ma prawa ani zmuszać strony do wykonania przysięgi, ani też proponować jej stronom. Przysięga taka nie może być jednak dopuszczoną: w sprawach stanu lub prawości urodzenia, w sprawach o własność nieruchomości, w sprawach stowarzyszeń i spółek, w sprawach, w których udział mają nieletni lub bezwłasnowolni, co do okoliczności, mających związek z przestępstwem, w sprawach skarbowych, zgromadzeń miejskich i wiejskich i wreszcie przeciwko treści aktów nie zaskarżonych co do ich autentyczności. D. z przysięgi nie może być obalony przez żadne inne D-y. Faktycznie jednak u nas przysięga, ograniczona przez nową ustawę i stanowiąca wyjątkowy środek dowodowy, wyszła zupełnie z użycia i w praktyce od roku 1876 z tego rodzaju dowodem w sprawach cywilnych wcale się nie spotykamy. Obowiązująca u nas Ustawa postępowania cywilnego w art. 367 zabrania sądowi zbierania D-ów, rozporządzając, że sędzia opiera wyrok wyłącznie na dowodach złożonych przez strony. W razie jednakże, gdy po wysłuchaniu obron, sąd zauważy brak D-ów co do faktów, mających istotne znaczenie dla sprawy, to może odroczyć sprawę i zażądać od stron uzupełnienia D-ów. W szeregu D-ów w Ustawie post. cyw. widzimy: akta urzędowe, gdy zawarta w nich tranzakoya nie jest prawu przeciwna; akta prywatne, o ile są przyznane przez tego, przeciwko komu są pokładane, lub gdy są uznane przez sąd za autentyczne. Zaświadczona kopia akta stwierdza, jaką była treść jego, o ile sam oryginał zaginął. Księgi handlowe mogą być pokładane na D., nie tylko w sprawach handlowych, lecz i w cywilnych, gdy spór idzie o dostawę towarów lub pożyczkę pieniężną. W sprawach przeciwko nie handlującym księgi handlowe mogą być powoływane jako D. tylko w ciągu roku, licząc od dostawy lub pożyczki. Jeśli księgi prowadzone są niedbale, z poprawkami i przeróbkami, D-u stanowić nie mogą, jak również i w razie uznania kupca za bankruta. Rachunki i inne papiery prywatne, o ile nie są podpisane przez dłużnika, nie stanowią przeciwko niemu D-u, mogą jednak stanowić D. przeciwko temu, kto je pisał. Badanie świadków jest dopuszczalne tylko na żądanie stron. Ustawa uznaje świadczenie za obowiązek obywatelski każdego i nie pozwala wymawiać się od tego obowiązku. Nie dopuszcza do świadczenia: umysłowo chorych, dzieci przeciwko rodzicom, małżonka przeciwko współmałżonkowi, księży co do faktów, o których się dowiedzieli na spowiedzi, ekskomunikowanych i pozbawionych praw stanu. Wskutek ekscepcyi strony przeciwnej nie mogą być świadkami: krewni w prostej linii, a w bocznej do trzeciego stopnia włącznie i powinowaci do 2-go stopnia włącznie; opiekunowie, adoptowani lub adoptująoy, gdy powołują się wzajemnie na świadków, i osoby mające proces z jedną ze stron; wreszoie pełnomocnicy, gdy powołują się na nich pełnomocodawcy (art. 373). Zeznania świadków powinny być zaprzysiężone. Ustawa przepisuje szczegółowo sposób i porządek badania świadków przez sąd, a także w jakich razach sąd może badać świadków przez delegowanego sędziego. Zeznania świadków mogą być poczytane za D. co do takich czynności, co do których prawo nie wymaga D-u piśmiennego. Tak postanawia Ustawa w art. 409, ale w obec zbyt ogólnikowego określenia często bardzo wynikają gorące spory co do tego, czy w pewnych razach jest dopuszczalny ten rodzaj D-u, i pomimo całego szeregu wyroków senatu, wyjaśniających znaczenie tego artykułu, wątpliwości podotąd usunięte nie zostały. Akta urzędowe, lub poświadczone przez regentów, nie mogą być obalane przez świadków. Jeśli wytoczony został spór co do przestrzeni lub długoletniego posiadania, sąd może zbadać sąsiadów okolicznych przez jednego z sędziów, który w tym celu udaje się na miejsce sporu. Przyznanie w obec sądu, bo takie tylko zna UBtawa, stanowi D. zupełny, wyłączający wszelkie inne D-y. Przysięga w znaczeniu, o jakiem mówiliśmy wyżej. Ustawa, zabraniając sądowi zbierania D-ów, odstępuje jednak od tej zasady w dwóch wypadkach, a mianowicie: gdy nadaje sądowi prawo z urzędu i bez powołania się stron zarządzić zejście na grunt dla obejrzenia miejsca, jak również i zażądać opinii biegłych, co do faktów i czynów, których zbadanie wymaga specyalnych wiadomości technicznych. Jakkolwiek prawodawca, nie chcąc stanąć w niezgodzie z art. 367, podciąga tego rodzaju czynności sądu pod miano sprawdzenia D-ów, w rzeczywistości jednak jest to ustalenie samego D-u, gdyż obejrzenie miejscowości samo przez się może dostarczyć niewątpliwego D-u, a i orzeczenie biegłych będzie np. wyłącznym dowodem, nie faktu, że szkoda rzeczywiście przez pozwanego została zrządzona, lecz jej wysokości, a od takiego orzeczenia zależeć będzie niewątpliwie wysokość wynagrodzenia, jakie sąd ma przyznać za to powodowi. Do rzędu D-ów zaliczyć należy w pewnych razach i wyroki prawomocne, o ile ustalają względem jednej ze stron takie fakty, na które jest powołanie się w nowej sprawie. Pod wpływem prawodawstwa francuskiego i zasady prawomocności wyroków wyrobiło się w teoryi i w praktyce zdanie, że wyrok sądu karnego skazujący stanowi w procesie cywilnym D. co do istoty czynu, a skutkiem tego przesądza sprawę cywilną. Nowsze jednak prawodawstwa, które hołdują zasadzie wolnego oceniania D-ów, uznały, iż należy pozostawić swobodę sądowi cywilnemu, czy istotę czynu, sprawdzonego w procesie karnym, uznać za prawdziwą, czy też zarządzić sprawdzenie; nie można bowiem dopuścić w obec tej teoryi, aby sędzia wyrokował wbrew swemu przekonaniu, jedynie dla tego, że inny sędzia uznał fakt za prawdziwy. Obowiązująca Ustawa orzeka, że powód nie jest pozbawiony prawa dochodzenia szkody, zrządzonej mu czynem oskarżonego, pomimo uwolnienia tegoż od odpowiedzialności przez sąd karny. Go do tego w jakiej instanoyi można składać dowod, istnieje różnica poglądów. Jedni wyrażają zdanie, że D-y mogą być składane wyłącznie w 1-ej instan-cyi, inni są za dopuszczeniem nowych D-ów i w in-stancyi wyższej. Podług statutu litewskiego w sądzie wyższym nie wolno składać innych D-ów, prócz tych, które w niższym sądzie składane były. Prawo rzymskie pozwalało w sądzie wyższym okazywać D-y nie pokładane w sądzie niższym. Zbiór praw, chełmińskie mi zwanych, podobny mieści przepis, a w sprawach miejskich przyjęły go sądy nadworne koronne. Wszelako w sprawach podlegających prawu Magdeburskiemu oddalono podobne żądania (Andrzej Lipski „Observationes practicae“). Obowiązująca ustawa pozwala Bkładać D-y w in-stancyi apellacyjnej, lecz nie dopuszcza składać nowych dowodów w instancyi kassacyjnej. Powiedzieliśmy już wyżej, że w szeregu dowodów na pierwszem miejscu trzeba postawić dokumenty. — Dokument jest to każde trwałe uzmysłowienie faktu, celem przechowania go w pamięci; tutaj zatem zaliczyć należy, nie tylko pismo, lecz i medale pamiątkowe, napisy na pomnikach, mapy, plany i t. p. W ściślejszem znaczeniu dokument jako D. s. jest to pismo, mające służyć do stwierdzenia faktu. Dla tego też nawet prawodawstwa, które przyjęły teoryę wolnego oceniania D-ów, wskazują sędziemu, że dokument piśmienny, zdziałany w formie właściwej, musi być przyjęty za D. stanowczy, o ile nie ma zarzutu fałszu. Dokument nie może mieć tego przemijającego znaczenia, jak D. ze świadków, gdyż ani śmierć osób, w nim wymienionych, ani upływ czasu nie pozbawia go właściwego znaczenia. Dokument, jako uzmysłowiony wyraz myśli i woli stron, daje sędziemu możność ocenienia woli i zamiaru stron. Nie każde pismo stanowi dokument. Prawo określa, jakie są konieczne formalności, aby pismo stało się dokumentem, brak tych formalności powoduje nieważność dokumentu. Tak np. testament własnoręczny bez podpisu jest nieważny. Brak świadków, w liczbie wymaganej przy spisywaniu testamentu przez regenta, powoduje unieważnienie go. Ważność dokumentu zależy także od zdolności prawnej osoby, biorącej w nim udział. Nieletni, bezwłasnowolni, mężatki bez assystencyi i upoważnienia męża nie mogą zawierać umów i tranzakcyj. Inne osoby, jakkolwiek mogą być w ogóle zdolne do zawierania u-

S. L.

mów, w pewnych razach ograniczone są przez prawo co do pewnego rodzaju czynności, jak np. opiekun nie może sprzedać majątku nieletniego inaczej, jak w drodze licytacyi, i dokument przeciwny jeBt nieważny. Pełnomocnik co do pewnych czynności musi mieć wyraźną plenipotencyę, przekroczenie jej powoduje nieważność dokumentu i t. p.

Dowód w prawie karnem. D-em w procesie karnym zowie się każda okoliczność, tworząca podstawę wyrokowania, zarówno o bycie lub niebycie karygodnego czynu, jako też o winie lub niewinności oskarżonego. Sąd o istnieniu przestępstwa i o winie lub niewinności oskarżonej osoby nie różni się właściwie od wnioskowania o każdym wogóle fakcie, będącym przedmiotem ludzkiego badania; sędzia też karny z wszelkich okoliczności, bliżej lub dalej wiążących się z faktem zbrodni i z osobą do-mniemalnego jej sprawcy, wysnuwać może pogląd na sprawę, pod którego natchnieniem wyrok w niej feruje. Wszelako, ze względu na cel doraźny, pomiędzy wyrokowaniem karnem a każdem innem badaniem prawdy znaczna zachodzi różnica. Gdy na ogół wszelkie badanie ludzkie dąży do odchylenia bodaj rąbka zagadki, osłaniającej przedmiot dociekań, i gdy przeto, w braku dokładnej wiedzy i wia-rogodnego sądu o pewnem zjawisku, samo choćby tylko prawdopodobne tego zjawiska wyjaśnienie staje się cenną dla badacza zdobyczą, pozwalającą mu wyrazić swoje o niem zdanie, bodaj w postaci mniej lub więcej uzasadnionej hypotezy: to, przeciwnie, w procesie karnym bypotezy, chociażby nader prawdopodobne, mogą być jedynie tymczasową wskazówką do właściwych dochodzeń lub podstawą do zarządzenia pewnych przejściowych kroków proceduralnych (jak: wytoczenie śledztwa, nakapanie rewizyi, pociągnięcie do odpowiedzialności i tym podobne), lecz nie mogą natomiast być osnową wyroku, który zawsze stanowczo brzmieć musi i w którym hypoteza jest niedopuszczalną; wypowiedzenie jej bowiem, miast załatwienia, przewlekałoby sprawę, zakłócając spokój publiczny i często na szwank niesłuszny narażając obciążone domysłami osoby.

Celem dochodzenia w sprawie karnej jest tedy osiągnięcie pewności o faktach, będących jej przedmiotem; oczywiście jednak nie owej pewności bezwzględnej, jaką zna matematyka, lecz tej doświad czalnej, historycznej, względnej, na jakiej ludzie zwykle poprzestawać muszą, i jaka w gruncie rzeczy jest tylko prawdopodobieństwem, doprowadzonem do tak wysokiego stopnia uzasadnienia, że sprzeczny z nią sąd o sprawie wydaje się na razie wręcz nierozsądnym, ewentualne zaś wykrycie z czasem jej mylności staje się wysoce nieprawdopodobnym wyjątkiem od normalnego biegu rzeczy.

Środków do osiągnięcia tego rodzaju pewności prawnej dostarczyć ma sądowi karnemu postępowanie dowodowe, które to pojęcie obejmuje w sobie czynność zbierania i sprawdzania D-ów. Dążąc do wyświetlenia prawdy, postępowanie karne czerpie w tym celu materyał D-owy ze wszelkich dostępnych źródeł, nadających się do rozumnego

zbadania i sprawdzenia, a temi są w prawodaw-stwach współczesnych: 1) przyznanie oskarżonego, 2) zeznania świadków, 3) obejrzenie osoby, miejsca lub rzeczy (oględziny, wizya), 4) zdanie znawców,

5) dokumenty na piśmie i D-y rzeczowe. (Wielu prawników wymienia nadto, jako osobny środek D-u, poszlaki, to jest, okoliczności uboczne, z których zbiegu wysnuć można przekonanie o prawdziwości jakiegoś zdarzenia, związanego z przedmiotem sprawy; atoli w gruncie rzeczy każda taka poszlaka da się podciągnąć pod jeden z powyżej wyszczególnionych środków D-owyeh i nie powinna przeto być uważaną, jako samoistny rodzaj D-u). Dodajmy, że rossyjska ustawa postępowania karne go, obowiązująca obecnie w Królestwie Polskiem, wymienia jeszcze, jako środek D-owy, oprócz powyżej wskazanych, głos opinii sąsiadów w kwesty ach zatrudnienia, stosunków i sposobu życia o-skarżonego (§§ 454—466).

Wszystkie w ogóle D y w postępowaniu karnem nauka dzieli: a) pod względem ich pochodzenia—na 1) bezpośrednie, t. j. zebrane wprost za pomocą spostrzeżeń zmysłowych samego sądu lub osób, w sądzie przesłuchywanych, jako to: o-skarżonego, świadków i biegłych i 2) pośrednie czyli wnioski, wysnute ze zbiegu róźaych okoliczności ubocznych; b) pod względem kierunku i przedmiotu—na 1) obciążające lub potępiające o-skarżonego, t. j. zmierzające do stwierdzenia zarzucanej mu winy i 2) usprawiedliwiające (inaczej: odwody), czyli mające za swój przedmiot fakty, które odpierają lub osłabiają zarzuty oskarżenia, przemawiając za niewinnością lub za złagodzeniem winy; nakoniec c) pod względem mocy— na 1) zupełne, t. j. doprowadzające do pewności co do jakiegoś dochodzonego faktu i 2) niezupełne, czyli nastręczające tylko prawdopodobieństwo lub podejrzenie.

Ostatni ten podział, ze względu na ustaloną już teraz powszechnie zasadę, wedle której, wyrok potępiający zapaść może jedynie w razie stanowczego przekonania sądu o winie oskarżonego, proste zaś prawdopodobieństwo winy lub zasadne o nią podejrzenie może być tylko podstawą do rozwinięcia dochodzenia lub do przedsięwzięcia pewnych kroków proceduralnych, stracił poniekąd racyę swego bytu. Miał on natomiast wielką wagę dawne-mi czasy, jako związany ściśle z panującą przez długie wieki w prawodawstwaeh prawną teoryą D ów. (ob. niżej). Teorya ta była wynikiem dążeń do nadania wyrokom sądowym cech pewności przedmiotowej. Sądzono, iż da się to osiągnąć za pomocą oparcia wyrokowania na D-ach, wskazanych i u-święconych przez samą ustawę, a przeto nadających zapadłemu na ich podstawie wyrokowi znamię prawdy z zewnątrz usankóyonowanej, a zarazem zasłaniających strony przed niebezpieczną dowolnością poglądów sędziego. Tą powodowane pobudką, ustawy dawniejsze obejmowały szczegółowe przepisy o D-ach, krępując niemi przekonania sędziego i zniewalając go do wyprowadzania z ma-teryału D-owego wszystkich tych, lecz zarazem tyl ko tych wniosków, do których go, ze względu na

rodzaj lub ilość osiągniętych D-ów, ustawa z góry zobowiązuje i upoważnia. Gwoli temu ustawy proceduralne karne bądź wskazywały pewne okoliczności, jako D. stanowczy, pociągający za sobą konieczność uznania winy (ustawowa teorya D-ów pozytywna), bądź też zakazywały sędziemu przyjmowania dochodzonego faktu za pewny, o ileby jakościowo lub ilościowo brakło po temu wymaganych przez ustawę D-ów (teorya ustawowa negatywna). Wskutek takiego skrępowania woli i władzy sędziego ustawodawczą formułką, niemal powszednie mi były wypadki braku przepisanego ustawą doskonałego D-u winy, przyczem wszakże istniało wiele innych D-ów, przez prawodawcę za niedostateczne uznanych, nie mniej jednak, ze względu na wzajemną swą łączność, doprowadzających sędziów do stanowczego przekonania o winie oskarżonego. Na gruncie owej wewnętrznej sprzeczności pomiędzy literą ustawy a logiką faktów zrodził się w prawie kanonicznem, późniejszemi zaś czasy i w wielu prawodawstwach niemieckich z zeszłego wieku, między innemi i w dawniejszej ordynacyi kryminalnej pruskiej (§ 391), rażący sy stem t. z, kar pod z wycz ajny ch, który sądowi przekonanemu o winie oskarżonego, lecz nie mającemu na stwierdzenie owej winy przepisanego przez ustawę D-u zupełnego, pozwalał skazywać oskarżonego na karę niższą od normalnej. Z tegoż samego źródła powstała i utrwaliła się powszechna dawniej w Europie zachodniej i środkowej, lecz dziś wszędzie już obalona zasada t. zw. absolutio ab instantia, t. j. uwalnianie tymczasowe dla braku dowodów, z pozostawieniem jednak oskarżonego pod zarzutem, nadającym się w każdej chwili do podniesie nia na nowo. Na ziemiach polskich zasadę tę wprowadził § 409 dawnej ordynacyi kryminalnej pruskiej, o uwolnieniu tymczasowem z pozostawieniem pod zarzutem, zaś §§ 426 i 428 obowiązującej dawniej w innej części kraju naszego, procedury karnej austryackiej (z r. 1803) mówiły już tylko o zaniechaniu dochodzenia dla braku prawnych D-ów.

Ustawowa teorya D-ów, a wraz z nią i oba powyższe jej współczynniki, należą już dziś do hi-storyi; zarówno bowiem w nauce, jak w prawodawstwach, zwyciężyła ją praktykowana oddawna w Anglii, na stałym zaś lądzie Europy zainaugurowana we francuskiej procedurze karnej z roku 1808, zasada wewnętrznego przekonania sędziowskiego, która, nie krępując sędziego żadnemi z góry narzuconemi przepisami co do wyboru, wartości i mocy D-ów, nadaje mu prawo i obowiązek samodzielnej ich oceny i n co ner e to, wedle ogólnych zasad wnioskowania logicznego. Wyrok jest tu więc wyrazem przekonania sędziów, osnutego na łącznem zbadaniu wszystkich tych okoliczności sprawy, które były przedmiotem postępowania sądowego; przyczem powszechnie utrwaliła się zasada, że wyrok potępiający może być owocem tylko zupełnej pewności sądu o winie, wszelka zaś wątpliwość iść powinna na korzyść oskarżonego i powodować jego uniewinnienie. Wszelako wspomniane usunięcie prawnej teoryi D-ów nie wyklucza bynajmniej istnienia w prawodawstwach spół-czesnych wielu przepisów w raateryi dowodowej, zmierzających bądź do zapewnieuia prawidłowego sposobu czerpania i sprawdzania D-ów, bądź do usunięcia pewnych rodzajów D-u, jako z natury swej niewiarogodnych, lub ze względu na wyższe interesy społeczeństwa niedopuszczalnych, bądź wreszcie do ułatwienia sądowi jego pracy w przedmiocie oceny D-ów przez podanie mu niektórych, z doświadczenia zaczerpniętych, wskazówek praktycznych, nie mających wszelako dla sądu mocy obowiązkowej. W tym ostatnim kierunku zaznaczyć należy teoryę dowodową w Anglii i w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, znaną pod nazwą prawa oczy wis tości (law of evidence). Go się zaś tyczy przepisów dwóch pierwszych katego-ryj, to te spotykamy prawie wszędzie, a między innemi i w rossyjskiej ustawie post. karnego, obowiązującej w królestwie Polskiem, że przypomnimy tu: bezwględną, z woli prawa, niedopuszczalność świadczenia kapłanów we względzie wyznań, uczynionych im na spowiedzi, i obrońców we względzie przyznania, złożonego im w toku sprawy, tudzież zupełne usunięcie od świadczenia osób obłąkanych (art. 704 U. P. K.), a dalej, zakaz świadczenia ze strony prokuratora lub obrońcy, ograniczenie co do zeznań lub przysięgi, przepisane wzglę dem najbliższych członków rodziny oskarżonego, oraz nieletnich, osób zainteresowanych lub niewiarogodnych (art. 705—709), zakaz powtarzania przez świadków pogłosek niewiadomego pochodzenia (718) i w. in.

Poszczególne przepisy w prawodawstwach okre ślają nadto rozkład obowiązków we względzie zbierania D-ów (onus probandi), tudzież sposób i terminy ich produkowania. Co się tyczy pierwszej kwestyi. to do wskazywania i przedstawiania potrzebnych D-ów są przedewszystkiem uprawnione i powołane obie strony (oskarżyciel i oskarżony); nie wyklucza to jednak wcale samoistnej działalności w tej mierze władzy sądowej (z wyjątkiem Anglii), która, w dobie przygotowawczego gromadzenia dowodów, czyli w toku śledztwa, jest nawet, w osobie prowadzącego to śledztwo urzędnika, najpierwszym i najgłówniejszym w tym kierunku działaczem, zobowiązanym do zbierania dowodów, zarówno obciążających, jak usprawiedliwiających. Podobnież i prokurator, występujący w roli oskarżyciela publicznego, ma, wedle u-staw współczesnych, obowiązek zbierania dowodów w obustronnym kierunku. W praktyce jednak dowody swojej niewinności (czyli odwody) wskazuje i przedstawia sądowi głównie sam oskarżony (lub jego obrońca). Że zaś jest to jego prawem, lecz nie obowiązkiem, żadnych przeto nie potrzebuje on powoływać dowodów na swoją obronę, ilekroć ich przeciwko niemu na poparcie oskarżenia nie przedstawiono. Wypływa to z naczelnej i powszechnie przyjętej zasady procesu karnego, że nie oskarżony dowodzić ma swej niewinności, lecz przedewszystkiem oskarżyciel skargę swą udowodnić powinien. We względzie powoływania dowodów, a zwłaszcza wzywania świadków i znawców, nie wszystkie ustawy przestrzegają zupełnego równouprawnienia stron; owszem, niektóre z nich, a w tej liczbie i rossyj-ska ustawa postępowania karnego nadaje w tej mierze prokuratorowi prawo niemal nieograniczone (§ 573), gdy natomiast podobne żądania oskarżonego i jego obrońcy zaleźnemi czyni od uznania sąću (§ 575).

Co się tyczy sposobu zbierania i sprawdzania dowodów, to przepisy w tej materyi, we współczesnych ustawach procedury podane, mają na celu stworzenie rękojmi należytego zgromadzenia, utrwalenia, odtworzenia i zbadania dowodów. Wszystkie współczesne prawodawstwa europejskie, z wyjątkiem samej tylko Anglii, wprowadzają przed postępowaniem głównem osobny (w sprawach ważniejszych) okres procesu, zw. śledztwem, i specyal-nie do zgromadzenia dowodów przeznaczony. Nie mniej i w toku postępowania głównego, t. j. bezpośrednio przed oceną dowodów i wyrokowaniem, odbywa się powtórzenie lub odtworzenie całego ma-teryału dowodowego, przygotowanego podczas śledztwa, a zarazem zbadanie dowodów nowych, we właściwym czasie powołanych lub przedstawionych. Takie nowe dowody mogą też być, wedle zasad współczesnego prawodawstwa, pokładane i przy rozpoznaniu sprawy w instancyi apellacyjnej. Nako-niec, niektóre nowe dowody mogą być przedstawione sądowi nawet po prawomocnem osądzeniu sprawy i mogą spowodować wznowienie procesu, ilekroć, mianowicie, stwierdzają niewinność skazańca (por. § 935 ross, ustawy postęp, kara., § 443 proc. kara. franc, z r. 1808, § 353 proc. kara. austryac-kiej z r. 1873 i 399 proc. niemieckiej z r. 1877). Niektóre prawodawstwa dopuszczają podobne wznowienie sprawy po prawomocnym wyroku na zasadzie nowo wykrytych okolicznośoi, również i na nie korzyść oskarżonego, lecz tylko w wyjątkowych razach występnego nadużycia ze strony sędziów, albo ustalonego fałszu w zeznaniach lub dokum., będących podstawą pierwotnego wyrokowania (§ 23 i 935 ust. post. kara. ross., § 355 proc. austr. i § 402 proc. niem.), lub nadto, gdy uniewinniona wyrokiem prawomocnym osoba sama potem wiarogodnie przyznała się do zbrodni (proc. niem. i austr.). Dodajmy, że, oprócz powyższych wyjątkowych wypadków wznowienia sprawy osądzonej, nowo wykryte dowody mogą być zawsze zasadą do wznowienia zaniechanego pierwotnie czyli umorzonego śledztwa.— Powyższe zasady przepisów o dowodach w procesie karnym współczesnym nie są, oczywiście, wyrazem ostatecznym i w szczegółach uledz mogą dalszym przeobrażeniom, na wzór tych, jakim ulegały w przeszłości, i jakie przejrzeć wypada w dziejowym zarysie. Owóż rzymskie prawo karne nie miało żadnej ustalonej teoryi dowodowej, jako znane zaś rodzaje dowodów, spotykamy tam zeznania świadków, dokumenty i poszlaki. Dopiero za czasów cesarstwa reskrypty monarchów i opinie prawników wypowiadać poczęły pewne wskazówki lub zakazy, których wspólną nicią przewodnią jest postulat, ażeby wyrok był nie tylko wyrazem subjektywne-go poglądu sędziego, lecz owocem bacznego przezeń rozpoznania przedstawionych D-ów. W przeciwieństwie do Rzymu, czysto formalna teorya D-ów, pomiędzy któremi główną grały rolę pojedynki sądowe pomiędzy oskarżycielem i oskarżonym, tudzież t. zw. orda li a, czyli sądy Boże,— panowała wszechwładnie u ludów germańskich, a stąd też dość wyraźne jej cechy wystąpiły i w prawie karnem kanonicznem, które z pewne-mi zastrzeżeniami uświęciło nowy środek D-u, w postaci przysięgi oczyszczającej obwinionego (ju-ramentum purgativum, vel purgatio oanonica), ale potępiło natomiast pojedynki sądowe i ordalia. Jako środek D-u najdoskonalszy, uznawało prawo kanoniczne własne przyznanie obwinionego, i za przykładem ówczesnego prawodawstwa świeckiego, celem osiągnięcia owego D-u, w sprawach o ciężkie zbrodnie dopuszczało tortury, których początek w prawodawstwie świeckiem sięga XII stulecia. Szczególną właściwością prawa kanonicznego było stopniowanie rodzaju wyroków, w miarę stopnia pewności osiągniętych D-ów winy; zapadały tedy wyroki, bądź skazujące obwinionego na karę zwyczajną, bądź stosujące doń, ze względu na mniejszą pewność jego winy, karę niższą — podzwyczaj-ną, bądź wreszcie uwalniające go od odpowiedzialności z pozostawieniem pod zarzutem; tylko zaś przy zupełnym braku D-ów winy, lub przy oczyszczeniu się oskarżonego z uczynionych zarzutów, wydawano wyrok uniewinniający. Zasady te, jak już wiemy, znalazły znacznie później odbicie i w prawodawstwie świeckiem. Nie znała jednak jeszcze tego rodzaju wyroków pośrednich ustawa karna cesarza Karola V (constitutio crimi-nalis Carolina) z r. 1532, która w materyi dowodów zaznaczyła się głównie ograniczeniem tortur, praktykowanych przedtem przez sądy świeckie w niezmiernie szerokim zakresie.

„Carolina“, za wzorem prawa kanonicznego, skrępowała dowolność sądu w użyciu tego środka badania, pozwalając stosować go jedynie przy istnieniu zasadnych poszlak winy. Wogóle tortury, jako narzędzie do wydobycia przyznania, przetrwały w prawodawstwach aż do trzeciej ćwierci zeszłego stulecia, współcześnie zaś z ich zniesieniem spotykamy natomiast w krajach niemieckich znane już nam wyroki pośrednie (poeua suspicionis i absolutio ab instantia), tudzież osobne kary na oskarżonego za nieposłuszeństwo i kłamstwo w zeznaniach—kary, przy których pomocy sędzia inkwirent mógł poniekąd obwinionego do zeznań zniewalać. Zanik ustawowej teoryi D-ów, a zarazem usunięcie prawodawczego ustopniowania D-ów i zniesienie wyroków pośrednich datują się w prawodsw-stwach dopiero od bieżącego stulecia. Pierwszy stanowczy zwrot w tej mierze do zasady swobodnego przekonania sądu uwydatnił się we francuskim kodeksie procedury karnej z r. 1808; znacznie zaś później poszły za tym przykładem ustawy austryackie (z r. 1850 i 1873), rossyjska (z roku 1864) i niemiecka (z r. 1877).

Podobne przeobrażenie przepisów i zwyczajów prawnych w materyi dowodów spotykamy też w dawnej Polsce. W w. XIII i w początkach wieku XIV, jako rodzaje D*ów w procesie karnym spotykamy u nas: 1) przyznanie się obwinionego, 2) zeznania świadków, 3) przysięgę oczyszczającą (do-

(1866).

puszczano do niej tylko ludzi o przeszłości nieskazitelnej), 4) zaprzysiężenie niewinności oskarżonego, a raczej jego dobrej sławy przez świadków — rę-czycieli (consacramentales), których wymagana przez prawo liczba (od 2 do 12) wzrastała, w miarę wagi zarzucanego przestępstwa, 5) pojedynek sądowy (na miecze pomiędzy rycerzami, lub na kije —pomiędzy włościanami), 6) ordalia, w postaci prób rozpalonego żelaza, wody wrzącej i nurzania w wodzie i 7) obejrzenie sądowe (Por. Romuald Hube „Prawo polskie w w. XIII” i „Prawo polskie w w. XIV"). Kresem istnienia u nas tych ordalij były statuty Kazimierza Wielkiego, w których niema wcale o nich wzmianki i zastrzega się, by „dawne sposoby sądzenia nie powracały" (antiqua judicia ne reiteren-tur). Co do przyznania, to prawo polskie rozróżniało przyznanie dobrowolne (confessata libera), od wymuszonego przez tortury (conf. torturata), i to bowiem narzędzie wydobywania dowodu z ust oskarżonego przeszło do nas z Niemiec \ tak samo, jak tam, przetrwało aż do trzeciej ćwierci XVIII w. Zniosła je konstytucya z r. 1776, która zarazem wymieniła różue rodzaje dowodów, dopuszczalnych nadal w procesie karnym. Oto słowa rzeczonej ustawy: „Ponieważ tortury jest sposób zawodny, okrutny,—jako prawami powszechnemi i nasze-mi krajowemi opisane manifesta, indicia, in recen-ti crimine deprehensio, propria oris confessio, in-kwizycye, nie mniej inne w tej miórze dowody i odwody, są do konwikcyi sposoby doskonalsze, sprawiedliwsze i lepiej z wszelkiemi prawami zgadzające się... przeto wszystkim w państwach naszych jurysdykcyom... konfessatów przez torturę zakazujemy. Które to jurysdykcye, wyżej wyrażonych, prawami opisanych sposobów konwikcyi we wszelkich sprawach kryminalnych używać mają“. Dodajmy, że w niedoszłym do sankcyi prawodawczej „Zbiorze praw sądowych, przez Andrzeja Zamoyskiego ułożonym" (r. 1778) art. XXII p. t. „O postępku, dowodach i odwodach w sprawach kryminalnych“ wskazywał przepisy w materyi dowodów, zawierające wiele trafnych uwag, lecz nie zalecające się ani należytym systematem, ani ścisłością redakcyi. — W dobie obecnej w cesarstwie Rossyj-skiem i w guberniach Królestwa obowiązują przepisy o dowodach, zawarte w Ustawie postępowania sądowego cesarza Aleksandra II; w Galicyi z w. księstwem Krakowskiem i na Szląsku austryae-kim—takież przepisy austryackiej ustawy o postę powaniu karnem z dnia 23 maja 1873 r.; nakoniec,

. ks, Poznańskiem, Prusiech i na Szląsku— przepisy Ustawy postępowania karnego dla cesarstwa Niemieckiego z dnia 1 lutego 1877 r.).—Literatura przedmiotu: Bentham-Dumont „Traité des preuves judiciaires" (1823); Mittermaier „Die Lehre vom Beweis" (1834); Bonnier „Traité de3 preuvsB en droit civil et criminel“ (1862); v. Bar „ Recht und Beweis im Geschworenengericht “ (1865); Geyer „Beweis im Strafprccess“ i Glaser „Beweisverfabren im Strafprocess“ w Holtzendorffa „Rechtsiexicon“ (1880); Krzymuski „Wykład prawa karnego austryackiego“ (1891); Spasowicz „0 Teopin cy^eÖHO - yrojioBHHXL ^OKa,?aTejiBCTB.b“ (1861);

Zacbarîae „Wykład postępowania karnego niemieckiego“, spolszczony pod redakcyą L. Mikulskiego

Fr. N.

Dowód. Dwojaką jest czynność umysłu, mająca za przedmiot poznanie prawdy: może ona zmierzać do wykrycia prawdy nieznanej, albo, gdy prawda już z mniejszym lub większym stopniem pewności została poznaną, do jej uzasadnienia, t. j. do wykazania zgodności między rzeczywistością a naszym sądem, w którym cośkolwiek o rzeczywistości orzekamy. Wszelki fakt, pojęcie lub wniosek, służący do okazania owej zgodności, nazywamy d o-wodem, ich zaś logiczne ugrupowanie i powiązanie stanowi dowodzenie. O ile zdobywamy poznanie na drodze świadomego i usystematyzowanego badania, o tyle dowodzenie pewnej prawdy pokrywa się poniekąd jej wykrywaniem i polegać może poprostu na wskazaniu tych szczegółowych stopni (postrzeżeń, sądów), jakie myśl nasza przebyła przed dojściem do ostatecznego wyniku. I tu jednak często okazuje się, iż dla dowiedzenia czegoś zbytecznem jest odtwarzanie całkowitego procesu wykrywania, że wystarcza wymienienie niektórych tylko, najbardziej decydujących, momentów. Z drugiej strony spotykamy prawdy, przekazane przez tradycyę i t. p., których sposobu powstania i podstaw nie znamy, niektóre przyjmujemy raczej jako wyraz uczuciowej potrzeby, bezwiednych spostrzeżeń i wniosków, aniżeli jako rezultat przedmiotowego i świadomego badania; we wszystkich takich wypadkach dowodzenie przybiera charakter bardziej samoistny i niezależny od procesu wykrywania. Jakkolwiek jest, szukamy dowodów prze-dewszystkiem na tych drogach, któremi świadomie lub bezwiednie kroczy myśl nasza w samem wykrywaniu prawdy, mianowicie na drodze dedukcyi (ob.) lub indukcyi (ob.), różnica zaś w zakresie tych czynności logicznych między wykrywaniem a dowodzeniem polega na tern, że tę samą drogę przebywamy w kierunku odwrotnym. Przy wykrywaniu mamy dane przesłanki, t. j. pewne sądy o-gólne lub szczegółowe, z których przez proces wnioskowania lub uogólniania otrzymujemy wynik; w dowodzeniu przeciwnie, naprzód danym jest w świadomości wynik, który w tym razie nazywamy twierdzeniem, teorematem lub tezą i dla którego szukamy dowodów, t. j. przesłanek, z których mógłby być wyprowadzonym. W dowodzeniu dedukcyjnera, którego typowym przykładem są dowodzenia w matematyce wogóle, w szczególności w geometryi Euklidesa, przesłankami temi czyli dowodami eą sądy bardziej od twierdzenia ogólne, teorematy prostsze i ogólniejsze, a poprzednio już dowiedzione, aksiomaty i definicye podstawowe; przykład podobnego dowodzenia dedukcyjnego w zastosowaniu do nauk moralnych znajdujemy w „Etyce" Spinozy (ob.). W dowodzeniu indukcyjnem przytaczamy, w charakterze dowodów, sądy, bardziej niż twierdzenie szczegółowe — sądy oparte na doświadczeniu, na bezpośredniej lub pośredniej obser-wacyi faktów. Tak w matematyce prawd najbardziej ogólnych, jakiemi są aksiomaty, dowodzimy przez odwołanie się do ich oczywistości dla zmy-

Dowolna Staniał

907

się albo w miejscu, gdzie spełniono zbrodnię, albo w pewnem innem; dowodzimy, że nie spełniła zbrodni, wykazując, iż w tymże czasie znajdowała się w innem miejscu. — Literatura: A. Bain »Logika“ (przekł, poi., Warsz. 1878); W. Wundt »Logik“ 2 Aufl.; II B. Ueberweg »System der Logik“ 5 Aufl. O D-ch historycznych: Droysen »Grundriss d. Historik“ 3 Aufl.; E. Bernheim „Lehrbuch d. hi-stor. Methode“ 2 Aufl; Lelewel „Historyka“.¹’

Dowojna Stanisław, wojewoda połocki (f r. 1572), spokrewniony z Radziwiłłami, w r. 1545 był starostą mereckim i należał do tego grona młodych panów litewskich, których Zygmunt August, sprawujący wówczas rządy na Litwie, przybrał był za towarzyszy dla osłodzenia sobie nudów konwencyonalnej żałoby po zgonie pierwszej swojej małżonki. On-to, po zapoznaniu się królewicza z Barbarą, ułatwiał zakochanej parze stosunki i był wtajemniczony w ich ślub sekretny. A gdy w kilka tygodni potem Zygmunt August musiał jechać do Polski w celu starania się o u-prawnienie swego małżeństwa, to osadziwszy Barbarę w Dubinkach, bratu jej i D - ie powierzył nad nią opiekę. D., jako znający się wrzekomo na medycynie i różnych sekretach lekarskich, czuwał też i nad zdrowiem Barbary i szeroko o trudach swoich rozpisywał się w częstych listach do króla, nazywając pobyt swój w Dubinkach »ciężkiem uciemiężeniem”. Trwało to aż do czasu, kiedy Zygmunt August, po śmierci ojca powróciwszy do Wilna, przedstawił zgromadzonym panom litewskim małżonkę swą jako królowę. A kiedy wkrótce potem wyruszył znowu do Krakowa, to i tym razem pozostawił przy niej D-ę, głównie jako stróża jej zdrowia. Później starosta towarzyszył jej w podróży do PolBki i pozostawał przy niej podczas pobytu jej w Radomiu, a za u-sługi te król go wynagrodził godnością wojewody połockiego. Następnie, gdy królowa zamieszkała w Krakowie, D. i tam jeszcze przez dwa lata przy niej przebywał, ale źle się wypłacił za te dobrodziejstwa i zaufanie, jakich doznawał, bo wdał się był w intrygi przeciw bratu królowej, któremu Zygmunt August chciał darować Kiejdany. Na polu polityczuem D. po raz pierwszy wystąpił pod-ozas zatargów z Iwanem Groźnym o przyznanie mu tytułu carskiego, posłując w tej sprawie do Moskwy z marszałkiem litewskim Wołłowiczem i pisarzem Siemiaszką. Potem, kiedy wybuchła wojna z Moskwą (r. 1562), D. z przedniejszymi rycerzami litewskimi: Hlebowiczem, Hołubickim, Do-rohostajskim i innymi zamknął się w Połoc-ku, który w grudniu obiegł car Iwan Groźny z liczuem wojskiem. D. mężnie odpierał szturmy, a nawet robił dość pomyślne wycieczki; ale, przy szczupłych siłach swej załogi, nie mogąc bronić należycie murów miasta, bardzo rozległych, postanowił poprzestać na obronie dwóch tylko zamków a miasto samo spalić. Wykonawszy pomysł ten nieroz-

Wt. D.

słowego postrzegania; przeważnie indukoyjny dowód mniejszą; dowodzimy, że jest równą, wykazująo, że stosujemy we wszystkich gałęziach wiedzy empi- nie może być ani większą, ani mniejszą. D-m po-rycznych, t. j. takich, które, będąc oparte na do- średnim jest dowód prawny, t. z. alibi (ob.): oso-świadczeniu, nie zostały dotąd przynajmniej pod- ba podejrzana mogła w danym czasie znajdować ciągnięte pod nauki bardziej ogólne, któreby ich twierdzeniom nadawały cechę powszechności i konieczności, a więc w medycynie, pedagogice, agronomii, w wielu częściach fizyologii, psychologii. We wszystkich takich naukach D. ostateczny wygłaszanych przez nie twierdzeń polegać musi na okazaniu, że potwierdza je obserwacya zjawisk rzeczywistych. Również indukcyjnej natury są dowody: historyczne, prawne, oraz te, jakie przeważnie stosujemy w życiu codziennem. Różnica tego rodzaju D-ów od dowodzenia indukcyjnego w ścisłem znaczeniu polega naprzód na tern, że twierdzenie, jakiego tu dowodzić mamy, nie dotyczy pewnych praw przyrody, nie obejmuje większej i nieokreślonej grupy zjawisk, ale ma za przedmiot jakiś fakt pojedynczy: idzie o to, czy w danem miejscu i czasie dokonał się lub nie pewien wypadek, czy pewien czyn przez pewną osobę został spełniony; po-wtóre to, co w tych wypadkach podajemy za D., np. dokument historyczny, piśmienne zobowiązanie się do zapłacenia długu, zeznanie świadka, ślady krwi na odzieży i t. p., nie jest faktem głównym, o którego stwierdzenie nam idzie, ale tylko pewnym znakiem, zjawiskiem towarzysząoem, z którego dopiero wnioskujemy o istnieniu faktu głównego. Stąd też w ocenie D-ów historycznych, prawnych, praktycznych tkwi zawsze hypoteza, która sama przez się wymaga sprawdzenia w każdym poszczególnym wypadku, mianowicie, hypoteza, że zależność między faktem bezpośrednio dostępnym naszemu doświadczeniu (dokument historyczny, zeznanie świadka i t. p.) a faktem głównym (wypadek h storycz-ny, spełnienie zbrodni i t. p.) jest bezwzględną i konieczną, t. j., że np. słowa świadka nie mogą mieć innej przyczyny, prócz tego, że widział on i teraz odtwarza scenę zbrodni i t. p. Określenie warunków, od których zależy mniejsza lub większa wiarogodność tego rodzaju D-ów, ze względu na wiążącą się a niemi powyższą hypotezę, przedstawia wiele trudności i jest przedmiotem specyalnych działów odnośnych nauk: bistoryi (ob. Historyka,

Dyplomatyka) i prawa (ob. Procedura, Postępowanie sądowe). Formy D-ów, jakieśmy wyżej określili, a która mniej lub więcej odtwarzają myślowy proces wykrywania, nazwać można bez po-średniemi, albowiem przez nie uzasadniamy bezpośrednio prawdziwość danego twierdzenia; prócz t9go jednak uciekamy się do D-u pośredniego, zwanego także apagogicznym, wtedy, gdy wykazujemy, że z wielu możliwych przypuszczeń, ża dne, prócz jednego, nie może być prawdziwem. Dowodzenie pośrednio opiera się wogóle na formule:

„A je3ï B, ö, D albo N; nie może być ani C, ani D, ani N, a zatem jest B*. Wiarogodność takiego D-u zależna jest oczywiście od tego, o ile znane są nam wszystkie możliwe przypuszczenia, o ile nie pominęliśmy żadnego. Dowodzenie pośrednie spotykamy w matematyce, np. w formie: dana wielkość może być drugiej równą, od niej większą lub

ważny, ułatwił nieprzyjacielowi swycięstwo, gdyż odsłonił mury zamkowe i wystawił je na skoncentrowany ogień wszystkich dział oblęźniczych. Dnia 12 lutego 1563 r. Połock oddano Iwanowi Groźnemu. D., okuty w kajdany, z żoną i dziećmi, Hlebowicz oraz i inni obrońcy, zostali, jako jeńcy wojenni, zaprowadzeni do Moskwy, skąd dopiero wskutek układów 1568 roku wojewoda wrócił do kraju, wymieniony za zwłoki kniazia Szujskiego. W r. 1569 był na sejmie w Lublinie i brał udział w ważnych pomiędzy Litwą a Koroną naradach.— Baliński „Pamiętniki o królowej Barbarze*, Szajnocha »Barbara Radziwiłłówna“ w „Szkicach historycznych“ T. I.    *

Dowspmnk, książę litewski. Według opowieści, która doszła do nas w Kronice Litewskiej t. z w. Bychowca i Strykowskiego (który czerpał z poprzedniej), między czterema towarzyszami założyciela pierwszej dynastyi książęcej na Litwie, Palemona, przybyłymi z Włoch, po zburzeniu Akwilei przez Attylę, znajdował się także D. herbu Kitowras (Kitaurus, Centaurus u Stryk.). Gdy synowie PalemoDa zakładali grody, to i D. założył Wiłkomierz i nazwał się księciem dzia-wiłłowskim. Po wymarciu dynastyi Palemona na Wojsiełku, potomek D*a, Skitowras Szwintoroh, został wyniesiony na tron wielkoksiążęcy. — Tyle o D-u Kron. Lit (1, 2, 10). Strykowski ze swej strony dodaje, że synem D a był Żywinbud, który przez małżeństwo z Pojatą, córką Kiernusa, a prawnuczką Palemona, został księciem litewskim zawilejskim, gdy tymczasem według Kron. Lit. Żywinbud był synem Kiernusa.—Cała ta opowieść o Palemonie i przybyciu szlachty rzymskiej na Litwę jest tendencyjnie i niedołężnie skombino-wana przez kronikarzy litewskich, a to w tym celu, by wykazać dostojność dynastyj panujących, a nadto i niektórych znakomitych rodów litewskich, wyprowadzanych od szlachty rzymskiej. Chciano przez to wykazać, że panowie litewscy nie potrzebowali herbów od panów polskich, gdyż mieli swoje, starsze, rzymskie szlachectwo. Że Pa-lemon jest osobą sztucznie wsadzoną do historyi litewskiej, najlepszym tego dowodem ta okoliczność, iż przybycie jego i czas panowania jego następców z chronologią pogodzić się nie dadzą. Już bowiem za jego prawnuków, Montwiła i Żywinbu-da, wydarzył się napad Batuchana, a przecież od zburzenia Akwilei do najazdu tatarskiego upłynęło blizko 800 lat! Że jednak w rzeczywistości stał się rzeczony najazd dopiero za Mendoga, a był to według rodowodu Kron. Lit., dziesiąty książę litewski z rodu Palemona; więc 800 lat wypadłoby na panowanie 10 książąt. Nie mógł tedy protoplasta dynastyi wielkoksiążęcej, a więc i jego towarzysze, przybyć ze starożytnych Włoch, a zatem i pochodzić od szlachty rzymskiej. Może wprawdzie ktoś powiedzieć, że jeśli nie wtenczas, to przybył później; ale my musimy brać rzecz tak, jak ją mamy, a dodać tu trzeba, że jeden Latopisiec litewski, według relacyi Strykowskiego, odnosi przybycie Palemona do czasów Nerona, co i sam Strykowski stara się udowodnić (I, 53 — 85). — Jeżeli jednak zaprzeczamy immigraoyi szlachty rzymskiej do Litwy, to nie zaprzeczamy jeszcze przez to istnieniu D-a: owszem, był on jednym z licznych książąt litewskich, tylko nie za czasów Attyli, lecz w XIII wieku. Czas już porzucić błędne zapatrywanie się na początkowe dzieje litewskie, przez historyków naszych zapożyczone od kronikarzy rusko-litewskich z końc* XV i początku XVI stulecia, a oparte na tak wątłej podstawie, że jak pajęczyna da się ono zdmuchnąć. Na podstawie wzmianek źródłowych (Kroniki H. Lotwaka, Duisburga, rymowanej inflanckiej Ditleba v. Alnpe-ke, Kroniki Woł. i inn.), przychodzimy do przekonania, że na Litwie i Żmudzi panowało bardzo wielu mniejszych i większych książąt (kunigasów). Pomiędzy tymi wybitniejsi przychodzili z czasem do znacznej potęgi i rozszerzali swoje panowanie kosztem drobnych książątek, oraz sąsiednich księstw ruskich. Takich potężniejszych książąt było na Litwie z początkiem XIII w. pięciu, a na Żmudzi dwu. Do nich to należał D. i brat jego Mendog, późniejszy twórca monarchii i potęgi litewskiej. Ważnem jest bardzo do dziejów litewskich na początku wieku XIII świadectwo Kron. Woł., które w tern miejscu przytoczymy w przekładzie:—W roku 672ß t. j. 1215 (powinno być 1219), za łaską Buźą przysłali książęta litewscy posłów do wielkiej księżny Romanowej, Dauiła i Wasylka (na Wołyń), dając pokój. Były zaś imiona książąt litewskich starszych: Żywinbud, Dowiat, Dows prunk, brat jego Mindowe (Mendog), brat Dowia-tów Wilikaił; a żmudzcy książęta: Erdywił, Wy-kint; a Ruszkowiczów imiona następujące: Kinti-but, Wonibut, Butowit, Wyżeik i syn jego Wyszlij, Kitenij, Plikosowa; następująoy Butowicze: Wiszi-mut, którego ubił Mendog, a żonę jego pojął i braci jego pobił, Edy wiła i Sprudiejka; następujący książęta z Diawotewy (naddźwińska część Litwy): Jud-ki, Pukicik, Bikszy, Likiik. Ci wszyscy dali pokój księciu Danile i Wasylkowi i była ziemia spokojna (Ipatiewska letop. Połn. Sobr. III, 161 — 2). Widzimy stąd, jak liczny był zastęp książąt litewskich, którzy nie uznawali nai sobą żadnej władzy zwierzchuiczej. Książęta starsi, czyli dzielnicowi, rozpadali się na Litwie na trzy rody, na Żmudzi na dwa. Nie mamy jednak żadnej podstawy do przypuszczeń, iż pochodzili oni od jednego protoplasty. Wspólne wystąpienie łatwo wy-tłómaczyć jednością wiary i języka. Niektóre imiona rodowodu Kroniki Lit., są te same, co w Kron Woł., jednakowoż takie ich zestawienie, że ono samo przeciw temu rodowodowi dostatecznie przemawia. Np. Mendog o sześć pokoleń później żyłby od Zywinbuda, a o pięć od Erdywiła: a prze cięż żyli oni równocześnie. D. do rodowodu nie należy, jakkolwiek był bratem Mendoga. Łatwo stąd poznać, że cały rodowód książąt litewsktch w Kron. Lit. najmniejszej nie ma wartości, a tern samem i wywód kdku rodów litewskich, a między nimi i D-a, od szlachty rzymskiej. —Czy D. dopomógł w czem bratu swemu w budowie monarchii, nic o tern nie wiemy; umarł, jak się zdaje, dość wcześnie. Ale synowie jego Edy wid i To w ty wił,

Dowspuda — Poiografowie

909

wielką stanowili później zawadę, o czem pod ich urządzał i nadawał folwarkom miana: Hawelok, No-imionami.    j. l. wa gzjjocya. W 1817 r. Pac założył tu bielarnie

Dowspuda, folwark, pow. Augustowski, gmina płótna na sposób angielski. Dobra D. z miastecz-Dowspuda, parafia Janówka; odległy od Suwałk 15 kiem Raczki, niegdyś w skład ich wchodzącem, wiorst, od Augustowa 20 wiorst; liczy 6 domów, i w r. 1838 stały się własnością rządu, a w nastę-64 mieszkańców. Leży w pobliżu osady Raczki, pnym nadane zostały generał-lejtnantowi Sulemie.

Sjśs=-

V’

f£g

§ng

.,.y mm

i?r.T=f£‘r="

-~ :^ -t

y.-.

===L=.

=====5=;

wm

sis

Hgr

:r

■ y. .

jjjgv'

kJT

' - B-

ffi

" V"ü

il

... - V" ■'

il

;T-

$1

m-

r-

T:

pffiîjj

il

pr

■wJ

iisss-a

Sfe

ifilfi

em

I:

y;

1!

II/

fl

î^y.j

fs

./•J:

ÜP

IM

fe

ii

sa

-ypi

II

11

Si

..

—"r -

-vr

LJ

SSISll

Lv-' .

iig. 275. Zamek w Dowspudzie od strony parku.

W 1823 r. Ludwik Pac, b. generał wojak polskich, Podług opisu 1854 r. w donacyi tej grunta dwor-wzniósł w D-e wspaniałą rezydeneyę (manoir) na skie z lasami i łąkami miały powierzchni 6 104 wzór angielskich zamków, w stylu ostrołukowym. morgi, włościańskie — 6 314. — Raczki pozostały Prześliczny był to gmach, zdobny w dzieła rzeźby, przy rządzie.— „Słownik geograficzny“, freski, galeryę obrazów i t. p.; dziś w ruinie opu- Dozografowie, tak się zwali greccy zbieracze stoszały. Pac, jako angloman zagorzały, sprowa- nauk (Só£ai, dolara, àpsaxovra) myślicieli staro-dzał ludzi z Anglii, gospodarstwo na wzór angielski źytnych, głównie w epoce aleksandryjskiej i rzym-

A. M. J.

skiej. Początki doxografii bardzo dawnych czasów sięgają: zarysy jej spotkać można już u Arystotelesa, uczeń zaś jego, Teofrastes, napisał „<I>oai%al 8ó£ca", czyli „4>oatx,-fl toTopta* (w 18 księgach). W szkole stoickiej odznaczył się na tem polu Po-seidonios, w epikurejskiej Filodemos. Nierównie szerzej rozwinęła się doxografia za cesarstwa Rzymskiego, a najgłówniejszymi jej uprawiaczami byli: Areios Didymos, Aitios (około r. 100) i bezimienny autor dzieła „IIspl twv àpeaxôvTwv cptXoaôcpotç SoyfiaTtov“ (w 5 księgach), mylnie przypisywanego Plutarchowi. Cała ta wszakże literatura doxogra-ficka, której ledwie ułamki doszły do naszych czasów, zredukować się da do przeróbek wyżej wspomnianego dzieła Teofrasta. Dowiódł tego wydawca zbioru krytycznego zabytków doxograficznych, Herman Diels, w znakomitej swej pracy ,Doxogra-fi graeci“ (Berlin 1879).    *

Doxologia (z grec. Só£oc i Xôyoç) = głoszenie chwały, tak się nazywa formuła liturgiczna, głosząca chwałę Bożą. Dwie są formuły takie: jedna, zwana większą, śpiewana we mszy: .Gloria in excelsis“, wzięta ze słów podanych w E-wangielii św. Łukasza (2.14), jako śpiew aniołów przy narodzeniu Chrystusa, i stąd zwana hymnem anielskim. Do w. IX śpiewali ją tylko biskupi w święta i niedziele, a kapłani jedynie na Wiol kanoe; obecnie odmawia ją całe duchowieństwo, nie używając jej tylko podczas adwentu, wielkiego postu oraz we mszach żałobnych. Tekst pierwotny, dopełniany z biegiem czasu, ustalony został dopiero przez concilium toledańskie, r. 633 (Can. XIII). D. mniejsza: Gloria Patri et Filio et Spiritui Sancto, kończy psalmy, responsoria, nokturny i wszelkie modlitwy w ogólności, tak kapłańskie, jako i świeckie,—i ta też przechodziła przez pewne zmiany, stosownie do rozwoju dogmatu o Trójcy Przenajświętszej.    *

Doy., w zoologii skrócenie nazwiska Doyère’a Ludwika, zoologa francuskiego (* 1811—f 1863 r.), który zostawił liczne prace, szczególniej opa-jąkowatych.    *

Doyen Gabryel Franciszek, malarz francuski (* 1726 r. w Paryżu—f 1806 w Petersburgu). W dwunastym roku życia już tak wielkie okazywał zdolności artystyczne, iż ojciec oddał go na naukę do Vanloo, pod którego kierunkiem talent jego rozwinął się tak świetnie, iż w r. 1746 przyznano mu wielką nagrodę rzymską. Dzięki temu udał się na dalsze studya do Włoch, gdzie przeważnie się kształcił na Aunibalu Carraccim i Piotrze z Krotony. Wróciwszy do Paryża w r. 1755, pierw-szemi obrazami swojemi, pełnemi siły, jędrności i śmiałości, nie zdołał zainteresować społeczeństwa płochego i zepsutego; aż dopiero w 1759, wystawiwszy „Ómierć Wirginii,“ zyskał poklask ogólny i został członkiem Akademii. W 1767 wystąpił z pra-wdziwem swem arcydziełem, którem był „Le miracle des ardens“ (w kaplicy św. Genowefy, w kościele św. Rocha). — Po śmierci jego mistrza, Vanloo, powierzono mu ukończenie rozpoczętych przez tego artystę robót w kaplicy św. Grzegorza u In

walidów. W r. 1789 D. udał się do Petersburga, dokąd go jeszcze cesarzowa Katarzyna II wzywała, i gdzie był obsypany łaskami przez cesarza Pawła I; spędził tam lat 16 i wiele dzieł wykonał, między innemi zaś ozdobił Pałac zimowy prześlicznemu freskami, które padły ofiarą ognia w r. 1838.    *

Doyle. 1) Sir John, baronet of Bramblestown (* 1750 — f 1834), generał angielski. W wojnie o niepodległość Stanów Północnej Ameryki w 1775 roku walczył pod Brooklynem i Springfield. Obrany posłem do izby niższej w parlamencie irlandzkim w 1784 roku, został potem sekretarzem w ministeryum wojny w Irlandyi. W r. 1794 u-czestniczył w bitwie pod Alost w Hollandyi; jako brygadyer z sir Ralphem Abercrombym udał się do Egiptu. Za odznaczenie się w tej wyprawie o-trzymał podziękowanie parlamentu, krzyż orderu »Crescent*, nadto zaś awans na generał-majora i nominacyę aa generalnego gubernatora wysp Guern-sey, co było dowodem wielkiego zaufania z powodu grożącego od Franeyi niebezpieczeństwa. Stany Guernsey ofiarowały mu w darze 30 000 funtów sterlingów, a po zgonie wystawiły mu pomnik na dowód wdzięczności. Po śmierci sir Johna tytuł jego przeszedł na synowca, Franciszka Hastings D. Duncan’s »History of Guernsey“.—2) Synowiec poprzedniego, sir Charles William (* 1770 r.— f 1842), generał angielski, wstąpił do pułku 14 piechoty, którego dowódzcą był stryj jego, Welbore; w bitwie pod Famars w 1793 r. za odznaczenie się W ataku na bagnety otrzymał podziękowanie generała Abercrombyego, któremu towarzyszył później na wyspy Portorico, Barbados i w r. 1800 do Egiptu, gdzie w bitwie pod Rozettą odniósł ranę. W roku 1808, będąc już pułkownikiem, wysłany był z generałem Napier do Hiszpanii; za dzielną obronę Tortosy i Tarragony został gen.-poruczn. hiszpańskim i otrzymał krzyż za waleczność. Sfor* mował on bataliony lekkiej piechoty, zwanej „Tria-dores“, i pomagał Wellingtonowi przy reorganizowaniu armii hiszpańskiej. (Don José Gomez y Ar-teche’s: »Guerra delà Independeucia" t. III).—3) Syn jego, sir Charles Hastings (* 1805 —f 1883), generał angielski, był generalnym gubernatorem Nowej Szkocyi, w 1861 r. odznaczył się w sprawie Chesapeake, za co otrzymał podziękowanie od rządów angielskiego i Stanów Zjednoczonych (»Times“ 20 marca 1883 r.). 4) Sir John Milley (* 1781 — f 1856), brat stryjeczny poprzedniego, generał angielski, brał udział w wyprawie do Egiptu jako podpułkownik, w 1809 r. wstąpił do wojska portugalskiego, odznaczył się przy szturmie Ciudad Rodrigo oraz w bitwach pod Nivelle i Orthes. W latach 1823 i od 1832 do 1834 walczył w Portugalii po stronie Dom Pedra, jako adjutant jego i gene-rał-major. Po skończonej wojnie nie tylko że nie zapłacono mu należnej pensyi, ale nawet nie zwrócono kosztów, poniesionych na uzbrojenie okrętów. W 1853 r. został mianowany przez królowę angielską s ergeant-at-arms. Zmarł w Zamku Windsor-skim. — Royal Military Calendar 1820 i 1856; sir

F. H. Doyle’s »Réminiscences“; Gen. sir Ch. Napier „History of Peninsular War“.

gouue.

Doyle Franciszek (* 1810 w Nunappleton), poeta angielski. Nauki pobierał w Eton i Oksfordzie, potem był urzędnikiem w zarządzie celnym, od ro ■ ku zaś 1867 do 1877—profesorem poezyi w Oksfordzie. Ogłosił drukiem: „Miscellaneous verses* (1834), „The two destinies* (1844), „Oedipus king of Thebes* (1849), przekład z Sofoklesa; „Tłn du ke’s funeral“ (1852; elegia na śmierć Wellingtona) i „The return of the guards* (1866). Oprócz tego napisał „Lectures on poetry“ (1869) i „Réminiscences and opinions, 1813—1835“ (1886). Poe zye jego cechujel ton energiczny, prostota i jasność, będąca rezultatem wykształcania i zamiłowania klasycznego.

Doza (łac. dosis), po polsku „Dawka*, ilość leku, przepisana do każdorazowego zażycia.

Dozeh (po arabsku deptanie, tratowanie), osobliwsza uroczystość religijna, obchodzona corocznie aż do 1880 w Kairze przez Mahometanów egipskich w dniu urodzenia Mahometa (Mô’id en - neib). Dnia tego, bardzo liczni w Egipcie Sa’dija - Derwisze, słynni jako zaklinacze wężów, odbywali, wraz z szejkiem swoim, uroczystą processyę. Po południu szejk na czele długiego korowodu derwiszów, poprzedzony chorągwią ich zakonu, ukazywał się konno na placu, zwanym Esbekije, na któ rym 200 do 300 młodzieńców leżało rozciągniętych na ziemi, gęsto jeden przy drugim, w taki sposób, że każda głowa drugiego szeregu znajdowała się pomiędzy parą nóg pierwszego, a każda para nóg pierwszego między dwiema głowami drugiego, tworząc rodzaj żywego bruku, po którym przechodziła cała processya z swoim szejkiem na koniu. Żaden z tych tratowanych nie powinien był przez to być zranionym, co miało być cudownym dowodem, że Bóg łaskawem okiem na tę uroczystość spoglądał. Uroczy-stośćta, przeciw której teologowie ortodoksyjni w Kairze występowali z coraz to surowszą naganą, w r. 1881 nareszcie zakazaną została. — Porówn. Lane „Manuers and costuma of the modern Egyptians*, (2 t., wyd. 5-e, 1871 w Londynie; Ebers „Aegypten in Bild und Wort“ (wyd. 2-gie, Stuttgart 1879). *

Dozalogia, nauka o oznaczaniu wysokości dawek możliwych każdego śrolba lekarskiego; stanowi ona część nierozdzielną farmakologii (ob.)

Dozon Ludwik August Henryk, elawista i literat francuski (* 1822 w Châlons nad Marną, f 1891 w Wersalu). W r. 1855 WBtąpił do mini-sterjum spraw zagranicznych i był następnie u-rzędnikiem konsulatu w Belgradzie, wicekonsulem w Mostarze (w Bośni), w Janinie (w Albanji), konsulem w Filippopolu i w Soluniu (Salonice). Zajmując te stanowiska, studjował języki ludów bałkańskich, głównie słowiańskich, i albańskiego, oraz poezję serbską i bułgarską; został członkiem korespondentem Instytutu francuskiego, w koń eu profesorem języka rosyjskiego w szkole nowożytnych języków wschodnich w Paryżu. Wydał gramatykę jęz. albańskiego wraz z chrestomatją i słownikiem p. t. „Manuel de la langue chkipe ou albanaise* (Paryż 1878, w 8-ce), kilka zbiorów pieśni ludowych serbskich i bułgarskich, oraz powieści ludowych albańskich w tłumaczeniach z objaśnieniami; a m.:

Encykl Pow»*. Ilu*<ar.Ze** 137 T. TYL

„Poésies populaires serbes* (Paryż 1859, w 12-ce); „Les chants populaires bulgares* (Paryż 1874, w 8-ce więk.): są to plony jego podróży po Ma-cedonji; nadto „Chansons populaires bulgares inédites* (Paryż 1877, w 12-ce); „L’epopéa serbe“ 1888, w 8-ce) i „Contes albanais“ (Paryż 1881, w 18-ce). Prócz tego D. tłumaczył z węgierskiego i pisał poezje pod pseudonimem d’ A. Ar-

A A K.

Dozór bóżniczy czyli synagogalny. Dozór bóżniczy jest władzą reprezentującą gminę izraelską, czuwającą nad wewnętrznym i zewnętrznym zarządem domów modlitwy, oraz zarządzającą funduszami gminy, przeznaczanemi na cele dobroczynne lub inne jej potrzeby. Do roku 1821 attrybu-cye te należały do kahałów, instytucyi, która wyrobiła się w XVIII w. i składała się ze starszych gminy żydowskiej. Kahał utrzymywał związek między rządem krajowym i gminą izraelską, rozpisywał ciężary na podległe sobie gminy i pod względem egzekwowania ich miał zapewnioną pomoc władz wykonawczych. Kahały nie zostawały zresztą pod żadną kontrolą władz krajowych, z powodu zaś nizkiego stanu oświaty członków gminy, dopuszczały się nadużyć i wywierały zgubny wpływ na utrzymanie fanatyzmu i ciemnoty. Rusz-ha-ka-hał, przewodniczący w kahale, był panem wszechwładnym w swojej gminie. W celu ukrócenia tych nadużyć postanowienie Namiestnika z d. 20 marca 1821 r. ustanowiło D-y b-e, kahały zaś zostały stanowczo zniesione, na mocy dekretu z d. (1 stycznia) 1821/2 roku. Według postanowienia z 20 marca 1821 roku, kom'ssya wyznań religijnych i oświecenia publicznego miała rozciągnąć dozór nad składkami i opłatami religijnemi wyznania żydowskiego. Komissya ta rozporządzeniem z dnia 24 kwietnia 1821 r. przepisała in-strukcyę, wskazującą porządek administracyjny i kassowy gmin żydowskich i stanowiącą, że D-y b-e winny się składać z trzech członków, w warszawskiej zaś gminie z siedmiu członków, co trzy lata większością głosów przez członków gminy wybieranych. D. b. winien był co rok ułożyć etat wydatków, potrzebnych na utrzymanie rabina, bóżnicy, szkoły i ubogich gminy, tudzież etat funduszu na ten cel mającego się zebrać. Fundusz ten miał pochodzić z opłat, jakie były dotychczas od obrządków religijnych pobierane, np. pogrzebów, łaźni i t. p. Jeżeliby opłaty te nie wystarczały, brakująca summa miała być zebrana za pomocą składki, której rozkładu winien był dopełnić D. b. W tym celu, według rozporządź, kom. wyznań religijnych z 24 kwietnia 1821 r., dozorcy bóźniczni mieli spisać wszystkich ojców rodzin i podzielić ich na cztery klasy, stosownie do majątku. Następnie fundusz, który miał być zebrany za pomocą składki, winni byli podzielić na 10 części, z których 4 mieli uiścić należący do 1-ej klasy, 3 do drugiej, 2 do 3-9j i 1 do 4-ej klasy. Postanowienie Rady adm. z 7 września 1830 r. istniejące parafie żydowskie nazwało Okręgami dozorów bóżniczych i w każdym takim okręgu ustanowiło rabina, który miał dopełniać obrząd-

115

A. O.

ków religijnych przy obrzezaniu, ślubach i zejściach. Ponieważ po dawniej istniejących kaha-łach pozostały długi, przeto post. Rady adm. z 24 listopada (6 grudnia) 1842 r. wskazało przepisy względem ich spłaty. Post. Rady adm. z 25 listopada (7 grud.) 1841 r. włożyło było na D-y b-e, obowiązek rozpisywania składek, potrzebnych na u-trzymanie szpitali starozakonnych. Etat dochodów i wydatków D-ów b-ych miał być przez nie na trzy lata układany, podług rozporządź, kom. spraw wewnętrz. z 8 (20) lutego 1836 r., a rozporządzenie Rządu gub. warsz. z 16 (28) lipca 1851 r. przepisało porządek układania powyższych etatów. Rozporządź, kom. spraw wewn. z 16 listopada 1826 r. włożyło na kasyerów miejskich obowiązek trudnienia się poborem dochodów i czynienia wydatków z dochodów bóżniczych, według as-sygnacyi D-ów b-ych. Postanowienie komitetu U-rządz. z 19 (31) grudnia 1869 r. poleciło, żeby w miastach, zamienionych na mocy Ukazu z 1 czerwca 1869 r. na osady, zarząd funduszów bóżniczych włożony był na członków tychże dozorów, pod osobistą ich odpowiedzialnością. Jeżeliby nikt z członków D-u b-ego nie chciał przyjąć na siebie tego obowiązku, zarząd ten dozory mogą powierzyć i innym osobom. Do składu D-u b-ego należy z urzędu rabin, którego mianowanie i u-walnianie zależy od gubernatora, na mocy post. kom. urządz. z 3 (15) mar. 1867. Gubernator także mianuje i uwalnia członków D-u b-ego, oraz kantorów przy domach modlitwy, a to na mocy dodatkowych przepisów z 29 lutego 1868 r. do ustawy o zarządzie gubernialnym. Post. Kom. Urządz. z 14 (26) czerwca 1868 r. nadało prawo mianowania szkolników, pukaczy, rzezaków i niższej posługi bóżniczej dozorom bóżniczym. W Warszawie podług uchwały komitetu do spraw kr. Pols, o zarządzie gospodarczym tegoż miasta z 22 lipca 1870 r., w interesach gminy żydowskiej magistrat pilnuje, aby członkowie D-u b-ego byli dopuszczeni do pełnienia obowiązków po zatwierdzeniu ich przez głównego naczelnika kraju i aby etat dochodów i wydatków tej gminy, a także zapisy i ofiary, na jej rzecz czynione, w których włożone były na nią pewne obowiązki, tudzież wszelkie propozycye względem zmiany istniejących lub zaprowadzenia nowych taryf lub opłat, były przedstawiane w zwykłym porządku pod zatwierdzenie ministeryum spraw wewnętrznych.

Dozór kościelny. Pod dozorem kościelnym rozumiemy wogóle instytucyę, mającą zarządzać stosunkami ekonomicznemi pewnego kościoła, jego majątkiem i dochodami, przeznaczonemi na jego utrzymanie. Instytucyę takie powstały w różnych krajach zachodniej Europy.

I. We Francy i insty tucya taka istniała od dawna pod nazwą fabrique, przedtem jednak żadne prawo ogólne nie określało jej organizacyi. Każda miała swoją szczególną ustawę, przyjętą przez biskupa i potwierdzoną przez parlament. Kiedy za rewolucyi skonfiskowano majątki D-ów k-ch na rzecz skarbu przez prawa z 10 — 18 lutego 1791 roku i 19 sierpnia—3 września 1792 r. oraz dekret

13 brumaire’a roku II (3 listopada 1793 r.), później zaś wzbroniono wyznawać publicznie religię katolicką,—dozory te, nie mając czem zarządzać, przestały funkcyonować. Wkrótce jednak, po zawarciu konkordatu z 1801 r., zostały przywrócone, przez prawo z 18 germinala roku X. Później jeszcze rozporządzenie z 7 thermidora roku XI oddało ira ich majątki, o ile nie były przedane, decyzya zaś z 9 floréala roku XI upoważniła bi-Bkupów do mianowania członków dozorów w swojej dyecezyi i stanowienia dla nich obowiązujących przepisów. Napoleon prawem z 30 grudnia 1809 r. przepisał ogólny porządek tworzenia tych instytucyj dla całej Prancyi, i ten, pomimo wszelkich późniejszych zmian, utrzymał się w głównych zasadach do obecnego czasu. Podług niego przy każdym kościele parafialnym lub filialnym winien być D. k. Każdy dozór składa się z dwóch organów, mianowicie rady nadzorczej, conseil de fabrique, i biura dozorców, bureau des marguillers, mających różne obowiązki, wogóle zaś obowiązanych administrować majątkiem i dochodami kościoła. Conseil de fabrique w para-rafiach nie mających 5 000 dusz składa się z pięciu członków, w parafiach zaś z większą ludnością z 9-u członków. Z urzędu należą do nich proboszcz lub administrator parafii i mer gminy. Członkowie tacy wybierani są przez parafian, w ten sposób, źe co trzy lata wychodzi 3 lub 5 członków, w miarę tego, czy w radzie jest 5 lub 9 członków wogóle, a na ich miejsce winni być wybrani inni. W ten sposób obowiązki każdego członka trwają przez sześć lat. Wychodzący wszakże członkowie mogą być ponownie obrani. Wybieranemi mogą być osoby wyznania katolickiego, zamieszkałe w parafii i należące do rzędu znakomitszych mieszkańców parafii (notables), pod tem zaś rozumie prawo właścicieli ziemskich najwyżej opodatkowanych, osoby pochodzenia szlacheckiego albo zajmujące się professyami liberalnemi lub będące na służbie państwowej. Do obowiązków conseil de fabr. należy w szczególności: 1) zatwierdzenie budżetu D-u k-ego; 2) wysłuchanie sprawozdania rocznego swego skarbnika; 3) użycie funduszów wynikłych z przewyżki dochodów, z darowizn lub legatów, oraz użycie kapitałów zwróć.; 4) wszystkie wydatki, przewyższające 50 fr., w parafiach z ludnością przenoszącą 1000 dusz, i 100 franków w parafiach z większą ludnością; 5) prowadzenie procesów, wydzierżawianie na długie terminy należących do nich dóbr, przedaż lub zamiana ich i wogóle wszystko, co przekracza zwykłe granice administracyi majątków nieletnich. Bureau de marguillers składa się z proboszcza lub administratora parafii z urzędu i z trzech członków, mianowanych przez radę dozorczą. Członkowie jego z pośród siebie mianują prezydującego, sekretarza i skarbnika. Klucze od kasy kościelnej pozostają w ręku proboszcza i skarbnika. Bureau de marg. winno się zbierać raz na miesiąc, do obowiązków zaś jego należy przygotowanie interesów pod rozpoznanie rady dozorczej, tudzież wykonanie zapadłych względem nich decyzyj. D-y k-e, składające się z tych dwóch instytucyj, są osobami prawnemi, mogącemi posiadać, nabywać, przyjmować darowizny i zapisy z upoważnienia rządu: do wysokości 1 000 fr. z upoważnienia prefekta, a wyższe z dozwolenia wyższej władzy. Do dochodów D-ów k-ch należą: 1) dochód z dóbr nie przedanych za rewolucyi; 2) dochód z darowizn, zapisów, nabyć lub fundacyj pobożnych, na rzecz dozoru uczynionych; 3) dochód za wynajem ławek lub krzeseł, lub za koneessye na ławki, kaplice i t. p.; 4) dochód z kwesty na potrzeby służby bożej, lub ze skarbon, pomieszczanych w tymże celu w kościołach; 5) ofiary czynione na kościół, np. świece woskowe lub opłatki; 6) dochód z pokła-dnego, według przepisów zatwierdzonych przez rząd i 7) zasiłki, udzielane przez zarządy gminne. Do wydatków ich prawo zalicza: 1) wydatki potrzebne na służbę bożą, ornaty, naczynia, płótno, oświetlenie, wino, kadzidło, utrzymanie zakrystyanów, organistów, szwajcarów i innej służby kościelnej; 2) wynagrodzenie kaznodziejów adwentowych, postnych lub w czasie uroczystych nabożeństw; 3) koszta dekoracyi i przyozdobienia kościoła; 4) utrzy manie w porządku kościoła, plebanii, cmentarza, a w razie potrzeby, odbudowania ich i t. p.— (La Rivierre „Traité des conseils de fabrique“ 1883; Block „Diet. de l'adm. fr. Fabrique“, str. 1110).

II. W guberniach królestwa Polskiego. Dekret z d. 18 marca 1817 r., chcąc skutecznie zapobiedz upad-kowi kościołów parafialnych, przez ustanowienie pewnych prawideł, podług których reparacya dawnych lub Btawianie nowych kościołów lub cmentarzy, jako też mieszkań plebańskich, ma się odbywać, ustanowił przy każdym kościele parafialnym D. k. Dozory te miały się składać z kollatora, plebana i trzech parafian przez nich podanych, # a przez komissyę wojewódzką zatwierdzonych. Że insty-tucya ta była wzięta z Francyi, widać z tego, że wyliczając attrybucye tych dozorów prawo powiada, że do nich należy dozór nad fabryką kościoła, cmentarza i plebanii. Prócz tego dozorom tym był powierzony: zarząd funduszem przeznaczonym na reparacye kościoła; pilnowanie, aby dochód z pokładnego obracany był na reparacyę cmentarza, czynienie wydatków do złotych 50, a większych za upoważnieniem komissyj wojewódzkich (później Rządów gubernialnych); przesyłanie tymże komissyom corocznie rachunków, które po przejrzeniu ich winny je przesłać wyższej władzy. Gdzie nie było dostatecznych funduszów na utrzymanie fabryki kościoła, tam parafianie winni byli obmyśleć środki do zastąpienia go, a za potwierdzeniem kom. wojewódz. i użycie ich. Dozory winny były donosić kom. wojew. o potrzebie znaczniejszych reperacyj lub nowej budowy. Na plebana włożony był obowiązek dokonywać reperacyj wewnętrznych w swojem mieszkaniu. Rozkład kosztów potrzebnych miał być dopełniony między kollatorem i parafianami wyznania katolickiego, przez kom. wojew. i zatwierdzony przez kom. wyzn. relig. Dochód z pokładnego miał być obracany na utrzymanie cmentarzy, a gdyby nie wystarczał, fundusz potrzebny powinien być zebrany w taki sam sposób. Kościoły i zabudowania plebańskie winny były być ubezpieczone od ognia, składka zaś miała być opłacona z funduszu, na reparacyę kościoła przeznaczonego. Składkę tę winien był kollator zbierać i wnosić do właściwej kassy. Postanowienie Namiestnika z 3 stycznia 1818 r. przepisało zasady co do rozdziału składki na parafian, na potrzeby kościoła. Dekret z 25 grudnia (6 stycznia) 1823/4 r., ustanowił nowe przepisy co do składu D ów k-ch, wskutek czego D-y k-e miały się składać z dziekana, kollatora i trzech właścicieli ziemskich, wybieranych na sześć lat przez parafian. Ukaz z 14 (26) lip-ca 1864 r. pozostawił orgańizacyę D-ów k-ch na poprzednich zasadach, w tych jednak parafiach, w których prawo koliatoryi przeszło do rządu, przewodniczenie w dozorze oddane zostało wójtowi gminy lub sołtysowi tejże wsi, w której znajdował się kościół, jeżeli osoby te były wyznania katolickiego. Do parafij takich należały i te, w których prawo kollatorstwa przeszłoby z tytułu posiadania dóbr na osobę wyznania starozakonnego, (Ukaz z 24 maja (5 czerwca) 1861 r.), lub gdzie należało do zniesionych klasztorów (Post. Kom. Urządz. z 30 kwietnia (12 maja) 1866 r.). Wreszcie ustawa o zarządzie gubernialnym z 19 (31) grudnia 1866 r. zniosła wybory członków D u k-ego, stanowiąc, że członkowie ci mają być mianowani przez gubernatora. Przepis ten został potwierdzony przez post. Kom, Urządz. z 3 (15) marca 1867 r. Do pierwotnych obowiązków dozorów: utrzymywania w dobrym stanie kościołów i cmentarzy grzebalnych, postanowienie Rady adm. a 31 maja (12 czerwca) 1846 r. dodało obowiązek zawiadywania domami przedpogrzebowemi, a postanowienie tejże Rady z 15 (27) kwietnia 1863 r. („Dz. Pr.“ T. LXI, str. 163), zatwierdziło instruk-cyę, podług której D-y k-e przy budowie i repara-cyi kościołów winny były postępować. Dekrety z 6 (18) grud. 1817 i 25 gr. (6 stycznia) 1823/4 r., za główne źródło dochodu D ów k-ch uważały składki, opłacane przez parafian. Prócz tego drugi ten dekret stanowił, że dla pomnożenia funduszów na utrzymanie kościoła, cmentarzy i budowli kościelnych, po każdym zmarłym duchownym beneficjacie V₄ spadku, z wyłączeniem własności gruntowej miejskiej lub wiejskiej, przez spadek odziedziczonej i w naturze po śmierci duchownego pozostałej, powinna być oddzielona na kościół, przy którym zmarły pozostawał. Ukaz z 8 (20) października 1863 r. postanowił, że D-y k-e parafij rzymsko-katolickich mogły same czynić wydatki do 300 rub. Wydatki do 3 000 rub. mogły być czynione po zatwierdzeniu ich przez rząd gubernialny, a większe dopiero po zatwierdzeniu przez władzę wyższą. Ukaz z 14 (26) lipca 1864 roku rozporządził, że D-y k-e i władze miejscowe nie mogą nakładać na parafian żadnych składek obowiązkowych na kościół bez zgodzenia się zgromadzenia samych parafian, które się winno składać ze wszystkich członków parafii wyznania rzymśko - katolickiego, mających na zasadzie Ukazu o uwłaszczeniu włościan prawo udziału w zebraniach gminnych. Do zgromadzeń tych mogą należeć sędziowie pokoju, urzędnicy policyi powiatowej i osoby duchowne, jeżeli posiadają prawem własności ilość gruntu, nadającą prawo do uczestniczenia w zebraniach gminnych. W zgromadzeniach takich przewodniczy wójt gminy lub sołtys, jeżeli są rzymsko-katolickiego wyznania. Prócz tego podług Ukazu z 14 (26) grud. 1865 oszczędności osiągnięte z funduszów wyznaczonych na utrzymanie duchowieństwa rzymskc-batolickiego winny być obracane na utrzymanie i reparacyę kościołów. Ukaz ten dawniejszy porządek co do D-ów k-ch pozostawił bez zmiany, aż do wydania nowych przepisów. Post. Kom. Urządz. z 12 (24) grudnia 1864 r. orzekło, iż jeżeli na reparacyę kościoła parafialnego w Warszawie okażą się niedostatecznemu własne fundusze kościoła, albo zasiłek, którego będzie można udzielić z dochodu z po-kładnego, reszta może być dopełniona przez dobrowolne składki parafian. Składki takie mogą być zbierane i wydatkowane podług przepisów zatwierdzonych przez Głównego Naczelnika kraju, po porozumieniu Bię z ministeryum spraw wewnętrznych. Wreszcie według uchwały Kom, do spraw król. Pola. z 20 grudnia 1870 r. wszelkie fundusze i majątki ofiarowane na budowę i odnowienie parafialnych budowli i cmentarzy, upięknie-nie kościoła, oświetlenie go, przygotowanie aparatów kościelnych, zakrystye i t. p., wogóle wszelkie fundusze przekazywane na rzecz kościołów, a nie pozostającego przy nich duchowieństwa, winny być zaliczone do specyalnych funduszów ministeryum spraw wewnętrznych i użyte według przeznaczenia. Majątki nieruchome, na ten cel darowane, winny być przedane, a summa stąd otrzymana winna być zaliczona do wyżej wymienionego funduszu. —W wyznaniu e wangielicko-augs-burskiem ustawa tego kościoła z 8 (20) lutego 1848 r. orzekła, iż wszystko, co jest przeznaczone na utrzymanie kościołów tego wyznania, domów modlitwy, szkół i zakładów dobroczynnych, stanowi majątek kościelny, któiym zarządza kollegium kościelne, pod nadzorem konsystorza. Kollegium to składa się z 4—12 członków, noszących nazwę starszych kościelnych i wybieranych przez parafian na trzy lata. Do składu kollegium należą z urzędu i pastorowie. Do kollegium tego, oprócz zarządu majątkiem kościelnym, należy się obrona i strzeżenie praw, funduszów i własności kościoła, utrzymywanych przez parafię zakładów dobroczynnych, układanie projektów do etatu i rozkład składki parafian na potrzeby kościoła. Porównać także U-kaz z 1 maja 1879 r.— H. Krzyżanowski »Zbiór przepisów o fabrykach kościelnych i dozorach kościelnych, parafij katolickich, obowiązujących w kr. Polsk. i t. d.“ (Warszawa 1863); A. Okolski »Wykład prawa administracyjnego“ t. II.

III. W Niemczech, w każdem państwie wcho-dząCem w skład cesarstwa obowiązuje inne prawo, w głównych jednak zasadach prawa te są do siebie podobne. W Prusach w kościele ewangielic-kim, podług praw z 18 września 1873 i 3 czerwca 1876 r., obowiązujących w ośmiu starych pro-wincyach, w każdej parafii istnieje Gemeinde* kirchenrath, rada kościelna, i Gemeinde Vertretung. Rada kościelna składa się, pod prezy-dencyą pastora, z 4 — 12 członków, wybieranych przez mieszkańców gminy na sześć lat, i zarządza majątkiem kościelnym. Zebranie parafialne winno składać się przynajmniej z trzy razy większej liczby członków, niż rada. lnstytucya ta wykonywa wogóle nadzór nad radą, a prócz tego decyduje w rozmaitych wypadkach, w których ta nie może samodzielnie rozstrzygać, naprzykład względem zbycia lub nabycia, pod tytułem dar-mym lub obciążliwym, własności parafialnej, pożyczek i t. p. W parafiach katolickich, podług prawa z 20 czerwca 1875 roku, obowiązującego w całem państwie, majątkiem tym zarządza Kir-chenvorstand i Gemeindevertretung. Pierwsza instytucya składa się z proboszcza i z 4 — 10 na sześć lat wybranych parafian. Druga instytucya winna być trzy razy liczniejszą. Stosunek między niemi jest prawnie tak samo urządzony, jak w parafiach ewangielickich (Hinschius »Das preussische Kirchenrecht im Gebiete des Allg. Lan-des-Rechtes“ 1884; tenże »Die preussischen Kirchengesetze der Jahre 1874 and 1875“ 1875; Höig-haus »Die Kirchenpolitischen Gesetze in ihrer jetzigen Gültigkeit“ 1884; Schilgen »Das kirchliche Vermögensrecht und die Vermögensverwaltung in den katolischen Kirchengemeinden der gesammten preusßischen Monarchie“ 1894; Stengel »Wörterbuch des deutschen Verwaltungesrechts“ 1890 (t. I, str. 754 — 790), W Austryi podług prawa z 7 maja 1874 r., urządzającego te stosunki, Kirchenvorsteher i dwóch członków reprezenta-cyi parafialnej zarządzają majątkiem kościelnym. Ulbrich »Gründzüge des oester. Verwaltungsrechts“ 1884; tenże „Handbuch der oester. politischen Verwaltung“ 1888—90).

IV. W Anglii już za czasów normandzkich byli zaprowadzeni churchwardens, dozorcy kościelni, odrazu już wybierani przez proboszcza i zgromadzenie parafian, vestry, i zarządzali ruchomym majątkiem kościelnym, tudzież starali się o utrzymanie w dobrym stanie zabudowań kościelnych. Punkcye ich można było rozdzielić na dwa rodzaje: kościelne, odnoszące się do służby bożej, i świeckie, odnoszące się do zarządu majątkiem kościelnym. Do pierwszych należało staranie o a-paraty kościelne, wino, światło, opłatki, książki potrzebne do nabożeństwa i t. p., których winni byli dostarczać na koszt parafii. Z tego tytułu ich było obowiązkiem utrzymanie porządku w kościele, przestrzeganie obchodzenia uroczystego świąt, pociąganie do odpowiedzialności tych, którzy-by w takie dnie polowali, pilnowanie, aby tylko osoby upoważnione przez biskupa miewały w kościele kazania i t. d. Do świeckich obowiązków ich należało zwoływanie zgromadzenia parafian, rozkład i pobór składki kościelnej, staranie do pewnego stopnia o biednych, parafii, które dzielili z nadzorcami biednych, overseers of the poor, wykonywanie nawet niektórych policyjnych obowiązków, np. pociąganie do kary za pijaństwo, karauie śzynkarzy za

or to ecclesiastical charities, albo odda nych przez to prawo wyraźnie innym instytucyom. Do rady jednak należy staranie o ogrodzenie cmentarzy, a wydatki na to mają być pokrywane z podatku na biednych. Wskutek tego też zarząd wszelką inną własnością parafialną odjęty został vestries i chuichwardens i włożony na rady parafialne; to samo można powiedzieć o wszelkich innych obowiązkach administracyjnych, które należały poprzednio do tych instytucyj: zostały im przeto obowiązki czysto tylko kościelne. W tych parafiach, w których rad parafialnych nie wytworzono, obowiązki ich włożone są na zgromadzenie parafialne. — Humphreys »The Law relating to Parish Councils“ 1894, str. 14, 52; Tb. Dodd »The Parish Councils Act* 1894, Btr. 112; Hadden’s »Handbook on the

A O.

dozwalanie w swoich zakładach pijatyk, za używanie fałszywych miar i wag i t. d. Do pomocy cburchwardens mieli niższych oficyalistów kościelnych, mianowicie: pisarza parafialnego, pari sh Clerk, zakryslyana, sexton, i bedela, bea-dle. Zgiomadzenie parafian wybierało tych u-rzędników i mianowało oficyalistów, tudzież stanowiło podatek na potrzeby kościoła, churcbra-te. W XVII i XVIII w. powstały t. zw. select vestries, które były zgromadzeniami parafian, tylko w mniejszym komplecie, i wprowadzały w wykonanie to, co zgromadzenie w pełnym komplecie postanowiło. „General VeBtries act* 58 Jerzy III, c. 69 postanowił, że wyborcy parafialni winni być, stosownie do majątku i opłacanego z niego podatku na kościół, podzieleni na sześć klas, tak, że należący do pierwszej mieli tylko jeden głos, do drugiej dwa głosy i tak dalej, o jeden głos więcej, aż do sześciu. Tak zw. 8 tur ges Bourne’s act (1818 r.) 59 Jerzy III, c. 12, dozwolił parafiom, które uważały to za dogodne, tworzyć select vestries dla zarządu dobroczynności, aHobhouse’s act 1 et 2 Wilb. IV, c. 60, dozwoliło takim select vestries rozszerzyć swą działalność na wszystkie zadania, które z prawa lub zwyczaju należały do vestry, to jest do zgromadzenia parafian wogóle. Prawo to było nada ne jednak tylko większym parafiom, liczącym przynajmniej 800 opodatkowanych (Gneist »Die heutige englische Communal-Verfassung und Communal Verwaltung“ 1860, str. 611 — 637). Były to próby utworzenia rady parafialnej, która-by objęła ogólny zarząd interesów parafii, nie tylko pod względem kościelnym, ale i pod każdym innym, które by utworzyło z parafii gminę. Próby te doprowadziły do „Local governement Act* 1894 (56 et. 57 Vidt., c. 73), które utworzenie takich rad, pari sh council, zrobiło obowiązkowem w Anglii i Walii, a zarazem zamiast Vestry ustanowiło zgromadzenie parafian, Parish Meeting. Prawo to zaprowadziło ważną reformę w dotychczasowym zarządaie miejscowym; obowiązuje cno jednak tylko w parafiach wiejskich, znajdujących się w 575 sanitarnych, rural sanitary districts, na które podzielona jest Anglia. Podług tego prawa w każdej parafii, liczącej mniej aniżeli 300 parafian, winno być zgromadzenie parafian, parish meeting. W każdej parafii liczącej więcej aniżeli 300 parafian, oprócz tego zgromadzenia winna być rada parafialna, parish council. W parafiach od 100 — 300 parafian, rada taka winna być utworzona, jeżeli zgromadzenie parafian będzie to uważało za stosowne, a rada hrabstwa zatwierdzi jego pod tym względem uchwałę. W mniejszych parafiach, do 100 parafian, rada może być utworzona, jeżeli zgromadzenie parafian wystąpi o to z odpowiednim wnioskiem, a rada hrabBtwa uzna go za zasługujący na uwzględnianie. Zresztą mniejsze parafie mogą się łączyć innemi w celu utworzenia jednej rady parafialnej. Ostatnie te rozporządzenia są nader ważne, gdyż w Anglii na 12 536 wiejskich paraflj, 6 439 ma ludność przenoszącą 300 parafian, reszta zaś

ma icb mniej. Wyborcami do rady są wszyscy ci, którzy korzystają z praw wyborczych do parlamentu lub instytucyi miejscowego samorządu, z tym tylko warunkiem, że poprzedni sposób głosowania został zmieniony i że każdy wyborca ma tylko jeden głos. Wybieralnymi do rady są wszyscy wyborcy. Kobiety używają praw wyborczych czynnych i biernych na równi z mężczyznami, z tym tylko warunkiem, że jeżeli prawo kobiety zamężnej wypływa z posiadania własności nieruchomej, własność ta nie może służyć za tytuł do nadania prawa wyborczego jej mężowi. Rada parafialna składa się z przewodniczącego i tylu członków, ilu oznaczyła rada hrabstwa. Nie wdając się tutaj w rozbiór praw rady parafialnej, odnoszącej się do zarządu rozmaitych przedmiotów administracyjnych, które im oddane zostały i wskutek których parafia została zamieniona na gminę, w kontynental-nem pojęciu tego słowa, a rada parafialna na radę gminną, zarządzającą interesami gminy, wypada nam tylko zwrócić uwagę na wpływ tej nowej instytucyi na vestry i ohurchwardens, stanowiących D. k. Pod tym względem dość powiedzieć, że rada parafialna objęła wszystkie prawa i obowiązki vestry i churchwardens, z wyjątkiem odnoszących się do spraw kościoła lub instytucyj dobroczynnych kościelnych, except so far as relates to the affaira of the church

Local Governement Act“ 1894, str. 39.

Dozór policyjny. Bezpieczeństwo publiczne, porządek prawny w państwie, stanowią niezbędny warunek rozwoju społeczeństwa. Tylko wtedy, kiedy warunek ten będzie zapewniony, pojedyńcze osoby mogą z całą ufnością oddać się staraniu o urzeczywistnienie innych swoich celów i zadań. W każdem jcdaak społeczeństwie są ludzie zagrażający temu porządkowi i bezpieczeństwu i mogący je naruszyć swojemi czynami. Dla tego państwo, mając na celu osłonienie społeczeństwa od tego niebezpieczeństwa, może przedsiębrać przeciwko nim rozmaite środki, między któremi D. p. ma szczególniejsze znaczenie. Pod D-em więc po licyjnym rozumiemy wogóle nadzór wykonywany przez władze państwowe nad osobami podejrzane-mi o to, że mogą zakłócić porządek prawny w społeczeństwie, lub stać się groźnemi dla bezpieczeństwa państwowego, chociaż niema jeszcze prawnej zasady do pozbawienia tych osób wolności osobistej za pomocą przyaresztowania. D. p. może być dwojaki, stosownie do tego przez kogo został wyrzeczony: przez władze sądowe, czy przez administracyjne. Dozór p. na mocy wyroku sądowego we Francy i był zaprowadzony w prawodawstwie pierwszego cesarstwa przez prawo z 28 floréala roku XII, które nadało sądowi Haute cour nationale prawo oddawać uwolnionych przez ten sąd sous la surveillance de la haute police, pod dozór policyi. Prawo z 19 ventôee’a roku XIII oddało pod ten dozór więźniów, uwolnionych z galer, a kodeks karny z 1810 roku zastosował środek ten w nader obszernych rozmiarach (art. 44). Ograniczenia jednak wolności osobistej, którym podlegała osoba oddana pod D. p., były tak uciążliwe, że od 1832 roku myślano o zupełnem zniesieniu ich lub złagodzeniu. Dowodem tego są: prawo z 28 kwietnia 1832 roku, dekrety z 8 (12) grudnia 1851 r., z 24 października 1870 r. i inne. Ostatecznie prawo z 27 maja 1885 r. zniosło formalnie D. p., stanowiąc, iż 1 a peine de la surveillance de la haute police est supprimée (art. 19). W gruncie rzeczy jednak dozór ten został utrzymany, gdyż innemi artykułami tego samego prawa skazany na karę zobowiązany jest do obrania sobie, przed wyjściem z więzienia, miejsca zamieszkania. Gdyby tego nie uczynił, władza sama może mu je wskazać. Jednego i drugiego miejsca nie wolno mu opuszczać w ciągu sześciu miesięcy po wypuszczeniu, bez pozwolenia prefekta i pod skutkami, którym, według praw obowiązujących, ulegał zostający pod D-em p-ym. Osobom takim nie wolno też jest przebywać w miejscowościach, których spis powinien im być przed uwolnieniem doręczony, wymienionych w cyrkula-rzu ministra spraw wewnętrznych z 27 maja 1885 roku (Block „Diet. de 1’adm. franę.“ str. 2039). W Niemczech przedmiot ten był określony roz-maitemi prawami, ostatecznie zaś kodeks karny z 31 maja 1870 r. postanowił w art. 38, że D. p. (Polizeiaufsicht), może być wyrzeczony jako kara dodatkowa. Prawo powyższe wskazuje wypadki, w których to może nastąpić, np. względem uczestników w zaburzeniach i zbiegowiskach, w rozboju, kradzieży i innych. Do wyrzeczenia tej kary, po wypuszczeniu % więzienia, władza administracyjna powinna ściągnąć opinię zarządu więziennego co do prowadzenia się więźnia. Na podstawie tego wyższa władza policyjna krajowa może wyrzec o oddaniu wypuszczonego z więzienia pod D. p. Wskutek tego oddany pod D. p. ulega ograniczeniom co do miejsca zamieszkania, a także i temu, że w mieszkaniu jego policya może dokonywać rewizyi, wogóle niedozwolonych. D. p. nie może trwać dłużej nad 5 lat, naruszający żaś przepisy ustanowione pod tym względem ulega przepisanym przez prawo karom. Wiele jednak można przytoczyć przeciwko środkowi temu wogóle. Tak np. w Niemczach wykazują, że władze w różnych okręgach, różniąc się w zapatrywaniach, rozmaicie go stosują, wskutek tego w jednych okręgach sądowych daleko więcej przestępców oddawanych bywa pod D. p., aniżeli w innych. W 1887 r. na 356 357 skazanych środek ten został zastowany do 6 911 czyli 1.94°/₀. W o-kręgu jednak sądowym wrocławskim zastosowano go w 1571 wypadkach na 39 832 skazanych, co stanowi 3.94°/₀‘ W innych okręgach ilość osób oddauych pod D. p. coraz bardziej się zmniejszała, w okręgu zaś Zweibrücken, w którym było ich najmniej, na 8 184 skazanych tylko 24 uległo D-owi p-emu, czyli 0.29°/₀- Stąd widać, iż w okręgu sądowym wrocławskim zrobiono użytek z tego środka 13.85 razy więcej aniżeli w okręgu Zweibiü-cken. Pod tym względem Seuffert (Stengel „Wörterbuch des deutschen Verwaltungsrecht“ 1890, str. 257), w ten sposób formułuje zarzuty przeciwko D-owi p-emu, jako następstwu kary: „Doprowadza on do rezultatów wprost przeciwnych tym, które sobie założył. Chciano za pomocą D-u p-ego wstrzymać skazanego od przestępstwa po wycierpieniu przez niego kary więzienia. Rewi-zya jednak domowa u uwolnionych przestępców, wypytywanie się o nich u właścicieli domów i pracodawców i t. p., utrudniały tylko im wynalezienie sobie środków do życia i pozbawiały ciągłości zarobków, a nawet robiły im to wprost niemożliwym. Przez policyjne szykany uwolniony z więzienia był znów skierowany na drogę przestępstwa, jeżeli wskutek rewizyj policyjnych był przez pracodawcę dobrowolnie lub wskutek żądania innych robotników pozbawiony swojego miejsca. A dramaty takie powtarzają się ciągle“. Nie ulega więc wątpliwości, że 1>. n.. jeżeli jest wykonywany szablonowo, niezdarną . ą, zasługuje zupełnie na naganę, jaką mu wypo dano. Krytyka jednak jest usprawiedliwiona tyifco co do sposobu wykonania, a nie co do samej zasady. Zasada, będąca podstawą D-u p-ego, jest zdrowa i niezbita. D. p. winien mieć za cel, nie mechaniczne wstrzymanie od przestępstwa, ale, przez dopomoże-nie skazanemu, wypuszczonemu z więzienia, i poparcie go, zatkanie samego źródła przestępstwa. Można powątpiewać, czy taka pomoc może być skutecznie udzielona przez organy policyi. Najlepiej mogą zawsze zaopiekować się więźniami zarządy więzienne w związku ze stosownie uorgani-zowanemi towarzystwami opieki nad nimi. Jeżeli jednak wskutek łatwości w środkach komu-nikacyi nie można się obejść bez udziału organów policyjnych, działalność ich winna być taka, aby przynajmniej nie przeszkadzała i nie stawiała próżnych trudności. Zamiast badań i rewizyj domowych, należałoby wznowić niesłusznie zniesiony o-bowiązek meldowania się u miejscowej władzy i u prezesa tego towarzystwa opieki, do którego uwolniony z więzienia się uda. Wystarczy, jeżeli takie meldunki będą się odbywały tylko w dnie wolne od roboty lub świąteczne. Jeżeli pracodawca uwolnionego jest człowiekiem bezstronnym i pewnym, kontrola jego również będzie wystarczająca. Policya angielska do tego stopnia pomaga uwolnionym z więzienia, że, gdzie nie ma żadnych szczególnych przeszkód, dozwala im używać innego nazwiska. Wskutek tego na 1 500 uwolnio-

nych w ciągu 4 lat, tajemnica poprzedniego ska- w których, na mocy szczególnych Najwyższych zania, znana policyi, tylko w pięciu wypadkioh, rozkazów, nie wolno osiedlać się osobom, zostają-została rozgłoszona. W ten sposób wykonywany cym pod D-em p-ym. Nad wykonaniem tych prze-D. p. będzie działał pomyślnie i dla skazanych, pisów winny czuwać władze gubernialne. D. p. i dla społeczeństwa“. (C. Fuhr. »Die Polizei Auf- wskutek rozporządzenia władz administracyjnych sicht nach dem Rmchs - Strafgesetzbuche“ 1888). w Cesarstwie określony został w ustawie o zapo-W Anglii D. p. ustanowiony jest względem prze- bieganiu przestępstwom (T. XIV „Zb. Pr.*), a prócz stępców, którzy z powodu dobrego zachowania Bię tego w Najwyższym rozkazie z 10 stycznia 1871 w więzieniu i okazania chęci poprawy, zostali tym- r., w postanowieniu z 14 sierpnia 1881 r. o środ-czasowo wypuszczeni na wolność, przed wycierpię- kach zabezpieczenia porządku państwowego i spo-niem kary, i otrzymali t. zw. ticket of leave, kojności publicznej, przepisach z 12 marca 1882 r. tudzież względem recydywistów. Prócz tego oso- o wykonaniu powyższego postanowienia, i Rozkazie by podejrzane o skłonność do zakłócenia porządku z 7 grudnia 1895 r. Według Najw. Rozkazu z 10 i bezpieczeństwa publicznego, mogą być zobowiążą- stycznia 1871 r. D. p. jest następstwem wydalenia ne do przedstawienia kaucyi lub poręczenia, że się pewnej osoby z miejsca jej przebywania sposo-będą spokojnie zachowywały, „recognizance to bem administracyjnym, z powodu, iż uważana jest keep thepeace* i „surety of good beha- za zagrażającą porządkowi państwowemu i spo-viour“.—We W ło szech prawo z 20 marca roku kojności publicznej. Według tego miejscowa wła-1865 o bezpieczeństwie pubücznem, uzupełnione dza administracyjna, generał-gubernator, guberna-przez prawo z 6 lipca 1871 r., nadało ministrowi tor albo naczelnik miasta, uznawszy konieczność spraw wewn. możność wskazywania pewnym osobom wysłania kogoś sposobem administracyjnym, wina czas od sześciu miesięcy do dwóch lat miej- nien zrobić o to przedstawienie do ministeryum sca zamieszkania, z którego nie mogą się one wyda- spraw wewnętrznych, w którem przedstawienie to lać. Dekret z 17 lutego 1881 ustanowił obszer- winno być rozpatrzone przez osobny komplet, ne przepisy co do przymusowego miejsca zamiesz- składający się, pod prezydencyą towarzysza mini-kania, domicilio cuatto, nadając prefektom stra, zarządzającego policyą, z dwóch członków, prawo wskazywania go pewnym kategoryom lu- naznaczonych przez ministra spraw wewn. i dwóch dzi, mianowicie włóczęgom, próżniakom bez śród- członków, wyznaczonych przez ministra sprawie-ków utrzymania i podejrzanym o spełnienie zwy- dliwości. Komplet ten ma prawo żądać dodatko-kłych przestępstw (Riberi Luigi „Dizionario di am- | wych wyjaśnień od władzy, a nawet osobistych ministrazione italiana“ T. I. 628). Prócz tego ko- objaśnień od osoby, względem której środek ten deks karny z 30 czerwca 1889 r. utrzymał D. p., winien być zastosowany. Decyzya tego kompletu wyrzekany przez sądy karne. — W Ross y i do- winna być zatwierdzona przez ministra spraw we-zór policyjny istnieje prawnie w niektórych wypad- wnętrznych. Termin wysłania porządkiem admi-kach na podstawie decyzyi lub wyroku sądów kar- nistracyjnym jest od 1 roku do 5 lat. Środek ten nych lub rozporządzenia władz administracyjnych, może pośrednio dotknąć i osoby, względem któ-Na mocy decyzyi może zajść w wypadku prze- rych nie został bezpośrednio zastosowany, np. widzianym w artykule 416 Kod. Post. sądowego względem żony i dzieci wysyłanego, które, wogóle Kar. z 1864 r., według którego obwinieni o po- mówiąc, winny się za nim udać. Na miejscu pełnienie pewnego przestępstwa mogą być oddani przeznaczenia wysłany podlega D-owi p-emu, wsku-pod dozór policyi w czasie śledztwa w celu za- tek czego dostaje specyalne świadectwo, nie może pewnienia ich stawiennictwa w czasie głównego wydalać Bię z miejsca pobytu w czasie zesłania, postępowania. Na mocy wyroku sądu karnego policya ma prawo dopełniać w jego mieszkaniu D. p., według art. 44 — 51 Kod. Kar. z 1866 r., rewizyi i t. p. Porządek ten zachowywany jest jest następstwem pewnej kary, na którą obwinio- we wszystkich miejscowościach Rossyi, nie ogło-ny został skazany wyrokiem sądu karnego. Do- szonych za pozostające w stanie wyjątkowym za-zór ten jest tak ściśle połączony z karą, iż sąd, bezpieczenia porządku państwowego. Przepisy te skazując na nią obwinionego o przestępstwo, je- zostały jeszcze uzupełnione przez Najwyższy Roz-dnocześnie z tern winien wyrzee o oddaniu go pod kaz z 7 grudnia 1895 r. (Tarasów „IIoJnmeftcKiä dozór policyi. Ma to miejsce w przestępstwach, apecTi» bł Poccin“ str. 299; Szejmin „yueÓHUKB na które wyznaczona jest kara główna, a w niektó- npaBa BHyTpeHHaro ynpaBJiema* wydanie II, rych wypadkach nawet i poprawcza. Uchwała kom. 1891, str. 40). Przepisy z 12 marca 1882 roku ministrów z 21 lutego 1886 r. zabroniła osobom urządzają D. p. nad osobami Bzkodliwemi dla spo-pozostającym pod takim dozorem mieszkać w sto- koju publicznego w sposób wskazany w art. 32 licach i we wszystkich miejscowościach gubernij 86 postanowienia z 14 sierpnia 1881 r., o śród-stołecznych, we wszystkich miastach gubernial- kach zabezpieczenia porządku państwowego. Prze-nych, ich powiatach, tudzież we wszystkich miej- pisy te nie stosują się jednak do osób oddanyeh scowościach, odległych od miast gubernialnych P°d p. na mocy wyroku sądowego, do znajdu-mniej aniżeli o 25 wiorst. Ograniczenie to nie sto- i$°ycń P⁰^ tajnym dozorem lub zostających pod suje się do osób zapisanych do gmin (z wyjąt- dozorem, na zasadzie obowiązujących praw ogólnych, kiem miasta guberuialnego), znajdujących się Na mocy postanowienia z 14 sierpnia 1881 r. mini-w tych powiatach. Nareszcie osobom takim nie ster spraw wewn. i generał - gubernatorowie mają wolno przebywać w miastach lub miejscowościach, prawo wysyłać porządkiem administracyjnym, na

miejscową policyę i naczelnika zarządu żandarmów. Toż samo może być zastosowane względem korespondencyi przez zostającego pod dozorem wysyłanej. Wreszcie zostający pod dozorem, którzy swo-jem prowadzeniem zasłużyli na pewne ulgi, mogą być od niektórych ograniczeń przez ministra spraw wewn. uwolnieni; minister jednak w decyzyi swej winien wymienić Da czem polegać mają te ulgi. Wysłani pod dozór policyi, a nie mający środków do życia, otrzymują od skarbu zapomogę, według obowiązujących przepisów, a także zapomogę na odzież, bieliznę i obawie.—J. Skurzyński „O dozorze policyjnym“ Warszawa 1871; Okolski „Wykład prawa adm.“ t. I, str. 70 i 73, t. II, str. 337.

Dozorca, nazwa służby, mającej za zadanie doglądanie robotników lub odbiór i pilnowanie dostarczonego materyału. — Na drogach szosowych i liniach kolejowych, co pewną liczbę wiorst, zbudowane są domy, przeznaczone na mieszkania dla D ów, wraz ze składem dla pomieszczenia narzędzi, do naprawy drogi służących.

Dozorca Sfdowy, wyznaczany bywa przez sąd przy sekwestrze czyli składzie sądowym; według art. 1962 Kod. Nap. ustanowienie dozorcy sądowego tworzy wzajemne zobowiązanie pomiędzy zaj-mującym a dozorcą. Dozorca powinien łożyć sta ranie dobrego ojca rodziny; powinien oddać powierzone mu rzeczy, bądź zajmującemu do sprzedaży, bądź też stronie, przeciwko której prowadzo ną była egzekucya, na przypadek zniesienia zajęcia. D. ma prawo do wynagrodzenia za dozór (art. 55 Post. Namiestn. z d. 2 września 1823 r.). Dozór sądowy może być powierzony albo osobie, na którą się zgodziły same strony, albo osobie wyznaczonej z urzędu przez Bąd. Komornik, aresztując ruchomości przy zabezpieczeniu powództwa, lub przy wykonywaniu wyroku, oddaj 8 je pod dozór osobie, wybranej za zgodą stron, lub, jeśli strony się nie zgadzają na jedną i tę samą osobę, wedle wyboru komornika, z wyjątkiem osób, wskazanych w art. 1012 Ust. Post. Cyw. Płaca za dozór określa się wedle taksy, która powinna być układana co trzy lata przez rządy gubernialne i zatwierdzona przez ministra spraw wewnętrznych po porozumieniu się z ministrem sprawiedliwości i finansów. Za roztrwonienie lub zniszczenie rzeczy, oddanych pod dozór, D. oprócz pozbawienia go wynagrodzenia i skazania do zwrotu wartości, ulega karze z art. 177 Ust. o karach, wymierzanych przez sędziów pokoju lub art. 1681 i 1682 Kod. Kar. Gdy zachodzi spór co do lasu, sąd w myśl art. 611 Ust. post. cyw. może ustanowić dozór, stosownie do art.

mocy włas. rozporządzenia, osoby, uznane przez nich za szkodliwe, z miejscowości, ogłoszonych za pozostające w stanie wzmocnionego zabezpieczenia porządku państwowego. Generał - gubernatorowie obowiązani są tylko donieść o swoich pod tym względem rozporządzeniach i o terminie wysłania, nie dłuższego nad lat pięć, ministrowi spraw wewnętrznych. D. p. nad osobami wysłanemi w ten sposób urządza się na mocy samego zesłania, a może być urządzony nawet bez zesłania, w miejscu zamieszkania osoby podejrzanej. Od osób wysłanych i pozostawionych w miejscu zanreszkania winny być odebrane ich dokumenty osobiste, a na to miejsce otrzymują one świadectwo na mieszkanie w miejscowości, w której obowiązane są przebywać, i z której nie wolno się im bez pozwolenia policyi, gubernatora, lub nawet ministra spraw wewn. wydalać. Wydalający się za pozwoleniem właściwej władzy otrzymują świadectwo podróżne i marszrutę, której obowiązani są ściśle się trzymać.

Policya ma prawo odbywać rewizye u osób zostających pod dozorem policyi, tudzież odbierać od nich przedmioty znalezione. Pozostający pod takim dozorem nie mogą posiadać broni, nie mogą zajmować urzędów w służbie państwowej lub pu bJicznej, mogą jednak być dopuszczeni do zajęć piśmiennych za zezwoleniem min. spraw wewn.

Nie mogą być założycielami, prezesami i członkami w towarzystwach i spółkach prywatnych, tudzież prezesami i członkami zarządów konkursowych. Nie mogą być opiekunami i kuratorami bez zezwolenia ministra spraw wewn. O3obom takim jest zabroniona: wszelka działalność pedagogiczna, przyjmowanie do siebie uczniów w celu u-czenia ich kunsztów lub rzemiosł, miewanie odczytów publicznych, udział w posiedzeniach publicznych towarzystw uczonych i w publicznych przedstawieniach scenicznych, wszelka działalność publiczna, utrzymywanie drukarni, litografii, fotografii, czytelni i służenia w nich w charakterze sub-jektów, nadzorców i robotników, handel książkami i wszystkiem, co jest potrzebne do druku, utrzymywanie restauracyi, szynkowni lub handlów z napojami gorącemi. Pozostający pod dozorem mogą być przyjmowani do zakładów naukowych, rządowych, publicznych lub prywatnych, tylko za zezwoleniem ministra spraw wewn. po porozumieniu się z władzą naukową. Mogą oni prowadzić sprawy sądowe, ale tylko odnoszące się do nich samych, ich rodziców, żon i dzieci. Mogą zajmować się praktyką lekarską, akuszeryjną i weterynaryjną tylko za pozwoleniem ministra spraw wewn.

Osoby, zostające pod doz. poi. mogą się oddawać 683 Ustawy leśnej, innym, nie wymienionym wyżej zajęciom, ale z tym warunkiem, iż miejscowy gubernator może ich im zabronić, jeżeliby uważał, że dane zajęcie służy do urzeczywistnienia występnych zamiarów lub przedstawia niebezpieczeństwo dla porządku publicznego. O każdym takim zakazie gubernator winien donieść ministrowi spraw wewnętrznych. Minister ten ma także prawo zabraniać zostającemu pod dozorem odbierania korespondencyi prywatnej lub telegraficznej bez przejrzenia jej poprzednio przez

A. O

E. D

S. L

Dozsa, albo Dosa Jerzy, wódz powstania chłopskiego na Węgrzech, rodem Szekler, stąd też zwany także Szekely, za waleczność w wojnie z Turkami uszlachcony przez króla. Gdy w r. 1514 papież ogłosił krucyatę przeciwko muzułmanom, to Krzyżowcy węgierscy (Kurucze), którzy się na wezwanie kardynała-prymasa, Tomasza Bakacsa, byli zebrali, okrzyknęli D-ę swoim dowódzcą, a prymas wybór ten zatwierdził, i wkrótce pod Szegle-dem zgromadziło się około 40 000 ludzi, przeważ*

A. A. K.

nie chłopów, rozdrażnionych uciskiem, doznawanym od panów. Naglony ze stron rozmaitych, a wreszcie i rozkazem królewskim, by dalszego zbierania wojska zaniechawszy, wyruszył przeciwko Turkom do Bośni, D. postanowił wszystkie siły przeciw szlachcie obrócić i wydał proklamacyę do ludu, powołując go do broni przeciw ciemiężcom. Na głos jego rozszalała się rewolucya po całym kraju, po którym rozpasani Kurucze plądrowali ogniem i mieczem, paląc i rabując dwory szlacheckie i okrutnie mordując panów. D. pociągnął na połudn. Węgry, gdzie stoczył ze Stefanem Batorym, hrabią temesz-warskim, kilka bitew zwycięskich, zdobył miasto Csa-nad, oraz wiele warownych zamków, stał się panem wszechwładnym, królem Kuruczów, i miał zamiar znieść wszelką własność i równość wszystkich stanów ogłosić. Wreszcie obiegł Temeszwar; tu wszakże chłopskie jego zastępy zniósł do szczętu wojewoda siedmiogrodzki, Jan Zapolya, a on sam na rekonesansie został pojmany (w końcu lipca).— Gdy stawiony przed sądem, całą odpowiedzialność wziął na siebie, posadzono go na rozpalonym tronie żelaznym, włożono mu na głowę takąż koronę, w rękę wciśnięto żelazne berło i rozżarzonemi kleszczami na śmierć go umęczono. Chłopów węgierskich za ten bunt krwawy prawem z r. 1514 skazano na wieczne niewolnictwo (mera et perpétua ser-vitus). Józef EÖIVÖ3 osnuł na tych wypadkach romans swój historyczny p. t. „Magyar orszâg 1514 ben“ (Peszt 1847).    *

Dozy R e i n h a r t, znakomity arabista i historyk holenderski, ur. w Lejdzie 21 lutego 1820 r., um. tamże 1883; pochodził z rodziny francuskiej, która osiedliła się w Holandji r. 1647. Od r. 1837 studjował filologję i historję w uniwersytecie lejdejskim, szczególnie zaś języki wschodnie pod kierunkiem Weijera. Otrzymawszy stopień doktora, objął posadę kustosza zbioru rękopisów wschodnich w bibljotece uniwersyteckiej w Lejdzie. W r. 1850 został profesorem nadzwyczajnym, a w 1854 prof. zwyczajnym historji w tamtejszym uniwersytecie. Już w artykułach, zamieszczanych po pismach i przeglądach periodycznych, jak w Journal Asiatique i t. p. wykazywał niejednokrotnie swoją znajomość arabszczyzny; zasłynął wszakże jako biegły znawca jęz. arabskiego ogłoszeniem obszernego słownika p. t. „Dictionnaire détaillé des noms des vêtements chez les Arabes“ (Amsterdam 1845), uwieńczonego nagrodą Instytutu niderlandzkiego. Następ-pnie wydał szereg prac historycznych, które nowe rzuciły światło na dzieje Arabów w wiekach średnich w północno - zachodniej Afryce i Hiszpanji. Do prac tych należą: „Scriptorum Arabum loci de Ab-badidis“ (3 tomy, Lejda 1846—63); wydania Abdul-Wahid al-Marrekoszi’ego „History of the Almoha-des“ (Lipsk 1847; wyd. 2-e 1881); Ibn-Badruna „Commentaire historique sur le poème d’Ibn-Ab-doun“ (Lejda 1848) ze wstępem, przypisami, słownikiem i wykazem; Ibn-Adharego „Histoire de l’Afrique et de l’Espagne“ (Lejda 1848—52, 2 tomy); następnie dzieła: „Recherches sur l’histoire et la littérature d’Espagne pendant le moyen-âge“ (Lejda 1849; wyd. 3-ie pomnożone, 2 tomy 1881) i „Al-Makkari,

Encykl. fowiz Ilnitr, Zesi. 137. T, X*L analectes sur 1’ histoire et la littérature dea Arabes d’Espagne“, wydane przy współpracowniotwie Dugala, Krehla i Wrighta (2 tomy, Lejda 1855— 61); wreszcie własne jego dzieło główne p. t. »Histoire des Musulmans d’Espagne jusqu’ à la conquête de l’Almoravides“ (4 to'my, Lejda 1861 i 1881; przełożone na niemiecki w 2 tomach, Lipsk 1874). Jeszcze na stanowisku kustosza rękopisów wschodnich w bibljotece uniwersyt. wydał staranny ich opis p. t. „Catalogus codicum orientalium bibliothe-cae Lugduno-Batavae“ (2 tomy, Lejda 1851), oraz »Notices sur quelques manuscrits arabes“ (Lejda 1847—51); później ogłosił dzieło o islamizmie p. t. „Het Islamisme“ (Harlem 1863; przełożone na jęz. francuski p. Chauvina, Lejda 1879); „Die Israeliten zu Mekka“ (po niemiecku, Lipsk 1864); wspólnie z de Goeje’m wydał część dzieła Edrisiego, słynnego gie-ografa arabskiego z wieku XII, p. t. »Edrîsî, description de l’Afrique et de l’Espagne, texte arabe, traduction, notes et glossaire“ (Lejda 1866). Całe dzieło arabskie było poprzednio ogłoszone w przekładzie francuskim Jauberta (Paryż 1836—37), a zawarty w nim opis Polski opracował Lelewel (ob. Lelewela „Polska wieków średn.“ t. II, oraz ocenę dzieła D-go, jaką tenże podał w swojej „Géographie du moyen âge”, 1.1 i 3). Prócz tego D. łącznie z Engelmanem ogłosił »Glossaire des mots espagnols et portugais, dérivés de l’arabe“ (wyd. 2 e Lejda 1869); „Lettre à M. Fleischer contenant des remarques oritiques et explicatives sur le texte d’ Al-Makkari“ (Lejda 1871) i „Le calendrier de Cor-doue de l’année 961, Texte arabe et ancienne traduction latine“ (Lejda 1874). W końcu ogłosił „Supplément aux dictionnaires arabes” (2 tomy, Lejda 1877—81), jedno z najlepszych i najważniejszych dzieł w zakresie leksykografii arabskiej. De Goeje przygotował drugie jego wydanie, wzbogaciwszy je nowemi materjałami. Dozy był członkiem honorowym lub korespondentem prawie wszystkich akademji europejskich. Od wielu państw otrzymał dowody uznania i odznaczenia za zasługi, które położył dla nauki, ogłaszając tyle prac pierwszorzędnej wartości.—Bibljogr. J. de Goeje „Biographie de Reinhart Dozy“ (Lejda 1883 w 8-ce), przekład na jęz. francuski Y. Chauvin’a.

Dozyteusz, sekciarz i toozof żydowski, który w l w. po Chr. na zasadzie przepowiedni z ksiąg Mojżeszowych ogłosił siebie Messyaszem i z żoną swą i 30-stu uczniami obchodził Samaryę, głosząc swą naukę; ta polegała głównie na synkretyzmie pogańsko-żydowskiej teozofii i mistyki, pomieszanej z pojęciami chrześciańskiemi. D. przyjął księgi Mojżesza, ale poczynił w nich pewne zmiany, proroków hebrajskich nie uznawał, odrzucał wiarę w złe i dobre duchy i przyznawał bezpoczą-tkowość świata. W zakresie obrządków i praktyk religijnych utrzymał obrzezanie, zakazał jedzenia mięsa i wogóle żądał nieustannego umartwiania ciała. Umarł on, jak twierdzą jedni, umorzony głodem w jaskini przez swych nieprzyjaciół, albo też sam się zagłodził, jak utrzymują inni. N-

Dozyteusz, magister, gramatyk w drugiej połowie IV w. po Chr.; znany jako autor gramatyki

116

N.

Hml.

greckiej po łacinie, ułożonej w ten sposób dla nauki języka greckiego, że po każdym wyrazie łacińskim, wchodzącym w skład zdania, następuje równoznaczny wyraz grecki (np. Ars ré-/yr\, grammati-ca Ypap.p.attX'jj, est éauv, scientia Yvôjoiç). W podobny sposób układali swoje gramatyki Charyzyusz i Dyomedes. Oryginalny ten zabytek wydał z rękopisu Keil w Halli 1869 r., a następnie przedrukowano go w ogólnym zbiorze Gramatyków łacińskich („Gramatici Latini“; t. 7, str. 376). Do tej gramatyki ktoś później po autorze dołączył zbiór wielu wyrazów lub wyrażeń łacińskich z przekładem greckim, i obok tego wiele ustępów z rozmaitych pisarzów dla tłómaczenia na język grecki lub łaciński; tak np. znajdują się tam anegdoty o cesarzu Hadryanie, bajki Ezopa, wyjątki z literatury prawniczej, z mitologii i t. d.—Hagen „De Dosi-thei magistri quae feruntur glossis“ (Bern 1877); obok tego rozprawa A. Boucherie: ’Spp.'/jvsôp.ata Ka\b]p.eptv7] ó;uXća, drukowana najpierw w „Notices et extraits de la Bibliothèque Nationale“ (Paryż, t.

23-i w r. 1872 i t. 27-y w r. 1879).

Dozyteusz, metropolita mołdawski, zarazem pisarz religijny i poeta rumuński (f r. 1705 w Ta-ganrogu, w Rossyi). Zakonnik w Pobracie, był następnie biskupem w Huszu (około r. 1658, i w Romanie (1659), zanim został metropolitą. W r. 1673 uciekł do Polski wraz ze swym księciem, Stefanem Petricesco, czyli Petryczajką, który zdradził Turków pod Chocimem. Wróciwszy do kraju w r. 1674 za panowania Dymitra Kantakuzena, został zamknięty w monasterze św. Sabby w Jassach. Przywrócony do swej godności kościelnej w r. 1676 przez Jana III, króla polskiego, D. towarzyszył mu w jego odwrocie z Mołdawii, zabrawszy z sobą relikwie św. Jana Nowego Suczawskiego. Prawdopodobnie obawiał się on zemsty hospodara, Konstantego Kan-temira Starego. Osiâdlszy w Żółkwi, w Polsce, należał tam do ulubieńców Jana III Sobieskiego, a po jego śmierci wyjechał do Rossyi, gdzie go Piotr Wielki zamianował biskupem azowskim. Był to człowiek wielkich zasług i zażywał opinii świętego w Mołdawii. Posiadał języki łaciński i polski. Z dość licznych jego utworów religijnych i poetyckich należy postawić na naczelnem miejscu przekład wierszowany Psalmów, ogłoszony r. 1673 w Uniewie, wydany nanowo przez akademię rumuńską wraz z przedmową i życiorysem przez A.

Bi a nu. D. wzorował się w tej pracy na niezrównanym przekładzie Psalmów Jana Kochanowskiego. Jego wiersze obok wierszy Mirona Costina są najdawniejszemi wzorami poezyi rumuńskiej.

Prócz tego napisał: „Akafist“ (Uniew 1673); „Liturgia“ (drukowana pierwszy raz po rumuńsku w Jassach 1679); Mowy (Jassy 1681, drukarnia metropolitalna); Przypowieści (tamże 1680); Żywoty Świętych (1683, przekład z greckiego); wiersze o hospodarach mołdawskich, dołączone do Psałterza, etc. — Por, J. Densusianu Historya literatury rumuńskiej (po rumuńsku).

Doża, jest tytułem nadawanym w dwóch rzeczach-pospolitych włoskich, mianowicie w Wenecyi i Genui, najwyższym urzędnikom państwowym. Wyraz ten pochodzi z łacińskiego d ux=wódz i zdaje się wskazywać, iż, nadając ten tytuł naczelnikowi państwa w Wenecyi, miano na myśli głównie, powierzenie mu dowództwa nad siłą zbrojną. Kiedy ludność rzymska w Lombardyi chroniła się przed najazdem barbarzyńców na laguny morza Adrya-tyckiego, rządzili nią trybunowie, wybierani przez mieszkańców różnych wysepek. W 697 roku na miejsce tych trybunów był wybrany jeden naczelnik, Paolo Lucio Anafesto, z obszerniejszą władzą, któremu nadano tytuł doży. Pierwszy ten doża rządził pomyślnie rzecząpospolitą i odzyskał od Longobardów pewne ziemie na stałym lądzie Włoch. Trzeci doża, Orso (720 — 737), zmusił Longobardów do oddania cesarzom wschodnim Rawenny, za co dostał od nich tytuł ipatos (konsul), a zarazem dla Wenecyi pas ziemi nad brzegiem morza aż do Adygi. Powodzenie jednak tego doży obudziło przeciwko niemu taką nieohęć i zawiść, że po powrocie ze zwycięskiej wyprawy został przez motłoch w Wenecyi zamordowany, godność zaś doży zupełnie zniesiono. Po jego śmierci mieli być tylko wybierani dowódzoy wojsk, których obowiązki miały trwać przez rok. Piąty jednak z kolei taki dowódzca został za niezdolność złożony z urzędu, po czem godność doży przywrócono. Z 43 dożów, którzy pełnili te obowiązki w ciągu następnych trzech wieków, połowa zaledwie skończyła spokojnie swą karyerę, pomimo to, że wielu z nich zasłużyło się istotnie koło rzeczy pospolitej, rozszerzyło granice kraju przez podbicie nadbrzeży Dalmacyi i różnych części Grecyi, przyczyniło się do powiększenia potęgi i bogactwa Wenecyi. Pięciu zmuszono do abdykacyi, trzech zginęło pod sztyletami spiskowców, dziewięciu było złożonych na mocy wyroku sądowego i skazanych na oślepienie albo deportacyę. Więk szość z nich zginęła wtedy, kiedy chciała sobie przywłaszczyć władzę książęcą dziedziczną. Po zamordowaniu 43-go doży, Piotra Candio, wybuch-nęły rozruchy i nastała zupełna anarchia. Dla przywrócenia porządku rada czterdziestu, instytu-cya doradzcza doży, wybrała z pośród siebie komitet złożony z 11 członków, który miał wypracować projekt prawa o wyborze doży i jego attrybu-cyach. Komitet ten wybrał nawet nowego dożę, pod warunkiem zatwierdzenia proponowanych przez niego zmian w konstytucyi. Według tego wybór doży odjęty został ludowi i oddany radzie czterdziestu. Lud miał tylko prawo zatwierdzić wybór, albo go odrzucić. Doża nie miał prawa sam wybierać swoich doradzców, na to stanowisko rada czterdziestu wybierała sześciu mężów, Doradzcy ci wykonywali z dożą władzę najwyższą w rzeczy-pospolitej, gdyż żaden jego dekret, ani rozkaz nie miał mocy obowiązującej, jeżeli nie był przez nich przyjęty. Rada ta nosiła nazwę Si g noria, należeli zaś do niej później najwyżsi sędziowie i zarządzający różnemi wydziałami administraoyi. W ważniejszych wypadkach doża obowiązany był zasięgać zdania rady czterdziestu, w której liozba członków została powiększona do 100 Lud był pozbawiony prawa zbierania się na zgromadzenia,

A. 0.

S. L.

wszystkie zaś jego prawa wykonywała tak zwana wielka rada, złożona ze 162 członków. Członkowie ci jednak nie byli wybierani przez lud, ale przez 12 elektorów, należących do wyższych, arystokratycznych rodów, którzy wskutek tego kierowali wyborami w interesie arystokracyi. Warunki te tak ograniczały prawa dożów, iż pierwszy, który był na podstawie tego prawa wybrany, odmówił wyboru. Później w 1309 r. za doży Gra-denigo wydane było prawo, na mocy którego tylko potomkowie członków rady wielkiej mieli prawo do niej należeć. Powoli władza doży była coraz bardziej ograniczaną na korzyść oligarchii rodowej. W 1275 r. zabroniono mu zaślubiać nie Wenecyankę, nie wolno mu było wyjeżdżać z miasta bez pozwolenia rady, nikt z jego krewnych lub domowników nie mógł pełnić funkcyj publicznych. W 1310 r. powstała rada 10 u, która z początku była tylko komitetem rady czterdziestu, powoli jednak przywłaszczyła sobie wszelką władzę administracyjną z uszczerbkiem praw doży. W 1510 r. wielka rada upoważniła radę 10 do wybrania z pośród siebie trzech członków, którzy, pod nazwą inkwizytorów państwowych, mieli wymierzać sprawiedliwość karną. Inkwizytorowie ci przez syste-mat wzajemnego szpiegowania się sprowadzili władzę dożów do zera, do czczej formy, nie mającej żadnego znaczenia. Ostatecznie godność doży u-padła z upadkiem rzeczy pospolitej wskutek zajęcia Wenecyi przez wojska francuskie pod wodzą Bo-napartego w 1797 r. (Daru „Histoire de la république de Venise“).—W Genui pierwotnie rządzili konsulowie. W 1217 r. zamiast nich był ustanowiony podesta, wybierany z cudzoziemców, gdyż urodzeni w Genui byli od tej godności, dla zapobieżenia niesnaskom i waśniom domowym, wyłączeni. W 1339 r., po zwycięstwie stronnictwa ludowego, wybrany był pierwszy doża w osobie Szymona Boccanera. Władza doży dożywotnia była z początku dosyć rozległa. Wykonywał ją przy pomocy rady, złożonej z 12 członków, wybieranej w połowie z mieszczan i w połowie ze szlachty. Władza doży wskutek niesnasek wewnętrznych była raz powiększana, drugi raz uszczuplana. W r. 1528, kiedy Andrzej Doria wyzwolił Genuę z pod panowania francuskiego, zaprowadzona została u-stawa, która określiła stanowisko doży i przetrwała prawie bez zmiany aż do upadku rzeczypospo-litej Genueńskiej w 1797 r. Według tej ustawy doża był wybierany na dwa lata, z osób pochodzenia szlacheckiego, mających lat 50. Miał veto względem praw przyjętych przez wielką i małą radę, władzę zaś wykonawczą pełnił przy pomocy 12 radzców i 8 prokuratorów. Wybór jego zresztą był otoczony prawie takiemi samemi formalnościami i ceremoniami, jak i dożów w Wenecyi. Po zajęciu Genui przez Francuzów w 1797 r., godność doży została zniesiona. W 1802 r. wskutek u-tworzenia rzeczypcspolitej Liguryjskiej na krótką chwilę ją przywrócono, ale w 1804 r. powtórnie i na zawsze już zniesiono.—J. T. „Bent Genoa How the Republic rose and feil.“ (1880).

Dożynki, ob. Okrężne.

Dożywoci® jest to prawo użytkowania przez ciąg całego życia z rzeczy, będących cudzą własnością, w taki sam sposób, jak to służy samemu właścicielowi, pod obowiązkiem wszakże zachowania istoty rzeczy. Może ono wynikać z samego prawa, lub też z woli człowieka. Dożywocie, jako stosunek prawny, znane było w Polsce bardzo dawno. Romuald Hube w swem dziele „Prawo polskie w XIV w.u przytacza przykłady zapisów na dożywocie, jakie znalazł we wpisach sądowych ówczesnych; dożywocia te ustanawiano w kółku najbliżej spokrewnionych z sobą osób. Według Tadeusza Czackiego (Dzieła, zebrane i wydane przez Hr. Edwarda Raczyńskiego, t. II, str. 7) początek zapisom na przeżycie dała „oprawa“, jako fundusz dożywotni, od męża dla żony przeznaczony, stosownie do wysokości jej posagu. Zapisy takie były w dość częstym zwyczaju na Litwie; dożywocie zapewniało los pozostałego przy życiu małżonka. W prawodawstwie polskiem najdawniejszy ślad zapisów dożywotni „ad temp. vitae“ znajdujemy za Zygmunta I (Vol. L. f. 419). Dożywocie musiało być wzajemnem, jednostronne bowiem nie miało znaczenia; mogło być czynione po ślubie w ciągu małżeństwa, obejmowało i majątek przyszły; otrzymywał je ten z małżonków, który przeżył drugiego. Podług kodeksu Napoleona: gdy niema braci lub sióstr albo ich zstępnych i w braku wstępnych, spadek przechodzi w połowie na wstępnych, przy życiu pozostałych, a w drugiej połowie na najbliższyoh krewnych drugiej linii; w przypadku tym ojciec lub matka, przy życiu pozostali, mają użytkowanie na trzeciej części, jakiej na własność nie odziedziczają. Wedle art. 949 wolno jest darującemu zachować na swą korzyść lub na korzyść innego użytkowanie darowanych przedmiotów ruchomych lub nieruchomości. Stosownie do art. 232 Kod. Cyw. Król. P ols., małżonkowi, przy życiu pozostałemu, należy się po współmałżonku zmarłym część spadku, równa części, jaka przypada na każde dziecko, i część ta służyć mu będzie tylko do użytkowania dożywotniego. Prawo, zabraniając sub-tucyj, (art. 896) stanowi jednak, że rozporządzenia między żyjącymi lub testamentowe, przez które jednemu darowane będzie dożywotnie użytkowanie a drugiemu sama tylko własność, będą ważnemi. Zapisy tego rodzaju dają najczęściej powód do sporów i skarżenia zapisów o nieważność z powodu substytucyi. Rodzaje i formy użytkowania patrz pod wyrazem Użytkowanie.

Dra, miara długości w krajach arabskich, odpowiadająca łokciowi, w różnych miejscowościach różnej wielkości. W Maroku dra albo kodo dzieli się na 8 tomin i wyrównywa 0.571 metra; dra nazywa się też kala, t. j. zły język, jak w ogólności nazywają Maurowie wszelkie zagraniczne miary długości.—W Tunisie dra albo pik dzieli się na 16 części; draendasz do tkanin jedwabnych =0.6728 metra, dra turki albo dra stambuli, t. j. pik turecki, do tkanin jedwabnych = 0.637 metra, i dra arbi. t. j. dra arabski, do tkanin bawełnianych i do pomiarów ziemi=0.4883 metra.8, K-Draa (Wadi Draa, Ued Draa), najznaczniejsza

W. B.

St. Rew.

rzeka północno-zachodniej Afryki (od cieśniny Gi-braltarskiej do Senegalu). Bierze początek w Wysokim Atlasie, płynie z początku na południe, przerzyna się w malowniczym wyłomie przez równoległy do Wysokiego Atlasu Antyatlas (Dżebel Sag-hrern), poczem zwraca się ku zachodowi i płynie wzdłuż południowego stoku Antyatlasu do Atlantyku, którego dosięga po 1 150 km. biegu. Wkrótce po zwrocie ku zachodowi rzeka tworzy jezioro-wate rozszerzenie El Debaia, które jednak tylko w porze deszczów jest wypełnione wodą, w lecie zaś osusza się i służy za pole uprawne. W górnym biegu Wadi D. nawet w lecie ma podostat-kiem wody, ale poniżej wyłomu w Antyatlasie traci znaczną część wody na ulatnianie się i na nawodnienie oaz, tak, iż w dolnym biegu rzeka albo całkiem wysycha, albo też dosięga oceanu, jako mała struga na 10 do 30 m. szeroka. W latach normalnych Wadi D. ma w dolnym biegu, nawet w lecie, przeszło pół metra głębokości, a 30 — 40 m. szerokości w łożysku na 150 m. szerokiem (szerokość doliny 190 — 2 000 m.), W czasie deszczów zimowych i wiosennych D. wypełnia całą szerokość łożyska, a czasem nawet występuje z brzegów; głębokość jej powiększa się wtedy do 2 m. Rzeka płynie na granicy Sahary, tylko z prawej strony, górskiej, otrzymuje dopływy, ale i te w lecie prawie wszystkie wysychają. Bibi. I. Chavanne „ Afrikas Ströme und Flüsse. Ein Beitrag zur Hydrographie des dunklen Erdtheils“ (1883).

Drab, żołnierz szeregowy w dawnej piechocie polskiej z XV i XVI wieku.

Drabant, rodzaj żołnierza pieszego, noszącego halabardę. Za Augusta II i Augusta III stanowili oni straż królewską w zamku czy pałacu monarszym. D-ami nazywano tak w Szwecyi, jak u niektórych książąt niemieckich, doborową jazdę, która zajmowała miejsce gwardyi.—Drabant, taniec wprowadzony do dawnej Polski z Saksonii za kr. Augusta II i pomieszany z tańcami polskiemi. Oprócz nazwy, nic już w niem nie było cudzoziemskiego; składał się bowiem z marsza (wstępnego) lub poloneza, i żywego oberka czyli w y r w a s a. Polonezem powszechnie zaczynała się zabawa w polskich domach a D-em kończyła. W czasie ochoczych kuligów po dworach wiejskich D-em kulig żegnał gospodarstwo i przy brzmieniu muzyki do D-a odprowadzano gości do sanek. Taniec ten był powszechny u nas do roku 1830.—„Encykl. S, Orgelbr.",

Drabicki, czyli Drabik Mikołaj, fałszywy prorok Jednoty braterskiej (* 1588 w Strażnicy na Morawach — f 1671 w Preszburgu). W r. 1616 na synodzie żerawickim ordynowany na kapłana i przyłączony do zboru w Drahotuszu, po ogłoszeniu mandatu cosarskiego w 1620, musiał stanowisko swoje opuścić i zamieszkał w Lednicy na Węgrzech, gdzie prowadził handel sukienny, ale z powodu życia rozwiązłego i pijaństwa, ściągnął na się pogardę i został pozbawiony swej godności kapłańskiej przez sobór nowowierców, w Polsce odbyty. Odtąd przeróżnych cięskich przygód doznając, wpadał w coraz to większe rozdrażnienie umysłu, które w lutym 1638 wywołało pierwszą wizyę jego, zwiastującą mu, że Bóg z półnooy i ze wschodu ma sprowadzić zbrojne zastępy dla wyswobodzenia wygnańców. W r. 1643 widzenie to się powtórzyło, a na podstawie jego D. przepowiadał, że dom Habsburski straci nie tylko swą cesarską koronę, ale i wszystkie kraje: Falcgraf Fryderyk dostanie Czechy, Jerzy Rakoczy Węgry, a kurfirst brandenburski—Morawy. Opis tej wi-zyi posłany był Komeńskiemu do Elbląga dla ogłoszenia. Komeński zrazu nie przykładał wiary do tych przepowiedni, ale w r. 1650 spotkawszy się z D-m w węgierskiej Skalicy, zaufał mu zupełnie i na wezwanie jego udał się z nim do Szarosz-Pataku, gdzie Rakoczy nakłonił D-go, aby przeszedł na wyznanie ewangielickie. Odtąd prorok fałszywy coraz to większy wpływ na Komeńskiego wywierał i nalegał nań ciągle, aby wydrukował jego widzenia. Komeński miał już w roku 1654 rękopis ułożony do druku, lecz dopiero w r. 1657, gdy D. oświadczył, że upadek Leszna był karą nań zesłaną za to, że się sprzeciwia woli Bożej, proroctw jego nie ogłaszając, wydał książkę p. t. „Lux in tenebris novis radiis aucta*, do której obok proroctw Kottera i Poniatowskiej, wprowadził i wizye D-go. Wydanie to było dla Komeńskiego źródłem wielu przykrości; jednakże wiara jego w proroka nie osłabła i w r. 1659 ogłosił w swej obronie pismo p. t. „Historia revelationum etc.“, w 1663 krótki z niej wyciąg, a w 1664 nowe opracowanie. Przeciwko D-emu wystąpili na Węgrzeoh kapłani braterskiej jednoty: Jan Efro-nius, Jan Felin i Paweł Wetteryn, a gdy żadne ich perswazye i dowody nie skutkowały, na rozkaz sądu preszburskiego oskarżono go o zdradę stanu, uwięziono i 16 czerwca 1671 na stosie spalono; przedtem wszelakoż jezuici zdołali go nakłonić, żeby odwołał swe proroctwa i przyjął wiarę katolicką. Napisał: „Nahlednuti do hrozné pro-pasti soudu bożich” (Amsterdam 1662) i „Traktat o vyvolenych“ (tamże). D. uważany jest za pijaka i oszusta; bardzo wielu wszakże jest takich, którzy ekstazy jego i widzenia mają za szczere, nie przypuszczając w nich żadnego oszukaństwa. Grübner „De Nicolao Drabicio* (Altorf 1721); Dr Kvacsala w „Öit. Öes. Muzeum“ r. 1891 i w monografii „J. Am. Commenius, sein Leben und Schriften“ (Lipsk 1892).—(Ott. „Slovnik Naucny*). *

Drabina, powszechnie znany przyrząd, składający się z drewnianych szczebli, osadzonych w równych odstępach, w dwóch podłużnych beleczkach. D-y ratunkowe, stanowiące nieodzowną część rekwizytów straży ogniowych, są tak zbudowane, że się mogą wydłużać w miarę potrzeby, aby sięgnąć do wyższych piętr budynku. D-y okrętowe zrobione są ze sznurów i mocno natężone z boków statku, na każdej burcie; służą do podtrzymywania masztów, jako też załodze okrętowej do włażenia na maszty dla zwijania i rozwijania żagli, i t. d.

Drabki, przyrząd ze szczeblami w kształcie drabiny, służący do zadawania paszy zwierzętom w stajniach i oborach, jako też w owczarniaoh. W tym ostatnim razie częBto bywa nazywany raf-kami, z niemieckiego „Raufen*. D-mi nazywamy

Draby — Drachma.

923

ter).

cyi.

B. D.

W. H.

także drabiny n wozu gospodarskiego, zamiast używanej gdzie niegdzie nazwy literki (niem. Leist. Rew

Draby, ob. Biegające ptaki (Cursores). Drao, rzeka w południowo-wschodniej Prancyi, lewy dopływ Izery, do 150 km. długi, wypływający z Alp Kottyjskich, w dep. Hautes Alpes. Płynie w głównym kierunku północnym, uchodzi pod Gre-noblą.    w■⁵-

Dracaena L. Dracaenitis Sap. (paleont.). Pod nazwami D. Brongniarti Sap. D. minor Sap. opisał Saporta szczątki liści z pokładów eocenowych w Aix, a jako D. narbonnensis Sap., podobneź szczątki z pokładów oligocenowych w Armissan; te i tamte podobne są do dzisiejszych liści tego rodzaju, albo do liści rodzaju krępli (Yucca). Dzisiejsze i-stnienie dracen od Indyj Wschodnich aż do zachodnich wybrzeży Afryki i na wyspach Kanaryjskich przemawia wielce za podobnem istnieniem ich w okresie trzeciorzędowym w południowej Fran-

K. J.

Draoaena L. (Dracena), rodzaj roślin z rodziny liii o waty ch (Liliaceae), podrodziny Szparago-watych (Asparageae). Są to rośliny drzewiaste o pniu prostym, dochodzącym nieraz olbrzymiej wielkości, na szczycie uwieńczonym pękiem skręto-ległych, przeważnie mieczowatych liści. Draceny kwitną co kilka lat, wypuszczając Btrzałkę, długą na kilka stóp. Kwiaty, zebrane w grona, są dość drobne, z okwiatem białym lub żółtawym, 6-dział-kowym; mają 6 pręcików i 1 słupek 3-komorowy o komorach jednonasiennych. Owoc—jagoda. Do tego rodzaju należy koło 40 gatunków, rosnących tylko w starym świecie, w krajach o klimacie gorącym. U nas hodować się dają jedynie w cieplarniach. Rośliny, trzymane w mieszkaniach pod nazwą d r a o e n, należą do pokrewnego rodzaju C o r-dy 1 i n e, jak np. Dracaena r e g i n a.

Z pomiędzy gatunków Dr-en najbardziej znaną jest D. Draco L., drzewo smocze, rosnące dziko na Maderze, wyspach Kanaryjskich i Zielonego Przylądka. Drzewo to dochodzi 20 metrów wysokości; jest ono za młodu proste i nierozgałęzione jak kłodzina palm. Ale po każdem zakwitnięciu (co kilka lat), gdy już zamrze pęd kwiatonośny, kilka pączków bocznych wyrasta w okółek gałązek. Powtarza się to kilka razy i ostatecznie na szczycie prostego pnia tworzy się niezgrabna wiecha z licznych gałęzi. Drzewa te żyją bardzo długo i mogą dochodzić znacznej grubości. Największe z drzew smoczych znajdowało się w ogrodzie koło Orotawy, na wyspie Teneryfie. Według pomiarów, dokonanych przez Humboldta (w r. 1799) miało ono 45 stóp paryskich obwodu, na wysokośoi kilku stóp nad ziemią. Było ono już w części spróohniałe i uważane za stare w epoce odkrycia wysp Kanaryjskich (XV w,). Sądząc z niezwykłej jego grubości, oceniano jego wiek na 5—6000 lat, która to liczba zresztą jest zupełnie dowolną, wobec tego, że nie znamy dokładnie szybkości przyrostu tych drzew na grubość. Drzewo smocze z Orotawy zostało wywrócone przez huragan w r. 1867. Pozostałe po nim kawałki lekkiego drewna, barwy karminowej, znajdują się w rozmaitych muzeach, między innemi w Krakowie.

Z nacięć, zrobionych na pniu drzewa smoczego (a także i samorodnie), wypływa brunatno - czerwona żywica, tężejąca na powietrzu, zwana krwią smoczą. Wypływa ona także z kilku innych dracen; D. cinnabari na Zanzibarze i Sokotrze, D. Schizantha na wybrzeżu Somali i D. Ombet w Nubii. Krew smocza jest mieszaniną różnych związków organicznych, jak kwasu benzoesowego, cynamonowego, gum, trochy tłuszczów; główną jednak jej część składową (koło 80%) stanowi tak zwana drący na. Rozpuszcza się ona w alkoholu i alkaliach; topi się łatwo (koło + 70°); zapalona, wydaje przyjemny zapach. Używa się do werniksów, a także, dla swych ściągających własności, na proszek, do zębów. W Starożytności i Wiekach Średnich miała bardzo obszerne zastosowanie w medycynie do gojenia ran oraz w różnych chorobach. W Europie znano ją już za czasów greckich i rzymskich i uważano za „krew, wyciśniętą ze smoka, pod ciężarem zdychającego słonia“ (Pliniusz). Według wszelkiego prawdopodobieństwa otrzymywano wówczas krew smoczą, pochodzącą z wyspy Sokotory. W XV w. zaczęto ją śprowa-dzać z Madery i wysp Kanaryjskich.

Oprócz krwi smoczej afrykańskiej z dracen, otrzymuje się ją dziś i z innych części świata: 1) z Azyi dostarczają jej palmy z rodzaju Calamus (indyjska k. smocza — najbardziej obecnie rozpowszechniona w handlu), 2) z Ameryki — głównie gatunek drzewa sandałowego Pterocarpus Draco (Indye zachodnie), a także kilka innych drzew (z rodzajów Croton, Dahlbergia i in.) z Brazylii, Gujany i Ameryki środkowej.

Draohenfels, 1) stożek trachitowy w górach Siebengebirge (północno-zachodni róg Westerwaldu między Renem i Siegiem). Góra ta wznosi się nad samym Renem do wysokośoi 325 m.; ze szczytu, na którym są ruiny zamku, roztacza się wspaniały widok. Na zboczu, zwróconem ku Renowi, rośnie wino czerwone, zwane Draehenblut. W połowie wysokości góry znajduje się jaskinia Dra-chenhöhle, w której, według podania, mieszkał smok, zabity przez Siegfrieda. Na północnym stoku góry wznosi się zamek Drachenburg, zbudowany 1883 r. w stylu gotyckim; od tegoż roku na szczyt góry prowadzi kolej żelazna. Góra dostarczyła ma-teryału na budowę katedry kolońskiej. 2) Szczyt Haardt u w Palatynacie Reńskim, wznosi się do wysokości przeszło 570 m.; do góry tej przywiązane jest również podanie o Siegfriedzie i smoku.

Drachma, w starożytności główaa moneta srebrna Greków, jak denar u Rzymian. Były ich dwa gatunki, różne wartością i wagą: attycka i eginecka. Pierwsza miała głównie obieg w Gre-cyi pólnocn., w krainach nadmorskich i Sycylii; zawierała 6 obolów, wartości około dzisiejszego franka (97 cent.). Wyglądała tak, jak ją przedstawia niniejszy rysunek (fig. 279), w naturalnej wielkości, według wzoru z muzeum Brytańskiego. D. eginecka obiegała w Beocyi, niektórych częściach Gre-cyi płn. i na całym Peloponezie, z wyjątkiem Ko-

T&&

=j

•>>

-a MmÊÆùPS#

A»

y«

węz

ïkV;

‘ĘM

ÛJ

lK)

lÉfe

'1

fi

fAL

J;

L'v-

tfk' ^

b-' A

Ai)H

SK

t-i-ri

K.

cl*’» "’B

v?

E>'i

•••

•'SS

if;

fV

»v

' -Xw>

Fig. 277. Gałązka z kwiatami drzewa smoczego (Dracaena Draco).

;;.Ä    "

Fig. 276. Drzewo,Tsmocze.

rfSSgSS

r<

#»

*1

iprfc

tV!;

v4.'.

14 Äjrf

Fig. 278. Dracaena regina.

Drachma — Draco.

025

ryntu; wartości dzisiejszej miała około 1 fr. 42

A?

•TwMvi

Fig. 279.

cent. (ob. fig. 280).—Hussey: „Ancient weights and

K K.

money“, str. 47 i 59).

O!

/sra

\i0Sl

mego poetę; »Sande ved Havet“ ('Pieśni z nad morza—1877). „Ranker og Roser“ (Powoje i róże — 1879) i „Uugdom i Digt og Sang“ (Młodzież w poe-zyi i pieśni — 1879). Świadczą one wszystkie o niepospolitym talencie lirycznym D-a, pełnym świeżości i subtelności, i o mistrzowskiem władaniu formą. Nie mniejszy talent okazał i w nowellach, w których z wielkim realizmem malował sceny z życia ludu, zwłaszcza rybaków i marynarzy, mianowicie: »Derovre fra öränsen“ (Zza granioy—1877) cykl szkiców z czasów walki z Prusami pod Düppel; „Ungt Blot“ (Młoda krew — 1877); „PaaSó-mands Tro og Love“ (Wierność i wiara marynarza— 1878); ,Poul og Virginie under uordlig Bred-de“ (Paweł i Wirginie pod szerokością półnooną —1879) i »Lars Kruse“ (1881); natomiast w większych powieściach: „En Overcomplet* (Nadkomplet-ny“ —1876), »Tannhäuser“ (1877) i późniejszych: »Med den brede Pensel“ (Szerokim pendzlem — 1887) i t. d., grzeszy brakiem prawdy psychologicznej i wadliwością kompozycyi. Późniejsza twórczość poetycka D-a rozszerza się i na dramat, ale jednocześnie zmienia dotyczasowy kierunek na t. nowo-romantyczny. Na przełomie do tego nowego kierunku D. napisał: powieści fantastyczne, wysnute z baśni: »Prinsessen og det halve Kongeri-ge“ (Księżniczka i pół królestwa — 1878), „Osten vor Sol og vesten fjr Maane“ (Na wschód od słońca i na zachód od księżyca — 1880) i „Vandenes Datter“ (Córka wód—1881); dalej poemat bohaterski „Peder Tordenskjold* (1880), zbiór liryk »Gamie Guder og nye‘- (Starzy bogowie i nowi—1881) i wreszcie pierwszy swój dramat fantastyczny »Puppe og Sommerfugl“ (Lalka i motyl—1882) Otwarte zerwanie ze szkołą Brandesa nastąpiło w r. 1883. Wtenczas mianowicie wydał D. swoje „Skyggebil-le derfra Reiser i Indland og Udland“ (Szkice z podróży po kraju i za granicą), w których oświadczył się przeciw racyonalistyczno realistycznym hasłom, jako szkodliwym narodowości. W tym drugim okresie swojej twórczości napisał zbiory liryk »Dybe Strenge“ (1884) i »Sangenes Bog“ (Księga pieśni—1889); nowellistyczne »Smaa Fortällinger“ (Drobne powiastki—1884); wrażenia z podróży,, Fjäld-Sange og Eventyr“ (1885) i „Tarvis” (1891), oraz liczne dramaty: »Strandby Folk“ (1883), »Lykken i Arenzano“ (1884), „Alkibiades“ (1886), „Der var engang“ (Było to niegdyś — 1887), dramat fantastyczny „Esther (1888—przerobiony z »Vandenes Datter“), „Tyrkisk Rococco“ (1888) i »Bonifacius Skäret“ (1893) — o nastroju raczej lirycznym niż dramatycznym; najwyżej pomiędzy niemi stoi »Der var engang“. W r. 1892 D. zbliżył się znów do Biandesa, nie wyrzekając się wszakże swojej odrębności. Jako dowód ogólnego uznania pobiera pensyę rządową.

Drace (smok), znak wojskowy, sztandar kohorty, zapożyczony od Partów i wprowadzony do armii rzymskiej około czasów Trajana. Było to wyobrażenie wielkiego smoka, zatknięte na lancy,

Fig. 280.

D. jest i obecnie jednostką monetarną w Grecy* i dzieli się na 100 lepta. Odr. 1867 D. ma wartość frank i. Dawniejsza drachma grecka, od r.

1833 b)ła ¹/₆ piastra hiszpańskiego, a 100 drachm nowych odpowiada 110ł/₃ tych drachm dawniejszych. Co do dawnej drachmy arabskiej ob.

Dirhem.

Drachma, jednostka wag aptekarskich, ósma częśćuncyi,—ob.Aptekarskie wagi.—W układzie miar nowopolskich drachma albo kwincik jest ¹/i łuta i dzieli się na 3 skrupuły po 24 grany po 5¹/* granika, po 8 miligramów, drachma zatem = 3168 miligramów.—Drachma angielska jest l/₁₆ uncyi. Nowa drachma turecka, dire hem d’ebary jest to gram, podobnie jak w Grecyi drachma nowa czyli królewska; dawna drachma grecka = B¹/₆ drachmy nowej albo grama.

Drachmami Holger Henrit Herholdt ( *

1846 w Kopenhadze), wybitny poeta duński, syn lekarza marynarki, później profesora ortopedyi, kształcił się początkowo także na lekarza, ale przed u-kończeniem studyów opuścił uniwersytet i wstąpił do akademii sztuk pięknych, żeby się wykształcić w malarstwie; w tym kierunku dał s:ę nawet poznać korzystnie swojemi obrazami morskiemi, do których znaiazł w sobie odpowiednie usposobienie, był bowiem wielkim miłośnikiem morza i wiele podróżował, nie tylko po morzu Północnem, ale i po Śródziemnem. Jednocześnie studyował estetykę i muzykę i uprawiał potrosze poezyę; zwrócił nawet na siebie uwagę poezyami rewolucyjnemi i szkicami „Med Kul og Kridt“ (Węglem i Kredą, 1872).

W zupełności wszakże przerzucił się do literatury dopiero pod wpływem Jerzego Brandesa i stał się na razie jednym z najgorliwszych zwolenników radykalizmu i realizmu. Zamanifestował to wyraźnie w swoich „Digte“ (Poezye—1872), które można u-ważać jako otwarte i śmiałe wypowiedzenie wojny dotychczasowemu romantyzmowi w literaturze duń- z rozwartą paszczą srebrną, kadłub zaś ułożony skiej. W tym samym kierunku ukazały się później: z tkanin zabarwionych lub skór, które, będąc »Dämpede Melodier“ (1875), illustrowane przez sa- puste i wiotkie, wyginały się ruchami, podobnemi

S. K.

S. K.

z.

B. D.

do poruszeń tego gada, za wpadaniem wiatru do paszczy.—(Veget. ,Mil.“, II, 13). Chorąży tego]zna-ku zwał się Draconarius.    K-K-

Praco L. Smok. Jeden z licznych rodzajów rodziny Agamidae, z rzędu jaszczurek (Sauri), gromady gadów (Reptilia).—Jaszczurki, do tego rodzaju należące, żyją przeważnie na drzewach; odznaczają się ciałem z boków ścieśmonem, wydłużo-nem, o ogonie bardzo długim. Po bokach ciała, z każdej strony, znajduje się szeroka fałda błoniasta, wsparta na żebrach wydłużonych, wystających na boki, która służy za spadochron; pod gardłem zwiesza się długi i szpiczasty worek krtaniowy; nogi mają pięcio - palcowe z ostremi pazurami, skórę—z delikatnemi łuseczkami. Gatunki tego rodzaju żyją w Indyach Wschodnich. Na szczególną u-wagę zasługuje: D. Volans L., Smok latający. Fałdy boczne, rozpostarte pomiędzy żebrami długie-mi i ruchomemi, poziomo z tułowia wystającemi, przedłużają się aż do uda i tworzą niby skrzydła;

ki, tworzące razem kłos; dość duże, barwy błękitnej lub czerwonej, rzadziej żółtej lub białej. Różne gatunki D. hodują w ogrodach, jako rośliny ozdobne. Z dziko rosnących krajowych zasługuje na uwagę D. austriacum P. austryacki, o kwiatach ciemno-błękitnych.

Draconites Jan, po niemiecku Drach albo Trach, zwany także Karlstadtem od miejsca urodzenia (* w Karlstadzie we Prankonii 1494 r.— f w Wittenberdze 1566). Był profesorem i kanonikiem przy kościele św. Seweryna w Erfurcie, lecz przyjąwszy naukę Lutra, r. 1521 został stamtąd wygnany i pracował jako kaznodzieja luterski po różnych miastach. Od 1534—1537 był w Marburgu kaznodzieją i profesorem, a 1551 też same obowiązki objął w Rostoku, gdzie go w 1557 na superin-tendenta posunięto, ale, oskarżony przez duchowieństwo o heterodoksyę, musiał tego urzędu zrzec się i powrócić niebawem do Wittenbergi. Potem przez krótki czas mieszkał w Kwidzynie, zarzą-

•SV-

"W

-i

iSH

wfii

Mb'

MB

Fig. 281. Uraco volans. Smok latający.

przybył do Wittenbergi i tam życie zakończył. Głównem dziełem D-a jest ,Gothes Verheissungen in Christo“ (Lubeka, 2 tomy 1549—50); jego biblia poliglotyczna („Biblia pentapla“); w części tylko wydrukowana, zawiera obok przekładu niemieckiego

wzdłuż grzbietu ciągnie się grzebień, drobno zazę- | dzając biskupstwem pomezańskiem, lecz już w 1561 biony, zielony, z brunatnemi błonami lotnemi; długość ciała 22—30 cm.; ogon długi na 12—15 cm.

Mieszka na Jawie i przebywa szczególniej na drzewach, łażąc z gałęzi na gałąź za owadami; za pomocą błon lotnych może przeskakiwać na dość odległe, byleby niżej położone, miejsca; do góry wzbi- ! i łacińskiego, umieszczone jedno pod drugiem, bar-jać się nie może; jest stworzeniem niewinnem, nie dzo rzadkie teksty hebrajskie, chaldejskie i greckie mającem nic wspólnego z bajecznemi smokami.* s* z objaśnieniami, odnoszącemi się szczególniej do Dracocephalum L. (od öporawv - smok i xecpaX’fl ustępów messyaniczuych.    *

DracontariTltn, ubranie głowy, wstęga pogięta tu kwiatów) Pszczólnik,—rodzaj roślin z rodziny tak, iżby naśladowała zwoje wężowe, albo może u-wargowych (Labiatae), właściwych głównie Azyi, łożona w kształt dwóch wężów zespolonych, mniej licznych w Europie. Są to rośliny zielne, Draeontius Blossius Aemilius, poeta ła-o łodydze wzniesionej albo podnoszącej się; liście ciński z V w. po Chrystusie, był, jak się zdaje, mają naprzeciwległe, pierzastodzielne lub całkowi- adwokatem w Kartaginie. W poezyach jego widać te; kwiaty o kielichu 2-wargowym i takiej samej talent prawdziwy, obok gruntownej znajomości tak koronie, z wargą górną sklepistą, dolną zaś 3-wrę- klasyków, jak i pisarzy chrześciańskich; styl wszak-bną; pręciki ustawione tak, że pylniki każdej pary że jego nie jest wolny od wad właściwych owym tworzą rodzaj krzyża; kwiaty zebrane są w okrąż- czasom: napuszoności retorycznej i przesady. Doszły

— głowa, nazwany tak przez Linneusza dla kształ- ¹

K. K.

K. K.

X.

czone

do nas pomniejsze jego utwory, bądź osnute na tematach mitologicznych („Hylas", „Raptus Helenae¹*, „Medea“) bądź tei w rodzaju ćwiczeń retorycznych („Verba Herculis“, „Deliberativa Achillis“, „Contro-versia de statua viri fortis“); dalej dwa epithala-mia; poemat elegijny „Satisfactio“, napisany w więzieniu, w którym D. błaga króla wandalskiego Gon-tamunda (484—496) o przebaczenie, że, zamiast niego, nieprzyjaciół jego opiewał; wreszcie poemat dydaktyczny „De laudibus Dei“, albo „De Deo“, w trzech księgach, opisujący stworzenie świata, a w sto lat po śmierci autora uzupełniony przez arcybiskupa toledańskiego, Eugeniusza (wydanie Carp-zowa, Helmstedt, 1794 r., w tomie 60 ym Patrologii Mignę’a). Ze względu na podobieństwo ję zyka, metryki i całego wykładu, niektórzy przypisują mu poemat opisowy (971 heksametrów), „Ore-stis tragedia.“ Najnowsze wydanie poezyj D-a sporządził Duhn (Lipsk 1873).

Dracz, ob Durazzo.

Draga, przyrząd służący do oczyszczania, pogłębiania, kanałów, rzek i bassenów portowych, a także do wykonywania robót ziemnych na pewnej głębokości, rzadziej do podnoszenia na pewną wysokość przedmiotów sypkich, jak zboże i węgiel. D-i do pracy podwodnej znane już są od dawna. W r. 1591 niejaki Varantuis zbudował podobnego rodzaju przyrząd, poruszany siłą ludzką, pierwsza zaś maszyna poruszana siłą pary zbudowaną została w r. 1796 w Anglii. Względnie do wykonywanej roboty rozróżniane bywają: Dragi wodne, pospolicie tylko Dragami zwane, (Bagger, Dredger, Drague) i Dragi suche (Digger, Excavateur). Względnie do konstrukcyi bywają: Szuflowe (Löffelbagger, Steam uavy, Excavateur à cuillier), Łańcuchowe (Eimerkettenbagger, Chain and buckets dredger, Excavateur v. Drague à Chain sans fin) i Windowe (Drehschaufelbagger, Clam-shell-dredger, Excavateur à mâchoires.)—D. szuflowa ręczna opisaną została pod wyrazem czerpak (ob.); maszyny tego rodzaju, poruszane siłą pary, są konstrukcyi bardziej złożonej, a rysunek (fig. 282) przedstawia

D-ę szuflową, zbudowaną przez firmę Ruston, Proctor et C. w Lincolnie, która zdolną jest w przeciągu 8-iu godzin wykopać 300 met. kub. ziemi lub gliny. Podobnego rodzaju D-i rozpowszechnione są przy większych robotach ziemnych w Ameryce; zastosowane też zostały i przy budowie kanału Pa-namskiego. Ziemię wydobytą taką dragą na powierzchnię zsypuje się do wagoników kolejowych i odrazu na miejsce przeznaczenia odwozi. — D-i łańcuchowe u nas więcej są rozpowszechnione do robót podwodnych, niż nadwodnych. Zasada ich działania, przy zmiennej konstrukcyi, prawie jest

Ml

lig. 283.

jednakową. D-i do robót nadwodnych mają podstawę całej instalacyi na silnie zbudowanym wagonie (platformie), umieszczonym na szynach, używane do robót podwodnych, albo tak, jak poprzednie, umiesz-są na platformie, i wtedy służą do wybierania ziemi z brzegu rzeki lub kanału, albo też zbudowane są na barce (ob.) i służą do wyczerpywania ziemi z dna rzeki. Główną składową częścią D-i tego rodzaju jest rama, posiadająca, w górnej części walce ruchome, przez które z brzegów przerzucone są dwa łańcuchy bez końca, a do tych ostatnich w pewnych odstępach przymocowa-

a⁵

1/

[/

nr

!/

/V-

"c

'T

Ti

?• a-

É&.

mm

rft;:{

/ M

4#

/■'Æ

sl

[ś

|s

r.\ '

: : X ;    • ,

ti.....

Fig. 282.

Encrkl. nioatr. Fown. Zen. 187. T. XX I

117

;

A

.

i

Fig. 284.

:

*

rsyK

k

n

I

■ ;''4-

V*V

'

>*

i

i

■

4"

*

fclî

il

11

pv.^O'^v®- ' °'e" "

£

i

II

if

um

T ü

iM

K:

im

/

1

h

1

A. a

-

M

■

Wi{

Li^MbIh

ET

iti

y» ni >

i

4

»

>

li

; (

i

.

i

2^

5

fi

■

Li

3

-r/

/

i

« t

:

!

I

!

!

!

! ' !

i

■

! ; i

i

?

\

i

i

\

,L

&

X

■

K

l'l

I

I

....i

R

\

sS?^

róóśirz^K''

mm

I

kim

P

w i

r

V

:o,

.i

4

,;,[T

r

BP

W

I

z

!

k-

-9MP-

Fig. 286.

!

;>!<-

"S

'J

ÙÜk

II

sT

t

l.j.....i.

a

za

;..............

;-J

W.

Fig. 287.

\

\

K

j?m

ü

a

Ł

©

n

Fig. 285.

"ł

~~L1

SSK⁵^

KmH

E. D.

nę są czerpaki (ob.). Ramę rzeczoną zapuszcza się na dno rzeki lub kanału, na taką głębokość, aby czerpak pod ramą się znajdujący mógł zagarnąć pewną ilość ziemi. Gdy ruchome walce obracać się zaczną, wtedy łańcuchy z przytwierdzonemi czerpakami odbywają ruch postępowy w kierunku długości ramy, zaczerpują ziemię z dna rzeki lub kanału, i podnoszą ją do góry, a po dojściu do celu części ramy tak zaczerpniętą ziemię wyrzucają do specyalnego koryta. Aby wyczerpywanie było możliwe bez przerwy, potrzeba, aby rama mogła jednocześnie z czerpaniem odbywać jeden z dwóch ruchów: postępować w kierunku podłużnym lub poprzecznym, albo opuszczać się; inaczej bowiem tylko jeden czerpak zagarnie ziemię, inne zaś działać będą bezużytecznie. Ruch postępowy w kierunku podłużnym lub poprzecznym osiąga się przez samo pomieszczenie ramy D-owej na barce (ob.); aby jednak główną iustalacyę na tego rodzaju statku pomieścić można i odpowiednio nią kierować, potrzeba, aby rama wraz z łańcuchami i czerpakami miała w samej barce swobodny i dostateczny otwór przez całą jej głębokość. Budowa więc statku barkowego dla pomieszczenia na nim głównej części D-gi wymaga urządzeń specyalnych; wymaganie to rośnie jeszcze wskutek okoliczności, że wprowadzenie w ruch walców, umieszczonych na ramie, odbywa się przy pomocy maszyny parowej, sama zaś rama z czerpakami, umieszczana zwykle w przedniej części statku, posiada ciężar bardzo znaczny i dla prawidłowego działania wymaga możliwie spokojnego utrzymania statku na wodzie. Z powyższego wypływa, iż całość maszyny, zwanej D-ą, składa się z odpowiednio zbudowanego statku barkowego, lub platformy, na których pomieszcza się właściwy przyrząd do dragowania, i z maszyny parowej, przyrząd w ruch wprowadzającej.—Działanie zaś tej maszyny odbywa się w sposób następujący: D. podwieziona na miejsce przeznaczone do oczyszczenia lub pogłębienia, opuszcza ramę wraz z czerpakami do właściwej głębokości, a po puszczeniu maszyny w ruch posuwa się w kierunku poprzecznym lub podłużnym stopniowo, zwolna. Czerpaki w ruchu bezustannym wybierają z miejsca przeznaczenia ziemię i wyrzucają ją do rynny pochyłej, tuż przy ramie samej znajdującej się, skąd wydobytą ziemię usuwa się i wysypuje do łodzi lub wagonów obok D-gi stojących, a następnie się odwozi. Gdy pewna przestrzeń na głębokość odpowiednią zawartości czerpaka pogłębioną zostanie, rama się opuszcza i zaczyna się wybieranie następnej warstwy.—Czy kierunek ruchu D-gi jest właściwy, wykazuje sama zawartość czerpaków; najpożyteczniejsze działanie maszyny jest wtedy, gdy czerpaki zawsze są wypełnione. Aby czerpaki nie podnosiły wody, gdy nie są w możności zagarnąć ziemi, dno ich jest przedziurawione, a woda, po wynurzeniu się czerpaka po nad powierzchnię, wycieka. D-i powyższej konstrukcyi działać mogą do pewnej tylko głębokości; przy usuwaniu mielizn z głębokości znaczniejszych, jak np. przy wejściach portowych, kanałach morskich i t. p. używane są D-i windowe. Są to pojedyńcze czerpaki, znacznych

rozmiarów, podtrzymymane na windach za pomocą łańcuchów. Konstrukcya czerpaka jest tego rodzaju, źe za pomocą oddzielnego przyrządu łańcuchowego posiada zdolność otwierania się i zamykania. Forma czerpaka bywa kolebko wata lub gruszkowa-ta. Gdy tego rodzaju czerpak, opuszczony na dno bassenu lub kanału morskiego, będąc otwartym, własnym swoim ciężarem zagłębi się w ziemię, wtedy następuje za pomocą łańcucha zamknięcie czerpa-ka, który z całą zawartością pochwyconej ziemi za pomocą windy zostaje wyciągnięty z wody, a zawartość jego wypróżnioną do stojącej obok windy barki lub łodzi.—D-i windowe, ze względu na ciężar czerpaka napełnionego ziemią, poruszane być mogą tylko siłą pary. Rysunki zamieszczone przedstawiają: fig. 283—Górną część ramy D-i łańcuchowej z wałem i czerpakami; fig. 284—Ogólny wi

fim)

śf

ivll-

Fig. 288.

dok D-gi łańcuchowej rzecznej, używanej do robót regulacyjnych na Wiśle; fig. 285 D. łańcuchowa sucha ziemna używana przy budowie kanału Panamskiego systemu Jacquelin i Chevre; fig. 286 i 287 D. wodna łańcuchowa, działająca z brzegu, z pomostem ruchomym do mechanicznego odwożenia ziemi przez D-ę wydooytej; fig. 288 Czerpak D-i windowej. D-i suche łańcuchowe, używane w ostatnich czasach do robót ziemnych, bez względu na koszt instalacyi maszyny, przy pewnych warunkach bardzo dodatnie wydały rezultaty i opłacać się mogą przy znacznej ilości robót ziemnych w pewnej miejscowości. Literatura: Salomon et Forcheimer „Neuere Bagger u. Erdgrabmaschinen (Berlin 1888); Riihl-man „Algemeine Maschinenlehre* (Lipsk 1888); Bürking „Die Baumaschinen* (Lipsk 1883); Hagen „Sammlung ausgeflürter Dampfbagger, Bag-gesprähme u. Bugsirboote“ (Berlin 1881).

w. v.

N.

Dr J. P,

k. a.

Dragalj (Dragail), dawna forteca w Dalmacyi, o 24 km. na północ od Cattaro. Walki przeciw powstańcom dalmackim w 1869 r.

Draganta, tak zwano, dla ozdoby stołów pańskich, cukry, misternie i ozdobnie wyrabiane z cukru lodowatego i spajane gummą (Astragalus tra-gacantha Linneusza), od której nazwę przybrały. Stały one na środku stołu, przedstawiając zamki, baszty, pałace, ogrody, szpalery drzew, ulicę miejską, Parnas, Olimp, herby, cyfry i t. p. Za podstawę miały tafle szklane lub drewniane. Kiedy za Władysława IV zaproszono posła tureckiego na ucztę, ten zdziwiouy wielce został, ujrzawszy w D-ach zastawionych cały widok Stambułu i sułtana swego, wśród otaczającego go dworu, z przepychem wschodnim przybranego,—»Encykl. S. Orgelbranda.“

Dragasz Jan, despota serbski w XIV w., urodzony z ojca Dejana, dworzanina Stefana Dusza-na, i matki, Teodory Eudoksyi, siostry tegoż cara, razem z braćmi, swymi Konstantynem i Dymitrem, rządził po r. 1371 północno-wschodnią Macedonią, będąc już hołdownikiem Turcyi. Umarł D. po r. 1381; córka jego, Irena, była żoną cesarza Emanuela Paleologa, którego syn, Konstanty, ostatni cesarz bizantyjski (1448 — 1453), na mocy tego pokrewieństwa z despotą serbskim, nosił przydomek Draga8es.

Dragendorff Jerzy (* w Rostoku d. 20 kwietnia r. 1836), jedna z największych powag współczesnych na polu farmacyi, farmakologii i toksykologii. Do uniwersytetu uczęszczał w mieście ro-dzinnem i tamże w r. 1861 został doktorem filozofii. W r. 1864 objął profesurę zwyczajną farmacyi w Dorpacie i na stanowisku tern rozwinął działalność nadzwyczaj płodną i użyteczną, jako znakomity przewodnik kształcącej się młodzieży, którą umiał przyciągać do siebie i zachęcać do prac laboratoryjnych. Pracując razem z uczniami swymi, budził w nich zapał do uprawianej przez siebie części nauki, a pociągał ich tern bardziej ku sobie, gdy, nie ograniczając się do samej tylko farmacyi, zajął się też badaniami nad działaniem leczniczem różnych środków i trucizn. Wynikiem działalności tej jest długi poczet prac farmakologicznych samego profesora i uczniów jego, ogłaszanych przeważnie w »Archiv für experimentelle Pathologie“, o-raz liczny szereg rozpraw doktorskich, z których wiele posiada znaczenie naukowe pierwszorzędne. W r. 1875 uniwersytet monachijski, uznając wielkie zasługi jego dla nauki lekarskiej, przysłał mu dyplom doktora medycyny, a w r. 1895 wydział lekarski w Berlinie powołał go na profesora; zaszczytne wezwanie to D. przyjął i obecnie w stolicy Niemieo pracuje dalej z zapałem. Z prac jego licznych wymienimy tu tylko: „Die gerichtlich-chemische Ermittelung von Giften“ (Petersburg 1876), „Beiträge zur gerichtlichen Chemie*“ (tamże 1871) i »Die qualitative und quantitative Analyse von Pflanzen und Pflauzentheilen” (Getynga 1882).

Dragoman (z arabsk. Terguman, Terdżu-man, po franc. Truchement, Drogman, po starofranc. Drugheman, po łacinie Dr ag omanu s, Turchimanus), tłómaoz przy poselstwach

i konsulatach na Wschodzie muzułmańskim, a głównie w Turcyi. Do zawodu tego kształcą się kandydaci: we Prancyi w „Szkole jęz. wschodn. żywych“ w Paryżu, w Austryi w Akademii języków wschodnich, w Rossyi na fakultecie języków wschodnich przy departamencie azyatyckim ministeryum spraw zagranicznych.—W dawnej Rzeczypospolitej polskiej, w stosunkach jej z Turkami i Tatarami, pierwotnie za D-ów służyli bądź spolonizowani Tatarzy litewscy, bądź też Ormianie; później bywali i rodowici Polacy, którzy dla karyery w tym zawodzie starali się o nabycie znajomości języka tureckiego. Turcy posługiwali się polskimi poturczeńcami.-—Ob. Tłó-macz.    *

Dragomirow generał. Urodził się w 1830 roku. Kształcił się w korpusie kadetów, zwanym Dwo-rzańskim pułkiem, a potem w akademii wojenne-Służył w kwatermistrzostwie generalnem. Był profesorem taktyki w tejże akademii wojennej. W roku 1877 komenderował 14-tą dywizyą piechoty, która pierwsza, w dniu 27 czerwca 1877 roku, przeprawiła się pod Sistowem przez Dunaj, pod ogniem Turków. Na Szypce otrzymał ranę w nogę i opuścił teatr wojny. W roku 1878 został mianowany naczelnikiem akademii wojennej, a w r. 1889 komenderującym wojskiem Okręgu Kijowskiego. Generał D. długo hołdował zasadom Suworowa, polegającym na użyciu bagnetu, i długo się sprzeciwiał wprowadzeniu broni szybkostrzelnej, uważając, że się powiększy tylko pukanina, nieprzynosząo rzetelnych korzyści. Jako znany pedagog w ćwiczeniu wojska, ma generał metody sobie właściwe, nie przez wszystkich atoli uznawane za najlepsze. Generał płynnie mówi i pisze prawdziwie po żołniersku, stylem dobitnym, sobie tylko właściwym. Z prac jego, oprócz mnóstwa artykułów w „Hima-nup,T>u, świeżo w ,Po3Bh^;qHKi.*, do najcelniejszych należą 1) »OuepKH ABCTpo-npycKoä boöhh 1866 r.“, 2) „Kypct TaKTHKH* 1872. 3) „Onurb pyKO-BOÆCTBa ÄJta no^roTOBKM nacTeä ki, 6oio“ 1886.

4) „Coji^aTCKaa IIaM»TKa” 1890.

Dragonady »wielkie“ odbyły się w r. 1685 we Francyi celem nawrócenia hugonotów, czyli kalwi-nistów, na katolicyzm. Ludwik XIV już w początku rządów swoich odstąpił był od polityki tolerancyjnej swojego ojca i dziada, bo w r. 1662 zakazał hugonotom odbywania synodów, a parlamentom zalecał sądzić surowo sprawy kalwińskie. Do nawracania używano, nie tylko kaznodziejstwa i namowy, ale i pokus, nawet przekupstwa, tak np. nawróconym płacono po 6 liwrów. Te środki wszakże nie zadawalniały króla, gdy znalazł się pod wpływem pobożnej pani de Maintenon, spowiednika jezuity, ojca La Chaise, i kanclerza, Le Tellier. Ten ostatni szczególnie odznaczył się gorliwością w podsuwaniu coraz groźniejszych edyktów od r. 1681: o zamykaniu kościołów kalwińskich, zakazywaniu nabożeństw, zapisywaniu dzieci protestanckich do kościoła katolickiego, o wzbranianiu urzędów i zajęć rozmaitych opornym, o konfiskacie mienia za ucieczkę do obcych krajów. Hugonoci w Cewen-nach i Langwedocyi, zrozpaczeni, zmówili się na dzień 27 czerwca 1683, żeby się zebrać na nabo-

T. K

W N.

źeństwo pomimo zakazu królewskiego; dowiedziawszy się o tem, katolicy uzbroili się; stąd wynikły bójki, a w Delfinacie oddział dragonów zrąbał jedną gromadę. Wielu „buntowników* pokarano srodze i prześladowanie rozwinęło się na szerszą jeszcze skalę. Wreszcie minister Louvois (syn kanclerza Le Tellier) rozpoczął w znajdujących Bię pod jego zarządem prowincjach nawracanie przez „missyonarzy z ostrogami“: u zatwardziałych heretyków kazał stawiać na kwaterę po kilkudziesięciu, a nawet po stu żołnierzy i pobierać dla nich żołd dzienny od gospodarza domu. Nareszcie przełożył królowi, że należy „pokazać wojsko“ hugo-notom dla łatwiejszego ich nawrócenia. Uzyskawszy pozwolenie, urządził Wielkie D. Wysłał do południowej Francyi dwa pułki piechoty i pięć pułków drago nii. Największe przerażenie szerzyli dragoni. Gdy w swoich kurtkach czerwonych i w wysokich ber-mycach, z dobytemi pałaszami zbliżali się do miasta. lub cichej wioski, tłum przestraszonych mieszkańców wychodził na spotkanie z oświadczeniami uległości. Intendent, postępujący w assystencyi duchowieństwa, zapisywał zaraz imiona owych uległych i wysjłał raport o dokonanem nawróceniu. Do Wersalu przybiegali codziennie gońcy z tysiącami takich imion z Bearnu, Montauban, Nîmes, nawet z Roszelli. Rozradowany Ludwik XIV złożył naradę ze swymi zaufanymi ministrami, ze spowiednikiem La Chaise i arcybiskupem du Har-lay i d. 15 października 1685 r. nastąpiło odwołanie ßdyktu Nantejskiego (ob.), z nakazem zamknięcia świątyń tudzież wydalenia za granicę ministrów czyli pastorów kalwińskich. Znalazło się jednak wielu w każdem mieście takich, co katolicyzmu pozornie nawet przyjąć nie chcieli. Wtedy intendenci zabrali się do nawracania ich przymusem fizycznym: wprowadzali dragonów do mieszkań, zalecając, aby się dopuszczali wszelkich gwałtów, nie tylko na mieniu, ale i na osobach bez różnicy płci. Więc zadawane były okropne męczarnie, szczególnie odpadłym do herezyi: przywiązywano matki do łóżek, żeby nie mogły karmić niemowląt, które trzymano przed niemi płaczące z głodu; palono podeszwy nóg, smagano biczami i t. p. Działo się to niby wbrew instruk-cyom, które były pisane w stylu gładkim i groziły żołnierzom zwykłemi karami za nadużycia występne. Ostatni artykuł edyktu odwołującego kazał pozostawiać w spokoju tych, którzy trwają przy swojem wyznaniu i nie przeszkadzać im w zatrudnieniach. Louvois jednakże napisał wprost, że ma być wolno żołnierzom żyć „bardzo rozpustnie“ (fort licencieusement), a przy wykonaniu jego planu odznaczyli się największą srogością intendenci: Foucault, de Noailles, Basville, Marillac, i żadnej kary nie ponieśli. Tyrania atoli wydała całkiem nieprzewidziane skutki. Pomimo potrojonych straży granicznych i surowych kar za emigracyę, u-ciekło ze 200 000 hugonotów do krajów protestanckich: Anglii, Hollandyi, Brandenburgii, a ponieważ byli to przeważnie rzemieślnicy i fabrykanci, więc wypłacili się za udzielone schronienie kapitałami, pracą, umiejętnością na polu przemy-

słowem. Niektóre gatunki towarów, dotychczas wyłącznie we Francyi wyrabiane, stały się odtąd zyskownym artykułem handlu dla owych protestanckich krajów. Przed nową wojną (1689) prześladowanie ukrócono, chociaż znaczna liczba hugonotów trwała przy swojem wyznaniu.— Rousset „Histoire de Louvois... jusqu’à la paix de Nimè-guew (Paryż 1862, tom III): Beer Adolph „Gesch. des Welthandels“ (Wieden).

Dragonera, mała skalista wysepka w grupie Ba-learów, w pobliżu Majorki, naprzeciwko zatoki An-draix. Wznosi się nad poziomem morza do 320 metrów.

Dragoni. Pochodzenie nazwy dragonów jest ciemne. Podobno ją otrzymali od Drakona czyli Smoka, którego mieli na swej chorągwi. Brantôme utrzymuje, że pierwszą kompanią dragonów była ta, którą przyprowadził Strozzi Franciszkowi I-mu, i że składała się ona z arkebuzerów posadzonych na konie. Byli więc D. piechotą jeżdżącą i narodziny ich należy odnieść do początku XVI wieku. Jako piechurzy D. mając możność towarzyszyć jeździe w jej szybkich ruchach, mogli być użytecznymi w wielu wypadkach wojennych i w tym zawierała się ich racy a bytu.—W Polsce D. ukazali się po raz pierwszy podczas wojny z Gustawem Adolfem, który miał wielką predylekcyę do tego rodzaju broni. Spotykamy się z nimi mianowicie pod rokiem 1627 w „Summaryuszu komputu piechoty cudzoziemskiej, w dawnym zaciągu do Prus będącej, za rozkazaniem własnem króla J.M-ci, do pokoju podanem“. Stoją na tym regestrze: Judyckiego kawalerya 900, Butlera 400, Wiuterota 400 i Lessego 200. Potem następuje piechota bez koni. Skąd wnosić należy, że powyżej wyliczona piechota była na koniach Tamże w księdze Rachunków Sejmowych z roku 1632 zapisany jest wydatek, w te słowa: „Geoe-roso Joanni Morion S. R. M. capitaneo peditum Germanorum vulgo D. in eonfinio Poloniae meren-tium*. Służyło ich podówczas na Podolu 900. Później znajdowali się już oni stale przy wojsku kwar-cianem. Było ich tam w roku 1639—700, w roku 1646—1 700, w roku zaś 1650 liczba ich podniosła się do 2 200.-Erygowanie i kompletowanie dragonów odbywało się podobnie, jak i innych regimentów autoramentu cudzoziemskiego, t. j. za pomocą werbunku. Takąż była i organizacya tych regimentów. Składały się one ze sztabu, który obejmował pułkownika, majora, régiments-kwatermistrza, wacht-meister- lejtenanta, régiments • furye-ra, régiments - felczera, régiments-dobosza i régiments-profosa. Liczba kompanij w regimentach była rozmaitą, ale najczęściej liczyło się ich 6. Podobnież i liczba ludzi w kompaniach stałą nie była. Miewały one po 40, 60, 100 i 120 ludzi, którzy się dzielili na kapralstwa, te zaś ostatnie na szóstki, z gefreiterami na czele. Każda kompania miała primaplanę t. j. zarząd kompaniczny, który obejmował: kapitana, porucznika, chorążego, wachmistrza, fury era, kapitan-armusa, musterszrejbera, trommel-szlegera i profosa. Istniały też w wojsku polakiem i frejkompanie D-ów, które miały administra-cyę osobną, ale do boju łączyły się po kilka w re-

gimenty. Uzbrojenie D-ów było takie, jak i ówczesnej piechoty. Składało się z pik, ale nieco krótszych, i muszkietów. Mieli oni także i szyk jednakowy z piechotą, mianowicie ustawiali się w 6 szeregów, przyczem środek zajmowali pikinierowie, obok których po obu stronach mieścili się muszkieterowie.

Annal. Fulden. (Pertz I. 350); Giesebrecht „Wendische Gesch.“ I; Szafarzyk „Slovansk. staro-źitn.* II.

Draguignan, miasto główne francuskiego departamentu Var i arrond. D.; 9 800 mieszk. (1891 r.). Muzea, ogród botaniczny, ożywiony przemysł (garbarnia, mydlarnia, przędzalnia, gorzelnie i t. d.). W pobliżu dolmen, zwany Pierre de la Fée.w- N-

Dragut (Trogut), bej Trypolisu, słynny korsarz tnrecki (f 1565), służył pod rozkazami Chair-eddina Barbarossy i siał taki postrach na morzu Sródziemnetn, iż cesarz, Karol V, wysłał przeciwko niemu flotę pod dowództwem Andrzeja Doria (ob.). Schwytany w pobliżu Korsyki, został po czterech latach wykupiony z niewoli. Po śmierci Barbarossy uzbroił flotę z 24 brygantyn, zagrażał Neapolowi, splądrował Kalabryę i opanował (r. 1550) miasto Elmadyę w Tunisie, skąd jedaak musiał u-ciekać przed pościgiem Dorii. Udawszy się do Konstantynopola, wymógł na sułtanie wysłanie na wody morza Śródziemnego 112 galer z załogą, złożoną z 12 tysięcy janczarów; po zdobyciu Trypolisu objął to miasto wraz z przyległem terryto-ryum w posiadanie i otrzymał tytuł „Sandżak-be-jaM. W r. 1552, postawiony na czele wielkiej floty tureckiej, którą sułtau Soliman, na mocy tajnego układu z królem francuskim, Henrykiem II, zobowiązał się wystawić przeciwko Karolowi V, D. spustoszył Kalabryę, a następnie wyspę Elbę i obiegł Bonifacio na Korsyce (roku 1553). Gdy atoli miasto poddało się, nie jemu, lecz Francuzom, D. niezadowolony, że z rąk jego wymknęły się bogate łupy, wrócił do Konstantynopola, po bezskutecznych szturmach do Piombino i Porto-Ferra-jo. Tyrania jego uczyniła go tak nienawistnym w Afryce, iż ościenni książęta afrykańscy zawarli w r. 1560 przeciwko niemu przymierze z wice-kró-lem Sycylii, Cerdą, któremu król hiszpański, Filip II, polecił zdobyć napowrót Trypolis. Wszakże przedsięwzięcie to nie odniosło skutku, albowiem flota hiszpańska pouiosła porażkę od tureckiej. Gdy w r. 1565 sułtan Solimau przedsięwziął wyprawę na Maltę, D. przyłączył się do jego floty z 16 000 ludzi na 15 okrętach, lecz zginął od kuli karabinowej podczas szturmowania fortu St.-Elmo.

Dragutin, król serbski, ob. Stefan D.

Drahim, niem. Draheim, małe miasteczko w południowej części Pomeranii, pow. Dramburski. Leży na wązkim przesmyku, między jeziorem Drawicz-ką (Dratzig-See) i Zarybnem (Sareben-See). Przez D. wiedzie trakt bity do Czaplinka (Tempelburg). Ma kość. luter., szkołę i pocztę; katolików prawie wcale. Oddawna należał D. do Polski, miał warowny po nad jeziorem zamek, który był stolicą starostwa Drahimskiego, części województwa Poznańskiego. Chciwi panowania Krzyżacy zabrali D. wraz z całą okolicą. R. 1407 Władysław Jagiełło zażądał, aby zamek, jako własność Polaków, zwrócili, albo przynajmniej hołd, jako z lenności, oddawali. A gdy ani pierwszego, ani drugiego uczynić nie chcieli, wysłał z wojskiem Tomasza z Wągle-

J F. G.

ne.

Do boju D. spieszali się wszyscy, spętawszy na trzy nogi konie, przy których zostawało dla strzeżenia, kilku ludzi. W szyku bojowym wojska całego nie mieli D. stałego miejsca, Btawiano ich atoli najczęściej razem z piechotą. Płaca D-ów była rozmaitą, zależnie od czasu. W roku 1640 pobierali oni po 33 zł., w 1673 po 36 zł., w 1676 po 40 zł. i w 1691 po 46 zł. Żołd prostego D-a nazywał się porcyą i podług tych porcyj obliczała się płaca wszystkich innych stopni. D. byli ulubionem wojskiem Sobieskiego. Prowadził on ich osobiście do szturmu na okopy tureckie pod Chocimem. Potem brali oni udział w oblężeniu Żórawińskiem, uczestniczyli w bitwie pod Wiedniem i pod Parkanami, gdzie jeden regiment D-ów, nie zdążywszy wsiąść na koń, padł pcd szablą turecką. Na początku wieku XVIII D. zostali przekształceni w pułki konie. o.

Drągowiczanie czyli Dregowiczanie, plemię ruskie, między Prypecią i Dźwiną. Konstanty Por-firogeneta nazywa ich „dragoubitai*. Kroniki wspominają, że mieli swoich książąt. Od Kijowa już dosyć dawno zależni. W ziemi ich powstało zczasem księstwo Turowskie. Dzisiaj jest Turów nad Prype-cią, w pow. Mozyrskim, gub. Mińskiej.—Zawitlewicz „OÔJiacTL JUperoBHuaHT.. Tpy^u KieBCKon ,a,yxo-bhoh aKa^eMm“ (r. 1P86 str. 8); Downar-Zapolski „OuepKH HCTopiü KpiiBH'iecK. h ^peroBHuecK. 3e-Mejib ,11,0 KOHD;a XII ct.—Oprócz D-n ruskich są jesreze południowi, którzy dzielą się na 1) macedońskich i 2) trackich.—1) D. macedońscy siedzieli w okolicach Tessaloniki. W r. 669—675 D., w sojuszu z innemi plemionami słowiańskiemi dobywali tego miasta. W IX w. stracili swoją niepodległość, wcieleni do Bulgaryi, a później do Serbii.—Vita 8. Demetri c. 158—183; Szafarzyk „Slov.

Hml.

Staroż. II; Jireczek „Gesch. d. Bulgaren“.—2) D. traccy nad rz. Dragowicą, wpadającą do rz. Karłowa, skąd do rz. Marycy poniżej Tatar - Bazardżyku. Od nazwy tej rzeczki, egzarchowie traccy przyjęli tytuł „Dragovitii (Drogobitias“);—Jireczek „Gescb. d.

Bulgaren; Szafarzyk „Slov. St.* II. — W nazwach niektórych miejscowości u Słowian połabskich np.

Dragouiz (r. 946), Drogawizi (1150 r.), i t. p. widzi Szafarzyk ślady imienia D-n od pierwiast ku „drak“ z wyręczeniem samogłoski a na e, co do nierzadkich zjawisk w gwarach bułgarskich oale-

źy.

J. F. G.

DragOWit. ks. Wilków czyli Lutyków, żył w drugiej połowie VIII w.; częstemi najazdami niepokoił Obotrytów czyli Bodryców, którzy zawarli byli przymierze z Karolem W. i pod wodzą Witzana, wespół] z Frankami, wkroczyli do kraju Wilków.

D. nie mogąc się obronić, wyprawił do Karola W. zakładników i złożył ma przysięgę wierności (789 r.).

—Annal. Lauris. (Pertz, M. G. I); Einharda An- azyna, kasztelana sandomierskiego i generała wiel-ual. (Pertz I. 175), Enh. Vita Caroli (Pertz II. 442), | kopolskiego, który po czterech dniach D. zdobył

J. F. O.

Od tego czasu D. znowu przy Polsce pozostawał, czego dowodem, iż r. 1466, w pokoju toruńskim, gdzie wyszczególnione są wszystkie miasta i zamki Polakom zwrócone, D-a wcale nie nazwano. Dopiero wskutek wojen szwedzkich zostało to starostwo utracone. Kiedy bowiem w czasie drugiej szwedzkiej wojny Polska do największego upadku przywiedziona była, widziała się zmuszoną szukać pomocy u elektora brandenburskiego, Fryderyka Wilhelma. Tenże przysłał jej wojska swoje na pomoc, za co sobie wymówił nagrody 120 000 tal. W zastaw dano mu właśnie owo starostwo Drahimskie i traktatem bydgoskim r. 1657 warowano, że jeżeliby zapłaty w przeciągu trzech lat nie odebrał, mógł to starostwo zająć i tak długo trzymać, dopóki-by owej sumy nie wypłacono. Ponieważ opłakane stosunki nie pozwoliły z długu się uiścić, rzeczony e-lektor roku 1668 w czasie bezkrólewia, wcale nie opowiedziawszy się stanom polskim, starostwo D. mocą najechał i zajął, li tylko z ostatnim starostą ówczesnym, ks. Dymitrem Wiśniowieokim, porozumiał się. Zalecały potem stany polskie nowoobra-nym królom, jako i zaraz Michałowi Wiśniowieckie-mu to nczyniły przez pacta conventa, aby o wydobycie starostwa się starał, jednak bezskutecznie. Posyłano i reklamacye do elektora brandenburskiego przez księcia Bogusława Radziwiłła, nadaremnie. Wreszcie r. 1726 sejm polski w Grodnie pozwolił, aby dwa poblizkie województwa, Poznańskie i Kaliskie, ziemię Drahimską pieniędzmi swemi wykupiły i dochody z niej pobierały, dopóki-by rzeczpospolita nie wróciła kosztu. Zebrano też pieniądze, ale nie zapłacono, tylko je złożono w Poznaniu bez korzyści. Aż nakoniec ministeryum saskie, już za panowa nia króla Augusta III r. 1756 na inne cele je wydało, a na wynagrodzenie obudwu tym województwom ustąpiona była Sierakowszczyzna. I później jeszcze starano się o wykupienie ziemi Drahimskiej; wybrano nawet kilku z senatorów i szlachty, którzy z posłem pruskim traktowali; do skutku jednak rzeczy nie doprowadzono, aż tymczasem i okkupacya przez rozbiór Polski nastąpiła w roku 1772.—Ob. „Starożytności polskie“, „Encyklopedya Orgelbranda“, „Słów. geograf.“.

Drahomira, żona Wratysława, księcia czeskiego w X w. Była ona córką jakiegoś księcia Sto-deranów, z plemienia Wilków czyli Lutyków. Po śmierci męża objęła rządy Czech w imieniu małoletniego Wacława. Gdy stronnictwo pogańskie niezadowolone było z pobożnego wielce kierunku wychowania syna jej, nadanego mu przez babkę, św. Ludmiłę, D. chcąc sobie pozyskać pogan, wydaliła z Pragi świekrę Ludmiłę do zamku Tetyńskiego, a potem kazała ją udusić (926). Znieważyła posła niemieckiego, dowiedziawszy o wkroczeniu Niemców do jej ojczyzny; wszakże gdy król niemiecki, Henryk I, z poduszczenia Sławników, panów na Lu-bicy, przyszedł pod Pragę, domagając się daniny, D. opuszcza Czechy i chroni się do ojczystych Sto-dor (w dzisiejszej Brandenburgii). Po odejściu woj Bk niemieckich powróciła z wygnania. Syn jej, Bolesław, groził matce śmiercią, gdy, przybiegłszy do Starego Bolełsawia, roniła łzy nad zwłokami św.

Wacława, który stracił był żywot z ręki bratobójczej. Rok zgonu D-y niewiadomy. — Kosmas „Chroń.“ Palacky „Gesch v. Böhmen“ I.

z Drahonic albo z Drahynu Bartoszek, uważany jest za autora kroniki łacińskiej, dotyczącej spraw czeskich z lat 1419—1443 W r. 1408 odbył podróż do Włoch; należał do stronników Zygmunta i walczył w r. 1421 w obronie grodu praskiego od Husytów, a po kapitulacyi udał się do Karlsztejou, lub może w jego okolice, co zaś widział i słyszał o wypadkach wojennych w różnych stronach kraju swojego i sąsiednich, głównie zaś w Czechach zachodnich i południowych, spisywał barbarzyńską łaciną. Mimo, że był zwolennikiem królewskim, nie grzeszył wszakże stronniczością. Zmarł 1443 r. lub później, bo na tym roku kronika się jego nagle urywa. Do kroniki tej dołączone są krótkie roczniki czeskie i łacińskie, z lat od 1310—1464, a niektóre z nich, jak się zdaje musiał pisaé D. Wydał ją Dobner („Monumenta histor. Bohem ", tom I, str. 120—228), a traktowali o niej: Palacky, Bezold i w najnowszych czasach (1884) Goli.

Drakę Franciszek, sławny żeglarz angielski (* około r. 1540 pod Tavistockiem w hrabstwie Devon, — f 28 stycznia 1596 na morzu Karyb-skiem u wybrzeży Kolumbii). Jego ojciec, żarliwy protestant, służył we flocie, jako kapelan okrętowy, i miał dwunastu synów. Franciszek, najstarszy z rodzeństwa, otrzymał początkowe wykształcenie dzięki pomocy krewniaka swego, sir Johna Hawkin-sa (ob.), i po dojściu do lat odpowiednich, oddany został na naukę praktyczną właścicielowi niewielkiego statku kupieckiego. Zdolny i pracowity, a na-dewszystko rzutki i zuchwale odważny, młodzieniec potrafił do takiego stopnia pozyskać względy swojego przełożonego, iż ten, umierając, przekazał mu swój statek, na którym odtąd D, prowadził na własną rękę handel nadbrzeżny (w kanale La Manche) i raz nawet (r. 1565) odbył podróż do brzegów Gwinei. W r. 1567, trawiouy gorączką awanturniczą, sprzedał swą barkę i objął dowództwo „Judyty“, jednego z sześciu okrętów, z któremi J. Hawkins przedsięwziął był fllibustyerską wyprawę na Meksyk. Atoli zamiast spodziewanych łupów wyprawa ta przyniosła swym uczestnikom bolesny zawód: Hiszpanie znieśli większą część eskadry Haw-kins’a w porcie Vera Cruz, i D., który zaryzykował był na to przedsięwzięcie cały swój majątek, wrócił do Anglii zupełnie zrujnowany. Od tego czasu zapałał przeciwko Hiszpanom taką nienawiścią, iż szkodzenie im — chociażby najmniej uświęconemi środkami, — postawił sobie za główny cel życia. Jakoż systematycznie zabrał się do rzeczy. Ze brawszy garstkę awanturników, odbył nasamprzód do Indyj Zachodnich dwie podróże „wywiadowcze* (w r. 1570 i 1571), które zachęciły go do podjęcia niebawem działań zaozepnych. Nie bacząc, iż Anglia znajdowała się z Hiszpanią na stopie pokojowej, D. w r. 1572 uzbroił dwa wynajęte statki i, ukazawszy się z niemi na wodach meksykańskich, splądrował i spalił miasta Nombre de Dios i Santa - Cruz, schwytał kilka hiszpańskich okrętów i, syt łupów, wrócił do Plymouthu (9 sierpnia 1573). Przywieziona zdobycz dała mu środki do uzbrojenia własnym kosztem trzech wielkich fregat, które oddał pod rozkazy hrabiego Essex, walczącego w Irlandyi. Po powrocie z wojny irlandzkiej do kraju (1576) D.„ polecony przez wice-kanclerza, Krzysztofa Hottona, królowej Elżbiecie, przedstawił jej śmiały plan przeprawienia się przez cieśninę Ma-gelhaensa na Ocean Spokojny i wykonania z tamtej strony niespodzianego napadu na posiadłośoi hiszpańskie. Projekt doznał przychylnego przyjęcia i D. d. 13 grudnia 1577 r. wypłynął z Plymouthu na czele flotylli z pięciu statków, z których największy, »Pelikan“, miał zaledwie 100 tonn objętości. Jeszcze przed dosięgnięciem południowego krańca lądu amerykańskiego D. kazał za szemranie i niesubordynacyę rozstrzelać jednego ze zdolniejszych swoich kapitanów, oficera wysokiego rodu, Jana Dougthy, — fakt, który dał majtkom wyobrażenie o energii charakteru ich wodza (maj 1578). 20 sierpnia 1578 flotylla, zredukowana już do trzech okrętów, wpłynęła do cieśniny Magelhaensa, którą przebyła w ciągu dni szesnastu. Przy wyjściu z cieśniny okropna burza zatopiła jeden statuk (»Mangold”); drugi, »Elizabeth“, dowodzony przez kapitana J. Wintera, odłączył się od okrętu admiralskiego i wrócił do Anglii (lipiec 1579); statek zaś Drakego zapędzony został wichrem ku południowi aż do przylądka Horn, którego odkrycie jest zasługą tego dzielnego marynarza. Znalazłszy się wreszcie w obliczu wyspy Mocha, na południe Chile, i nie widząc żadnego ze swych okrętów, D. ciągnął dalej wdłuź brzegów Chile i Peru, ku północy, czyniąc tu i owdzie, w celu rabunku, wycieczki na ląd stały. Splądrował Valparaiso, a ze schwytanych po drodze galionów hiszpańskich zabrał ogromną ilość złota, srebra i drogich kamieni. Posuwając ciągle wzdłuż brzegów na północ, gdzie spodziewał się natrafić na przejście do Atlantyku, dotarł aż do 48° szerokości północnej, a omylony w swych raohubach i gdy osadzie dotkliwe zimno dokuczać poczęło, cofnął się o 10 stopni geogr. niżej, a wysiadłszy na ląd około zatoki San Francisco, objął ten kraj w posiadanie królowej Elżbiety i nadał mu nazwę Nowego Albionu. Naprawiwszy tam swój okręt, skierował się ku wyspom Moluckim, skąd przez archipelag Sundzki przedostał się do Oceanu Indyjskiego. Mapa, zdobyta na portugalskim okręcie, ułatwiła mu drogę do Europy naokoło Przylądka Dobrej Nadziei, Wrócił do Anglii, po trzechletniej niemal nieobecności (26 września), jako pierwszy kapitan okrętu, który dokonał podróży naokoło świata, albowiem Magelhaens umarł przed jej ukończeniem. Z bogatego łupu, którego wartość oceniano naówczas na miliona dukatów, D. otrzymał dla siebie i załogi 10 tysięcy funtów st. z rozkazu Elżbiety; reszta przeszła na własność skarbu królewskiego, i wszelkie reklama-cye poBła hiszpańskiego, Don Bernardina de Mendoza, który słusznie oskarżał D-go o rozbójnictwo morskie i domagał się zwrotu zagrabionej zdobyczy, pozostały bez skutku. Co więcej, królowa o-sobiście udała się do Deptford, gdzie „Pelikan”

Encykl. Powłi Hlu«tr. Zen. lïî T. XTl.

stał na kotwicy, przyjęła obiad na jego pokładzie i nadała D-mu tytuł kawalera, rozkazawszy zarazem zachować sam okręt na wieczną rzeczy pamiątkę (4 kwietnia L581). W r. 1584 i 1585 znakomity żeglarz zasiadał w parlamencie, a po wybuchu wojny z Hiszpanią (1585), objąwszy dowództwo nad eskadrą z 25 statków wojennych, u-czynił nowy najazd na kolonie hiszpańskie. Vigo w Hiszpanii, Sant-Jago na wyspach Zielonego Przylądka, San Domingo i Kartagena w Indyach Zachodnich, całe wybrzeże Florydy zostały przez niego zdobyte, splądrowane, spalone. Zrządził Hiszpanom szkody na 600 tysięcy funtów sterl. Przed powrotem do Anglii (28 lipca 1586) zwiedził świeżo założoną (przez Waltera Raleigha) pierwszą o-sadę angielską w Wirginii, skąd zabrał napowrót do Ojczyzny 190 kolonistów. Ci właśnie koloniści mieli po raz pierwszy wprowadzić do Europy użycie tytoniu i kartofli. W kwietniu 1587 r. D., na czele nowej eskadry, ukazał się pod Kadyksem,

i.

mm

IP

,v

Fig. 289. Drakę Franciszek.

gdzie spalił cały oddział »Armady“ ,(33 okręty), poczem wykonał śmiały napad na Sagres i zabrał do niewoli wielki okręt portugalski, który powracał z Indyj Wschodnich, obładowany bogactwami. Zdobycz ta dopiero zwróciła uwagę handlu angielskiego na Indye Azyatyckie. Po powrocie z tej wyprawy D. został wice admirałem i w tym charakterze, dowodząc jedną z dywizyi floty angielskiej pod rozkazami lorda Howarda Effiughama, przyczynił się znakomicie do zburzenia „niezwyciężonej“ Armady (ob.) hiszpańskiej (w lipcu 1588). Opowiadają, że okręty nieprzyjacielskie poddawały się Anglikom na samo wymienienie nazwiska D-go. W roku następnym D., wespół z generałem sir Johnem Norreys, objął kierunek wyprawy, mającej na celu przywrócenie Don Antonia na tron portugalski; atoli przedsięwzięcie to spełzło na niczem z powodu zaszłych nieporozumień między tymi dwoma wodzami. W latach 1590 — 93 D. zamieszkiwał w Plymouth, mieście, którego przedstawicielem był w parlamencie, robiąc hojne

Hml.

Dr J. P.

P. Chm.

W. O.

ofiary na cele użyteczności publicznej; tak np. kazał własnym nakładem zbudować długi na 20 mil ang. wodociąg dla zaopatrzenia mieszkańców Ply-mouthu w słodką wodę. W r. 1594, wraz ze starym Johnem Hawkinsem, przedsięwziął ostatnią swą wyprawę przeciwko Hiszpanom w Indyach Zachodnich, której niepowodzenie przyprawiło o śmierć obu żeglarzy. Najpierw umarł z wyczerpania Hawkins, w parę zaś miesięcy później D., po bezowocnych wysileniach zdobycia placówek hiszpańskich na wybrzeżach Kolumbii, zapadł z gniewu i zmartwienia na gorączkę nerwową, która powaliła go na łoże śmiertelne. Cokolwiek można powiedzieć o jego charakterze, jako korsarza i fli-bustyera, był on jednak szczerym patryotą angielskim i jednym z fundatorów potęgi morskiej swojego kraju. Tkwił w nim wszelki materyał na zdobywcę („conquestador“) w wielkim stylu. D. miał pierwszy sprowadzić do Europy kartofle, skutkiem czego Niemcy wystawili mu pomnik w Offen-burgu badeńskim (w roku 1853). Wszelako już Humboldt, a następnie Vol z i inni wykazali, że nie było to zasługą D-go. Co najwyżej, przyczynił się on tylko do rozpowszechnienia użycia tej rośliny pokarmowej. Opisy podróży D-go naokoło świata są dość liczne; niektóre wyszły z pod pióra bezpośrednich jej uczestników, jak np. Fr. Pret-ty („The Famouse Voyage of sir Francis D. etc.“), Nuno Sylva, Fletscher.—Por.: Barro w „Li fe of Fr. D.“ (Londyn 1861, 2-ie wyd.); J. Cor-bert „Sir Francis D.“ (Londyn 1891).

Drakę Jakób (* w Cambridge w r. 1667 — f w Londynie r. 1707), lekarz i publicysta angielski. Wykształcenie lekarskie otrzymał w mieście rodzin-nem i w Londynie, gdzie w r. 1696 zapisanym został jako członek zgromadzenia lekarskiego (College of physicians), lecz wykonawstwem lekarskiem zajmował się niewiele, natomiast zajął się gorliwie piśmiennictwem naukowem i politycznem. Z prac naukowych jego pierwsze miejsce zajmuje „A new system of anatomy“ (Londyn 1707, wyd. 2-ie pod zmienionym nadpisem „Anthropologia nova“ (tamże 1717) i trzecie w r. 1737. Jako pisarz polityczny był współpracownikiem wydawnictwa „Mer-curius politicus“, wydając obok tego broszury o par lamencie (1702), o stanie kościoła państwowego (1704) i inne jeszcze, w których gwałtownie napadał na panujące wówczaB stosunki, przez co ściągnął na siebie prześladowanie zawzięte, które go do grobu wczesnego strąciło. Z powodzeniem wystąpił też jako komedyopisarz, oraz wydał: „Historia anglo-scotica“ (Londyn 1703).

Drako (von) August (w. XIX), nieznany dokładnie ze szczegółów biograficznych, publicysta, który w październiku r. 1826 zaczął wydawać w Warszawie po niemiecku czasopismo miesięczne po 5 do 6 arkuszy druku zeszyt, p. n. „Polnische Misoellen“, mające na celu zaznajomienie Niemców z literaturą polską. Znanych jest zeszytów pięć, w których prócz A. Drakego występują jako autorowie i tłómacze: S. H. Merzbach, J. Kolberg. Znajdujemy tu między innemi przekłady poezyj Kochanowskiego, Karpińskiego, Lipińskiego, Kazimierza Brodzńskiego, Mickiewicza. Prócz tego ogłosił w Brunświku z niedrukowanego jeszcze rękopi-smu oryginalnego (naturalnie w nowem opracowa-uiu, które tegoż roku wyszło po polsku), tłómacze-nie dziełka Lelewela »Geschichte Polens unter Stanislaus August“ (str. IV, 128); a w r. 1846 w Berlinie, w zbiorze „Bühnen-Repertoire des Auslandes“ tom IV, przekład tragedyi Słowackiego .Mazepa”.

Drakę Jan Ryszard, podobno syn Augusta. publicysta również, znany głównie z drobnej pracy, będącej odpowiedzią na pismo S. Barankie-wicza, a wydanej p. t. »Uwagi nad myślami umiesz-czonemi w Pamiętniku Warszawskim 1819 r. o wieczystych dzierżawach dóbr rządowych“.

Drakę Samuel Gardner, pisarz amerykański (* 1798 w Pittsburgu—f 1875); w r. 1828 założył pierwszą na ziemi amerykańskiej antykwar-nię, w której gromadził głównie źródła do najdawniejszych dziejów Nowego Świata, w r. 1847 zawiązał »New England Historie-Genealogical Society* i wielce się zasłużył, tak przez nowe wydania dzieł historycznych, jak i przez właBne prace. Napisał: »Biography and history of the Indians of North America“ (Boston 1832); „Old Indian Chronicie“ (1836); „Indiau captivities or life in the wigwam“ (1839); „Tragédies of the wilderness“ (1841) „Life of Black Hawk“ (1855); „Life of Tekennseh" (1855); „History and antiquities of Boston* (1855); „A brif memoir of sir Walter Raleigh“ (1862); „The witch-kraft delusion in New England“ (3 tomy 1866); „An-nals of witebkraft in New Englnnd, Albany” (1869); „A particular history of the five years, Prench and Indian war“ (1870) i inne.    *

Drakę Fryderyk, rzeźbiarz niemiecki (* w r. 1805 w Pyrmont — f 1882 w Berlinie), początkowo poświęcał się mechanice w Kassel, w 1826 został w Berlinie uczniem słynnego rzeźbiarza, Rau-cha; we Włoszech doznał wpływu Thorvaldsena. Pierwsze prace jego były: „N. Panna z dzieciątkiem“ i „Żołnierz umierający“. Do najlepszych prac D. należy marmurowa grupa na moście w Berlinie, przedstawiająca wojownika, wieńczonego przez sławę; allegoryczne posągi ośmiu prowincyj pruskich w zamku królewskim w Berlinie i poetyczna postać winobranki. Najwięcej pracował nad posągami portretowemi. olbrzymiej zwykle wielkości; takiemi są: posąg Fryderyka Wilhelma do Szczecina i Berlina; konny Wilhelma I z bronzu, nie w je dnej wszakże sztuce odlany, ale składany (r. 1867), na most w Kolonii. Z innych posągów najważniejszy jest Schinkla przed akademią w Berlinie, Humboldta w Filadelfii, Fryderyka „Szlachetnego“ Kurfirsta na rynku w Jenie, księcia Putbus, marmurowy posąg przed pałacem w Putbus, Melancbtona w,Wittember-dze i w. in.

Drakenberge (Drachenberge, Kathalomba, Kahlamba, Kwatlamba, Quathlamba), góry w Afryce południowej. Południowa krawędź wyżyny południowej Afryki (rzeki Oranje)), znana pod ogólną nazwą gór Nieuweveld, kończy się na wschodzie górą Kompasberg, wznoszącą się nad doliną rzeki Wielkiej Rybiej. Za tą doliną rozpoczynają się góry Drakenberge (zwane w południowej czę-

A A. K.

ści Stormberge) 1 ciągną się na półn.-wschód do rzeki Limpopo, jako wschodnia krawędź wyżyny i dział wodny między drobnemi rzekami nadbrzeźne-mi oceanu Indyjskiego z jednej strony, a systema-tem rzek Oranje i prawemi dopływami Limpopo z drugiej. Góry D. spadają, naturalnie, łagodniej na zachód ku wyżynie, a stromiej na wschód ku pasowi nadbrzeżnemu oceanu; przytem strona zachodnia, jako podległa w klimacie suchym kształtującemu działaniu wiatrów, jest zarazem jednostaj-niejsza; strona wschodnia, podległa w klimacie wilgotnym (deszcze elewacyjne) kształtującemu wpływowi wody płynącej, jest bardziej urozmaicona i lesista. Szczyty są dzikie, strome (Mont aux Sources 3 400 m., Cathkin Peak albo Champagne Castle 3 160 m., Geantspeak 3 000 m.). Przejścia leżą wysoko (1 600—2 000 m.) i są przykre: przejście Van Reenen (1 650 m.) prowadzi od Pietermaritzburga w Natalu do Harrismith w rze-czypospolitej Orańskiej. Przez niższą północną część tych gór (szczyt Mauchspitze 2 660 m.) idzie kolej żelazna od zatoki Delagoa do Pretoryi. w

Drakenborch Arnold, filolog holenderski, ur. 1 stycz. 1684 w Utrechcie, urn. tamże 16 stycznia 1748 r. Naprzód w mieście rodzinnym, następnie w Lejdzie studjował prawo, potym jednak poświęcił się filologji klasycznej; w 1716 r. został profesorem historji i wymowy, a 1740 i bibljotekarzem w Utrechcie. Z prac na polu filologji starożytnej znane są jego opracowania klasyków łacińskich, pomiędzy niemi wydania poety rzymskiego Syljusza Italika (C. Silius Italicus. Utrecht 1717 w 4 ce) i Liwjusza (Lejda 1738—46, tomów 7; wyd. 2-e staraniem Klaibera w 15-tu tomach, Stuttgart 1820 —1828). Wydanie Syljusza małej jest wartości. Wydanie Liwjusza odznacza się starannością w zebraniu obfitego z różnych źródeł materjału, mniej zaś samodzielnym sądem krytycznym. Porów. L. Müll er * Geschichte der klassischen Philologie in den Niederlanden“ str. 46.

Drakenborg Chrystyan Jakób, Norwegczyk, godny wspomnienia z przyczyny długości życia. U-rodził się w Stavanger, w Norwegii w r. 1624, a umarł w Aarhus w Danii r. 1770, żył więc 146 lat. Był on majtkiem, a pojmany przez Barbares-ków, w ich ciężkiej niewoli przebył lat kilka. W 118 roku życia ożenił się z 60-letnią wdową. Aż do ostatniego kresu życia był dość rzeźki, i ze wszystkich stron zjeżdżali się ludzie, żeby tę nadzwyczajność zobaczyć. — W. Wrześniowski w „Encyklop. Orgelbranda“.

Drakon (—co), jeden z eupatrydów (szlachty) ateńskich, w VII w. przed Chr., polityk czynny i prawodawca w Atenach.* O życiu jego nic nie wiemy. Według jednych był archontem epony-mem (nadającym nazwę danemu rokowi) r. 4-go 39-ej olimpiady (621 i 620 przed Chr.), wedl .J ; innych działał za arcbontatu Arystajchmosa jako jeden z dziewięciu archontów, któremu, zapewne dla wyjątkowych zdolności, powierzono spisanie praw obowiązujących, a może i przekształcenie stosunków politycznych. Dotychczas utrzymywało się przeświadczenie, że D. spisał tylko prawa kryminalne, wrzekomo dla ograniczenia dowo lności zarówno areopagu, jaki kollegium archontów. Plutarch (Vita Solonie, 22) przekazał nadzwyczajną surowość wzmiankowanych praw, znających niemal jeden tylko rodzaj kary — śmierć, zarówno za kradzież owoców, zboża i warzywa, za próżniactwo, jak i za świętokradztwo lub mord. Demades, mówca współczesny Demostenesowi, nazwał je pisanemi krwią, a mowa wszystkich ludów cywilizacyi europejskiej przyswoiła sobie wyrażenie .drakońskie prawa“ na oznaczenie takiego prawodawstwa, które miłosierdzia znać nie chce. Pisarze klassyczni uważali wogóle prawa D-a za najpierwsze prawo pisane ludu ateńskiego, Sr]p.óata YP'fyMJ-ara. Jednocześnie ze spisaniem praw ustanowiono do spraw gardłowych sąd e fet ów (scpśtou), złożony z 50-u sędziów i jednego, wszystkich z pomiędzy szlachty. E. Curtius („Gr. Ges.” I, 284-5) mniema, że cała reforma kryminalna, związana z nazwiskiem D-a, miała kierunek przychylny dla ludu, a surowość prawodawstwa nie była skutkiem indywidualnego poglądu D a, lecz wyznawanej powszeohnie zasady odstraszania jaknajsurowszemi środkami. Takie samo zdanie wyraził uczony C. Fr. Hermann w .De D-e legumlatore attico“ (Berlin 1849—50). Wprost przeoiwnie zapatruje się Duncker w „G. d. Alt.* (ed. I, IV 151). W każdym razie podjęcie powyższego zadania przez D-a nie byłoby moźliwem bez jego indyw;dualnej skłonności, w egoizmie stanowym rosnącej, a spełnienie znowu tego zadania nie mogło go uczynić miłym, ani dla eupatrydów, ani też dla warstw społecznych pod nimi leżących. Nie darmo też wytworzyło się podanie, jakoby D. od pałającej ku niemu nienawiści uciekł, skazując się na dobrowolne wygnanie, i skończył dni swe samotnie na Eginie. Baśń o skonie pod deszczem kwiatów, któremi go zasypano—niby przez wdzięczność—może być tylko przenośnią, oddającą siłę nienawiści. Dążność do dobra ludu zmierzająca jest domysłem, któremu podstawę odbiera podanie przez historyków nie wzruszone, iż D. praw nowych nie wytworzył, spisał tylko dawniejsze. To tylko z prawdopodobieństwem powiedzieć można, że w wyrokowanie wkraść się muBiały nieporządki bezkarności, a obyczaje rozluźniły się wielce w tej klassie eupatrydów, Bzlachty i posiadaczy, przeciwko której reforma wrzekomo skierowaną była, i dla zatamowania złego, postanowiono właśnie prawa obostrzyć. Przy obecnym stanie wiedzy krytycznej o D-e niema nawet pewności, czy zemstę rodzinną pod hasłem „krew za krew* on już zastąpił karą prawidłową, stale i zasadniczo wymierzaną przez pańBtwo, czy też dokonał tego dopiero Solon. Małą wartość wrzekomej reformy D-a w zakresie spraw o zabójstwo wykazuje rzeczywista już reforma, dokonana w roku 594 przez Solona. On-to dopiero odróżnił zabójstwo rozmyślne od przypadkowego, albo też w szczególuych spełnionego okolicznościach, i pierwsze przekazał areopagowi, drugie zachował nadal owym efetom; zresztą t. z. prawodawstwo D-a utrzymał w swej mocy. Z praw karnych, spisanych przez D-a, nic nie ocalało.—Znaleziona w Egipcie i wydana w r. 1891,

w. ».

najpierw przez Kenyona w Londynie „Athenaion Politeia” jakoby Arystotelesa, a właściwie w jego szkole napisana, rzuciła nowe światło na D-a, u-kazując w nim ogólnego prawodawcę, reformatora politycznego Aten. Według tego źródła (w przekładzie Wierzbickiego „Konstytucya ateńska" IV), D, nadał nowe zupełnie prawa. Do rzędu ich należą: 1) wymaganie majątku czystego, minimum dziesięciu min, od kandydatów na archontów i wielkich podskarbich (TapJai), a stu min od ubiegających o urząd stratega lub hipparcha, którzy nadto jeszcze musieli mieć dzieci ślubne, nie młodsze od 10-letnich; 2) ustanowienie rady senatu (ßooXTrj) dotychczas przypisywane Solonowi; składało go 401 mężów, wybranych losem; 3) Powołanie do życia politycznego nie-eupatrydów (hip-pejosów i dzeugitów); 4) Odsunięcie od rady i urzędów—wszystkich niemających 30 lat wieku skończonych; 5) Postawienie zasady, aby urzędy rozdawano koleją uprawnionych, t. j., aby przed zupełnem obejściem tej kolei nikt ponownie u-rzędnikiem być nie mógł. 6) Grzywny 3-ch, 2-ch lub 1-ej drachmy, według zamożności i stanu, na niestawających na posiedzenie rady lub zgromadzenia ludu (exxXTjoi'a). Przeciwko reformatorskiej w tych wszystkich punktach zasłudze D-a występują wszystkie dotychczasowe źródła i wyraźne samego Arystotelesa świadectwo w księdze II roz. IX Polityki dawniejszej, że D. ujął w prawa istniejącą już przed tern organizacyę państwową. Gdy nauka historyczna pozbędzie się entuzyazmu, jaki wywołało odkrycie, przyjdzie czas na krytykę, i ta zapewne zmniejszy znaczenie dziejowe D-a, na podstawie „Politei" tak wysoko wynoszone, między innymi przez L. Ćwiklińskiego w „Konstytucya Aten, etc.“ (str. 14—20).-—O D-e pisali, prócz powyższych: Józef Plawian Żydowin w „Contra Ap-, pionem"; ojciec kościoła Ezuzebiusz w „Chronicon"; Suidas w Słowniku. Z nowszych: Koehler—rozprawy w czasopiśmie niem. „Hermes“; Perrot „Essai sur le droit public et privé de la rép. athénienne“ i inni.    <

Drakonoyusz, ob. D r a c o n t i u s.

Drama (w starożytn. Drabeskos), miasto w Macedonii, w wdajecie Salonickim. Przędzalnie bawełny, w okolicy uprawa tytoniu i ryżu; 10 000 m-oów. Między D. i miastem Philippi zaszła w 42 r. przed Chr. bitwa, nosząca nazwę od miasta o-statniego.

Dramat (grec. §pap.a=działanie od Spàto=dzia-łam), jako wyraz pospolity oznacza wypadek, cios, który na życie jednostki lub społeczeństwa potężnie oddziałał, dokonywając w niem ważnej przemiany (w tern znaczeniu mówimy: w historyi tego człowieka, w historyi tego narodu zaszedł dramat); jako wyraz teohniczny oznacza utwór poetycki, w którym za pomocą rozmowy, giestów i działania osób, występujących przed oczyma widzów, przedstawiamy żwawo rozwijającą się walkę przeciwnych uozuć i dążności, doprowadzającą do pewnej zmiany losu owych osób. Zwykłe określenie D-u w tern znaczeniu, jako utworu przedstawiającego „działanie" lub „zdarzenie“ za pośrednictwem dyalogu, jest błędne, bo niedostateczne. Można w dyalogu zobrazować np. jeden dzień z życia pewnego człowieka,^przedstawiając jego rozmowy i postępki, a jednak nie napisać D-u, jeżeli ten człowiek nie miał żadnej przeszkody do zwalczenia, jeżeli mu wszystko, co zamierzał, udawało się przeprowadzić jabnajpomyślniej, bez najmniejszego skądkolwiek oporu. Starcie się, czyli kollizya przeciwnych sobie myśli, uczuć, interesów, popędów, dążności, a stąd wynikająca walka pomiędzy przedstawicielami tych przeciwieństw, walka, która żwawo ku rozwiązaniu zdąża, jest zatem istotną cechą D-u pod względem treści; pod względem formy zaś cechą istotną jest zobrazowanie owych starć i owej walki za pośrednictwem rozmowy, giestów i działania, a zatem zupełnie przedmiotowo wobec widzów i słuchaczów. Ażeby te właściwości D-u jaśniej i dobitniej uwydatnić, trzeba je zestawić z właściwościami epiki i liryki, których D. jest samoistnem, organicznem zjednoczeniem. Epika, malując, starcia i walki, które zresztą nie są koniecznym jej żywiołem (np. w o-brazkach, sielankach i t. p.), zatrzymuje się przy nich długo, nie śpieszy z ich załatwieniem, gdyż idzie jej przedewszyBtkiem o szerokie roztoczenie przed czytelnikiem, czy to charakterów, czy obyczajów; D. zaś dąży do jaknajszybszego, ‘o ile to z wymaganiami prawdopodobieństwa i artyzmu jest zgodne, rozwiązania kollizyj, malując charaktery przez samo ich zachowanie się w czasie walki, przez ich słowa, giesta i czyny. Epika opowiada o ludziach i ich losach w przeszłości; D. przenosi działaczów w chwilę obecną: miejsce, czas i wszystkie okoliczności przejść i kollizyj wyprowadza przed oczy nasze, wkłada w usta osób to, co one mówić muszą, ze względu na swój charakter i stosunki, w jakich się znajdują. Epika nie może i nie potrzebuje się całkowicie wyzwolić z pod władztwa osoby opowiadającej, bo, chociażby nawet ta osoba zupełnie zamilczała o sobie, o swoich sympatyach i antypatyacb, to przecież w samem pojęciu opowiadania tkwi wyobrażenie osoby opowiadającej; w D-cie zaś osobistość poety niknie, a jedynie przezeń stworzone charaktery mówią i działają każdy za śiebie. Wprawdzie były próby wprowadzenia osoby poety i do D-u w tak zwanej „para-bazie“ u Arystofanesa, oraz w podobnych usiłowaniach romantyków niemieckich (mianowicie Ludwika Tiecka), którzy własny utwór dramatyczny poddawali rozkładowemu działaniu „ironii“; ale próby te nie ostały się w literaturze dramatycznej, przemijając bez donioślejszego wpływu. Co do stosunku D-u względem liryki, można go uwydatnić słowami H. Cegielskiego: „O ile całe działanie odbywa się za pomocą osób w zdarzeniu jakiemś czynnych, za pomocą charakterów, które uczucia i myśli swoje wyjawiają, całe wnętrze swoje roztwie-rają, o ile poeta zgłębić musi serce i umysł osób czynnych i z własnego ducha wysnuwać wątek myśli, które w dzieło przeniósł—o tyle D. spotyka się z liryką. Wszakże znów obadwa te rodzaje tern się od siebie różnią, że liryk maluje same tylko uczucia i myśli, jako świat wewnętrzny,

światowi zewnętrznemu przeoiwległy, a dramatyk nie tylko że obcy sposób czucia i myślenia obrazuje, ale nadto wystawia charaktery, których u-czucia i myśli natychmiast zamieniają się w czyn, w rzeczywistość, względem świata zewnętrznego ozynnie się mają*. I tu również uwydatnić potrzeba przedmiotowość D-u. „Poeta liryczny—jak mówi Stanisław Krzemiński—wypromienia w świat wrażenia, jakie od niego otrzymał, uczucia, jakie w duszy swej nagromadził: we wszystkiem, co wyśpiewa, jest cząstka jego własnej istoty, on-to sam tak czuje i myśli, jak śpiewa; inaczej pieśń będzie fałszywą, a śpiewak kuglarzem. Poeta liryczny musi być sobą i tylko sobą; i choćby w poezyi jego egotyzmu wcale być nie miało, treść wierszy i treść ducha muszą być jedną i tą samą treścią żyjącego w danej chwili i w danej istocie człowieczeństwa... Poeta (dramatyczny) nie może być tylko sobą; tu mu być sobą nie wolno: cała jego samowiedza zamknąć się powinna w artyzmie, który ma mury D-u wznieść, rzeźbami i malowidłami przyozdobić, muzyką myśli wypełnić, postaciami ludzkiemi ożywić. Być zdolnym, nie siebie samego, ale człowieczeństwo całe w nieprzeliczonych objawach i w bezpośrednio występujących indywiduach do sztuki wprowadzić: oto istota talentu dramatycznego. Potrzeba tu wiele dodatnio i ujemnie czuć, wiele miłować i przemiło-wać, wiele cierpieć i przecierpieć w życiu, w wielu namiętnościach się unurzać, przed wieloma się powstrzymać; potrzeba mieć wiele światła i wiele ciemności na ziemskiej drodze swej; potrzeba bardzo głęboko w duszę ludzką i daleko w gromadę ludzkości patrzeć*, ażeby umieć w dziele drama-tycznem stronę myślową i uczuciową doskonale a przedmiotowo odtworzyć (ob. „Zarysy literackie“ Warsz. 1895, str. 160, 161). Składowemi częściami D-u pod względem treści są: charaktery i osnowa, pod względem formy: sytuacye i dyalogi. Co jest waźniejszem w D-cie: charaktery czy osnowa? Na pytanie to dawano odpowiedzi różne. Arystoteles, który pierwszy napisał w swojej „Poetyce” teoryę tragiedyi, był zdania, że osnowa, czyli jak on nazjwa, mythos (podanie, bajka), jest rzeczą najważniejszą z tego głównie względu, iż osnowa, należycie przeprowadzona, sama jedna tylko może nadać utworowi zaletę całości artystycznej w sobie zamkniętej. Zdanie to długi czas przyjmowane powszechnie, rozmaitym następnie ulegało wykładom i modyfikacyom i doprowadziło wreszcie do rozróżnienia dwojakiego rodzaju sztuk dramatycznych: intrygi i charakterów, t. j. takich, w których przedewszystkiem idzie o rozwinięcie zajmującej i zawikłanej akcyi, oraz takich, w których przedstawienie charakterów dramatycznych na pierwszym znajduje się planie. Nie przecząc bynajmniej ważności osnowy, zaznaczyć wypada, że w D-cie dobrze zbudowanym, jeżeli nie rozwiązanie walki dramatycznej, to przynajmniej jej rozwój od charakterów zależy, im też przyznać należy pierwszeństwo. Jak różnorodnem jest życie, tak róźnorodnemi mogą być charaktery w dramacie od najniższych i najlichszych aż do najwyższych i najzacniejszych, z całem ustopniowaniem tego nieprzebranego bogactwa odcieni, jakie życie wydaje, a jakie umysł poety zauważyć może. Dawniejsi teoretycy (nawet Karol Lemcke jeszcze w r. 1874) wyłączali niektóre charaktery z zakresu dramatycznego; według nich „nieczuły barba-rzynieo, kat o stępiałym umyśle, łotr bez iskry moralnego uczucia, posągowy bohater północnej sagi, przedstawiciel despotyzmu wschodniego, spokojny fatalista, człowiek przyjmujący wszystko z apatyą, zagorzały fanatyk, dusze rozpłynne, pozbawione woli i ulegające obcemu wpływowi“, są postaciami niedramatycznemi; tymczasem każdy niemal z wymienionych tu charakterów był brany za przedmiot utworów dramatycznych przez dawniejszych lub nowszych pisarzów. Któż powie, że Hamlet z jednej strony, a Tamerlan, Torque-mada, Balladyna z drugiej nie są postaciami dra-matycznemi? Zdaje się, że pod względem rodzaju charakterów, nie może dramatyk mieć ograniczeń, jedno jest tylko wymaganie zasadnicze, ażeby charakter przezeń wystawiony miał jakąś cechę wydatną, t. j. wyróżniającą go z szarego pospolitego tłumu, spotykanego w życiu rzeczywistości codziennej. Mniejsza o to, czy wydatność owa będzie dodatniej czy ujemnej natury, tak dalece, że nawet owa szarość powszednia może być dramatycznie wyzyskana, jeżeli tylko autor świadomie będzie umiał szarość tę uwypuklić. Zadaniem o-s no wy D-u jest z jednej strony dać możność okazania się charakterów wobec widzów, a z drugiej, wprowadzić starcie się przeciwnych sobie uczuć, myśli, dąźnośoi, uwikłać charaktery w kollizye, a przez stopniowe tych kollizyj rozwikłanie doprowadzić rzecz do rozwiązania. Ażeby osnowa była rzeczywiście dramatyczną, musi przedewszystkiem zawierać w sobie pierwiastek walki z przeciwnościami. Przeciwności te, najogólniej biorąc, mogą być trojakiego rodzaju: albo tkwią one w samym bohaterze dramatycznym (walka namiętności i obowiązku lub honoru, słowem sprzeczności w duchu ludzkim zachodzące), albo wynikają ze starcia się woli bohatera z wolą innych ludzi (jednostki l”h grupy społecznej, zwyczajów światowych i opinii), albo wreszcie powstają z zetknięcia się bohatera z siłą wyższą (konieczność praw natury, fatalizm. Opatrzność). Przeciwieństwa mogą być pozorne tylko lub słabe, albo poważniejsze, lecz dające się ostatecznie usunąć, albo wreszcie tak doniosłego znaczenia, że inaczej, jak złamaniem woli bohatera, wyrównane być nie mogą. W pierwszym wypadku po chwilowych kłopotaoh i smutkach następuje wesołe, pełne radości rozwiązanie i powstaje ko-medya (ob.); w drugim wypadku bohater cierpi silnie, lecz istota jego zdruzgotaną nie bywa i częściowo przynajmniej rozwiązanie jest pogodne albo zrezygnowane, i powstaje dramat w ściślejszem znaczeniu wyrazu; w trzecim nakoniec mamy t ragi ed y ę (ob.). Drugą cechą walki dramatycznej jest jej konieczność, t. j. powinna wypływać konsekwentnie z istoty charakterów, nie zaś być przypadkową, lub dowolnie przez poetę bohaterom narzuconą. Nie znaczy to wcale, jakoby bohater D-u sprowadzał wolą swoją wszystkie wypadki, wszystkie kollizye, jakoby okoliczności zewnętrzne me miały oddziaływać na czynności ludzkie, lub na ich wyniki, jakoby przypadek nie mógł żadnej odgrywać roli w D cie, choć ją odgrywa w życiu rzeczywistem; ale znaczy jedynie, iż w uczuciach, myślach, postępkach osób dramatycznych, nic nie powinno dla widza pozostać niejasnego, zagadkowego, nic, czegoby z ich charakteru wytłómaczyć sobie nie było można. Okoliczności zewnętrzne muszą oczywiście oddziaływać na osoby D-u, one-to właśnie często wywołują zawikłauia; lecz sposób ich oddziaływania może być różny, stosownie do charakteru danej osoby; ten sam wypadek inne przecież wywołuje skutki u tchórza, inne u bohatera; inne u ambitnego, inne u skromnego i t. d. Przypadek jest dopuszczalny w D-cie, lecz musi odgrywać rolę przypadkową; może pomieszać zamiary osób, ale nie odwracać ich charakteru na wywrót. Trzecią cechą osnowy dramatycznej jest jej jednolitość; to znaczy, że wszystkie wypadki, nią objęte, winny przyczyniać się do zaostrzenia lub złagodzenia walki przeciwnych dążności. Nie jest to wymaganie równoznacznem z tak zwaną „jednością akcyi*, która to jedność miała na widoku tylko głównego bohatera D-u. Owszem, wypadki, w D-cie przedstawione, mogą z różnych wychodzić źiódeł, byleby tylko zmierzały do jednego wspólnego celu. Tu jest miejsce na omówienie dwu innych osławionych jedności, t. j. miejsca i czasu. Jak wiadomo z historyi D-u, jedność miejsca była wynikiem warunków zewnętrznych przedstawienia dramatów w Atenach, a jedność czasu w tychże dramatach była skutkiem nadzwyczaj prostej ich osnowy; Francuzi uznali te okoliczności za rzecz wielkiej wagi, motywując wymagania jedności czasu (t. j. 24 godzin trwania akcyi dramatycznej) i jedności miejsca względami prawdopodobieństwa, iż widz, który 3 do 4 godzin zaledwie przypatruje się widowisku, siedząc najednem miejscu, niemo że przypuścić, iżby na scenie mógł upływać dłuższy przeciąg czasu i mogły się dokonywać zmiany co do miejscowości, w których akcya się dzieje. Nie można zaprzeczać, że ze środkowanie akcyi jest rzeczą nader ważną w D cie, że do takiego ześrodkowania pomaga wielce skupienie jej na pewnej ściśle oznaczonej przestrzeni i w ściśle o-znaczonym czasie. Praktyka jednak okazała, iż w rzadkich tylko wypadkach można było obmy śleć taką osnowę dramatyczną, iżby, nie popełnia jąo wykroczeń przeciwko prawdopodobieństwu psychologicznemu i chronologicznemu, można było zadość uczynić owym nader krępującym regułom. Ponieważ w sztuce wogóle, a w przedstawieniach sceniczuych w szczególności muszą zachodzić pewne umowne warunki, łatwiej jest więc poświęcić kon-wencyonalną jedność czasu i miejsca, aniżeli popełniać grzechy przeciw prawdzie istotnej charakterów i wypadków. Nie należy tylko zbyt po puszczać cugli w tej mierze, jak to robili romantycy niemieccy, gdyż przez to może być narażona artystyczna jedność pomysłu. W czasach panowania reguły trzech jedności, charaktery nie mogły się oczywiście rozwijać; jaką w początku dramatu ukazała się pewna osoba, taką też schodziła ze sceny. Gdy się tych reguł nie trzymano, możli* wem się stało przeprowadzenie konsekwentnego, zgodnego z prawdą rozwoju charakterów, a więc i przemian, jakim one wskutek rozwoju tego ulegały; charaktery nabrały przez to więcej interesu, psychologicznego, a osnowa stała się bardziej zajmującą. Osnowa braną być może już to z życia przeszłości, już to z doby spółczesnej. Ani podanie mityczne, ani czysto fantazyjne pomysły, jeśli tylko są traktowane zgodnie z wewnętrzną prawdą duszy ludzkiej, nie są bynajmniej wykluczone. W nowszych czasach wprowadzono na scenę nawet sny urzeczywistnione, t. j. zobrazowano to, co jedynie w umy śle człowieka się dzieje. U nas „Złote kajdany* Korzeniowskiego były pierwszą tego rodzaju próbą; w niemieckiej literaturze nabrała wielkiego rozgłosu i słusznie „Hanusia* Hauptmanna. Rzeczywiście próby takie mogą być tylko odosobnione; D. zawsze będzie miał przede-wszystkiem widzialną i dotykalną rzeczywistość za przedmiot.—Przechodząc do formy D-u, zauważyć należy, iż treść dramatyczna rozwija się w kolejno po sobie następujących „sytuacyach“, t. j. uplastycznionych stosunkach jednych osób do drugich, stosunkach, w których charaktery dążenia swoje wykazują, staczając walkę z przeciwnościami, zaplątując lub rozplątując zawifełania czyli kollizye, dopóki nie nastąpi ostateczne rozwiązanie sprawy, stanowiącej przedmiot owych zawi-kłań. Z zasadniczego pojęcia D-u wynika, że każda Bytuacya powinna przyczyniać się do rozwoju akcyi, t. j. powinna nie tylko służyć do uwydatnienia charakteru osób i zaznajomienia widzów z osnową, lecz głównie do zobrazowania faz walki dramatycznej. Jeżeli sytuacye spełniają tylko pierwszą część wskazanego tu zadania, to mówimy, że są traktowane epiczuie; dopiero gdy spełniają zadanie drugie, nazywamy je iście dramaty cznemi. Z początku sytuacye rozwijają się spokojnie, ponieważ przedstawiają przygotowania jeno do walki rozpocząć się mającej; szybszemi się stają, gdy walka już się toczy i dochodzi swego kul- • minacyjnego punktu, a najszybszemi, gdy walka kłoni się do rozwiązania, pogodnego czy burzliwego. Do zewnętrznego uwydatnienia kolejno następujących sytuacyj służy podział D u na »akty* i „sceny*. Aktem nazywa się pewna obszerniejsza część D-u, stanowiąca zaokrągloną w sobie całostkę, która z innemi częściami musi zostawać w organicznym związku i przyczyniać się do należytego uwydatnienia rozwoju walki dramatycznej. Ilość aktów zależy oczywiście od rodzaju o-snowy; są takie, które zupełnie dobrze rozwinięte b>ć mogą w jednym akcie, są inne, które wymagają dwu, trzech, czterech, pięciu lub nawet więcej aktów. Im bogatszą jest osnowa, im waż niejszą i bardziej złożoną jest walka dramatyczna, tem obszerniejszego wymaga roztoozenia. Estetycy zazwyczaj twierdzą, że nieparzysta liczba aktów jest lepszą od parzystej; ze względu na zewnętrzną arcbitektonikę niewątpliwie mają oni słuszność, ale byłoby niewłaściwym formalizmem, gdyby się tę uwagę za obowiązującą regułę poczytywało. Poczucie artystyczne każdego poety musi tu rozstrzygać. Sceny są cząstkami aktów, zewnętrznie tem się wyróżaiającemi, iż wejście nowej osoby na widownię lub jej wyjście z widowni pociąga za sobą zmianę „sceny*. Głównym warunkiem sceny każdej jest na małą skalę to samo, co stanowi główną zaletę aktu, t. j. że każda scena powinna posuwać naprzód akcyę, pod względem usposobienia i nastroju duszy lub ustosunkowania zewnętrznego osób względem siebie. Każda powinna być dostatecznie umotywowana, nie tylko co do swej treści, ale także co do swego miejsca w architektonice całości; wejścia i wyjścia osób nie mogą być dowolne, lecz muszą mieć swój powód. Środkiem najwidoczniejszym, za pomocą którego sceny się rozwijają, osnowa się uzewnętrznia i charaktery uwydatniają, jest dyalog czyli roz mowa.* Inne środki, jak giesta i działanie ze wnętrzne są pobocznemi, dyalog jest głównym. Ażeby dyalog odpowiadał zadaniu D-u, powinien być właściwy, żywy i dramatyczny. Właściwość dyalogu polega na tem, by każda osoba mówiła stylem zastosowanym do swego usposobienia, stopnia ukształcenia i okoliczności, wśród których się znajduje; inaczej bowiem przemawia sangwi-nik, inaczej flegmatyk, inaczej człowiek uczony, inaczej prostak, inaczej mówi ten sam człowiek w radości, inaczej w smutku i t. p. Żywość dyalogu zasadza się na usunięciu ubocznych, niepotrzebnych w danej chwili wyrazów i zwrotów, oraz na szybkiem zmierzaniu do osiągnięcia wrażenia, jakie daua scena lub akt ma wywrzeć według pomysłu autora; nie znaczy to więc bynajmniej, żeby osobom lubiącym się tłómaczyć rozwlekle, skracać mowę, lecz potrzeba zużytkować nawet tę rozwlekłość do należytego rozwinięcia akcyi. Dramatyczność dyalogu wreszcie zasadza się na takiem jego prowadzeniu, by wskutek niego zachodziła jakaś zmiana w chwilowym lub trwałym nastroju charakterów, albo też modyfika-cya w stosunkach zewnętrznych; jeżeli osoby wy rażają swoje uczucia i myśli bez wywierauia wzajemnego na siebie wpływu, bez oddziaływania je dnych na drugie; jeżeli przy końcu zostawać będą w tym samym stanie duszy, co na początku, to rozmowa ich, jak powiada A. W. Schlegel, chociażby najpiękniejsza pod względem poetycznym, nie obudzi żywego zajęcia dramatycznego, nie będzie naprawdę dramatyczną. W najnowszych czasach starano się, jak w innych dziedzinach twórczości (w powieści np.), tak i w D-cie wprowadzić dyalog n a t u r a 1 i s t y czny, t. j. jakby fotografię rozmowy rzeczywistej. Usiłowanie to nie może być z punktu widzenia sztuki uznane za słuszne, a z punktu psychologicznego, za możliwe do przeprowadzenia. D. jest utworem poetyckim, a więc przedstawia ui-dealizowany obraz życia, jakikolwiek zresztą byłby stopień tej idealizaoyi; skutkiem tego i dyalog musi być uidealizowanym, t. j. zastosowanym do charakterów, których jest objawem. Odtworzenie rozmowy rzeczywistej z tego względu jest niemożliwe, że w D-cie przedstawia się pewien odłam życia w ześrodkowaniu, gdy życie samo bywa rozproszone i składa się z najróżnorodniejszych momentów, których dramatyk nie może wciągnąć do swego obrazu, jeżeli chce zachować jedność i całość artystyczną. Obok dyalogu posługują się dramaty-cy .monologiem*, t. j. słowami wypowiadanemi do siebie przez jedną osobę. Dawniej nadużywano tego środka, by odmalować stan duszy pewnej osoby; dziś dążą do ograniczenia go, gdyż przemawianie do siebie samego, zazwyczaj w krótkich, urywanych odbywa się wyrazach w rzeczywistości, a stan duszy można bardzo dobrze i w dyalogu uwydatnić. Z tych samych względów i mówienie „na stronie“ (a parte) coraz oszczędniej bywa w dobrych D-ach stosowane. — Jeżeli charaktery są wybitne; jeżeli osnowa jest zajmującą; jeżeli sytuaoye i dyalog tak są ześrodkowane, iż uwydatniając walkę z przeciwnościami, wytwarzają całość zaokrągloną artystycznie, w której wszystkie części należycie są ustosunkowane: to D. będzie dobrym. Wartość jego, mniejsza lub większa, zależeć będzie od stopnia, w jakim wszystkie te warunki spełnione zostaną. Im ważniejsze i głębsze myśli, uczucia, namiętności, dążenia reprezentują charaktery; im bardziej interesującą będzie walka, w której się one ukażą; im wykonanie sytuacyj i dyalogu będzie doskonalsze: tem lepszym też będzie utwór dramatyczny. Arcydziełem nazywamy utwór taki, który treść najgłębszą i dla rodzaju ludzkiego najważniejszą przedstawi w formie najdoskonalszej,—Co się tu powiedziało, znajduje zastosowanie we wszystkich rodzajach D-u. Co do szczegółowych uwag nad temi rodzajami, to, odsyłając czytelników do wyrazów: Komedy a i Tragedya, na tem miejsou powiemy tylko o Dramacie w ściślejszem znaczeniu. Stanowi on jakby pośrednie ogniwo między komedyą i tragedyą. Pierwsze jego wybitne przykłady widzimy u Szekspira (Kupiec wenecki, Burza, Baśń zimowa i t. p.). W wieku XVIII powstała we Prancyi la comédie larmoyante albo la tragédie de familie, jako reakcya przeciwko sztywności tragedyi, oraz jako objaw wzmagającego się wpływu mieszczaństwa. Gdy w tragedyi ówczesnej tylko królowie, książęta, wielcy wodzowie byli wybierani na bohaterów, o-budziła się chęć wprowadzenia na scenę ludzi z życia powszedniego, którzy, nie o tron i władzę, ale o miłość, sławę, honor, pieniądze, wogóle o takie sprawy walczyli, jakie mogą być udziałem bardzo znacznej warstwy ludności. Diderot (ob.) był jednym z najgłośniejszych twórców, a zarazem pierwszym teoretykiem tego rodzaju utworów dramatycznych. Dość długo rodzaj ten był lekceważony przez estetyków, ale ponieważ wśród publiczności znalazł przyjęcie dobre, musiano się z nim wreszcie pogodzić. Dzisiaj tragedyj pisze się już bardzo mało; D-ów nieporównanie więcej. Cechą D-u w śc. zn. wyróżniającą go od tragedyi jest to, iż zadaniem jego nie bywa wywołanie podziwu i grozy, lecz obudzenie głębokiego wzruszenia przez spółczucie dla osób szlachetnyoh, myślą i dążeniem wyźszem natchnionych, a uwikłanyoh w grę

swe

na-

na

ow-

przeciwieństw, które im nie pozwalają cieszyć się szczęściem niezamąconem, ale wywołują owszem zawikłania bolesne. Rozwiązanie D-u w śc. zn. może być pogodne, ale może być także i druzgocące. W pierwszym wypadku zbliża się utwór taki bardziej do komedyi, w drugim — do tragedyi. Żywioł komiczny może być wprowadzony do D-u w śc. zn. dość obficie, nie w tym atoli stopniu, by panował nad akcyą poważną. Sprawa, o którą chodzi w D-cie, nie dotyka ani idei ogólnoludzkich, ani losów społeczeństwa w danej chwili dziejowej, lecz przedewszystkiem odnosi się do jednostki, która staje się D-u bohaterem. Im bohater taki wart więcej umysłowo, moralnie i społecznie, tern silniejsze budzi zajęcie i tern większe nadaje znaczenie dramatowi. Wszystkie stany, wszystkie zajęcia, wszystkie rodzaje charakterów mogą być opracowywane w D-cie, gdyż nie od o-sób zależy zaliczenie pewnego utworu do danej kategoryi, lecz od rodzaju walki, jaką toczą z przeciwieństwami, od stopnia natężenia duchowego, jakie jest potrzebne do przeprowadzenia tej walki, wreszcie od celu, jaki sobie bohaterowie zakładają.—Teorya D-u europejskiego była naprzód obrobiona przez Arystotelesa (ob.), którego dziełko o „Poetyce“, w ułamku tylko dochowane, zajmuje się przeważnie tragedyą. Myśli wypowiedziane przez tego filozofa greckiego w połączeniu z Listem do Pisonów o sztuce poetyckiej przez Ho-racyusza (f 8 przed Chryst.) stały się na długie wieki regułą dla twórczości dramatycznej. Mody-fikacyą tych myśli jest „L’art poétique“ poemat dydaktyczny, wydany w r. 1674 przez Boileau-Despreaux (ob.), który przez półtora wieku bli-zko wpływał stanowczo na dramatyków, nie tylko francuskich, ale i tych wszystkich, co w w. XVII i XVIII trzymali się zasad pseudo-klasycznych. Przeciwko niektórym zwyczajom, przyjętym przez dramat francuski, powstał Diderot, rozwijając poglądy w kierunku naturalistycznym, a popierając je swojemi utworami dramatycznemi; mianowicie wymienić tu należy: „Entrótiens sur la poésie dramatique“ przy dramacie „Fils naturel“ (1767) oraz „Discours de la poésie dramatique* przy „Père de famille“ (1758). Dobitną atoli krytykę poglądów pseudo-klasycznych, przeciwstawiąc im dzieła Szekspira, ogłosił Lessing w swojej „Hambur-gische Dramaturgie“ (1767), która oddziałała przód na pisarzy niemieckich, a później i na autorów innych narodów. Od tego czasu teorya D-u rozwijana była głównie przez Niemców. Z licznych dzieł w tym rodzaju, wymienić należy, przede-wszystbiem odczyty A. W. Schlegla „Ueber die dramatische Kunst“ (1811), które, przełożone różne języki (na nasz częściowo tylko w r. 1830 przez Erazma Komarnickiego p. t. „Kurs literatury dramatycznej“), jako odznaczające się wielkie-mi zaletami literackiemi, największy może wpływ na rozpowszechnienie nowych pojęć o dramatyce wywarły. Następnie warto odczytać: Hermana Hettnera „Das moderne Drama. Aesthetische Untersuchungen“ (Brunświk 1852), Gustawa Freyta-ga „Die Technik des Drama“ (1862). U nas pierw

sze teoretyczne uwagi o dramacie napisane były pod wpływem poglądów pseudo - klasycznych francuskich. Takie znajdujemy w dziele tłómaozonem Juvenel de Carlancas „O naukach wyzwolonych“ (1766), w obszernej przedmowie ks. Adama Czartoryskiego do jego komedyi „Panna na wydaniu“ (1771), w przerobionej z Boileau „Sztuce rymotwór-czej“ F. Ks. Dmochowskiego (1788; wyd. 3-cie, 1827), w dziele F. N. Golańskiego: „O wymowie i poezyi“ (1786, wyd. 3-cie 1808), w dziełach Euzebiusza Słowackiego (1827). Pierwszą próbę krytyki poglądów pseudo-klasycznych podjął Franciszek Wężyk w obszernej rozprawie, napisanej r. 1811 „O poezyi dramatycznej“, gdzie domagał się rozszerzenia czasu akcyi do tylu dni, ile D. ma aktów i możności zmieniania miejsca akcyi tyle razy, ile jest aktów. Poglądy jednak Wężyka nie zyskały uznania ze strony komitetu Towarzystwa Przyjaciół nauk w Warszawie, któremu rozprawa ta była przedłożona; a opinia, wyrażona przez ten komitet, była wówczas tak jeszcze potężna, że sam Wężyk proponowanych przez siebie zmian nie o-śmielił się wprowadzić do swoich tragedyj, rozprawy zaś swojej wcale nie drukował; wyszła ona dopiero w r. 1878 w Krakowie w I-ym tomie „Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce“. Niektóre poglądy Schlegla powoli zaczęły się przyjmować u nas, tak dalece, że nawet klasycy (towarzystwo Ixów, Ludwik Osiński) posługiwali się niemi. Wystąpienie atoli publiczne w druku przeciwko jedności czasu i miejsca nastąpiło (bardzo oględnie zresztą) dopiero w r. 1827, kiedy ukazał się drugi tom „Zasad poezyi i wymowy K. L. Szallera“ tłómaczonych przez Jana Kazimierza Ordyńca (ob. str. 65—67 tego tomu). Śmielej ni co przeciwko tymże jednościom powstał Józef Korzeniowski, ogłaszając r. 1829 swój „Kurs poezyi“. Odtąd zarówno twórcy (Juliusz Słowacki, sam Korzeniowski, Magnuszewski), jak i teoretycy, z nie-licznemi wyjątkami, podążyli w nowym kierunku. Rozpraw obszernych o teoryi dramatu nie mieliśmy i nie mamy do tej pory; zaledwie tu i dzie znaleźć można takie drobne rozprawki, jak: Aleksandra Przeździeckiego „O węźle dramatycznym“ (Biblioteka Warsz. 1844, t. III); G. Rozumi-łowskiego „Wstęp do dramaturgii polskiej“ Sanok. 1858); Fr. H. Lewestama: „O poezyi dramatycznej. Trzy prelekcye publiczne“ (Warsz. 1867). Teoretyczne określenia znaleść można głównie u Hipolita Cegielskiego: „Nauka poezyi“ (1845; piąte wyd. 1879, dopełnione przez Wł. Nehringa), Aat. Bądzkiewicza: „Teorya poezyi w związku z jej hi-storyą” (Warsz. 1867); przygodne uwagi w „Stu-dyach literackich“ J. I. Kraszewskiego (1842); w „Panteonie wiedzy ludzkiej“ F. B. Trentowskie-go (t. II); w dziele H. Struvego.- „Sztuka i piękno“ (Warszawa 1892); St. Krzemińskiego: „Zarysy literackie” (Warsz. 1895).    p- chm.

Dramat. Dzieje D-u okazują, że jakkolwiek powstanie swoje zawdzięcza on zdolności psychicznej, w większym lub mniejszym stopniu właściwej wszystkim ludziom, a mian. zdolności naśladowania mowy i czynów cudzych, nie wszystkie przecież

narody, posiadające literaturę, stworzyły poezyę dramatyczną. Jedne z nich przejęły ją żywcem na pewnym stopniu rozwoju od swoich sąsiadów, ażeby następnie kontynuować jej uprawę w dalszym ciągu, inne znów, dla jakichś przyczyn szczególnych, nie łatwych do wytłómaczenia, nie skorzystały nawet z gotowych przykładów i pozostały dla niej obojętnemi. Tak mianowicie w czasach nowożytnych do pierwszych zaliczyć wypadnie prze-dewszystkiem narody północnej i wschodniej Eu ropy, do drugich—ludy mahometańskie, ż wyjątkiem Persów, u których zresztą uprawa D-u wydała dotychczas słabe zaledwie próbki. Tern mniej jeszcze rozpowszechniona była znajomość i pielęgnowanie poezyi dramatycznej w czasach starożytnych. Narody wschodnie nie znały jej zupełnie; przynajmniej pozostałe szczątki ich piśmiennictwa upoważniają do takiego wniosku. Wprawdzie Indusowie i Chińczycy oraz Japończycy stanowią pod tym względem wyjątek, ale tylko w części, ponieważ ich dorobek na niwie dramatycznej należy już do wieków średnich; wcześniejsze zaś jego istnienie nie daje się stwierdzić źadnemi wiarogodnemi poszlakami. Wreszcie, co się tyczy dawnych narodów nowego lądu, to nie ulega wątpliwości, że uprawiali D. Peruwianie, jak o tern świadczy pozostały po nich utwór dramatyczny „Ollanta“, którego oryginał w trans-skrypcyi łacińskiej z tłómaczeniem francuskiem wydał G. P. Zegsrra (Paryż 1878), przekład zaś niemiecki—J. J. Tschudi (Wiedeń 1876).—Z powyższego zestawienia wynika, że D. miał zaledwie kilka ognisk, w których się samorodnie zawiązał i rozwinął, wszędzie jednak z pierwiastków tej samej natury. Wprawdzie początki D-u w Chinach i Indyach nie są znane dokładnie; nie ulega przecież wątpliwości, że zarówno w tych krajach, jak w Grecyi i Europie zachodniej w wiekach średnich powstał on z obrzędów religijnych. W Indyach zarodki D-u tkwiły w kulcie religijnym, połączonym ze śpiewem i tańcami, przedewszyst-kiem zaś w kulcie boga Wisznu. Sama już nazwa jego na ta kam (po sanskrycku znaczy taniec), wskazuje, gdzie szukać należy jego kolebki. Ponieważ jednak nie przechowała się żadna początkowa próbka poezyi dramatycznej Indusów, nie można więc nawet w przybliżeniu naszkicować obrazu jego rozwijania się; można się wszakże domyślić, jak mniej więcej odbywało się to kiełkowanie, jeżeli uprzytomnimy sobie powstanie D-u greckiego, którego początki znane są dokładniej. W Grecyi mianowicie wysnuł się D. powoli z kultu Dyonizosa czyli Bachusa, którego mitologia wyobrażała zwykle w towarzystwie kozłonogich satyrów. Pieśni chóralne, połączone z tańcami i odpowiednią mimiką, wykonywane podczas uroczystości Bachusowych, dały właśnie początek rozlicznym rodzajom widowisk scenicznych, Btosownie do różnicy ich treści i nastroju, co znowu zależało od tego, jakiego rodzaju święto Dyonizosa obchodzono. Było zaś ono dwojakie: raz poważne, nawet smu tue, poświęcone uczczeniu Dyonizosa jako uosobienia natury obumarłej w porze zimowej, drugi raz

Encyklop. Powiz Ilustr. Zasz, 127 T XVI.

wesołe, swawolne, przeznaczone na powitanie budzących się z uśpienia życiodawczych sił przyrody. Ten kult Bachusa, zespolony ściśle z liryką chóralną, wydoskonalił się i rozpowszechnił naprzód tam, gdzie powstała i rozwinęła się owa liryka, t. j. u Doryjczyków. To też wśród nich u-kazały się i najwcześniejsze zawiązki D-u. Chór, którego członkowie dla większego podobi ństwa z satyrami przyodziewali się w koźle skóry, wy-konywając pieśni bakcbiczne, dytyramby i komo-sy, znajdował w sobie dość podniety do coraz wyraźniejszego uzmyslowiania tego, co się w ich treści zawierało, t. j. przygód Dyonizosa. Z upływem czasu przewodnik chóru zajął wyosobnione stanowisko i w odmiennej, bardziej epickiej mierze wierszowej (tetrameter troohaiczny, później try-meter jambiczny), opowiadał to, co miało nastręczyć chórowi powód do skarg lub zachwytów. W ten sposób obok akcyi, ograniczonej jeszcze i polegającej głównie na mimice, wysnuł się dya-log, jako drugi zasadniczy warunek wszelkiego D-u; przewodnik zaś chóru wyobrażał w zarodku pierwszego aktora. Z tego punktu dalszy rozwój D-u, jako samoistnego rodzaju poezyi, był już ułatwiony. Do zupełnego jego wyosobnienia się z pieśni, a raczej widowisk bakchicznych, potrzebne było wprowadzenie do nich treści, zaczerpniętej z innych źródeł, aniżeli z przygód Bachusa. Jakoż w w. VI przed Chr. podobne innowaeye spotykają się w niektórych miejscowościach Peloponezu (w Sycyonie, Fliuncie). Ostateczne przecież wydoskonalenie i podniesienie D-u na stanowisko dzieła sztuki dostało się w udziale Atenom. Tu naprzód Thespis (około roku 536) wprowadził do widowisk istotnego aktora, jako osobę niezależną od przewodnika chóru, a wkrótce po nim Frynich—role kobiece, Cherylos zaś—prawdopodobnie maski. Wprowadzenie drugiego aktora przez Eschilosa i trzeciego przez Sofoklesa umożliwiło swobodniejsze rozwinięcie akcyi dramatycznej na scenie, co ze swej strony wpłynęło na stopniowe ograniczenie pierwiastku lirycznego, reprezentowa-go przez chór, który powoli został usunięty na podrzędne stanowisko, zwłaszcza przez Eurypidesa. Tak mianowicie rozwinęła się tragedya z poważnych dytyrambów bakchicznych, wykonywanych przez chór, którego członkowie ucharaktery-zowani byli jako kozły, niby satyry (stąd właśnie powstała ij sama nazwa 'cpaY(j)5ta=śpiew kozłów). Co się zaś tyczy komedyi, to wytworzyła się ona analogicznie z wesołych, swawolnych pieśni bakchicznych, zwanych %óp.oi (stąd %o;j/p§ta;', przy wykonaniu których wolno było uezęstnikom czyn ć żarty, drwinki i przedrzeźnienia obecnych. Dało to początek różnego rodzaju widowiskom komicznym niższego rzędu w Mogarze, w Syrakuzach i w innych miejscowościach. Na wyższe stanowisko dzieł sztuki podniósł je Sycylijczyk Epicbarmos; na wyspie też Sycylii powstał odmienny rodzaj widowisk komicznych, zwanych mimami, które odróżniały się brakiem chóru i wszelkiej akcyi, polegały zaś na wiernem odtworzeniu jakiej komicznej sytuacyi, lub śmieszności ludzkiej. W utworach tego rodza-

119

ju miał celować Sofron. Najwyższe przecież literackie wydoskonalenie nadali komedyi dopiero w w. V Ateńczycy: Kratyn, Eupolis, Arystofanes i t. d., którzy dźwignęli ją na ten sam mniej więcej stopień artystycznego wykończenia, na jaki wzniosła się i tragedya. W swoim jednak rozwoju odbiegła ona dalej od źródła, z którego się wyłoniła, aniżeli tragedya; kiedy bowiem ta zachowała na zawsze chór, bodajby nawet jako podrzędne akcesoryum, komedya w w. IV zarzuciła go w zupełności i zatarła w ten sposób resztę śladów wewnętrznych swojego lirycznego pochodzenia. Jednocześnie dorównała tragedyi pod względem u-szlachetnienia treści. W wieku V, pomimo wszystkich swoich zalet, niepowściągliwemi konceptami i skłonnością do karykaturowania przypominała jeszcze płaskie farsy gminne. Była to t. z w. komedya staro att y cka, tryskająca jędrnym dowcipem, pełna fantazyi i śmiałych pomysłów, ale wpadająca co chwila w karykaturę i bryzgająca swawolnie błotem na niemiłe sobie wybitne osobistości współczesne. Późniejsza—nowo-attycka, do której przejście stanowi średnio-attycka, posiada już nastrój szlachetniejszy i stawia sobie za zadanie ośmieszać wady i słabości ludzkie, ujawniające się w życiu powszedniem, domowem; wznosi się więc na stanowisko prawdziwego dzieła sztuki, posiadającego ogólno - literackie znaczenie. Obok tragedyi i komedyi, dwóch zasadniczych form D-u, literatura grecka wytworzyła jeszcze pośrednie, które trwalszego nie zdobyły istnienia, a mianowicie d r a m a t satyrowy i hilarotragedyę. Pierwszy należy do wcześniejszej doby rozwoju D-u greckiego i przedstawiał przygody bogów i bohaterów mitycznych z domieszką komizmu, który wszakże dotykał nie samych bohaterów, lecz osobistości podrzędnych. W dobie największego rozkwitu poezyi dramatycznej był on uprawiany i wystawiany jako niezbędny dodatek do tragedyi, jako rozweselający epilog; później został zupełnie zaniedbany. Jedyny jego okaz ocalały mamy w .Cyklopie“ Eurypidesa. Hilarotragedya jest wytworem późniejszym Wielkiej Grecyi, a głównie Tarentu; był to rodzaj swawolnej trawestacyi tragedyi i miał na celu wywołać komiczne wrażenie jaskrawym kontrastem między szlachetnością formy i pospolitością treści. Wprowadził go do literatury Rhin thon (około 3l0 r. przed Chr.); ale z utworów jego, ani jego następców nic prawie nie zostało, tak, że dokładniejsze wyobrażenie o hiia-rotragedyi można powziąć tylko z Plautowskiego „Amphitryona“, który jest właśnie przeróbką z tego rodzaju sztuki dramatycznej.— D. średnio-wieczno-europejski wykluł się także z obrzędów liturgicznych wskutek dążności do uzmysłowienia tego, co się w nich faktycznego pod osłoną symbolów ukrywało. Szczególniej dopraszały się zobrazowania wypadki z życia i męki Zbawiciela: mogło ono bowiem uprzystępnić i utrwalić oświatę religijną w szerszych masach i podnieść urok samej liturgii. To też księża, dbali o dobro wiary, zaczęli pierwsi układać widowiska, przedstawiające np. pokłon pasterzy, trzech królów, uwięzienie lub złożenie do grobu Chrystusa Pana Widowiska te, wystawiane w kościołach podczas odpowiednich uroczystości, były pierwotnie suche, skrupulatnie zastosowane do wiadomości, przekazanych w źródłach; z upływem jednak czasu o-śmielono się je uzupełniać prawdopodobnemi szczegółami i dyalogiem w języku kościelnym, t. j. łacińskim. W ten sposób przeobraziły się one w t. zw. mis ter y a. W w. XI i XII były one już znane w całej prawie Europie zachodniej, a treść czerpały nie tylko z dziejów Zbawiciela, ale z żywotów świętych i różnych tematów biblijnych. W w. XII władza kościelna uznała za stosowne zabronić wystawiania misteryów w świątyniach Pańskich, a księżom uczęstniczenia w ich odgrywaniu. Wpłynęło to bardzo korzystnie na dalszy ich rozwój; dostały się one bowiem teraz w ręce osób świeckich, zwłaszcza mieszczan, którym obcy był język łaciński, obce skrupuły w traktowaniu tematów religijnych. Wprawdzie już w w. XII zaczęły się ukazywać misterya, pisane w całości lub częściowo w języku francuskim; teraz wszakże łacinę wszędzie ruguje język żywy, narodowy, a sposób traktowania staje się swobodniejszym, bardziej literackim, chociaż dalekim jeszcze od tego, żeby zarówno w całości, jak i w poszczególnych scenach czynił zadość subtelniejszym wymaganiom poezyi dramatycznej. Tworzył on raczej naiwnie udra-matyzowane obrazy, miejscami nawet bardzo poetyczne, aniżeli dramaty w ścisłem rozumieniu; narody bowiem średniowieczne nie wyrobiły w sobie jeszcze subtelniejszego poczucia dramatyczności, zwłaszcza w kierunku poważnym. Świadczy o tem najwymowniej osobna odmiana misteryów. a mianowicie dyalogi moralne (moralités), ku schyłkowi wieków średnich bardzo rozpowszechnione i wystawiane na scenie, zwłaszcza we Francyi, z natury rzeczy pozbawione wszelkich warunków dramatyczuości. Były to w istocie tylko dyalogi pomiędzy różuemi uosobieniami dobrych i złych skłonności ludzkich i allegoryeznych postaci, prowadzone w ten sposób, aby służyły ku moralnemu lub religijnemu zbudowaniu widzów. Z drugiej znowu strony z tych samych misteryów wyłoniły się dość prędko i widowiska treści komicznej, zwane niekiedy z łacińska intermedyami albo interludyami; we FranCyi zaś, gdzie się one najwcześniej, bo już w w. XIII, wyosobniły, nosiły początkowo dość ogólnie miano jeux, nadawane czasami i widowiskom treści religijnej. Wysnuły się one z żywiołu komicznego, uwzględnianego już potrosze w misteryach łacińskich. Czepiał się on w nich postaci drugorzędnych, upośledzonych, jak np. pastuszków, składających pokłon Dzieciątku, albo głupich panien z przypowieści, i rozwielmoźniał się z biegiem czasu, zasilając się konceptami wszelakich śmieszków ulicznych, których prostacze popisy były w części słabą remiuiscencyą rzymskiej komedyi gminnej (obacz niżej). Tam, gdzie się tradycye rzymskie utrzymały w obyczajach ludowych, a mianowicie we Włoszech, z owych reminiscencyj powstała z czasem tak zwana commedia dell’ arte (ob.).

Najwyższy i najbardziej typowy stopień rozwoju komedyi średniowiecznej wyobraża francuska farsa, która, lubo nie może jeszcze figurować w rzędzie skończonych dzieł sztuki literackiej, przecież werwą komiczną, żywością akoyi, zaokrągloną fabułą i trafnością charakterystyki zbliża się bardzo do nowożytnej komedyi obyczajowej, szczególniej w „Adwokacie Patelinie“. Obok farsy powstaje jeszcze sottie (ob.), jako próbka komedyi politycznej, większej wszakże wartości literackiej nie osiąga i w w. XVI zostaje zarzucona. O wiele niżej od fars stoją niemieckie Fastnachtspiele (Komedye mięsopustne), grywane ku schyłkowi wieków średnich po miastach przed nastaniem wielkiego postu; fabuła rzadko kiedy bywa w nich rozwinięta i zaokrąglona, a dowcip, lubo nieraz dosadny, nie wznosi się zwykle ponad poziom rzemieślniczej gminności. Angielskie inter-ludia nie mogą także iść w porównanie z fran-cuskiemi farsami pod względem techniki dramatycznej; mają wszakże, podobnież jak misterya i dyalogi moralne, wiele trafnie pochwyconych rysów charakterystycznych. W innych krajach europejskich D. średniowieczny nie dźwignął się ze stanu niemal pierwotnego, jakkolwiek np. w Hiszpanii bardzo były rozpowszechnione wszelakiego rodzaju widowiska sceniczne. —We wszystkich powyżej wskazanych kolebkach D., stosownie do warunków miejscowych i uzdolnień narodowych, rozwinął się i ukształtował się mniej lub więcej odmiennie, zarówno w treści, jak i w budowie zewnętrznej. D. chiński liczy już z górą tysiąc lat uprawy, pierwszą bowiem prawidłową sztukę dramatyczną miał napisać cesarz Hiuen Tsong (702 — 756); według innych początek D u należy odnieść aż do r. 581 za panowania cesarza Wen-ti. Nie dość na tern: widowiska teatralne należą do ulubionych rozrywek Chińczyków i doznają szerokiego poparcia ze strony publiczności. Pomimo jednak tak długiego żywota D. rozwinął się mało. Nawet dekoracya i ma-szynerya słabe uczyniły prstępy i niewiele pomagając do wywołania złudzenia: warunki zewnętrzne akoyi i mnóstwo czynności na scenie widzowie muszą sobie wyobrażać przy pomocy różnych znaków i ruchów, a nawet bezpośrednich objaśnień aktorów. Sam D. świadczy o bardzo skromych wymaganiach pod względem artystycznym: nie wie on, co to jest subtelna charakterystyka, ani wyzyskanie sytuacyj dramatycznych, a fabuła zawiera w sobie jeszcze bardzo wi6le żywiołu epickiego i często przeobraża się w opowiadanie; nastrój patetyczny wyraża się zawsze śpiewem. Jakkolwiek przebieg akcyi, a nawet sama treść, bywa w nim różna, przewaga pierwiastku tragicznego łub komicznego nie wytworzyła dotychczas ścisłego rozróżniania rodzajów poezyi dramatycznej. Zgodnie z trzeźwym, praktycznym umysłem Chińczyków, D. ich nie porusza głębszych zagadnień ducha ludzkiego i rad obraca się w zakresie stosunków i kolizyj życia codziennego, uwzględniając przy tern skrupulatnie zasady etyki narodowej, wymagającej koniecznie umoralnienia widzów i wdrożenia im poszanowania dla istniejących porządków, zarówno publicznych, jak i prywatnych. Pospolicie więc treść jego stanowi jakieś sentymentalne powikłanie miłosne lub dochodzenie kryminalistyczne, rozsnute w scenach, przedstawiających wizyty herbaciane, czułe schadzki, badania i t. p.; obok tego zdarzają się i D-y treści historyczno - bohaterskiej, częściej zaś utwory podobne do fars europejskich. Skromna zaledwie liczba D-ów chińskich znana jest w Europie z tłómaczeń francuskich, angielskich lub niemieckich. Pierwszy Pié-mare przełożył na jęz. francuski „Czao-ki-jku-el* (Sierota z domu Czao), wydrukowany w Duhalde’a „Description de la Chine“ (1735) i przerobiony później na tragedyę przez Woltera; ten sam dramat przełożył ponownie St. Julien (Paryż 1834); „Lao-seng-eul* (Starzec, który odzyskuje syna), przełożył na angielski Davis (1817); „Han - kong - tse* (Cierpienia w pałacu cesarza Han) tenże Davis w „The fortune union“ (111,1829); „Hoei - lan -ki* (Historya koła kredowego), tłómaczył na francuski St. Julien (Paryż 1832), a na niemiecki W. da Fonseca (Réclama Universalbibliothek, Nr. 768), A. Bazin w „Théâtre chinois“ (Paryż 1838) podał przekład czterech D-ów: „Czaomei-hang“ (Intryga pokojówki), „Ho-henczan“ (Sprawdzenie płaszcza), „Ho - lang - tan“ (Śpiewaczka) i „Teun-go - juen* (Zemsta Teunga); tenże Bazin przełożył później „Pipa-ki* (Lutnia, Paryż 1841); wreszcie „Si-sieng-ki* (Historya zachodniego pawilonu) przetłó-maczył niedawno Si. Julien (Genewa 1881). Dokładniejsze informacye o D-cie chińskim znaleźć można w przytoczonym powyżej „Théâtre chinois* Bazina i w studyum Gottschalla „Das Teater uud Drama der Chinesen” (Wrocław 1887).—D. indyjski liczy sześćdziesiąt przeszło utworów teatralnych różnej wartości literackiej. Historyczny jego obraz daje się nakreślić zaledwie w najogólniejszych zarysach z powodu zupełaego prawie braku ma-teryału chronologicznego i biograficznego. Najwybitniejsi dramaturgowie: Kalidasa, Sudraka, Bhawabhuti, znani są prawie wyłącznie ze swoich utworów, których autentyczność w znaci-nej części jest także wątpliwa. To tylko nie ulega wątpliwości, że żyli w dobie rozkwitu D-u, który się ciągnie mniej więcej od początków ery nowożytnej aż do wieku VIII lub IX. Doba zaś prze-kwitu obejmuje kilka następnych stuleci, a nawet może być przedłużona do w. XVIII, bo aż do togo czasn sięgają ostatnie wysiłki twórczości dramatycznej Indusów. W tym zaś okresie wybitniejszymi jej przedstawicielami byli: Radża Sek-hara, Wisakadhatta i Kriszna Misra. 0-gólny więc dorobek Indusów na niwie dramatycz-uej, w porównaniu z kilkunastowiekową działalnością nie jest zbyt wielki. Bo też D. w Indyaoh nie zażywał takiej popularności, jak w Chinach. Przedstawienia odbywały się wyjątkowo, zazwyczaj podczas uroczystości dworskich; sztuki raz wystawione rzadko kiedy wracały ponownie na scenę. Tern się do pewnego stopnia daje wytłó-maczyć mała stosunkowo ilość przechowanych D-ów. Technika sceniczna stała nie o wiele wyżej niż w Chinach i zostawiała szerokie pole do* myślności widzów. Sam D. przecież stoi znacznie wyżej niż w Chinach. Wprawdzie akcya bywa w nim rozwlekła i mało ożywiona, gdyż zazwyczaj przeważa w nim sielankowy liryzm, który się wyraża już to jako wylew miłosnego roztkliwienia, już to jako zachwyt nad pięknością przyrody. Fabuła, ogólny przebieg sprawy jest dość monotonny, przynajmniej w tych utworach, które w rozumieniu Indusów należą do D u wyższego rzędu (rupaka). Zdarzają się wprawdzie sztuki polityczne i obyczajowe, nawet satyryczne krotochwile; pospolicie wszakże treścią ich bywa jakaś sprawa nrłosna, zaczerpnięta ze świata heroicznego lub mitologicznego. Kochankowie znoszą różne udręczenia serdeczne, ponieważ bohater albo bohaterka mimowolnera uchybieniem naraża się na gniew jakiejś istoty wyższej — bramina lub boga; jednak że zakończenie zawsze jest dla nich pomyślne i następuje wtenczas, gdy się dokona miara ekspiacyi. Nieszczęśliwe dla kochanków rozwiązanie sprawy nie zdarza się nigdy, gdyż dramaturgia indyjska w zasadzie już wyklucza możność wprowadzania na scenę bohaterów złych, a więc uzdolnionych do postępków zbrodniczych, karygodnych. Udział ich w akcyi jest mniej lub więcej bierny: walka z prze ciwnościami dla osiągnięcia upragnionego celu jest im nieznana; lubo głęboko i potężnie odczuwają swą boleść, dają się raczej unosić biegowi wypadków, kierowanych jakąś siłą wyższą. Słowem, jak cała akcya, podobnież i bohaterowie odzwierciedlają uczuciowo-kontemplacyjne usposobienie Indusów. W budowie swojej D. indyjski okazuje także niedość rozwinięte poczucie dramatyczności. D. wyższego nastroju, a więc D. w ściśiejszem rozumieniu, musi mieć przynajmniej pięć aktów, ale może ich mieć i więcej — do dziesięciu; zdarzają się nawet i dłuższe. Bohaterka w pewnych razach nie może przemawiać wprost do bohatera. Osoby różnych kast mówią odmiennemi językami: bohaterowie i w ogóle osoby kast wyższych posługują się wyszłym już z użycia sanskrytem, osoby zaś kast niższych i wszystkie kobiety (nie wyłączając bogiń) mówią róźncmi narzeczami prakrytu, co — mówiąc nawiasem — tłómaczy poniekąd, dla czego D. w In-dyach nie mógł szerszą cieszyć się popularnością.— Pomimo to wszystko, zajmuje on niepoślednie miejsce w literaturze dramatycznej. Czy wzniósł się na te wyżyny o własnych siłach, czy też może pod niejakim wpływem D-u greckiego, — pozostaje dotychczas kwestyą nierozstrzygniętą. Możliwość tego wpływu daje się obronić stosunkami pomiędzy Indostanem i światem helleńskim, nawiązanemi przez Aleksandra Macedońskiego; wyraźnych jednak dowodów doszukać się trudno. Indyaniści, dopatrujący się wpływu greckiego, widzą go np. w podziale na akty, w rolach powierników i powiernic, a zwłaszcza widuszaki t. j. bramina, który w każdym D cie gra niezbyt sympatyczną rolę pospolitego dowcipnisia. Jednakże te i tym podobne poszlaki są zbyt słabe dla niewzruszonego uzasadnienia hipotezy. Pierwszy wypowiedział ją w sposób wielce oględny A. Weber; ostatnio i najszerzej przemawiał za nią E. Windisch w rozprawie „Der griechische

Einfluss im indischen Drama“ (drukowanej w „Verhandlungen des fünften internationalen Orientalisten - Congresses“. Berlin 1882); przeciw niej oświadczył się Smart (w „Séance générale de la Société orientale“, juillet 1882. VII aérie, tome XX). Bądź jak bądź, D. indyjski jest dorobkiem wyższych aspiracyj literackich. Ogólnie biorąc, nastrój jego jest wysoce poetyczny, cieniowanie uczucia wielce subtelne, a opracowanie bardzo staranne. Staranna proza dyalogów przechodzi w wiersz najrozmaitszej miary w ustępach refleksyjnych i opisowych. Teoretycy indyjscy rozróżniają dwadzieścia ośm odmian D-u; z tych dziesięć należy do D-u wyższego (rupaka), osiemnaście zaś — do niższego (uparupaka). Podział ten jednakże jest zbyt powierzchowny, bo oparty w części na ilości aktów, w części znów na róźnioy charakterów i t. d., i niewiele przyczynia się do wyświetlenia jego istoty. W ogóle można powiedzieć, że ścisłego rozgraniczenia rodzajów w nim niema: pierwiastek tragiczny w całej sile i czystości nie występuje nigdy, i zawsze łączy się z komicznym, który czasami miewa nawet przewagę, a wtedy przeradza się w żart lub satyrę. Ściśle przestrzegając jedności sprawy czy też namiętności, D. indyjski co do jedności miejsca i czasu nie krępuje się żaduemi ograniczeniami. Zapoznać się z nim można bliżej z licznych przekładów, istniejących w angielskim, niemieckim, francuskim, a potrosze i w innych językach europejskich. Z D-ów, przypisywanych Kali-dasie, tłómaczyli: „Sukuntalę" na jęz. ang. Jones (1789) i Monier Williams (3 wyd. 1885); na niem. Ferster (1791), Hirzel (Zurych 1833), Meier (2 wyd. Lipsk, 1874), Rückert (1876), Lobedanz (7 wyd. Lipsk, 1884); na franc. Foucaux (1874), i Bergai-gne i Lehnguer (1884 ; „Wikramorwasi* — na niem. Hirzel (Zurych 1839), Lobedanz (3 wyd. Lipsk

1884), Fritze (Lipsk 1881 w Bibliotece Réclama); na angiel. E. Cowell (1851); na franc, Fauche (1859) i Foucaux (1880); Sudraki „Mriczhakatika“ na franc. P. Regnaud (1876), i na niem Bohtling (Petersburg

1877) i Fritze (Chemnitz 1879); Bhawabhutiego „Malati-Madhawa“ na niem. Fritze (Lipsk 1884, w Bibliotece Réclama) i na franc, Strehly (1885); „Uttara-Rama-czarita“ na franc. F Nève (Bruk-sella 1880). Bhatta Narajany „Weni Sanhara“ na ang Sourindro Mohun Tahore (Kalkuta. 1880). Wi-sakadhatty „Mudrarakszasa“ na franc. Henry (1880), na niem. Fritze (Lipsk 1887 w Bibliotece Réclama). Kdszna Misry „Prapodha-czandrodaja* na ang. J. Taylor (ost. wyd. 1888), na niem. G dd-etüeker (Królewiec 1872) i Hirzel (Zurych 1846). Wątpliwych autorów (Bany?): „Nagananda“ na ang, Palmer Boyd (1872) i na fran. A. Bergaigne (1879); „Ratnawali“ na niem. Fritze (Chemnitz 1878). Oprócz tego wybór celniejszych D-ów, tłómaczo-nych w całości lub streszczonych, podał Wilson w „Stlect specimen of the theatre of the Hindus“ (3 tomy Kalkuta, 1827; 3 wyd. Lond. 1871); dzieło to na jęz. niem. przełożył O. L. B. Wolf p. t. »Theater der Hindus“ (2 tomy, Weimar 1828); nadto rozbiór niektórych znajduje się w Moniera Williamsa »Indian wisdom“ (Lond. 1875; 3 wyd.

1876). W języku polskim istnieje całkowity przekład „Sakuntali“, J. hr. Grabowskiego (Warszawa

1861); streszczenie i wyjątki z „Sakuntali“, „Wi-kramorwasi“ i „Malati- Madhawa“ podał Tretiak w swojem study urn „O dramacie staroindyj-skim* (»Przewodnik naukowy i literacki“ Lwów,

1879).

D. grecki jest chronologicznie najstarszy, gdyż doba jego rozkwitu przypada na w. V i IV ery przedchrześciańakiej. Lubo był uprawiany bardzo gorliwie, posiadamy obecnie zaledwie skromną jego cząstkę; trzydzieści dwie tragedye trzech największych tragików (Eschilosa, Sofoklesa i Eurypidesa), jeden dramat satyrowy i jedenaście korne dyj staro-attyckich (Arystofanesa»; reszta dochowała się w drobnych okruchach, lub też w przeróbkach rzymskich (komedya nowo-attycka). Pozostałe jednak utwory należą do rzędu najcelniejszych płodów muzy dramatycznej greckiej, i dla tego stanowią dostateczny materyał do wytworzenia sobie dokładnego pojęcia, czem był ten D. i jaki osiągnął stopień doskonałości. Ścisłe wszakże rozgraniczenie żywiołu tragicznego i komicznego wymaga rozpatrzenia się w każdym rodzaju zosobna.

a) Tragedya cieszyła się szczególną pieczołowitością Greków, a mianowicie Ateńezyków. Uważana jako integralna część uroczystości Bachusowych, wystawiana była z wielką starannością i nakładem podczas obchodu świąt wielkich Dyonizyów, przypadających w miesiącu Elafebolion (w połowie marca i kwietnia); później wystawiano ją i podczas uroczystości lenejskich, czyli małych Dyonizyów, obchodzonych w miesiącu Gamelion (część stycznia i lutego). Przedstawienia odbywały się pod opieką rządu i kosztem państwa, które ponosiło wszelkie wydatki, dostarczało wszelkich rekwizytów teatralnych. Archont, przewodniczący uroczystości, miał obowiązek zająć się wszystkiem, czego przedstawienie wymagało; na jego też ręce poeci wkładali swoje utwory, które on do odegrania kwalifikował lub też odrzucał. Wszystkie tragedye przez niego przyjęte były przedstawiane jedna po drugiej pospolicie w ciągu trzech dni; zwykle codziennie grano trzy tragedye i jeden dramat satyrowy. Samo przedstawienie było jednocześnie konkursem dramatycznym, — sztuki bowiem raz grane, nie wracały na scenę i drpiero później weszło w zwyczaj wznawianie utworów wielkich mistrzów. Kollegium z pięciu sędziów złożone, obeone na przedstawieniu, przyznawało trzy nagrody, ale tylko pierwsza była wyrazem najwyższego uznania. Miejscem przedstawienia był teatr, początkowo z odpowiedniego rusztowania zbudowany, od r. ząś 472 Odeon ze sceną u południowo-wschodniego podnóża Akropolu i siedzeniami, wykutemi amfiteatralnie w skalistej pochyłości tejże góry; pomiędzy sceną i siedzeniami dla widzów znajdowała się orchestra, miejsce dla chóru, z ołtarzykiem (thymele) pośrodku, świadczącym o religijuem pochodzeniu wido wisk scenicznych. Teatr posiadał odpowiednie de-koracye, zresztą dość proste (scena wystawiała zwykle jakieś miejsce publiczne przed pałacem królewskim lub świątynią), maszynerye, mogące unosić ludzi w powietrzu, naśladować grzmoty i błyskawice i t. p.; dla aktorów były kostiumy, koturny dla nadania okazalszej postawy, maaki z jakie-m ś przyrządami akustyczuemi, których zadaniem było wzmacniać głos, ażeby aktorowie na wolnej przestrzeni mogli być od wszystkich słyszani. Wstęp do teatru z początku był wolny dla wszystkich obywateli, później — za niewielką opłatą. Wszystko zmierzało ku temu, ażeby przedstawieniu nadać charakter podniosłej uroczystości religijno - narodowej i powołać do rozkoszowania się widowiskiem jak najszersze masy (Odeon mógł pomieścić 30 000 widzów). Temu zadaniu czyniła zadosyć i sama tragedya, zarówno swoją treścią i nastrojem, jak i szatą zewnętrzną. Powstała z połączenia pierwiastku lirycznego z epicznym, zachowała ona pewne właściwości obydwóch: chór występował w niej jako spadkobierca pierwszego, akcya na scenie wyobrażała drugi, jako uzmysłowiony w teraźniejszości. O ile chór, nietylko śpiewem i tańcem, ale nawet rozmaitością miar wierszowych przypominał chóralną lirykę dorycką, o tyle znów sam dyalog zamykał się w miarach wierszowych (zwykle tri-meter jambicus), z natury swej stosowniejszych dla epiki. Obydwa przecież pierwiastki, nawet topograficznie rozdzielone (chór bowiem na scenie nie występował), były z sobą ściśłe zespolone w jedną organiczną całość, w której wszystko było wyzyskane w ten sposób, ażeby harmonijnie współdziałało os ągnięciu jednego zasadniczego skutku. Skutkiem tym były podniosłe wrażenia tragiczne. Chór, złożony z 12, później z 15 członków, i wyobrażający zbiegowisko ludu, towarzyszów bohatera lub coś podobnego, wykonywając śpiew i ewolucye taneczne, przystosowane do danego momentu sprawy, towarzyszył akcyi i albo s;ę przyczyniał do jej rozwoju, albo swojemi refleksyami ułatwiał widzom oryentowauie się i zdawanie sobie sprawy z odczuwanych wrażeń. Przebieg sprawy, zazwyczaj mało skomplikowanej (z wyjątkiem u Eurypidesa), tak był misternie obmyślany, żeby wrażliwość widzów, w samym zaraz początku pobudzona, doznawała stopniowo coraz potężniejszego wzruszenia. Żadeu szczegół obojętny nie powinien był rozpraszać, ani mącić ich uwagi. Nawet zbyt wielka ilość osób, występujących na scenie, mogłaby psuć czystość i jednolitość wrażenia. W tym też duchu były wyzyskane i inne techniczne warunki sceny, mianowicie jedność czasu i miejsca, o ile na to możliwość sprawy pozwalała; drobniejsze nieprawdopodobieństwa poza sceną, wynikające z zachowania tych trzech jedności (dzitsłania, czasu i miejsca) były wybaczone. Natomiast podnio-słość estetyczna, obraohowana raczej na efekt moralny aniżeli fizyczny, wymagała, ażeby sceny krwawe i w ogóle udręczenia jaskrawsze usuwać z pod bezpośredniego widoku spektatorów. Treść czerpała tragedya zazwyczaj z podań mityczno - bohaterskich; rzadko kiedy zwracała się do wydarzeń bliższych lub współczesnych. Eschilos, poeta orlego polotu, brał tematy szerszego pokroju i wciskał je w trzy tragedye, ściśle ze sobą połączone jednością myśli przewodniej, czyli w t. 3. trylogie, do których dodawał jeszcze dramat satyrowy, co razem tworzyło tétralogie. Późniejsi tragicy zarzucili ten sposób tworzenia i pisali pojedyńcze trage-dye, jako samoistne pod każdym względem całości. Pomimo tej różnicy, zasadnicza budowa i charakter tragedyi pozostał ten sam. Tragiczne kolli-zye, kończące się katastrofą, wysnuwała ona z walki karygodnych namiętności natury ludzkiej z ogól no-ludzkiemi zasadami religijno-moralnemi, tylko pojętemi w duchu narodowym. Jako obrońcy i mściciele pogwałconych zasad występują bogowie, albo wyższa od nich potęga — fatum (po grecka Moira, ananke). Działają oni albo bezpośrednio, wyzyskując słabe strony winowajców, i doprowadzają ich w ten spoBÓb do tragicznej ekspiacyi, albo też obierają sobie za narzędzie karzące — ludzi; ludzie, nawet pokrzywdzeni, rzadko występują jako mści ciele z własnej inicyatywy. Stąd pochodzi, że w tragedyi greckiej odczuwa się zawsze pewną obecność jakiejś potęgi nadludzkiej, co z jednej strony podnosi grozę tragiczności, ale z drugiej — ogranicza nieco samodzielność bohaterów. Tylko w tragedyach Eurypidesa właściwość ta pod obydwoma względami traci na wyrazistości. Wreszcie z założenia tragedyi wynika, że subtelniejsza charakterystyka psychologiczna nie jest dla niej konieczna. W idealistycznym swjm polocie poprzestaje ona na wyzyskaniu tych stron charakteru, które są potrzebne dla należytego uwydatnienia idei przewodniej. Bohaterowie tedy występują w mniej lub więcej wy-raźnem, ale tylko połowicznem oświetleniu psy-chologicznem, jako przedstawiciele pewnych namiętności; subtelnem zaś malowaniem tych namiętności wszystkich tragików prześcignął Eurypides. Utwory Esehilosa, Sofoklesa i Eurypidesa znajdują się w licznych przekładach na wszystkie języki nowożytne. W języku polskim posiadamy filologiczny przekład Z. Węclewskiego i literacki

K. Kaszowskiego, ale tylko Esehilosa (Warsz. 1895) i Sofoklesa (t-źe 1888); oprócz nich pojedyńcze tragedye tłómaczyli A. Małecki. J. Szujski i inni.— Z pomiędzy mnóstwa prac specyalnycb, traktujących o tragedyi greckiej, ważniejsze są: Gruppe »Ariadne oder die tragische Kunst der Griechen“ (Berl. 1834); Welcker „Die griechischen Tragödien mit Rücksicht auf den epischen Cyklus geordnet* (3 tomy, Bonn 1839); Rapp „Geschichte des griech-Schauspiels“ (Tubinga 1862); Chaignet „La tragédie grecque“ (Paryż 1877); Patin „Etudes sur les tragiques grecs“ (3 części, Paryż, wyd. 6-e 1883). Wieseler „Das Satyrspiel“ (Getynga 1848). Szczegóły, odnoszące się do sceny i rekwizytów teatralnych, znaleźć można w A. Müllera „Lehrbuch der griechischen Bühnenaltertümer“ (Freiburg, 1888). W jęz. polskim szerzej pisał o D-cie greckim Z. Węclewski (w Tygodniku ilustrowanym r. 1870). Zbiorowe wydanie tragików wygotował ;Bothe „Poe-tae Bcenici Graecorum“ (10 tomów, Lipsk 1825— 52) i Dindorf „Poetae scenici graeci“ ( wydanie 4te Lipsk 1869); pozostałe szczątki wydał Nauck w „Tra-gicorum graecorum fragmenta“ ( wyd. 3-e Lipsk 1889).

h. Komedya, jako swawolne aż do rozpasania

dziecię falijskiego chorowodu, nie odrazu została zaliczona do popisów muzycznych (àytiVBç [looauoi), uświetniających państwowe uroczystości Dyonizo-sa w Atenach. Przywilej ten, a więc i opiekę państwową, pozyskała ona prawdopodobnie dopiero w r. 472, lecz zajęła główne miejsce tylko w uroczystościach lenejskich; natomiast w wielkich Dyonizyach musiała poprzestać na stanowisku pod-rzędnem i grywana była — jak się zdaje — przed tragedyą. Nieograniczona swoboda w Atenach otworzyła przed nią szerokie pole do napaści na stosunki i wybitne osobistości współczesne, które osądzała z całą niepowściągliwością namiętności stronniczych. Dopiero skrępowanie swobód republikańskich po wojnie Peloponeskiej położyło kres jej swawoli i zmusiło ją do szukania odpowiedniej treści w przejawach obyczajowych życia prywatnego i do traktowania ich w sposób ogólniejszy, typowy. Jednocześnie z tą zmianą przeobraziła się i jej budowa. Komedya staro-attycka pod tym względem wielce była zbliżona do tragedyi i posługiwała się analogioznemi środkami artystycznemi do wywołania wrażenia komicznego. Tylko chór, złożony z 24 człohków, żywszy brał udział w akcyi, a w t. z. parabazie zwracał się z dłuższem przemówieniem do widzów, rozwijając przed nimi pogląd autora na poruszoną sprawę. Rzecz naturalna, że i jego ewolucye choreograficzne, wykonywane zwykle tylko w pierwszej połowie sztuki, innym tohnęły wyrazem: były to różne odmiany swawolnego korda ksu, w których dorywczo brały udział i osoby, znajdujące się na scenie. Komedya nowo-attycka, obywała się już bez chóru. Względy ekonomiczne pozbawiły ją tej ozdoby: zubożali Ateńczycy musieli wyrzec się kosztownych nakładów, zachowując je wyłącznie dla tragedyi, którą zawBze cechowało pewne religijne namaszczenie. Natomiast zyskała teraz komedya na powiększeniu liczby aktorów do czterech, a nawet pięciu. Zresztą znamy ją tylko pośrednio z różnych fragmentów i sądów, jakie o niej dawali pisarze Btarożytni, oraz z przeróbek rzymskich. Z tych wskazówek daje się przecież odtworzyć jej zarys ogólny. Wziąwszy sobie tedy za zadanie ośmieszać wady i słabości natury ludzkiej, uwydatniała je w komicznem oświetleniu na tle jakiejś dość subtelnie przeprowadzonej intrygi, w której udział brali: stary ojciec, skąpy lecz dobroduszny, młody lekkomyślny syn, przebiegły niewolnik, skarbiący sobie względy panicza, cyniczny pasorzyt, spekulujący na smaczne i obfite jadło, wesoła hetera lub młoda dziewczyna zagadkowego pochodzenia, okazująca się w końcu pożądaną synową, i t. p. osobistości. W malowaniu charakterów okazała komedya ta wiele subtelności i, chociaż posuwała się niekiedy do parodyi, umiała stworzyć postacie typowe i sam przebieg motywować często pobudkami psychologicznemu Słowem, wzniosła się na stanowisko t. z. komedyi charakterów, lubo zapewne nie zawsze umiała się na niem utrzymać. Porówn. A. Meineke „ Historia critica comicorum graecorum“ (5 tomów, Berlin 1839; tom I podaję historyę komedyi greckiej, pozostałe — fragmenty); O. Ribbeck „Ueber die mittlere und neue Komödie“ (Lipßk 1857); E. Duméril „Histoire de la comédie ancienne“ (Paryż 1869) i Denis „La comédie grecque“ (2 tomy, Paryż, 1887). „Comico-rum atticorum fragmenta“ wydał Kock (3 tomy, Lipsk, 1880 — 88).

D. rzymski, a mianowicie szlachetniejsze jego postacie, t. j. tragedya i komedya w ściślejszem rozumieniu, jako wyraz poważniejszych aspiracyj li-terackich, w dziejach rozwoju poezyi dramatycznej podrzędne zajmuje stanowisko. Poprzestawał bowiem na przeróbkach i naśladowaniach D-u greckiego, zarówno w tragedyi (głównie Eurypidesa), jak i komedyi nowo - attyckiej czyli obyczajowej (Filemona, Menandra i t. p.). Historyczno-literacka wartość jego polega głównie na tern, że w ocalałych utworach Plauta i Terencyusza przekazał czasom nowożytnym klasyczną komedyę obyczajową, zapożyczoną z pierwowzoru greckiego. Nieza-wsze przecież poszczególne sztuki co do treści odpowiadają pojedynczym pierwowzorom, gdyż naśladowcy, dla ożywienia akcyi i zawikłania intrygi, uciekali się często do kontaminacyi. Pierwiastków oryginalnych w niej mało. Co najwyżej, komody opisarze rzymscy, przerabiając utwory greckie, umieją je w pewnym stopniu przystosować do obyczajów i stosunków narodowych lub zbogacić dowcipem własnej inwencyi. Stosuje się to przedewszyst-kiem do Plauta, bo co się tyczy Terencyusza, to komedye jego posiadają bardzo słabe zabarwienie rodzime; utwory innych komedyopisarzy zaginęły. Unarodowienie to jednak kryje się pod pozorami greckiemi: miejsce działania i nazwy osób pozostały greckie. Sama wreszcie nazwa: oomedia palliata (pallium = płaszcz grecki), świadczyła o jej greckiem pochodzeniu. Wprawdzie dała ona podnietę do uprawy komedyi, w której wyprowadzono na Bcenę i osoby brane z życia narodowego. Jest to t. z. comedia togata (toga=narodowy płaszcz Rzymian), której różne odcienie nosiły różne nazwy, stosownie do tego, z jakiej sfery społecznej treść była czerpana — a więc: praetextata (od toga praetexta — senatorska), trabeata (od trabea — toga rycerska), lub tabernari a (od taberna—buda rzemieślnicza, karczemna); ostatnia jej odmiana przechodziła już w dziedzinę komedyi gminnej. Togata miała swoją dobę rozkwitu pomiędzy 169 i 79 r. przed Chr., kiedy jej przedstawicielami byli Quintius Atta i Lucius Afranius; ale i ona, lubo w treści różniła się nieco od palliaty, lepiej i żywiej odzwierciedlając obyczaje narodowe, pod względem architektoniki i efektów scenicznych nie stanowiła żadnego odmiennego typu. Zresztą pozostały po niej tylko drobne fragmenty. Z mniejszem jeszcze powodzeniem uprawiano w Rzymie trage-dyę, do której podniosłego nastroju trzeźwy, praktyczny naród rzymski nie posiadał odpowiedniego uzdolnienia. Była ona w zupełności kwiatem egzotycznym, pielęgnowanym wyłącznie przez wyż sze warstwy społeczne, których upodobania literackie wyrobiły się pod wpływem greckim. Upodobaniom tym z początku czyniły zadość przekłady i przeróbki tragedyj greckich, przyczem jednak usuwano chór, dla którego nie było miejsca w improwizowanym teatrze rzymskim; nawet później, gdy zbudowano stały teatr (55 r. przed Chr.), nie zarezerwowano dla niego miejsca, bo już się był ustalił zwyczaj układania tragedyj bez chóru. Podobnież jak w komedyi, zastępowały go poniekąd canti-ca, t. j. monologi i ustępy liryczne, śpiewane przez aktorów na scenie przy akompaniamencie fletu; na niej też występował niekiedy i chór, ale nie posiadał on już znaczenia chóru greckiego. Obok tragedyj przerabianych, dość wcześnie, bo już w wieku III przed Chr., ukazują się i fabulae prae-textatae t. j. tragedye, osnute na tematach narodowych, uprawiane przez Naeviusa, Enniusa, Pacu-viusa, Acciusa i t. d., to jest przez tych samych poetów, którzy poświęcali się przyswajaniu tragedyj greckich. Różnica wszakże zachodziła i tutaj tylko w treści. O wartości tych wszystkich utworów sądzić trudno, gdyż znane są dzisiaj zaledwie z drobnych urywków. Wiadomo jednak, że z upływem czasu rozwielmożniał się w nich coraz bardziej nastrój retoryczny, zwłaszcza, gdy za cesarstwa zeszły zupełnie ze sceny i były pisane jako sztuki gabinetowe, przeznaczone do czytania. Taki właśnie charakter mają tragedye, których autorstwo przypisywane bywa niejakiemuś Senece (z I wieku po Chr.). Przechowały się one w całości i dziś prawie same reprezentują tragedyę rzymską w osfatniej fazie jej istnienia. W ogóle powodzeniem scenicznym D. rzymski nie cieszył się nigdy: jakkolwiek słaby w porównaniu z greckim, był on w szlachetniejszych swych produk-cyach zbyt literacki, żeby mógł zająć szersze masy społeczeństwa nieokrzesanego i pozbawionego wrażliwości poetyckiej; nawet komedye, z natury swej bardziej przystępne, bo z życiem powszedniem związane, nie pociągały tłumów, jeżeli były zbyt wytworne i powściągliwe w konceptach. To też tylko jędrny lecz zarazem rubaszny Plaut dłużej cieszył sę ich względami; ale gdy z upływem czasu obyczaje zgrubiały, a smak zdziczał na schyłku rzeczypospolitej, zwłaszcza za cesarstwa, musiał i on opróżnić scenę, żeby pozostawić na niej miejsce dla komedyi gminnej. Istniała ona już oddawna obok komedyi literackiej, jako prostacza, niepowściągliwa krotochwila rodzimego pochodzenia, której zawiązki tkwiły w swawolnych uroczystościach wiejskich. Najniższe jej kształty stanowią fasce-niny i satyry (saturae), których cała dramatycz-ność polegała na dyalogu, wysnutym z jakiejś śmiesznej lub drastycznej sytuacyi. Pierwsze stały się z czasem jowialną okrasą uroczystości weselnych; drugie, odgrywane przez śmieszków ulicznych, dostały się na scenę i uzupełniały widowiska teatralne jako exodia (zakończenia), dopóki z roli tej nie wyparły ich a tell au y. Był to już bardziej rozwinięty rodzaj komedyi gminnej; treść jego stanowiły komiczne epizody z życia małomiasteczkowego pospólstwa, improwizowane w szczegółach przez aktorów podług z góry ułożonego planu, osoby zaś wyprowadzane w nim na scenę były zawsze te same, z niezmiennem typowem ucharakte-ryzowaniem. W tych-to właśnie widowiskach scenicznych szukać należy pierwowzoru późniejszej

włoskiej komedyi del 1 ’ arte. Za czasów Sulli Pom- prawie wszędzie upada pod działaniem reakcyi prze-ponius z Bonunii i Novius nadali atellanom bardziej ciw smakowi francuskiemu na korzyść twórczości literacką formę. W tej postaci zastąpiły one, jako samodzielnej, jeżeli zaś trwa jeszcze i nadal, to je-exodia, satyry i utrzymały się na scenie do końca dynie pod hasłem powrotu do wzorów klasycznych rzeczy pospolitej, a nawet do początków cesarstwa, w pierwotnym, rodzimym ich kształcie, przekaza-dopóki zdziczały smak publiczności nie zagustował ; nym przez D. grecki; ale zwrot ten z wyjątkiem w tłustych i sprośnych mimach. Pierwotnie po- j Niemiec, a potrosze i Włoch, ujawnił się tylko spo-legały one na przedrz źnianiu osób niższej kondy- ₍ radycznie. Zgodnie z tym wpływem D-u klasyczne-cyi i ich czynów; wprowadzane niekiedy na scenę go, różnym w przebiegu czasu, nietylko co do sto-jako rozweselające exodia, grane były przez akto- pnia, ale i co do natury, D. nowożytny, gdzie mu rów bez maski i koturnów, ponieważ gra fizyouo- uległ, modyfikował się zewnętrznie i wewnętrznie, mii i mimika stanowiły w nich zasadniczy waru- zbliżając się mniej lub więcej do swojego pierwo-nek komizmu. Za czasów Cezara doczekały się one wzoru, lecz jednocześnie zachowując pewne rysy, literackiego opracowania przez D. Laberyusza i Pu- właściwe nietylko czasom nowożytnym w ogólno-bliliusza Syryjczyka, i odtąd zaczęły współzawo- ści i poszczególnym ich okresom, ale i odrębnym dniczyć z ateilanami. Wyrugowawszy zaś je zupeł- indywidualnościom narodowym. Najwięcej wszakże nie, zapanowały z czasem niepodzielnie na scenie odrębności charakterystycznych zachował tam, gdzie jako sprośne farsy, stukające dla siebie materya- się rozwinął z zawiązków rodzimych, nie poddając łu nawet w mitologii. Cyniczna ich treść, obracho- się wyraźnie wpływowi klasycyzmu, znajdując wana na efekt zmysłowy, ilustrowana odpowiednią w nim raczej ogólną podnietę artystyczną. Raecz mimiką, a niekiedy (np. w święto Flory) nawet nawet godna uwagi, że właśnie tam, a mianowi* przez nagie aktorki, stanowiła ostatni wyraz upo- cie w Hiszpanii i Anglii, dojrzał wcześniej, an żeli dobań scenicznych nie tylko pospólstwa, lecz i wyż gdziekolwiek indziej w Europie. D. hiszpański szych warstw społeczeństwa rzymskiego. Dopiero zakwitł ku schyłkowi w. XVI. Utwory wcześniej-rozkrzewienie się chrześciaństwa i napływ suro- szych dramaturgów, poczynając od Enciny, uwa* wych barbarzyńców wytworzyły powoli atmosferę żać należy jako prace przygotowawcze. Naharro, moralną, w której już mimy nie mogły się utrzymać. Gil de Vicente (Portugalczyk), Lope de Rueda, Cer-Jednocześnie wszakże z upadkiem państwa Rzym- vantes i t. d., a nawet wyższy od nich Cueva, by-skiego zanika wszelki popęd do pielęgnowania poe- li to właściwie pracownicy, szukający stosownych zyi dramatycznej, i tylko komedya gminna wswo- dróg dla budzącej się twórczości dramatycznej; szu-ich najgrubszych kształtach, produkowanych przez kano ich nawet w D-cie klasycznym, ale jego spe-śmieszków ulicmych, zaszczepia wśród barbarzyń- cyliczny charakter miał dla Hiszpanów zbyt wiele skich przybyszów niejakie wyobrażenie o istnieniu pierwiastków obcych, które zrozumieć i odczuć mo-kunsztu scenicznego. — Wszystkie drobne resztki gli tylko erudyci. Tymczasem D. musiał się liczyć D-u rzymskiego zebrał O. Ribbeck i ogłosił dru- przede wszy stkiem z szerszą publicznością, bo żakiem w „Tragicorum latinorum reliquiae“ (Lipsk miłowanie do widowisk scenicznych, szczególniej od 1852; wyd. 2-e 1871) i „Comicorum romanorura fra- połowy w. XVI, bardzo się wzmogło: zawiązują się gmenta* (t-że 1873). O ważniejszych odmianach liczne prywatne trupy dramatyczne, a w większych komedyi ludowej istnieją studya: Munka „De fabu- miastach (Sewilli, Walencyi, Madrycie) powstają lis Atellanis" (Lipsk 1840) i Grysara „Der römi- stałe teatry. Decydującym, jeżeli nie wszeohwła-sche Mimus" (Wiedeń, 1854).    dnym mecenasem sceny staje się naród, a ten wy-

D. średn/ow oczny nie osiągnął w ogólne ści wyż- maga od niej rzeczy zrozumiałych i sympatycznych, szego stopnia wykończenia literackiego i, uważany a więc z jego życia wysnutych. Jakoż wszyscy sam w tobie, nie daje zamkniętego obrazu rozwo- niemal początkowi poeci dramatyczni uwzględniają ju poezyi dramatycznej. W różnych swoich posta- w swoich utworach jakieś właściwości obyczajów ciach rozwijał się on w dalszym ciągu jako D. no- lub upodobań narodowych i gromadzą w ten spo-wożyłny, tylko nie o własnych siłach, lecz pod sób stopniowo wewnętrzny i zewnętrzny materyał wpływem odrodzonego D-u klasycznego. Wpływ dla istotnego twórcy D-u. Twórcą tym stał się ge-ten atoli nie wszędzie i nie zawsze był jednaki. nialnyLope de V ega (* 1562—f 1635). Zpodje-W początkach wieków nowożytnych przeważny je- go pióra D. hiszpański wyszedł jako skończone dynie we Włoszech, dopiero w stuleciu XVII wzmógł dzieło sztuki o właściwym sobie wyrazie, w którym się niepomiernie we Francyi i nadał tu D-owi ry- jego następcy — Wilhelm de Castro, Tirso de Mo-sy wysoce charakterystyczne; tymczasem w innych lina, Alarcon, Moreto, Calderon i t. d., — nie zmie-ogniskach twórczości dramatycznej, mianowicie nili ani jednego zasadniczego rysu, chociaż pod w Hiszpanii i Anglii, był daleko słabszy i skutek wielu względami mogli swego wzorodawcę prze-jego ujawnił się tylko ogólnikowo w subtelniej- wyższaó, albo się różnić od niego. D. przez cały szem poczuciu artystycznem i głębszem zrozumie- czas swego kwitnienia, t. j. prawie aż do schyłku niu istoty poezyi dramatycznej. Dopiero w stule- w. XVII, charakterem i budową pozostał niezmienny, tnim przeciągu czasu, od połowy w. XVII do po- W tematach światowych czy religijnych, obyczajo-łowy XVIII, D. klasyczny wszędzie był uwzględnia- wych czy historycznych, swojskich czy obcych, wy-ny bardzo szeroko, ale tylko pośrednio, t. j. w ta- snuwał on na tle mniej lub więcej romantyczaem kiem oświetleniu, w jakiem go reprezentował D. rozmaite zawiłe powikłania z tych samych moty-francuski. W drugiej połowie w. XVIII wpływ ten wów, które przewodniczyły i życiu Hiszpanów ja-

ko niewzruszone dogmaty etyki narodowej. Były to: lojalność, honor i religijność, pojęte z eałą subtel-nością wyrafinowanej kazuis*yki. Bohaterowie D-u są niezłomnemi ich wyznawcami i w razie potrzeby umieją to stwierdzić ostentacyjnie ofiarą mienia, najdroższych uczuć, wolności, nawet krwi i życia. To też przebieg sprawy bywa w takich razach tragiczny, ale nie w greckiem znaczeniu, ponieważ bohaterowie, nawet jeżeli giną, upadają, nie jako karygodni gwałciciele tych lub owych zasad religijno-moralnych, lecz jako męczennicy idej i zapewniają sobie tryumf moralny. Tragedyi więc w duchu klasycznym D. hiszpański nie stworzył. Zresztą nie rozgranicza on ściśle żywiołu tragicznego i komicznego; nawet w samej nazwie nie uwzględnia zazwyczaj pomiędzy niemi różnicy: „comedia“ oznacza wogóle utwór dramatyczny, bez względu na tragiczuy lub komiczny przebieg sprawy. W najrozmaitszym stosunku łączy on obydwa te pierwiastki, gdyż uważa, że tą drogą lepiej odzwierciedli w sposób poetyczny życie rzeczywiste, — co bierze sobie za główne zadanie. Ażeby się z niego jak najszerzej wywiązać, wyrzeka się on tych względów artystycznych, któremi się kierował D. klasyczny dla osiągnięcia potężniejszego efektu scenicznego: nie troszczy się o zachowanie jedności miejsca ani czasu, nie zadawala się powołaniem na scenę tylko osób koniecznych; przeciwnie, wprowadza ich wielką ilość, zwerbowaną ze wszystkich warstw społecznych; scen krwawych nie usuwa za kulisy i wystawia je niekiedy z pewną dozą realizmu. W budowie swojej posiada także właściwe sobie odrębności, chociaż tu okazuje może najwięoej dbałości o kunsztownośó. Zwykłą jego szatą jeat ośmiozgłoskowy wiersz trochaiczny, czy to w zwykłej formie staro-narodowych romanców, ezy też jako kunsztowniejsze zwrotkowe redoudylle, kwintylie i t. d.; w miejscach lirycznych zastępują je często sonety, sestyny, oktawy i t. p. formy, przeszczepione z liryki włoskiej. Całość dzieli się, zamiast na akty, na doby (jornadas), których zwykle bywa trzy. Wyjątek od tego stanowią wszakże aut osy (ob.), rodzaj D-u wielce zbliżony do średniowiecznych dyalogów moralnych, właściwy tylko Hiszpanom, którzy uprawiali go z wielkiem upodobaniem i powodzeuiem. W w. XVIII D. hiszpański wiele stracił ze swej oryginalności pod wpływem kla-syczno - francuskim i upodobnił się do ogólnego typu D-u pseudo-klasycznego. Dopiero w nowszych czasach odzyskał w części swój dawny charakter, gdy wpływ francuski został obalony (około 1834), a poeci, jak np. Zorrilla, Hartzenbusch, Ca-ńete, Echegaray i t. d., zaczęli się oglądać na wzory dawnych mistrzów teatru narodowego. — Gruntownie i szczegółowo dzieje D-u hiszpańskiego opracował w swoim czasie A. F. Schack p. t. «Geschichte der dramatischen Literatur und Kunst in Spanien* (3 tomy, Frankfurt 1845; 2 wyd. 1854); oprócz niego pisali o nich szerzej między innymi: Viel- Castel «Essai sur le théâtre espagnol“ (2 tomy, Paryż 1882) i Schäfer „Geschichte des spanischen Nationaldramas“ (2 tomy, Lipsk 1899).

W tym samym czasie, t. j. na schyłku w. XVI

Encykl Poir*i. Tlułtr. Zes* 127 T. TITL

zakwitnął i D. angielski, a rozkwit jego był również szybki, jak hiszpańskiego. Ruch Odrodzenia, wprowadzając do Anglii pierwiastki artyzmu klasycznego i włoskiego, obudził tu usiłowania, zmierzające ku podniesieniu D-u średniowiecznego na wyższy stopień kunsztowności. W utworach scenicznych z połowy XVI stulecia daje się zauważyć z jednej strony pewien postęp w indywidualizowaniu postaci dramatycznych, czego nie można było osiągnąć bez rozbratu z allegoryzmem, właściwym wiekom średnim, z drugiej — dążność do ujęcia D u w prawidłowość klasyczną. Dążność ta przecież, ponawiana kilkakrotnie, lubo przyśpieszyła dojrzałość twórczości dramatycznej, nie skierowała jej na tory naśladownictwa. Powstrzymało ją od tego wysoce podniecone poczucie odrębności narodowej, a szerokie zamiłowanie maB do widowisk scenicznych równoważyło i neutralizowało wpływ dworskiego otoczenia, które zresztą w początkach nie było dla sceny zbyt hojae. Wprawdzie usiłowań w tym duchu nie brakło i później, kiedy D. już się był rozwinął i dojrzał; najszczęśliwiej przeprowadzał je Ben Jonson, a za jego przykładem Ford, Massinger i kilku innych. Ale i ci zwolennicy prawidłowej formy klasycznej — czynili znaczne ustępstwa na rzecz D-u narodowego, a zresztą działalność ich wydała tylko owoce drugorzędne i nie roztrzygała o charakterze ówczesnej twórczości dramatycznej. Najdzielniejszym, typowym jej wyobrazicielem był genialny Szekspir (Shakespeare, f 1616), otoczony licznym pocztem utalentowanych pracowników, z których jedni, jak up. Greene, Mar-lowe, byli jego bezpośrednimi poprzednikami, drudzy zaś — Webster, Beaumont i Fletcher, Dekker, Heywood i t. d., podążali w jego ślady, niekiedy tylko oglądając się na przykład Ben Jonsona. Pod piórem Szekspira D. angielski stał się szerokim i wspaniałym obrazem ścierania się najrozmaitszych namiętności ludzkich. Występują w nim one w całej pełni i sile, we wszystkich możliwych odcieniach i fazach przebiegu, wyindywidualizowaue i działające zawsze w granicach prawdy psychologicznej, nawet wtedy, gdy wybuchają z wyjątkową gwałtownością. W tern tkwi właśnie ogólno - ludzka doniosłość D-u angielskiego, a zarazem wybitny rys uzdolnienia narodowego. Z tą właściwością łączy się druga, niemniej charakterystyczna: osobistości, występujące w D-cie angielskim cechuje zupełna samodzielność pojęć, uczuć i czynów. Nie krępuje ich w niczem żadna powaga zewnętrzna, aui nadludzka, jak w D-cie greckim, ani szablonowo-obyczajowa, jak w D-cie hiszpańskim. We wszystkich swoich postępkach kierują się one własnem widzeniem rzeczy i, jeżeli to nie zgadza się z ich widokami, nie poddają się żadnym względom narzuconym; rachują się z niemi tylko jako z siłami, które zwalczać usiłują zarówno wtedy, gdy rzucają się na czyny gwałtowne, jak i wtedy, gdy się poruszają wśród powszednich stosunków poziomej rzeczywistości. Samo wreszcie rozwiązanie węzła dramatycznego, czy pomyślne, czy niepomyślne dla bohaterów, komiczne czy tragiczne, jest tylko konsekwentnem następstwem samej logiki faktów i czynników, w grę wprowadzonych. Zna więc D. angielski katastrofę, jak grecki, tylko bez współudziału istot lub sił nadprzyrodzonych. Za to pod względem artystycznym różni się bardzo od greckiego. Nie uznaje on jedności miejsca, ani czasu, a nawet jedności działania, gdyż sprawa bywa w nim wielce złożona, pełna dygressyj i epizodów ubocznych, Dader słabo związanych z akcyą główną; jest to raczej jedność namiętności, aniżeli działania. Wo-góle D. angielski bardzo mało troszczy się o stronę artystyczną; mniej znacznie, niż D. hiszpański, olśniewający swoją strojną szatą: jedenastozgłosko-wy wiersz biały jambiczny, przeplatany prozą—to zwykła jego szata. Wytknąwszy sobie za zadanie być wiernem zwierciadłem natury, odbija ją, rzęchy można, w stanie rodzimym; w przedstawieniu rzeczy realistyczny, nawet w stylu nie stara się jej upięknić i każdemu poruszeniu namiętności każe przemawiać właściwym sobie językiem. Dla tego też i pierwiastek komiczny często się łączy z tragicznym, a cała akcya snuje się wśród natłoku o-sobistości drugorzędnych i trzeciorzędnych, dorywczo tylko w wir sprawy wplątanych. Reakcya pu-rytańska, wroga wszelkiego rodzaju uciechom światowym, zmusiła w połowie w. XVII D. do milczenia. Po powrocie Stuartów powołany znowu do życia w atmosferze dworskiej, musiał się do niej nagiąć i przystosować się do wzorów francusko-kla-sycznych. Pod ich powagą Szekspir i jego towarzysze poszli w zapomnienie. Ten stan rzeczy nie trwał przecież zbyt długo: w połowie zeszłego wieku literatura angielska zaczęła się wyzwalać z pod cudzoziemskiej dyktatury i Szekspir odzykał należne sobie uznanie. Dotychczas jednak nie doczekał się godnego siebie następcy; zresztą nowsi dramaturgowie nie trzymają się ściśle wzorów, przez niego zostawionych, i w większym stopniu uwzględniają wymagania artyzmu. Dzieje D-u angielskiego w całości nie zostały dotychczas opracowane; ważniejsze monografie traktują zwykle o czasach Szekspirowskich. Do nica należą między wielu in-nemi: J. A. Symonds „Shakspeares predecessors in the english drama“ (Lond. 1883); Mézières „Prédécesseurs et contemporains de Shakspeare“ (Paryż 1894, wjd. 4-e); A. F. Schack „Die englischen Dramatiker vor, neben und nach Shakespeare“ (Stuttg.

1893). Dłuższy przeciąg czasu obejmują prace: Colliera „History of dramatic poetry“ (3 tomy, Londyn 1878, wyd. 3-e), nieco już przestarzała, i A. W. Warda „A history of english dramatic literaturę to the death cf queen Anne“ (2 tomy, Lond. 1875).

Pod bezpośrednim wpływem odrodzonego klasycyzmu zaczął się dźwigać najprzód D. włoski, bo już ku schyłkowi w. XV, jeżeli się pominie znacznie wcześniejsze próbki Albertyna Mussato (ob.), pisane zresztą w języku łacińskim. Wszakże już w początkowej dobie swojego istnienia znalazł się on w warunkach, które przytłumiły w nim swobodny rozwój żywiołu dramatycznego i nadały mu kierunek liryczno-muzykaloy. Przyjęty pod opiekę dworów książęcych, jako pożądane uzupełnienie wszelkich festynów i uroczystości, bardzo prędko przejął się nastrojem panegiryczno-dekoracyjnym, mniej troszcząc się o należyte wyzyskanie żywiołów dramatycznych. Już w początkowych próbkach, składających się z przeróbek i naśladówań tragedyj i komedyj klasycznych, obok słabo lub nieudolnie rozwiniętej akcyi znajduje się wiele alluzyj do książęcych mecenasów, wiele kadzidlanych prologów, intermezzów i t. p. ubocznych akceBoryów, zazwyczaj śpiewanych przy akompaniamencie muzyki. W późniejszych utworach, bardziej już wyrobionych, zwłaszcza poważnych, żywioł dekoracyjny wzmaga się, a mianowicie muzyczny, co pociąga za sobą potrzebę rozszerzenia pierwiastku lirycznego. W ten sposób D. toruje sobie powoli drogę domelodrama-t u, który istotnie stał się z czasem głównym przedmiotem uprawy i doczekał się swojego mistrza w Me-tastazym. Formę przejściową do melodramatu stanowi D. pasterski, uprawiany już w drugiej połowie w. XVI (Beccari, Torquato Tasso, Guarini). Jest to właściwie udramatyzowana sielanka miłosna, rozsnuta na tle mitologiczno-pastersbiem, uboga w akcyę i rozwlekła, ale przesiąkła chorobliwo-sentymentalnym liryzmem, pisana wierszem wysoce melodyjnym. Wreszcie na schyłku tegoż wieku ukazują się już i opery, nie mówiąc o wcześniejszej próbce Poliziana. Obok powyższych odrośli lirycznych, D. właściwy, lubo nigdy nie był zaniedbany w zupełności, słabą tylko cieszył się uprawą i nie wyrobił sobie żadnej odrębnej formy charakterystycznej. W w. XVIII, kiedy się bardziej ożywił, zwrócił się do wzorów francuskich, a w tra-gedyi usiłował nawet przyswoić sobie aleksandry-ny. Wpiędce jednak cofnął się z tej drogi i starał się zbliżyć do D-u klasycznego prostotą i zwięzłością akcyi. Przedstawicielem tego kierunku był Alfieri i bezpośredni jego naśladowcy na schyłku ubiegłego i w początkach bieżącego stulecia. Jednocześnie wszakże zaczęły się do Włoch przeciskać hasła romantyzmu i pod ich wpływem D. zaczął także uwzględniać częściowo wzory angielskie, niemieckie, a nawet hiszpańskie. Kzecz godna uwagi, że D. literacki we Włoszech nie rachował się wcale z D-em ludowym, a mianowicie z komedyą improwizowaną, tak zwaną Commedia dell’ arte (ob.). Istniała ona obok komedyi uczonej (Commedia erudita), lekceważona, jako rozrywka pospólstwa, pozbawiona ogłady literackiej. Mimo to nie jest ona pozbawiona pewnego znaczenia w dziejach D-u, gdyż obok komedyi rzymskiej była źródłem, z którego klasyczna komedya francuska zapożyczyła niektóre postacie niższego rzędu, jak np. szczwanego lokaja, ograniczonego, pedantycznego prawnika i t. p. Zresztą Commedia dell’ arte ma swoje własne dzieje: uboga początkowo pod względem rozmaitości typów, zwiększała stopniowo ich liczbę i uszlachetniała się powoli w miarę tego, jak z biegiem czasu popularyzowało się poczucie artystyczne, a w w. XVIII hr. Karol Goz • zi wziął ją sobie za przedmiot uprawy literackiej, ażeby, jako komedyę narodową, przeciwstawić komedyi, naśladującej wzory francuskie; atoli usiłowania jego nie pozyskały trwalszego uznania i nie doczekały się naśladowców: Commedia dell’ arte pozostała i nadal kopciuszkiem, utrzymuje się nawet i dzisiaj ku uciesze prostaczków, chociaż już wiele straciła na swej wartości.

Wyraziściej i bujniej, niż włoski, rozwinął się D. francuski. Nie jest on wprawdzie oryginalny, w dziejach jednak literatury zajmoje nader wybitne stanowisko, jako najpiękniejszy wynik usiłowań artystycznych w duchu odrodzonego klasycyzmu, a nadto, ze względu na potężny wpływ, jaki wywierał na D. ogólno-europejski w dobie swojego kwitnienia, to jest aż do połowy w. XVIII, a w niektórych krajach nawet i dłużej, jak np. w Polsce i Rossyi. Zawiązki jego, prawie niezależne od dorobku średniowiecznego, zrodziły się w drugiej połowie w. XVI pod bezpośrednim wpływem włoskim, który później podzielił się rolą mentora z hi szpańskim; od początku wszakże cechuje je wyraźna dążność do prawidłowości klasycznej i frazeologicznej wytworności stylu—zalet, wymacanych przez wyższe, wpływowe sfery społeczeństwa i powagi literackie. W w. XVII, równomiernie z wyrabianiem się twórczości literackiej, poważniały owe wymagania i urzeczywistniały się szybko przy żywym współudziale piszących, ponieważ odpowiadały przyrodzonym uzdolnieniom narodowym i harmonizowały z ogólnym nastrojem społeczeństwa, przygotowanego do poddania się subordyDacyi i porządkowi, aż do zaparcia się indywidualizmu. Monarchia absolutna stawała się coraz doskonalszem i wszechstronniej szem wcieleniem doskonałości narodowej w miarę tego, jak, wrastając w powagę, przyozdabiała się jednocześnie w coraz subtelniejsze blaski przepychu, wykwintu, konwenansowej wytworności życia towarzyskiego i poloru. W tym stanie rzeczy musiał i D. poddać się ogólnemu prądowi i odzwierciedlić go w sobie. Uważany z tej strony, ma on więc prawo nazywać się narodowym, chociaż pozornie wygląda na kwiat egzotyozny. Mistrzami jego byli: Piotr Corneille, a zwłaszcza Racine w tra-gedyi i Molière w komedyi. Dwaj ostatni reprezentują go w najświetniejszej dobie rozkwitu — w czasach Ludwika XIV: pod ich dopiero piórem stał się ou skończonem dziełem sztuki klasycznej, a raczej pseudo - klasycznej w najlepszem rozumieniu tego wyrazu. Podobieństwo jego z D-em klasycznym uwydatnia się już na pierwszy rzut oka w ścisłem przestrzeganiu trzech jedności, ści-ślejszem nawet, niż w pierwowzorze, gdyż pod tym względem żadne wyjątki nie były dozwolone. Tę wysoko cenioną zaletę okupuje on znacznemi ofiarami, gdyż z jednej strony wielce krępuje swobodę akcyi, z drugiej musi ustawicznie posłagiwać się rolami zbytecznych skądinąd powierników i powiernic, albo posłów i sprawozdawców, i nadużywać w ten sposób aż do przesytu środków, które-mi zmuszony był nieraz ratować się i D. klasyczny. Ale za to osiąga inną jeszcze zaletę klasyczną—prostotę i przejrzystość budowy: nie psuje jej żaden szczegół uboczny, żaden rys do sprawy nienależący, ani tłumne nagromadzenie osób działających, chociaż na tern cierpi wszechstronna i wyczerpująca charakterystyka osób. Cała sprawa wydaje się czemś wyosobnionem, w sobie zamknię-tem. Z tern idealistyczuem przedstawieniem rzeczy dobrze harmonizuje dykcya poprawna, wytworna* ujęta w gładkie aleksandryny, daleka od wszelkiej pospolitości, lecz za to wpadająca często w kraso-mówstwo i solistyczną dyalektykę. To też D. francuski pod każdym niemal względem ma charakter arystokratyczny, tern bardziej, że Bzuka on bohaterów w najwyższych sferach społecznych i rad wyprowadza na scenę królów i cesarzów starożytnych, zwłaszcza mitycznych, a co najmniej rodowitych pa-trycyuszów lub średniowiecznych panów feudalnych. Wprawdzie przedstawia ich błędnie, bo w oświetleniu nowoźytnem, nigdy przecież nie zniża się do uwzględniania życia zwyczajnych śmiertelników. Ta ostatnia uwaga stosuje się wszakże tylko do tra-gedyi; komedya bowiem już z natury swojej musiała utrzymać ściślejszą łączność z powszednią rzeczywistością. Wzorowana na komedyi rzymskiej, zachowała ona wprawdzie, nie tylko jej budowę, lecz i znaczną część typowego personelu, zbogacając go niektóremi rysami z włoskiej komedyi dell’ arte;; ale umiała te postacie zmodernizować, urozmaicić i przystosować do współczesnych warunków życia, pogłębić ich charakterystykę i stworzyć w ten sposób nowożytną komedyę charakterów. Zachowała do pewnego stopnia nawet starożytne środki wywoływania wrażenia komicznego, środki czasami naciągane i stosowniejsze dla farsy; ale obok tego zdobyła się i na humor samodzielny, subtelniejszy, miejscami nawet poważny, graniczący z tragicznością. Mniej skrępowana więzami rutyny, mogła stosować rozmiary do treści, ratowała się więc od rozwlekłości i żywszą posiadała akcyę. Tymczasem tragedya, bardziej skrępowana, bo więcej ceniona jako najwyższy wyraz kunsztu dramatycznego, już w dobie rozkwitu nosiła w sobie zarodki upadku. Zakres jej twórczości był ograniczony; atcya, polegająca zwykle na subtelnej walce wewnętrznej pomiędzy sprzecznemi uczucami, rozsnuta koniecznie na pięć aktów, rozwijała się często słabo, gubiąc się w długich monologach i dyalo-gach; konwenansowa powściągliwość łagodziła najpotężniejsze kollizye dramatyczne, a osobistości nie odznaczały się wszechstronną barwnością i dosa-dnością cùarakterystyki. To też w w. XVIII tragedya francuska szybko blednie i wyradza się w czczą, napuszoną sztukę deklamatorską, Wprawdzie imponuje jeszcze czas jakiś całej Europie, ale tylko odziedziczonym urokiem i powagą francuskiego pochodzenia; bywa nawet wszędzie podziwiana i naśladowana. Ale od połowy stulecia coraz śmielsze przeciw niej podnoszą się głosy. W samej nawet Francyi, gdzie przetrwała najdłużej, daje się spostrzegać pewne szukanie nowych form dla twórczości dramatycznej, a przynajmniej dążność do rozluźnienia krępujących ją więzów. Ośmielała do tego literatura rewolucyjna, głosząc hasła swobody, równości i powrotu do natury. Jakoż Nivelle de la Chaussée znosi surowe rozgraniczenie pomiędzy żywiołem tragicznym i komicznym, i tworzy t. z. komedyę płaczliwą (ob. comédie larmoyante), Diderot w swoich dramatach mieszczańskich porzuca wiersz dla prozy i wysnuwa sytu-

E. G.

acye tragiczne ze stosunków współczesnego życia warstw średnich. Obie te odmiany, stanowiące w gruncie rzeczy jedno i to samo, dają początek właściwemu dramatowi, jako odrębnemu rodzajowi twórczości dramatycznej. Jednocześnie urozmaica się nieco i komedya: rozszerzając swój zakres w lżejszym kierunku, obok wyrobionych już fars, zaczyna na schyłku wieku uprawiać i wodewil (ob.), który dotychczas stanowił rozrywkę sceniczną tylko plebsu miejskiego. Ostatecznie D. pseudo - klasyczny stracił do reszty powagę i urok w początkach drugiej ćwierci bieżącego stulecia, gdy przeciw niemu wystąpił Wiktor Hugo i inni zwolennicy romantyzmu. Na miejsce obalonej drobiazgowej rutyny wprowadzili oni do D-u wiele pierwiastków obcych, zaczerpniętych z wzorów angielskich i hiszpańskich, lecz żadnego nowego sformułowanego typu nie stworzyli i obecnie najnowszy D. zarówno we Francyi, jak prawie wszędzie, ma charakter mniej lub więcej eklektyczny; polega bowiem na uwzględnianiu w różnym stosunku pierwiastków swojskich i obcych, zależnie od treści i osobistego smaku poety. — Obfity i cenny ma-teryał do dziejów D-u franouskiego zgromadzili w swoim czasie Les f, ères Parfaicts w „Histoire du théâtre françois“ (15 tomów, Paryż 1735—49); z nowszych prac, traktujących o pojedyńczych okresach, ważniejsze są: Tivier „Histoire de la lit'éra-ture dramat:que depuis ses origines jusqu’au Cid* (Paryż 1873); Despois „Le théâtre français sous Louis XLV“ (t że 1874). Obszernych rozmiarów pracę zaczął w r. 1880 wydawać Petit de Julie-ville p. t. „Histoire du théâtre en France“; treściwszy przegląd zawarł w „Histoire de la littérature dramatique depuis Bes origines jusqu’ à nos jours“ (t-że lb89). — Eklektycznej metody tworzenia chwycił się najwcześniej D. niemiecki. Aż do połowy w. XVIII nie odegrał on żadnej wybitniejszej roli, ani nie stworzył nic godniejszego uwagi. W okresie reformacyi mało uprawiany, później zależny od wzorów klasyczno - francuskich, wzniósł się szybko na znaczne wyżyny dopiero w drugiej połowie ubiegłego stulecia, podczas gwałtownej reakcyi przeciw dyktaturze pseudoklasycyzmu. Szukał on dla siebie wzorów z jednej strony w klasycyzmie greckim, z drugiej w utworach angielskich, później nawet w hiszpańskich. Żaden jednak z tych wzorów nie uzyskał wyłącznej ani trwałej przewagi. Wprawdzie Lessing, jeden z jego twórców, przechylał się ku klasycyzmowi greckiemu, a za jego przykładem poszedł w późniejszych swoich tragedyach Goethe i potrosze Schiller; nikt z nich jednak nie posunął się do naśladownictwa, uwzględniając tylko istotne zasady artyzmu klasycznego. Późniejsi romantycy odrzucili je prawie zupełnie, zaczęli natomiast oglądać się na D. hiszpański, ale i w tym kierunku zbyt dalekie zapędy wkrótce się pohamowały, podobnież jak ślepe uwielbianie wzorów angielskich. Nie stworzył więc D. niemiecki żadnego samoistnego typu; mimo to wydał, zwłaszcza w tragedyi, utwory niepospolitej wartości i w swoim czasie, a mianowicie w początkach bieżącego stulecia, wpływ wywarł niemały.

Inne narody nowożytne, jak np. skandynawskie i słowiańskie, w dziejach D-u nie odegrały wybitniejszej roli: jakkolwiek wcześniej lub później zwróciły się do uprawy D-u i mogą się pochwalić niemałym w tej dziedzinie dorobkiem, nie wytworzyły przecież żadnego odręb. typu twórczości dramatycznej, poprzestając na przyswajaniu takiego, jaki w danym czasie był panujący, ani nie odegrały roli inicyatorów w szerzeniu nazewnątrz kunsztu dramatycznego. — Ogólne dzieje D-u traktowali: A. W. Schlegel „Vorlesungen über dramatische Kunst und Literatur“ (Heidelberg 1809; wyd. 2-e 1817; polski przekład p. t. „Kurs literatury dramatycznej“, ale tylko t. I, wyszedł w War. 1830); KIein„ Geschichte des Dramas“ (13 tomów, Lipsk, 1865 — 76; dzieło nieukończone) i Pr Öls „Geschichte des neueren Dramas“ (3 tomy, t-że 1880 — 83); ostatnie-mi czasy zaczął wydawać Creizenach „Geschichte des neueren Drama” (Halla 1894; tom I).

Dramat polski. Gdyby chodziło tylko o formę t. j. o sytuacye i rozmowę, to za pierwszy w naszej literaturze utwór dramatyczny uważać-by można, pomieszczony przez Wincentego Kadłubka (f 1223) w kronice jego dyalog między Wesołością i Smutkiem, w którym biorą także udział: Swoboda, Autor, Roztropność i Pojednanie (Pro-p ort i o). Atoli nie tylko zupełnie błędnem jest mniemanie dawniejszych dziejopisów piśmiennictwa, jakoby dyalog ten wyprawili sobie panowie polscy, dla pocieszenia się po śmierci Kazimierza Sprawiedliwego, lecz nadto niema w nim wcale istotnych cech dramatyczności; jest to bowiem rozumowanie tylko, nie prowadzące do żadnego czynu, ani nawet do żadnego postanowienia; zaznaczony jest tylko wniosek, wysnuty z poprzedniego rozumowania, że gdzie niema zgody, tam nie może być dobrych stosunków (ubi nu llum scis consen-sum, nulla scis commercia). Należy więc ten zawiły zresztą utwór poczytywać jedynie za dyalogowane przedstawienie myśli autora kroniki o zamieszaniu, jakie nastąpiło po śmierci uwielbianego przezeń króla. O dalszych jakichkolwiek zabytkach dramatycznych przed XVI wiekiem nic dotychczas nie wiemy; możemy tylko wyrazić mniemanie, iż, na podobieństwo innych narodów, w wiekach średnich i u nas również grywano mi-sterya, r.le chyba nie wcześniej, jak w wieku XV. Co dawniej przytaczano z bulli Inocentego III na dowiedzenie, że już w wieku XIII misterya takie grywano, okazuje się naciąganiem stosunków cudzoziemskich do naszych. Napewno tyle jeno stwierdzić możemy, mianowicie powołując się na konstytucye synodalue a r. 1285 i 1326, że w kościołach archidyecezyi gnieźnieńskiej w owych wiekach wyprawiano po nabożeństwie tańce, że na cmentarzach i w kościołach przed Boźem Narodzeniem osoby świeckie, a nawet i księża występowali w maskach, że co więcej w czasie nabożeństwa odbywano gorszące pochody (konstyt. z r. 1326 mówi: „Clerici et laici ludos superstitiosos juxta quorundam loeorum abusum in processioni-bus ecclesiarum ante Natale Domini exercent; monstra larvarum honesta eoclesiae et ordinis eccle-

wniejszy, który poprawił i własnemi dodatkami powiększył. Osób w tym dyalogu jest 31. Całość składa się z »Prologu“ i sześciu „części“. W części pierwszej przedstawia się, »jako biskupi z drugimi osobami duchownymi“ prosili Piłata, by grób Chrystusa oddał pod straż żołnierzom. W części drugiej mówi się o trzech Maryach, kupujących maści i olejki u Rubena, by niemi ciało Chrystusa namaścić. W części trzeciej Stróże grobu, przerażeni zniknięciem ciała, biegną donieść o tem »biskupom“. Część czwarta, najobszerniejsza, maluje zwycięskie wejście Chrystusa do piekieł i wyswobodzenie Adama i patryarchów. W części piątej przybycie trzech Maryi do grobu i zjawienie się Jezusa. W szóstej wreszcie zjawienie się Jezusa przed uczniami i przekonanie nawet niewiernego Tomasza o zmartwychwstaniu. Ton dyalogu wszędzie rubaszny, nawet w słowach Chrystusa. Oto np. króciutki wyjątek z rozmowy Jezusa z Lucype-rem: »A niewieleż to, Lucyperze, Tak markotaćl piekielny psie, Na Pana Boga mocnego, Na wsze walki potężnego, Który to tam teraz kłóci I wnet cię chorągwią zmłóci*. Nie brak także wycieczek satyrycznych, zwłaszcza w rozmowie Lu-cypera z Cerberem, jakim sposobem wypróżnione przez Chrystusa piekło znowu napełnią. Dyalog pisany jest wierszami 8-zgłoskowemi, o rymach bardzo kulawych, często będących assonancyami tylko. Na początku XVII w. przerobiono go wierszem 11-zgłoskowym; istnieje skrócenie w rękopisie teatralnym szkoły chełmińskiej (dziś w toibl. Ord. Krasińskich w Warsz.), wreszcie wydanie z r. 1757, dokonane przez Jana Małachowskiego. Poprzestając na zaznaczeniu tych dwu dyalogów pobożnych, zauważyć należy, że już w pierwszej połowie XVI stulecia pojawiają się dyalogi innego rodzaju, któreby „szkolnymi“ nazwać wypadało. Prąd humanistyczny silnie już wtedy oddziaływać zaczął na umysły kształcących się Polaków. Jak na innych polach oświaty i literatury, tak i w dziedzinie dramatycznej wpływ ten uwidoczniał się najprzód drukowaniem utworów greckich i rzymskich, a więc bierncm tylko wchłanianiem wytworów cywilizacyi starożytnej. Jakoż w Krakowie w ciągu pierwszej połowy XVI w. dwukrotnie wydrukowano »Hekubę“ Eurypidesa, a raz jego »Jfi-genię“. Z komedyi Plauta ogłoszono „Amfitryona“, »Kupca“ i „Casinę“, Nadto, z wyraźnem dla Polaków przeznaczeniom, bo z dedykacyami dla słynniejszych przedstawicieli narodu, wydawano za granicą (w Wiedniu, Norymberdze i Frankfurcie) tragedye i komedye Greków i Rzymian. Do tej kategoryi druków należą »Tyestes“ Seneki, »Plu-tus“ Arystofanesa, komedye Terencyusza (dwa wydania 1532 i 1545, dedykowane Bonerom). Ale nie tylko starożytne utwory, lecz i ich naśladowania przez humanistów bywały przedmiotem nauki i rozrywki. Mamy wyraźne dowody, że komedye i tragedye cudzoziemców, w języku łacińskim, były u nas przepisywane (już w wieku XV), drukowane a nawet przedstawiane. I tak w r. 1509 wybito w Krakowie dramat Aretina: »Polixena“ (znany już w rękopisach polskich XV w.), w 1522

siastïci inquinatur“). Oprócz tego podczas obrzędów weselnych występowali igroy, trefnisie, (joculatores=jongleurs), którzy gesty nieprzystojne robili, oraz „rymarze“, którzy śpiewkami żartobliwe usposobienie podtrzymywali. Kazimierz W. ograniczył w r. 1336 liczbę tych igrców przy ślubach do ośmiu a »rymarzy“ zupełnie wykluczył, („insuper volumus, quod in ipsis nuptiis octo jocu-latores habeantur et non plures, cantantibus et loquentibus cautiones, qui rimarii dicuntur, nec non vendentibus unroth... penitus excluais“). Potrzeba rozrywki i potrzeba widowisk istniała, lecz długo musiano ją zadawalniać w sposób jaknaj-pierwotniejszy. Kto pierwszy u nas i kiedy przeszczepił przedstawienia misteryów, nie wiemy. Nazywano je u nas dyalogami. Prawdopodobnie ist niały już w ciągu wieku XV, gdyż pojęcia i wyrażenia znajdujące się w dyalogach z XVI i dalszych wieków mają wybitny charakter średniowieczny. Z natury tych reprezentacyj wynikało, że postawa i gęsta główną grały w nich rolę, słowa zaś służyły tylko za objaśnienie tego, na co oczy widzów patrzały. Słowa te, o ile się odnosiły di treści głównej, zazwyczaj tradycyjnie przekazywano z pokolenia na pokolenie, ulegając powolnej zmianie, sztukując się dodatkami za-stosowanemi do okoliczności. Dyalogów naszych posiadamy niewiele, gdyż ich pospolicie nie drukowano. Najdawniejszym ze znanych jest podobno »Dyalog dominikański“ z r. 1533. Przedstawienie trwało dni cztery, a gotowano się do niego niemal rok cały. Zaczynało się w kwietnią niedzielę od prologu, wystawiającego wjazd Chrystusa do Jerozolimy, a kończyło się w wielką środę po południu pogrzebem Jezusa. Dyalog dzielił się na sceny, których było 108. Osób występowało kilkadziesiąt. Był Jezus, Marya, Magdalena, Jan, Piotr, Longin, Annasz, Kaifasz, Herod, Piłat, Judasz, Szymon, Malchus i t. d.—prócz tego 12 sędziów, 6 rabinów, 10 żołnierzy, ciurowie, naśmiewcy, łotrowie, wreszcie anieli i dyabeł. Nadto wchodziły także różne uosobienia, jako to: Miłosierdzie, Pokuta, Rozpacz, Smutek, Symfonia, Echo, Miłość. O ześrcdkowanju akcyi nie mogło być w utworach takich mowy; roztaczano bowiem całą historyę obranego przedmiotu; charaktery, wobec różnorodności i obfitości żywiołów wchodzących do dyalogu, musiały być bardzo blado nakreślone. Dykcya była bardzo pospolita, pod względem rymowania—ułomna. Drugim, sławniejszym jeszcze, był dyalog częstochowski, który znamy obecnie jako dzieło ks. Mikołaja z Wilkowiecka p. n. »Historya o chwalebnym zmartwychwstaniu Pańskim“ (druk z drugiej połowy XVI w. przechowuje się w bibliotece Kórnickiej; przedruk tego wydania ogłosił dr. Stanisław Windakiewicz w Krakowie 1893). Czy ks. Mikołaj był istotnie pierwszym twórcą tego obrobienia, czy też opracował tekst dawniej już istniejący, rozstrzygnąć dziś niepodobna; zachowanie atoli wielu archaizmów, rymy nadzwyczaj słabe, nawet na drugą połowę XVI stulecia, skłaniają do przypuszczenia, iż chyba musiał ks. Mikołaj mieć pod ręką tekst da- I

dyalog Jakóba Lochera: „Sąd Parysa“ („Judicium Paridis de porno aureo*, wydany przez Stanisława z Łowicza, przedrukowany w r. 1539, przetłóma-ezony na polski i wydany r. 1542, a obecnie powtórnie „w Pracach filologicznych“ r. 1896), który odegrali studenci z bursy jerozolimskiej na zamku królewskim, wobec Zygmunta I i jego dworu. W późniejszych latach wydano w Krakowie kome-dyę Diesthemiusa „Homulus“ (1541) i Wilhelma Gnaphaeusa z Hagi: „Morosophus“. Za granicą dla Polaków ogłoszono (r. 1515) komedyę Jana Marsusa p. u. „Stephanium“, Poprzestajemy na tych danych z pierwszej połowy XVI w., ażeby wskazać, jakiem! utworami zasilała się umysłowość nasza w dziedzinie dramatycznej. Równocześnie robiono próby oryginalnych prac w tym kierunku. Formy dramatu starożytnego nie śmiano jeszcze naśladować; łatwiejszem wjdało się pójście w ślad za nowożytnymi twórcami dyalogów łacińskich „allegoryczuych“, w których zużytkowywano imiona bÓ3tw, bohaterów i filozofów starożytnych. Najdawniejsze w tym rodzaju dziełko winniśmy Adamowi Polakowi z Bochyni (ob.), doktorowi filozofii i medycyny, który w r. 1508 ogłosił dyalog „o czterech stanach spierających się o możność osiągnięcia nieśmiertelności“ (De quatuor Btatibus immortalitatem assequi contendentibus). Występuje tu najprzód filozof, przedstawiając cztery sposoby życia, za pomocą których człowiek, stworzenie śmiertelne, może osiągnąć nieśmiertelność: pierwszy sposób w stanie małżeńskim, drugi w kapłańskim, trzeci w bezżennym (w którym żył Dyo-genes), czwarty w zakonnym. W skutek przełożenia filozofa, Minerwa, z koroną złotą i berłem w ręce, zachęca te cztery stany do współubiega-nia się o palmę pierwszeństwa. Zawiązują więc dysputę najprzód dwa stany: małżeński i kapłański, usiłując każdy dowieść swej wyższości. Stan kapłański wyznaje się zwyciężonym. Wówczas znowu Minerwa pobudza do takiej samej dysputy stan bez-żenny i zakonny. Tu znajduje się przymówka, iż częstokroć jedynie suknia zakonna, nie zaś ścisłe pilnowanie ustaw, zaleca zakonnika. Po wyczerpaniu argumentów wychodzi bożek Merkury i na żądanie Minerwy wydaje wyroki, że z pomiędzy czterech stanów, ubiegających się o nieśmiertelność, palma pierwszeństwa należy się stanowi małżeńskiemu, z którego wszystkie inne początek i chwałę biorą; zatem prosi Minerwę, ażeby stan ten uwieńczyła złotą koroną i berło oddała mu do rąk. Z późniejszych utworów tego rodzaju wymienić wypada dyalog p. n. „Roztropność Ulissesa w nieszczęściu“ (Ulissis prudentia in adversis), drukowany w Krakowie, 1516 r , a grany na dworze królewskim przed Zygmuntem I i królową Barbarą Zapolską; następnie komedyę, a raczej widowisko mimiczno - śpiewne, -również po łacinie napisane, a ogłoszone r. 1537 pod napisem: „Akademia Krakowska“ (sprawozdanie obszerne z tego dyalogu dał M. Wiszniewski w swojej „Historyi literatury“, t. VII, 228—241). Wśród takiego stanu twórczości dramatycznej ukazał się r. w 1545 dramat Mikołaja Reja p. t. „Żywot Józefa z pokolenia żydowskiego“. Korzystał on w nim, nie tylko z biblii, ale i z autoró w sobie współczesnych, którzy ten sam przedmiot opracowywali (mianowicie z dramat i po łacinie napisanego przez Corcu-sa 1537), ale pod względem układu nie trzymał się żadnej formy znanej, chyba, że luźnośó scen w dya-logach pobożnych za formę taką uznamy. Jednakże Rej wyróżnił swój utwór i od dyalogów pobożnych, gdyż nie opowiedział całego biegu życia Józefa, lecz zrobił z wypadków tego życia pewien wybór na podstawie jednej myśli przewodniej. Myśl tę stanowi wynagrodzenie krzywdy poniesionej bez winy. Rzecz rozpoczyna się od chwili, w której bracia Józefa, zazdroszcząc mu miłości ojca i szczególuej łaski Boga, zaprzedają go w niewolę, a kończy się wywyższeniem Józefa i pokutą braci. Równolegle bieży z tą myślą druga, nie przeszkadzając w niczem pierwszej, t. j. myśl wypełnienia się snu, który Józef na początku utworu opowiada rodzicom. Takie związanie wypadków nie tylko nicią chronologii, ale i więzią myśli, nie tworzy jeszcze wprawdzie istotnego węzła dramatycznego, ale jest już pierwszą, choć słabiu-chną, próbą zadzierzgnięcia gj. „Żywot Józefa“ dzieli się na „sprawy“ i „rozprawy“, bez istotnej, między temi nazwami różnicy; pierwsze dwie części zowią się sprawami,—wszystkie dalsze — rozprawami. Tych dalszych jest właściwie 11, tak, że całość składa się z 13 części, ale w skutek błędnego nadpisu przy części 4-ej powstała zła rachuba i w druku nominalnie ukazało się ich 12. Te sprawy i rozprawy nie odpowiadają ani pojęciu aktów, ani pojęciu scen: scenami nie są, gdyż w biegu większej części rozpraw następuje zmiana osób; aktami nie są, gdyż niektóre rozprawy (mianowicie II, VII, XII) mają charakter scen po-jedyńczych, a w innych upływa znaczny przeciąg czasu pomiędzy jedną rozmową a drugą (np. w rozprawie V-ej lat siedm). Autor nie przeznaczał swego utworu do grania, nigdzie niema tu wskazówek dla aktorów; są tu natomiast odezwy do czytelnika, nie zaś do widzów. Próba charakterystyki osób w stanie bardzo pierwotnym istnieje tu już przecie, zwłaszcza postacie kobiece są dość dobitnie kreślone. Styl, lubo barwny i dosadny, jest nadzwyczaj rozwlekły; Rej nie znał sztuki stopniowania wrażeń. Wierszy w samym dyalogu używał Rej trojakich: 8-o, 13-o i 14-o zgłoskowych. Co do użycia 13-o i 14-o zgł. trudno dopatrzyć jakiejkolwiek zasady; wierszami 8-zgło-skowemi przemawiają kobiety (Rachel, Zefira, Achi-za) widocznie dla oznaczenia większej żywości ich mowy. „Żywot Józefa“ wywarł wpływ dość znaczny; na wzór jego pisane są dyalogi biblijne: „Joachim i Anna“, „Abraham”—autorów bezimiennych, oraz „Tobiasz“, „Job“ M. Białobrzeskiego. Niezależnie od Reja powstały dalej: „Sofrona“ (1550), tragedya napisana przez Sebastyana Łę-ozycanina, „Tragedya żebracza“ (1552) bezimiennego, tłómaczona na język czeski, wreszcie „Ko-medya Justyna i Konstancyej o poczciwem wychowaniu dziatek“ (1557) przez Marcina Bielskiego. W drugiej połowie XVI w. zaczęto się posługiwać formą dramatyczną w celach polemiki religijnej. O sztukę tu wcale nie chodziło: to też utwory tego rodzaju nie stanowiły bynajmniej postępu w zakresie dramatu, nawet w stosunku do Reja; poprzestaniemy więc na ich zaznaczeniu chronolo gicznem. W r. 1550 wydano w Krakowie dzieło Węgra Micbâly’ego po łacinie: »Comoedia lepidissi-ma de matrimonio sacerdotum“ („Bardzo ucieszna komedya o małżeństwie księży“). W r. 1553 Wit Korozewski (Corcephicius) ogłosił' „Rozmowy polskie łacińskim językiem przeplatane, rytmy ośmio-rzecznemi złożone" w obronie obrzędów i zwyczajów katolickich. Zupełnie podobną do rozmów Korczewskiego pod względem dążności, a w części i pod względem formy, jest bezimienna »Comedia o mięsopuście“ (ogłoszona z rętopismu petersburskiego przez Antoniego Kalinę w „Pracach filologicznych" r. 1888, t. II, str. 538—563). Dzieli się na trzy akty, a głównymi rozmówcami są: Pleban, Hanus ewangielik z Królewca i Student z Witemberga, a pobocznie wtrącają się do rozmowy: Kantor, Lokat, Campanator, Mistrz, Suffleta, Succentor i Kucharka. Sprawa toczy się w pierwszym i drugim akcie o posty i mięsopust (karnawał), a w trzecim o bezźeństwo księży i służbę kobiecą u duchownych. Pierwszy akt kończy się pobiciem Hanusa, który ubliżył plebanowi; drugi akt porażką Studenta, a trzeci zgodą wzajemną i wezwaniem kucharki do tańca. Argumenty z obu stron są bardzo powierzchowne, żarty rubaszne; ruchu dramatycznego niema wcale. Ka dy akt kończy się pieśnią pobożną. Czas powstania tej komedyi odnieść należy do połowy w. XVI. W 1560 pojawia się zjadliwy pamfiet Bernarda Ochina, tłoma-czony przez Herbesta p. t. „Tragedya o mszy". Około tegoż czasu wychodzi dramat allegcryczny Fr. Nigra o Wolnej woli, „Liberum arbitrium, tra-goedia". Równocześnie atoli coraz lepsze zapoznawanie się ze światem klasycznym prowadziło już nie tylko do biernego wchłaniania jego wpływów, objawiającego się czytaniem i wydawaniem tra-gedyj, a zwłaszczakomedyj rzymskich, ale skłaniało do tłómaozeń i naśladowań. Łukasz Górnicki podaje swój przekład tragedyi Seneki „Troas" (1589), wyjątki z komedyi Terencyusza ogłasza Welenty z Kent (1594), komedyę Plauta „Potrójny" drukuje w przeróbce polskiej Piotr Ciekliński (1597). Prace dramatyczne humanistów obcych również wychodzą po polsku lub drukują się u nas. Tragedya Buchanana „Jephtes", napisana w stylu helleńskim, ukazuje się w przekładzie Zawickiego (1587); komedya Adama Paxillusa „O Lizydzie“ wychodzi w Krakowie r. 1597. Najważniejszym atoli objawem dramatycznym w tym kierunku jest „Odprawa posłów greckich“, napisana przez Jana Kochanowskiego, grana w Jazdowie (dzisiaj Ujazdów) i ogłoszona drukiem 1578. Nie jest to jednak niewolnicze odtworzenie tragedyi greckiej. Forma jest tylko starożytna, ale duch nowoczesny. „Odprawa“ składa się z „prologu“, który się ciągnie aż do pierwszego wystąpienia chóru, z trzech „epeiso-dyówu, przedstawiających starcie się sił przeciwnych, i „egzodu", w którym zapowiedziana jest katastrofa. Chór jest jakby widzem, bezstronnie oceniającym namiętności ludzkie, zawikłaniem grożące. Jedność miejsca i czasu utrzymana. Na scenie przemawiają, co najwyżej, trzy osoby. Dla oznajmienia o tem, co się dzieje na tłumnem zgromadzeniu po za Bceną, wprowadzona oso* bistość stała tragedyi greckiej: poseł. Co do motywowania tragicznego, to Kochanowski, pomimo swego uwielbienia dla starożytnych, przejął się zasadami nowożytnej cywilizacyi, opartej na podstawach chrześciaństwa; katastrofa ta (co prawda, niespełniona, lecz zapowiedziana tylko) jest wynikiem win ludzkich: częścią namiętności, zaślepiającej na skutki, częścią niebaczności i braku energii, częścią egoizmu jednostek, poświęcających dla korzyści bliższych, osobistych, szczęście kraju całego. Charakterystyka osób nie jest wycie-niowana wprawdzie, ale dobitna; podznacza indywidualne cechy wyraziste. Wyznać wszakże potrzeba, że Kochanowski nie miał w sobie nastroju iście tragicznego, więc też nie mógł go wprowadzić do swego utworu; przystąpił do pracy z usposobieniem liryka i epika, ale dwu tych żywiołów nie zlał w jednolitą całość, stąd do podniosłości tragicznej sięga w niektórych jeno ustępach, a pierwiastkowi epicznemu (w opowiadaniu Posła) zbyt rozległe daje pole i liryzmowi zaczęsto folguje. Jako pierwsza próba dramatu klasycznego może »Odprawa posłów" zająć zaszczytne miejsce obok ówczesnych włoskich i francuskich prób w tym samym rodzaju. Na dalszy rozwój nie oddziałała ona; nikt w języku polskim nie poszedł w ślady Kochanowskiego; korzystał z niego tylko jakiś bezimienny, przenosząc całe wiersze do swej ramoty; po łacinie dał dwa dramata w formie klasycznej Szymon Szymonowicz: »Castus Joseph" (1587, przekład polski Stanisława Gosławskiego 1597) i »Pentesilea* (16 36), oba mało mające oryginalności, a pod względem dramatycznym słabe. Natomiast dyalogi pobożne pisano teraz w znacznej liozbie i grywano je mianowicie po szkołach, zwła szcza jezuickich, i po klasztorach, ale ich nie drukowano; zaamy je po większej części ze streszczeń tylko i krótkich przytoczeń (Zob. w »Bibliotece starożytnej pisarzy polskich“, tom VI: »Wiadomość o rękopiśmie z XVI wieku, znalezionym na kościele niegdyś jezuickim a teraz benedyktyńskim w Pułtusku" przez ks. A. Załę3kiego). Przytaczać ich też nie będziemy, gdyż do rozwoju twórczości dramatycznej nie przyczyniły się wcale ani nowością pomysłów, ani sposobem wykonania. Baczniejszą za to uwagę zwrócić należy na sztuki satyryczno-komiczne, w których wystawiano postaci znamienne z nieukształconych warstw towarzyskich: tchórzów, samochwałów, żaków, klechów, pątników, żebraków, żołnierzy, baby, pijanice i t. d. Sztuki te rozwinęły się prawdopodobnie z »intermedyów“, t. j. ucieszaych UBtępów, któremi przeplatano dyalogi pobożne. Czy się one nazywają komedyami, czy tragikomedyami, czy nawet tragedyami, nastrój ich zazwyczaj jest jednaki: lubaszno-żarto-bliwy, umiarkowanie satyryczny. O bu Iowę artystyczną żaden autor nie dbał, ale treści znamien-

nieprawdopodobieństw między ludźmi jest dużo, ekspressya komiczna przechodzi nieraz w karjkaturę; ale te wady okupuje hojnie żywotność jego postaci typowych, dowcip słowa i komizm położeń Nazwa »Moliera polskiego“ słusznie mu się należy. Po nim komedya w tym samym kierunku dalej pójść już nie mogła. Za jego naśladowcę nie bez talentu uważać można Stanisława Bogusławskiego (ob.). Nowy zwrot w twórczości dramatycznej łączy się z nazwiskami: Józefa Korzeniowskiego i Juliusza Słowackiego. Są to wyobraziciele dwu zupełnie odmiennych usposobień i rodzajów fantazji, Józef Korzeniowski spokojny, rozważny, skłonny do refleksyi, nie ulatał w krainy wyobraźni, ale trzymał się blizko ziemi, postaci ludzkie zlekka jeno idealizując. Powoli, bardzo powoli, rozwijał się jego talent. Z początku tworzył w duchu pseudoklasycznym („Pelopido-wie“, »Bitwa nad Mozgawą“) potem uległ oddziaływaniu pisarzów niemieckich (Lessinga), usuuął naj-

nej, dającej poznać obyczaje ówczesne, dawał dosyć Były w tych utworach zaczątki komedyj swojskich, lecz szczątki te zmarniały, nie wydawszy utworu, któryby na nazwę dzieła sztuki zasłużył. Najdawniejszym znanym zabytkiem w tym rodzaju jest „Wyprawa plebańska“ (1590), w której występuje kalefaktor szkolny, Albertus, wyprawiony przez proboszcza na chudej szkapie na wojnę, gdzie przez czas bitwy w rowie leżał, a po bitwie rabował, gdzie się dało. ,Wyprawa“ ta widocznie miała wiilką popularność, gdyż była sześćkrotnie przedrukowana. Dalszym jej ciągiem jest: »Albertus z wojny” (1596), który pięć razy był przedrukowany (w naszych czasach po raz Bzósty w „Pomnikach do historyi obyczajów w Polsce“ 1843). Do tejże kategoryi zaliczyć należy „Komedyę rybałtowską“ (b. r.), »Mięsopust abo tragikomedyę na dni mięsopustne“ (1622, przedruk, w »Bibi, starożytnej pisarzy polskich“, t. VI), »Szkolną mizeryę“ (1633), komedyę dworską ,Z chłopa król“ (1637) Piotra Baryki (ob.), komedyę »Sołtysa z klechą“ (1646) i t. p. Z innych sfer, bo szlacheckich, wzięty jeBt pomysł „Tragedyi o polskim Seylurusie“ (1601), napisanej przez Jana Jurkowskiego; a mieszaninę szlacheckich i gminnych żywiołów wraz z wprowadzeń em Anioła i Śmierci przedstawia „Dziewosłąb dworski mięsopustny ucieszny“ (b. r.) napisany, przez Maćka Pochlebcę (przedruk, w »Bibi. star. pis. pois.“ t V). Usiłowano wprawdzie i w XVII wieku ująć twórczość dramatyczną w pewne karby artyzmu, lecz usiłowania te pozostały odosobnio-nemi i wpływu szerszego nie miały. Nie ustawało wprawdzie oddziaływanie wykształcenia klasycznego, a dowodem tego, między innemi, jest przekład 10 tragedyj Seneki (1696), dokonany przez Jana Alana Bardzińskiego (ob,); obrabiano nawet pewne tematu z historyi starożytnej i nowszej, zapatrując się na wzór Seneki (tragedye o Ibrahimie i Solimanie w 5 aktach, odegrane w szkołach leszczyńskich 1689 i in,), ale te wyższego znaczenia nad szkolne ćwiczenia nie miały. Niektórzy pisarze próbowali zaszczepić gust włoski i francuski. Serafin Jagodyński przełożył z włoskiego dramat czarodziejski „Wybawienie Ruggiera z wyspy Alcy-ny“ (1628); Jędrzej Morsztyn przetłómaczył dramat sielankowy Torqnata Tassa: „Amyntas“ oraz »komedyę* bohaterską Corneilla: „Cyd“ (1661); Stanisław Morsztyn przetłómaczył »Andromachę“ Racine’a; Jerzy Lubomirski przełożył sielankowy dramat Guariniego: »Pasterz wierny“ (1695); atoli wszystkie te sztuki, mające zalety niepospolite, przebrzmiały bez wywarcia głębszego wrażenia. Nie było wśród szlachty wielkiego zamiłowania do przedstawień dramatycznych, nie było stałego teatru; więc smak ogółu intelligentnego nie wyrabiał się, nie stawał się delikatniejszym i wybredniejszym. Rubaszne żarty, lub wpiost im przeciwne suche allegorye szkolne bardzo długo wystarczały. O braku wszelkiego poczucia artystycznego świadczą dramata ks. Urszuli Radziwiłłowej, druk. 1754. Dopiero w drugiej połowie XVIII wieku nastąpiła zmiana pod wpływem pseudoklasycyzmu

francuskiego. Inicyatywę dały szkoły: pijarzy urządzali widowiska z tłómaczonych tragedyj francuskich, jezuici — z komedyj. Prócz przekładów, dał ks. Stanisław Konarski oryginalną tragedyę: „Epaminondas“, zbudowaną według reguł francuskich, ks. Bohomolec (ob.) zaś cały szereg komedyj, a raczej dyalogów satyrycznych (bez intrygi miłosnej). Wogóle mówiąc, tragedya przez ciąg XVIII wieku nadzwyczaj słabo się rozwinęła. Ani Wacław Rzewuski (Żółkiewski, Warneńczyk), ani Naruszewicz (Gwido hrabia Blezu), ani Józef Wybicki (Zygmunt August), ani Karpiński (Bolesław III albo Judyta) nie dali utworów, któreby mogły wytrzymać próbę czasu. Komedyi poszło szczęśliwiej, zwłaszcza od czasu otwarcia teatru publicznego w r. 1764. Józef Bielawski (Natręci), Bohom olec, ks. Adam Czartoryski (Panna na wydaniu, Kawa, Pyszncskąpski), Józef Drozdowski, a zwłaszcza Franciszek Zabłocki — pochwycili kilka typów swojskich szczęśliwie, wydoskonalilia dyalog i starali się o pewną spójneść budowy dramatycznej; Zabłocki prócz tego posiadał duży zapas werwy komicznej. Wiek XVIII wydaje w końcu dwa utwory, mające dużo świeżości, pomimo słabej intrygi: »Powrót posła“ J. U. Niemcewicza i „Cud czyli Krakowiacy i Górale“ Wojciecha Bogusławskiego. Początek wieku XIX odznacza się usilnem staraniem napisania »prawidłowej“ w smaku francuskim tragedyj. W tym celu L. Osiński tłómaczy świetuie arcydzieła tragiki francuskiej, a Ludwik Kropiński, Franciszek Wężyk, Aloizy Feliński p‘s/ą tragedye oryginalne,—„Barbarę Radziwiłłównę“ ostatniego uznano za arcydzieło. Ko-medya typów po słabych okolicznościowych utworach Dmuszewskiego (ob.) dosięga swego szczytu w twórczości Aleksandra hr. Fredry, który, jakkolwiek poddawał się częściowo wpływom nowego, romantycznego kierunku, ale w pojmowaniu osób komedyi, w jej budowie, szedł wyłącznie za smakiem francuskim. Nikt dotąd nie posiadł takiego bogactwa werwy komicznej, umiejętności tworzenia sytuacyj komicznych, jak Fredro. Budowa jego komedyj, z nielicznemi wyjątkami, jest wadliwa, w malowaniu stosunków

przód jedność miejsca, zachowując jedność czasu („Klara“, „Aniela“, „Dymitr i Marya“, „Mnich“); wreszcie, pod wpływem Szekspira, zerwał więzy krępujące jego twórczość, zdobył się na śmiałość, a nawet pewną jaskrawość dyalogu („Piękna kobieta“ napisana 1829, ale wydana dopiero 1839), by później znowu wrócić do łagodniejszego, spokojniejszego tonu. Juliusz Słowacki, obdarzony nadzwyczaj ruchliwą i błyskotliwą wyobraźnią, od-razu pozbył się pęt pseudoklasycznych i w pierwszych już swoich dramatach („Mindowe“, „Marya Stuart“), korzystając z przykładów, a niekiedy i motywów obcych (Szekspir, Alfieri, Byron, Walter Scott), poszybował w kierunku indywidualistycznie nacechowanym. Nie umiał on opanować swojej fantazyi i nagiąć jej do wymagań życia rzeczywistego; to też tam bywał najświetniejszym i najoryginalniejszym, gdzie lotu wyobraźni ani hamować, ani krępować nie potrzebował; tam zaś, gdzie musiał zejść na ziemię i twardych jej praw się trzymać, zapożyczał Bię u dramatyków obcych, którzy tą właśnie stroną najsilniej zawładnęli (Szekspir). Pomimo niepospolitych zdolności dramatycznych, które się ujawniły w świetnem malowaniu kollizyj, w prawdziwie dramatycznym dyalogu, Słowacki zawsze był więcej poetą, aniżeli dramatykiem. Nie widząc utworów swoich na scenie, nie miał sposobności sprawdzenia naocznie, jak jego postaci wyglądają, gdy w zbliżonych do rzeczywistości warunkach występują, a stąd nie mógł w dalszych swych dzie łach uniknąć usterek, popełuionych poprzednio. Nawet najbardziej sceniozne dramata Juliusza (Marya Stuart, Mazepa, Horsztyński) mają, już to w dyalogu, już w motywowaniu sytuacyj, zbyt dużo przymiotów lotnej, skrzącej się wszystkiemi barwami fantazyi, albo połączonej z nią naiwności, ażeby mogły w całości odpowiadać ścisłym wymaganiom, jakie względem dramatu wogóle Btawiamy. Zdumiewamy się wzruszającemi lub grozę budaącemi pomysłami (Kordyan, Lilia Weneda, Balladyna, Bea-tryks Cenci), rozkoszujemy się bogactwem i blaskiem wyobraźni, ale żałujemy nieraz, iż w tych prześlicznych pomysłaoh zadużo jest mgły prześwietlonej barwami tęczowemi, a za mąło tego granitu ziemskiej rzeczywistości, który radził Słowackiemu Krasiński podłożyć pod jego postaci. Korzeniowski znał w późniejszej dobie swego rozwoju dramata Słowackiego, lubo zapewne nie wszystkie, ale nic z nich nie skorzystał dla b woj ej twórczości. Pozostał sobą, t. j. człowiekiem rozważnym, układającym swe pomysły systematycznie, z tą zawsze nadzieją, że dramata jego znajdą się na scenie. Za najbardziej pod względem artystycznym skupiony w sobie dramat jego i za najżywiej odczuty można uważać „Karpackich górali“, chociaż w innych dramatach więcej znajdziemy poszczególnych scen lepszych („Dziewczyna i dama“), „Umarli i żywi“, „Izabella d’Ayamonte“. „Sąd przysięgłych“, „Andrzej Batory“, „Cyganie“, „Pani Kasztelanowa“, „Okno na pierwszem piętrze“). Z pomiędzy dramatyków, którzy jeszcze za życia Korzeniowskiego utwory swe ogłaszali, wyróżnić należy Dominika Magnu-

Eacykl. Powal- llustr. Zeta. 128. 1'. XII.

szewskiego i Tomasza Olizarowskiego, odznaczających się dykcyą poetycką („Wincenty z Szamotuł“, „Dziewice z Erynu“ i „Zjazd w Chęcinach“), Antoniego Ed. Odyńca („Felicyta“, „Barbara”, „Jerzy Lubomirski"), Wacława Szymanowskiego („Sędziwój“ i in.), Antoniego Małeckiego („List żelazny”), a następnie Józefa Szujskiego, który zostawił liczny szereg dramatów, poczynając od „Zborowskich“ a kończąc na „Władysławie IV“; próbował on form różnyoh, ale do opanowania całkowitego środków dramatycznych nie doszedł. W ostatnich latach trzydziestu panowała i panuje natężona działalność na niwie poważnego historycznego lub społecznego dramatu; arcydzieł jednak prawdziwych nie doczekaliśmy się jeszcze. Są tu talenty poetyckie przedewszystkiem, jak Władysław Tarnowski, Karol Brzozo >vBki, Bronisław Komorowski, Kazimierz Gliński i Julian Łętowski, którym zaciasne są formy dramatu; są wirtuozi formy dramatycznej, jak Fe-licyan Faleński; są twórcy dobrze pomyślanych i konsekwentnie przeprowadzonych przez akcyę jednostek, jak Adam Beicikowski, z którego licznych dramatów dwa szczególniej na wyróżnienie zasługują: „Król Mieczysław Ilu i „Król Bolesław Śmiały“, jak Stanisław Kozłowski („Wójt Albert“, „Esterka“); są zdolności objawiające się najdzielniej w malowaniu starć masowych, prądów umy-słowo-społecznych, jak Wincenty Rapacki, Jan Gadomski, Daniel Zgliński; są pracownicy wytrwali, jak Józef Łabuński, Juliusz Turczyński; są zwolennicy dramatów podaniowych, jak Paulin Święcicki (Sta-ohurski), Bronisław Grabowski; są wreszcie tacy, którym przedewszystkiem chodzi o ideę, choćby paradoksalną, jak Aleksander Świętochowski (Wł. 0-koński), władający świetnym, sobie właściwym stylem, lub jak Alfred Nossig, któremu nie brak fantazyi, ale brak swobody we władaniu językiem. W komedyi działalność Korzeniowskiego miała donioślejsze, bardziej reformatorskie znaczenie, aniżeli w dramacie; przeszedł on w niej bowiem od typów do charakterów mniej lub więcej indywidualnych, rozpoczął więc nowy okres w rozwoju komedyi naszej. Nie posiadał on wprawdz.e tej nieprzebranej kopalni wesołości, jaką rozporządzał Fredro, a nie odczuwająo gwałtownych namiętności, nie mógł ich udzielić i stworzonym przez siebie postaciom; ale w ciągu życia zebrał wielki zapas trafnych obserwacyj i umiał się niemi bardzo umiejętnie, z wielkim nieraz dowcipem, posługiwać; do indywidualizowania charakterów przywykł przy tworzeniu dramatów; wymagania sceny znał dobrze; natomiast z umotywowaniem szczegółów, z u-kładem sytuacyj, z kompozycyą oraz z dyalogiem komicznym musiał dopiero odbywać próby: to też początkowe jego komedye, na tle swojskiem osnute, odznaczają się, obok zalet poszczególnych w kreśleniu postaci i położeń oraz w użyciu dowcipu, trzema znamiennemi cechami: są raczej dyaloga-mi lub szeregiem obrazów, niż utworami drama-tycznemi, mają bardzo wyraźny cel dydaktyczny, rozmowy w nich są zbyt często bez polotu ni werwy („Panna Katarzyna w długach“, „Doktor medycyny“, „Stacya pocztowa w Hulezy“, „Fa-

P, Chm

zu

brykant“, „Stary mąż“ i najlepsza w tym szeregu „Żydzi“). Czem są „Karpaccy górale* wśród dramatów Korzeniowskiego, tern jest „Panna mężatka“ wśród jego komedyi. Ani przedtem, ani potem nie stworzył on lepszej całości komicznej, chociaż w charakterach i sytuacyach poszczególnych nieraz jeszcze doskonalszą rzecz napisał, że wymienię tylko: „Młodą wdowę“, „Reputacyę w miasteczku“, „Majątek albo imię“, „Pierwej mama“. Kontynuatorem metody komedyopisar-skiej Korzeniowskiego, z dodatkiem żywszego poczucia demokratycznego, był Jan Chęciński (ob.); znawcą doskonałym świata mieszczańskiego jest Michał Bałucki; a świetnym, ostatnim, jak na te raz, przedstawicielem jowialności polskiej, szczerego komizmu, swojskości w pojęciach i mowie był Jan Bliziński (ob.), który umiał połączyć swo bodę Fredry z wymaganiami, jakie charakterystyka indywidualna postaci komicznych stawia. Wpływ nowszej komedyi francuskiej odbił się w różnym stopniu i w dwu różnych kierunkach na twórczości innych komedyopisarzy z ostatniego trzydziestolecia. Stronę wesołą, dwuznaczników pełną, często ślizką, w połączeniu z żywym dyalogiem przejął z niej Jan Aleksander Fredro. Salonowość, przekomarzanie się słowne, sytuacye drastyczne lekko przysłonięte lubił w początkowych swych drobiazgach naśladować Władysław Koziebrodzki, który w późniejszych większych utworach przejął poważne, niemal dramatyczne zagadnienia nowszych dramatyków francuskich. Ale istotnym u nas twórcą komedyi społecznej według wzorów francuskich był Józef Narzymski („Epidemia*, „Pozytywni“). Nawet ci, co wprzódy od niego pisać dla teatru zaczęli, zwrócili się do obrabiania tematów społecznych dopiero pobudzeni jego przykładem. Edward Lubowski, zgryźliwy z usposobienia, celuje w malowaniu rozmaitego rodzaju „nietoperzów* społecznych i wogóle w charakterystyce osób, mniej dbając o spójną budowę całości. Kazimierz Zalewski zawładnął teohniką dramatyczną i umie-jętnem wyzyskiwaniem efektów scenicznych Zygmunt Sarnecki namalował kilka trafnych z życa spółczesnego wziętych wizerunków. Na najnowsze utwory tych pisarzów oddziałały dramata Ibsena, Sudermanna, Hauptmanna. Zygmunt Przybylski, Stanisław Graybner, Adolf Abrahamowicz zdobywają sobie uznanie. I niewieście pióra biorą się do komedyi, a najlepszą ich przedstawicielką jest Zofia Mellerowa.—Kto chce szczegółowiej zapoznać się z dziejami naszego dramatu, temu polecić możemy następujące dzieła i rozprawy: K. Wł. Wójcicki „Teatr starożytny w Polsce“ (Warsz. 1841, dwa tomy); tegoż autora „Spojrzenie na literaturę dram. w Polsce” (Bibl. Warsz. 1843); „Rys historyczny przedstawień teatralnych na Litwie* (w „Wizerunkach i rozstrząsaniach naukowych* r. 1840— 41, NN. 16—21); Karol Estreicher: Spis abecadło-wy pisarzy dramatycznych oryginalnych, Spis dzieł dramatycznych tłómaczonych, Spis tłómaczów, od połowy XVIII do r. 1876 w I i VII tomie „Bibliografii polskiej XIX stulecia“; tegoż autora: „Tea-tra w Polsce“ (3 tomy); oraz liczne rozprawy wy

liczone w tejże Bibliografii (t. I, str. 339); Wł Chomętowski „Dzieje teatru polskiego do r. 1750“ (Warsz. 1869); Władysław Nehring: „Początki poezy dramatycznej w Polsce“ (w „Roczniku Tow. przyj Nauk Pozn.“ (tom XV, r. 1887, str. 191 — 232) Aleksander Przeździecki: „O stanie sztuki drama tycznej polskiej* (Bibl. Warsz. 1844, t. II); J. I Kraszewski: „Sztuka dramatyczna w Polsce* (w „Ga wędach o literaturze i sztuce* (Lwów 1857, str 123—199); Piotr Chmielowski: „Szkice z dziejów dramatu w Polsce“ (w „Echu muzycznem i tea tralnem” r. 1884). Prócz tego wiele wiadomości o literaturze dramatycznej znaleźć można w wydawnictwach poświęconych sprawom teatralnym, jako to: Andrzej Zalewski: „Rocznik teatru narodowego z lat 1808 do 1813“; „Rocznik teatru polskiego we Lwowie z lat 1813 do 1817*, potem z 1822 i 1823 przez F. K. Błotnickiego; następnie z lat 1845—1848 przez Rozumiłowskiego; z roku 1852 przez L. Krawieckiego; z r. 1854 przez E. Baczyńskiego; z r. 1855 przez Fr. Włodarskiego; z r. 1860 przez L. Knapczyńskiego; r. 1861 przez J. Niklewicza. Do historyi repertuaru warszawskiego dostarczają materyału: „Świat dramatyczny*, wydawany 1838—41 przez Wojciecha Szymanowskiego; „Pamiętnik sceny warszawskiej“, ogłaszany przez Karola Wittego 1839 — 40; „Gazeta teatralna“, wydawana w 1843 i 1844 przez Kise-wettera, w 1865 przez Tomasza Lebruna; wresz-oie „Echo muzyczne i teatralne“, prowadzone od r. 1883 przez Aleksandra Rajchmana. Są także roczniki sceny poznańskiej (z r. 1816), sceny kijowskiej (z r. 1860 przez Orłowskiego).

Dramaturgia w języku greckim oznaczała pisanie dramatów, więc to samo co dramatopoiia; w późniejszem zastosowaniu objęto nazwą tą i przedstawienia sceniczne, a właściwie wszystkie środki, jakich wymaga dramat, by mógł być w teatrze reprezentowanym. Najgłówniejszem dziełem, w któ-rem wyrazu tego użyto w tern podwój nem znaczeniu, jest pamiętna w dziejach literatury „Hambur-gische Dramaturgie“ Lessinga (1767—68), to jest zbiór recenzyj teatralnych, pisanych przez znakomitego autora z przedstawień dawanych w Hamburgu. Mówił tu oczywiście Lessing o wykonywaniu dzieł dramatycznych, a więc o sztuce aktorskiej i o urządzeniu teatru; główną atoli uwagę zwracał na same utwory, na ich wartość artystyczną i moralną. Podejmował bowiem zasadniczą walkę z przepisami poetyki francuskiej, dotyczącemi dramatu; chodziło mu więc o udowodnienie zarzutów i o przeprowadzenie nowych poglądów na twórczość dramatyczną przez odwołanie się do Szekspira. Od czasów Lessinga zaczęto znowu używać wyrazów „dramaturgia“, „dramaturg* w zastosowaniu do twórczości poetyckiej; stąd też poszło, że i w naszej literaturze wyrazami temi bardzo często, zwłaszcza dawniej, w tern właśnie znaczeniu się posługiwano. W nowszych atoli czasach zauważyć można dążność odmienną, a mianowicie na oznaczenie twórczości dramatycznej zaczęto używać wyra-„dramatyke^, „dramatopisarstwo“; wyrazu zaś „dramaturgia*—na określenie całego zasobu spo-

sobów i środków, służących do należytego wystawienia utworu dramatycznego na scenie. Dwa tu główne działy tych sposobów i środków wyróżnić można: 1-y, osobę samego aktora, który przy odpowiednim talencie i cbarakteryzacyi wciela pomysł autora; 2-i, widownię, wraz ze wszystkiemi Przyborami potrzebnemi dla aktora, ażeby strona zewnętrzna, otoczenie, odpowiadało zamiarowi poety. Pierwszy z tych działów obrobiony został w tej Ency-klopedyi pod wyrazem „Aktor*, drugi znajdzie się pod wyrazem „Teatr“, i tym sposobem wszystko, co pod pojęcie D-ii podchodzi, otrzyma Bwe wyłu-szczenie.

Drammen, miasto w południowej Norwegii, przy uściu Drammenselv do Drammensfjordu. Miasto jest połączone kolejami żelaznemi z Chrystyanią, Skien i Randsfjordem; 20 680 mieszk. (1891 r.). Ważny port dla wywozu drzewa, szczególniej do Hollandyi i Anglii. Szkoła żeglarska, tartaki, fabryki masy drzewnej, trzy mosty (między niemi

W. N.

W. ».

uchodzi do Rodanu pod Martigny.

Drangiana, t, j. kraina jezior, po persku Z a -ranka, satrapia staroperska, leżąca na wysoczy-źnie Irańskiej, na północno - zachodnim brzegu jeziora Daraje czyli Zaraje (dziś Hamun), bagnista, z miastem Fra, od czasów Aleksandra zwanem Prof-tazya. Mieszkańcy zwali się Z ara mkami, nosili buty z długiemi cholewami, a za broń używali włóczni trzcinowych, długich do 10 metrów. W I w. po Chrystusie południową jej część opanowali Scytowie czyli Sakowie, stąd zwała się Sakastaną (dziś Seistan czyli Sedźistan).    *

Drangwitz, herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem srebrne strzemiona rajtarskie ze skórzane-mi puslhkami. W koronie szlacheckiej nad hełmem pawi ogon. Herb ten pochodzi z Niemiec i pieczętują się nim Drangwice vel Drangvitz z Bu-dysz, później zwący sięDrangwicz z Drang-wicz vel Frankwicz.—(Niesiecki, Borkowski). K*z.

E. D.

P. Chm.

most kolejowy 1 230 m. długi).

Drammenselv, rzeka w południowej Norwegii, uchodząca do Drammensfjordu; wypływa z jeziora Tyrifjorden; tworzy liczne wodospady; wraz ze swemi trzema rzekami źródłowemi zajmuje dorzecze 16 900 km. □. Uchodzi do Drammensfjordu, który stanowi północno-zachodnią, na 22 km. długą gałąź Christianiafjordu; fjord ten posiada wyborne przystanie, ale wejście doń jest zbyt wązkie (290 metrów).

Dranmra, nazwa drachmy (ob.) w Rumunii.

Dran (le), ob. Ledran.

Drance (lub Dranse), 1) (D. de Savoie), rzeka we francuskim départ. Haute Savoie, wypływa w pobliżu granicy kantonu Wallis, między Col de Coux i Col de Golèze, uchodzi do jeziora Genewskiego między Thonon i EviaD; dług. 44 km. — 2) (D. du Valais), lewy dopływ Rodanu w szwajcarskim kantonie Wallis; powstaje z trzech strumieni źródłowych, z których jeden, z Col de la Fenêtre, przepływa dolinę Val de Ferret, drugi, z Wielkiego św. Bernarda, przepływa dolinę Val d’Entre-mont, a trzeci ze spływu wielu potoków lodowcowych powstaje w głębi doliny Val de Bagnes. D.

W. N.

Dranioa v. Drań, są to łupane deszczułki sosnowe, zwykle 6 cali szerokie, a trzy stopy długie, od Va — 1 cala grube, używane do pokrywania dachów na budynkach gospodarskich, a nawet i mieszkalnych. D-ami dachy dwojako bywają pokrywane. Albo sposobem zwyczajnym, przez ułożenie rzędu D-c na łatę dachową, przyciśnięcie tychże łatą wierzchnią, którą do dolnej przybija się gwoździami, lub też sposobem, tak zwanym włotoki, t. j. przez osadzenie końców D-c w wyżłobione żerdzie, które do krokiew dachowych przez osadzone D-ce przybijają się drewnianemi kołkami. — Dach (ob.) pokryty D-cą dla trwałości smakuje się zwykle smołą drzewną.

Drapa (prawdopodobnie od d r a p a = uderzać w struny), pieśń staro-skandynawska, wysoce kunsztowna, opiewająca w tonie uroczystym bogów, królów lub bohaterów, zarówno żywych jak zmarłych; po przyjęciu chrześciaństwa służyła także do opiewania Zbawiciela, Matki Boskiej i Świętych. Autorem najdawniejszej ze znanych (przechowanej w urywkaoh) był skald Bragi Stary (770—850); czas

Sil

ii

Fig. 290. Drangwitz (herb).

rozkwitu D-y przypada na wiek X i XI; ostatnie pochodzą z w. XIV. Wyczerpujący regestr wszystkich pozostałości tej formy poezyi podał T. Möbius w czasopiśmie „Germania* (tom XVIII). Forma wiersza w D-ie jest t. zw. d r o 11 k v ä 11.—Por. E. Sievers „Altgennanische Metrik“ (Halia 1893, str. 95 i nast.).

Drapacz, roślina (Cnicus benedictus), ob. Cnicus).

Drapacz, narzędzie służące do uprawy roli na niewielką głębokość, do tępienia chwastów, do przykrywania zasiewów i t. p. Składa się ono pospolicie z ramy drewnianej, trójkątnej lub czworobocznej, w której umieszczone są zęby żelazne, zakończone radełkami, kształtu gęsich łapek lub dłutek i t. p. Zęby te tak powinny być rozmieszczone, aby każdy z nich kreślił oddzielną brózdkę, nie wpadając w ślad poprzedzającej. Są też D-e z ramą giętką, złożoną z ozęści spojonych z sobą zawiasami lub łańcuszkami, tak, że każda z nich może się przystosowywać do wypukłości i wklę

słości zagonów. W nowszych czasach zbudowano w Ameryce narzędzie tego rodzaju, któremu nadano nazwę wieku żelaznego (iron age), i pod tern mianem znajduje się w handlu. Ma ono ramę trójkątną, stalową, dającą się dowolnie zwężać i rozszerzać, i dłutowate zęby, tak w ramie osadzone, że można im nadawać rozmaite nachylenie, stosownie do stopnia zwięzłości ziemi. Działanie jego jest wyborne, lecz do pociągu wymaga trzech silnych koni.

E. D.

St. Rew.

Drapacz folarski, owoc rośliny Dipsaccus fulo-num, formy okrągłej, wielkości nieco mniejszej od kasztana, posiada na powierzchni delikatne haczykowate wyrostki i używany jest przy apreturze (ob.) sukna do podnoszenia włosków z pilśni, dla nadania im odpowiedniego kierunku.

Draparnaldia, wodorosty, ob. Co n fer Ta ce a e.

Draper (czytaj Dreper) John William, uczony i historyozof (* w St. HelenB pod Liverpoo-lem w Anglii 5 maja 1811 — f 4 stycznia 1882 w Hastings pod Nowym Yorkiem); uczył się chemii w Londynie, emigrował w r. 1833 do Ameryki, odbył studya lekarskie na uniwersytecie Pensylwańskim i doktoryzował się tutaj w 1836 r., złożywszy rozprawę o krystalizacyi kamfory pod wpływem światła. Był najprzód nauczycielem w Hampden-Sidney College (Wirginia), a w r. 1839 zajął katedrę chemii na uniwersytecie w Nowym Yorku. Wiele przyczynił się do podniesienia wydziału medycznego, będąc przez długi czas rektorem (president). Pilną i rozległą działalność rozwinął w badaniach nad spektroskopią, chemią i fizyologią. W r. 1843 otrzymał zdjęcie widma słonecznego, udoskonaliwszy fotograficzne procedery. W r. 1844 ogłosił dzieło o siłach wytwarzanych przez organizmy roślinne („On the forces that produce the Organisation of Plants“). Zdjął fotografię księżyca po raz pierwszy. Znaczną liczbę prac swoich wydał zbiorowo w 1878 r. p. t. „Scientific Memoirs, being experimental contributions to a knowledge of Radiant energy". Badał szczególnie pasy fioletowe i pozafioletowe widma, przemiany promieni świetlnych przy różnych temperaturach i natężenie chemiczne różnych promieni widma. Doszedł do wniosku, dziś powszechnie uznawanego, że promień przy jakiemkolwiek załamaniu się objawia się w postaciach światła, ciepła i działania chemicznego. W r. 1856 ukazał się w druku jego Kurs fizyologii (Human phisiology), o którego użyteczności świadczą liczne wydania. Tak rozległe i głębokie badania przyrodnicze nie wystarczały jeszcze do zaspokojenia umysłu D-a; zapragnął on poznać filozofię i dzieje ludzkości. Owocem studyów w tym kierunku była teorya historyozoficzna, zawarta w dziele dwu-tomowem, które wyszło w 1862 r. w Nowym Yorku p. t. „History of the intellectual development of Europe", a w tłómaczeniu polskiem w Warszawie 1872—1873 przez T. Korzona p. t. „Historya umysłowego rozwoju Europy". Rozważymy ją oddzielnie. Potem, pobudzony uczuciem obywatelskiem, napisał dzieje wojny domowej amerykańskiej, w trzech tomach, 1867—1870: „History of the American Civil War"; wreszcie w 1874 zamknął tę historyozo-

ficzną i historyczną działalność dziełem polemicz-nem „HistOry of the conflict between Science and Religion", rozpowszechnionem szerooe przez liczne wydania (5-te angielskie już w 1875 r.) i tłóma-czenia (polskie Jana Karłowicza p. t. „Dzieje stosunku wiary do rozumu“ Warszawa 1883, wydanie 2-ie w 1884). Doprowadziwszy walkę z kościołem o kierownictwo wszechświata aż do soboru watykańskiego z r. 1870, orzeka D., że „takie dążenia są rokoszem przeciwko cywilizacyi nowożytnej, są wysiłkiem na jej zburzenie, choćby kosztem najdotkliwszych ofiar społeczeństwa... zdać sprawę sama z siebie rozumowi. Powinna zapanować zupełna wolność myśli. Duchowny winien się nauczyć nie przekraczać zakresu, który sobie wybrał, i przestać ciemiężyć filozofa, który...

Wiara musi

t*"

łj

Fi*. 291. Draper John William.

nie będzie znosił dalej takiego stosunku". Przeciwko dążności, wnioskom i groźbom dzieła tego protestowało duchowieństwo. Gazeta rzymska „Ci-viltà Cattolica" w r. 1877 dała surową krytykę, którą przetłómaczył i zamieścił w swoich łamach „Przegląd Katolicki“, a nadto wydał w broszurze 1882 r.—Synowie D-a cieszą się chlubnem uznaniem na polu nauk przyrodniczych: Jan Krzysztof (John Christopher 1835 — 1885) jako chemik i fizyolog, Henryk (Henry 1837—1882) jako chemik i astronom, Daniel (* 1841), jako dyrektor obserwatóryum meteorologicznego w N. Jorku (od r. 1869), które obdarował wielu przyrządami.

D-a h/słoryozof/a, rozwinięta w „Dziejach umysłowego rozwoju Europy", zasadza się na dwóch tezach: że postęp społeczny podlega takim samym

prawom przyrody, jak wzrost ciała, i że życie pojedynczego człowieka jest życiem narodów na mniejszą skalę.—W pierwszym rozdziale autor rozwija w rozległym i z wielu względów godnym u-wagi przeglądzie zasadniczą myśl swoją, że cała przyroda zostaje pod rządem niewzruszalnych praw. Zaznaczywszy istnienie tych praw w układzie słonecznym, w zjawiskach fizycznych ziemi, w święcie organicznym, w budowie organów człowieka, pyta on: „jeżeli więc w dziedzinie indywidualnego istnienia utrzymują przewagę popędy naturalne, czyżby się one nie objawiły i w gospodarstwie spo-łecznem? czyż niema nic spólnego pomiędzy bezleśną pustynią a zwyczajami plemion koczujących, co na niej rozbijają swoje namioty; żyzną równiną a trzodami i życiem pasterskiem; łańcuchami gór a odwagą, która ich tak często broniła; morzem a usposobieniem do szukania przygód?“ „W marcu słońce przebywa równik i zaczyna obficiej zlewać swoje promienie na północną półkulę. W ślad za niem rozściela się zielony kobierzec aż do bieguna... Porusza się też i królestwo zwierzęce. Gnane lub nęcone powabem cieplika, wędrowne ptaki odbywają swoją coroczną pielgrzymkę, postępując za wegetacyą, która pod niemi rozkwita. Za zbliżeniem się jesieni, ten prawidłowy postęp światła i życia ma się ku odwrotowi i toż samo wspaniałe zjawisko ukazuje się na południowej półkuli. Raz do roku uderza puls życia na ziemi i na niej panuje, już to przemożna siła żywotna, to znów martwota. Ale jakaż jest tego przyczyna? Oto, czysto mechaniczna. Oś ziemska, obracając się około siebie samej, pochyla się w płaszczyźnie ekliptyki ku słońcu“. Pod wpływem warunków materyalnych utrzymuje się w równowadze życie roślinne i zwierzęce, wytwarzanie się i znikanie gatunków. „Dziś nawet jeśliby średnia temperatura spadła o 6 stopni na każdym równoleżniku, zaraz znikłyby formy cieplejszych klimatów i ukazałyby się formy stref chłodniejszych“. Od tej władzy sił fizycznych D. nie przypuszcza żadnego wyjątku, rozciąga ją zatem i na Człowieka. Jakąkolwiek opinię wyznawać będziemy co do pochodzenia rodzaju ludzkiego, czy to od jednej pary, czy też od wielu: prawo pozostaje bez zmiany. Różnice organizacyi szczególnie wpadają w oko, jeżeli się będziemy posuwali w kierunku południków, od południa na północ. Różnice te są bez porównania słabsze, jeśli postępować będziemy w kierunku równoleżników od zachodu ku wschodowi. Państwo, rozciągające się w tym ostatnim kierunku, musi być znacznie silniejszem od państwa, ciągnącego się na południe od północy. D. w tym geograficznym warunku upatruje przyczynę potęgi i długowieczności starego Rzymu. Na podstawie takich faktów i kombinacyj naukowych D. buduje wniosek czyli raczej hypotezę, że prawa życia pojedyńczego człowieka dadzą się przenieść na całe narody. „Bieg życia jednego indywiduum przedstawia w pobieżnych zarysach bieg życia ras i jest ich prototypem na małą skalę“. „Formowanie się, trwanie i zużywanie organicznych cząstek (molécules), odpowiada rodzeniu się, życiu i wymieraniu ludzi w narodach“. „Każdy typ narodowy przebiega swą fizyczną i intellektualną drogę, podlegając przeobrażeniom, przez różne fazy rozwoju, które odpowiadają przeobrażeniom człowieka pojedyńczego a znane są pod mianem niemowlęctwa, wieku dziecinnego, młodości, dojrzałości, starości i śmierci“. Prawidłowy przebieg życia narodowego bywa nieco zamącony przez wędrówki ludów oraz przez zmieszanie krwi jednego plemienia z dru-giem; pod wpływem wszakże otaczających fizycznych warunków jednolitość z czasem przywraca się i życie rozwija się po dawnemu, a potem przychodzi śmierć, czyli upadek na narody. Ale narody są to tylko przechodnie, przemijające formy ludzkości; muszą one wygasać, jak wygasają gatunki królestwa zwierzęcego. „Nieśmiertelność dla nich jest niemożliwą, tak samo jak niemożliwą jest niezmienność zarodka wśród rozmaitych kształtów, które on w ciągu swojego rozwoju przybiera“.—Czas istnienia ludów nie jest ściśle ograniczony, tak samo jak czas życia człowieka: zależy on od natężenia myśli i działalności. Tej tezy D. postanawia dowieść na historyi umysłowego rozwoju Europy, upatrując w niej pięć okresów: 1) łatwowierności, 2) badania, 3) wiary, 4) rozsądku, 5) upadku. Nadto autor wynurza wiarę w nieustanny postęp ku lepszemu w życiu narodów, kolejno po sobie następujących, i zastrzega istnienie wolnej woli w człowieku. Zasadę tę bardzo szczęśliwie kojarzy z zasadą praw niewzruszonych, których istnienia poprzednio dowodził. „Postać rzeczy, powiada D., zależy od punktu, z jakiego zapatrujemy się. Człowiek, porwany wirem ludnego miasta, spostrzega tylko czynności poje-dyńczych ludzi i, jeśliby chciał utworzyć sobie opinię z własnych spostrzeżeń, przyszedł-by do wniosku, że bieg wypadków zależy tylko od niepewnych zachceń ludzkich. Ale kto się wzniesie na dostateczną wysokość, ten traci z oka przemijające starcia, ten nie będzie wcale widział walk i zamętu. Wtedy musi zauważyć, że indywidualne czynności tracą na znaczeniu tern bardziej, im bardziej rozszerza się panorama. Ktoby zaś wstąpił na punkt widzenia prawdziwie filozoficzny, uniwersalny; ktoby się wyzwolił od wszelkich ziemskich wpływów i zawikłań; ktoby się wzniósł na taką wysokość, żeby całą kulę ziemską jednym rzutem oka ogarnął: ten przy najbystrzejszym wzroku nie byłby w stanie wykryć najmniejszych oznak wolnej woli i dowolnej działalności ludzi... Nie mniej wszakże jest prawdą, że wszystkie owe sprzeczne warunki, wolna wola i fatum, niepewność i przeznaczenie, istnieją obok siebie, a nad tern wszyst-kiem czuwa nieznużone oko Opatrzności... Trafne spostrzeżenie uczynił jeden indyjski filozof: że kto stoi nad brzegiem płynącej u stóp jego rzeki, będzie tylko widział fale dążące jedna za drugą; gdy zaś stanie na wyżynie, ta sama rzeka ukaże mu się w kształcie srebrzystej, ale nieruchomej wstęgi, wijącej się po zielonym kobiercu“ (I, 19). Oto jest cała teorya D-a, bez wątpienia wielostronnie obmyślana, umiejętnie zorganizowana, na szerokich oparta podstawach. Zanim wszakże użyteczność jej dla historyi określimy, spojrzyjmy, jak ją sam autor w historycznej częśoi swej pracy przeprowadził.—Sięgając do najodleglejszych objawów pracy duchowej,. D. prowadzi naprzód czytelnika na Wschód i kreśli, z niepospolitą znajomością rzeczy, obraz religijnych i filozoficznych systematów w Indyach od świętych Wed aż do Buddyjskiej Nirwany. Następnie przechodzi do Egiptu, i o ile materyałów ku temu starczyło, mówi o stanie a-stronomii, wyobrażeniach religijnych, wyroczniach, przepowiedniach i t. p. Nie przepomniał też o geografii fizycznej Egiptu i szczególny nacisk kładzie na zupełny brak deszczów oraz na pochodzącą stąd prawidłowość prac rolniczych, które stosowały się tylko do peryodycznych wylewów Nilu. Peru i Meksyk nie znają deszczów i tam, podobnie jak w Egipcie, ukazują się pierwsze zawiązki cy-wilizacyi. D. jest obeznany z dziełami znakomitszych egiptologów, np. Bunsena i Lepsiusza; przytacza nawet jeden fakt bardzo ciekawy podług najnowszych badań, gdyż dostarcza wniosku, przewyższającego najśmielsze przypuszczenia historyków. Przy poszukiwaniach, nakazanych przez wi-ce-króla Egiptu w 1854 roku, znaleziono lancę od obalonego posągu Ramezesa II (1394—1328), pogrążoną w warstwie mułu na 24 stopy niżej obecnej powierzchni gruntu. Przewiercono potem jeszcze głębszy otwór, do głębokości 41 stóp 4V2 cali,

1    znaleziono kawałek garnka. Powtórzono tę próbę w 95 miejscach i wszędzie znajdowano osad Nilowy, przekładany warstwami piasku i gliny, a w nim mnóstwo wypalonych cegieł i naczyń. Ponieważ, podług badań Homera, Nil formuje w sto lat 3.18 cala osadu, więc początki mniej więcej cywilizowanego życia w Egipcie muszą sięgać 13 500 lat, licząc [od 1854 r,, kiedy badanie za-rządzonem zostało. Tak odległej daty żaden z historyków nie śmiałby przypuścić, dotychczas bowiem założenie nąjstarożytniejszego państwa i miasta Memfisu było oznaczanem mniej więcej na 3 500 lat przed narodzeniem Chrystusa.—Po takim rzucie oka na Indye i Egipt, D. przechodzi do Grecyi. Możnaby mu zarzucić, że nie przebiegł całego szeregu państw wEChodnich, że Indye oderwał od 0-gólnej historyi plemion Aryjskich, że nie tylko pominął ludy semityckie, ale nawet o Zend-Aweście zachował zupełne milczenie, i że tym sposobem pierwotny pochód myśli ludzkiej nie jest dokładnie rozwinięty; wszakże gdy tytuł dzieła obowiązuje go tylko do badania ducha Europy: więc rozdział ten przyjąć musimy, jako numer dodatkowy, zwyż zapowiedzianego programatu. Nie będziemy też wytaczali sprawy o to, że nie wskazał na Wschodzie owych epok fizyologicznych, a przecież spytać musimy: pod jakąż to fizyologiczną kategoryę da się podciągnąć istnienie dzisiejszych Hindusów, kiedy myśl ich przebiegła wszystkie fazy łatwowierności, badania, wiary etc. jeszcze przed narodzeniem Chrystusa? Przypuszczając nawet, że

2    000 lat późniejszego istnienia aż do naszych czasów stanowi epokę upadku, czyli ostatnią fazę istnienia podług skali D-a, toć zawsze niepodobna jest uwierzyć, żeby półtorastamilionowy lud Hindu-sów miał być już na śmierć skazanym. W ogól-nośoi Wschód najwięcej-by mógł przyczynić kłopotu D-owi ze swemi starożytnemi i nowoźytnemi ludami, których obecne życie duchowe pozostaje w zupełnej stagnacyi, a życie fizyologiczne nie tylko nie gaśnie, ale owszem funkcyonuje częstokroć z wzrastającą Biłą.—W Grecy i D. przedstawia naprzód mitologię, jako zabytek okresu łatwowierności, potem daje dokładny a bardzo jasny obraz filozofii i wiedzy greckiej podług zapowiedzianych wyżej podziałów. Okres badania zaczyna się tu od chwili otworzenia Egiptu dla cudzoziemców za czasów Psammetycha i oto, pod wrażeniem egipskich idei i czci dla Nilu, Tales tworzy pierwszy system filozoficzny, twierdząc, że woda jest zasadniczym żywiołem świata. Zaraz potem myśl grecka bierze polot samoistny: Anaximenes twierdzi, że zasadniczym żywiołem jest powietrze, Heraklit, że zasadą wszechświata jest ogień. Kolejno rozwija D. systematy Anaxymandra, Anaxagorasa, Pytago-rasa, — z uwagą, że obecnie pytagoreizm, to jest przynajmniej stosunki liczbowe, istnieją w chemii— Ksenofanesa—z uwagą, że wiele myśli jego ukazuje się u Newtona,—dalej Parmenidesa, Empedokle-sa i Demokryta: wszystkie te systematy podlegają krytyce sofistów. — Okres wiary ma zaczynać się od Sokratesa; rozwija się w szkołach: megaryj-skiej, cyrenajskiej, cynicznej i dosięga punktu kulminacyjnego w Platonie. Jakkolwiek nauka tych filozofów jest traktowana dokładnie, nie można wszakże zrozumieć: jaką-to szczególną wiarę upatrzył w nich D., w czem leży różnica ich rozumowania i metody od poprzednich myślicieli? — Wyprawa Aleksandra macedońskiego i filozofia Arystotelesa stanowią początek epoki rozsądku. Chwilę tę scharakteryzował D. z wielką podniosłością myśli. Nie idąc za doraźnym sądem Buckle’a „o wielkich zbrodniach“ Aleksandra, D. przyznaje, że jego wyprawa nosiła cechy wyprawy naukowej tak dobrze, jak wojennej. Macedoński wojownik zabrał z sobą mnóstwo uczonych; wyprawę do Sahary, podróż do Kaspijskiego morza przedsiębrał głównie w naukowym celu; z jego rozkazu Harpalos przesadzał europejskie rośliny do Azyi, azyatyckie zaś wysyłał do Europy; ogromne summy i tysiące ludzi były dane Arystotelesowi do u-łożenia Historyi Zwierząt; nareszcie sam Aleksander niewątpliwie swoim przykładem przelał cześć dla nauki w swych wodzów i dał pierwszy popęd do tej polityki, której owocem było sławne Aleksandryjskie Muzeum. Podróż Nearcha z Indyj do Babilonu miała ogromną doniosłość naukową dla owoczesuego świata, a gdyby śmierć nie zabrała tak wcześnie młodego króla, przyszłaby niewątpliwie do skutku i ekspedycya morska na około Afryki. D. wytyka i wady, a nawet zbrodnie, ale nie przeszkadza mu to ocenić zasług Aleksandra dla cy wilizaoyi, oraz wielkich a daleko się -gających skutków jego potężnych czynów.— Za pierwszego przedstawiciela okresu rozsądku D. podaje Arystotelesa. Uczeń Platona, potem jego przeciwnik, nauczyciel, a następnie przyjaciel Aleksandra Macedońskiego, Arystoteles jest twórcą nieznanej

Jak-

pojedyńczym człowiekiem.

przedtem metody indukcyjnej. Plato tworzy system z wyobraźni, Arystoteles polega tylko na rozumie i doświadczeniach. Plato rozkłada pierwotną swoją ideę na pojedyńcze części, Arystoteles z cząstkowych spostrzeżeń dochodzi do pojęć ogólnych. Pierwszy jest idealistą, drugi materyalistą. Posiadał on ogromną massę wiadomości, wszakże te nie wystarczały mu do prawdziwie naukowego o-pracowania wszystkioh części systematu, pomyślanego na kolosalną skalę. To też postawił wiele błędnych wniosków, ale jego spostrzeżenia z anatomii porównawczej, historyi naturalnej i z fizyo-logii po większej części są trafne, a pomysł o nieprzerwanym łańcuchu form organicznych od najniższych do najwyższych jest istotnie potężny i imponujący. W każdym razie trafność jego metody indukcyjnej uwydatniła się zarówno w najlepszych, jak w najgorszych częściach jego filozofii, tam bowiem tylko rozum go zawodzi, gdzie materyałów do wniosku indukcyjnego brakowało. — Zaszkico-wawszy jeszcze naukę Zenona i szkołę Stoików, D. prowadzi czytelnika do Aleksandryi, opisuje sławne Muzeum i tłómaczy wielkie zdobycze na polu różnych nauk, przedewszystkiem zaś matematyki, astronomii i fizyki, poczynione przez Euklida, Ar-chimedesa, Eratostenesa, Hipparcha, Ptolemeusza. W tych pracach widzi on szczyt wiedzy świata starożytnego. — Ostatni okres umysłowego upadku cechuje się zwrotem do mistycyzmu i gadatliwością. Tu figurują: Filon z swoją teoryą Słowa (Logos), które miało zawierać całą wszechmocność Boga; Apoloniusz z Tyany, asceta, cudotwórca, co chciał utworzyć nową religię z prostemi obrzędami i czystą modlitwą bez słów; Plotinus, jeden z głównych założycieli neoplatońskiej szkoły z nauką o Trójcy (jedność zasadnicza, rozum i dusza), o wzniesieniu się ducha ku Bóstwu; Porphirius i Jamblichius, nekromanoi i cudotwórcy; nareszcie Proklus, mianujący siebie arcykapłanem świata, a tworzący mistyczną teologię na podstawie pieśni Orfeusza i wyroczni chaldejskich. — W 529 r. po Chr. cesarz Justynian zamknął szkoły i wzbronił wykładów filozofom.—W zakończeniu D. zbiera całą treść filozofii greckiej w 4-eh punktach: 1) istnienie i przymioty Bóstwa, 2) istota duszy ludzkiej, 3) pochodzenie i przeznaczenie świata, 4) poszukiwanie sprawdzianu (critérium) prawdy. Rezultaty badań greckich porównywa z wypadkami indyjskiej filozofii i upatruje pomiędzy niemi zupełne podobieństwo. Obie przyszły do panteizmu, emanacyi i do jednakowych wniosków teoretycznych. Jeżeli zaś ludy europejskie nie popadły w stan nieczułości i kwietyzmu, jakiemu podlegli Hindusi, to D. przypisuje wyłącznie wpływowi naturalnych, szczególnie zaś klimatycznych, warunków stopnia szerokości geograficznej. Upały indyjskie usposabiają do obojętności i kwietyzmu, surowszy zaś klimat Europy podnieca swoich mieszkańców do stoickiej działalności. — Stanąwszy u kresu drogi, jaką przebiegł duch grecki, D. zapewnia, że ogólne prawo zmiany opinij objawiło się wyraźnie na duchu greckim, i że prawo to ni-czem się nie różni od fizyologicznych praw życia

pojedyńozego człowieka: dowiódł bowiem faktami istnienia okresów niemowlęctwa, wieku dziecinnego, młodości, wieku męskiego i zgrzybiałej starości.—Jestże to spostrzeżenie trafnem? Czy posiada ono cechy „prawa“ t. j. dokładność, niewzruszoną siłę, usuwającą możliwość wyjątkowych stanów, i powszechność w zastosowaniu do pojedyń-czych fenomenów? Nie wdając się nawet w krytykę szczegółów i spoglądając na tę teoryę z najogólniejszego stanowiska, musimy odpowiedzieć przecząco. Nasamprzód nie mogliśmy wyrozumieć: czy cały skreślony przez D-a obraz filozofii ma reprezentować właściwą Grecyę czy całą rasę grecką, czy nareszcie całą starożytną Europę? kolwiek narody, zdaniem D-a, są przemijającemi kształtami w ludzkości, toć one tylko stanowią ową organiczną całość, która może być mniej więcej porównywana Otóż, zwracając oczy na Helladę, widzimy, że od bitwy pod Cheroneą, zwanej ostatnim dniem greckiej wolnośui, datuje się okres upadku i bezsilności politycznej, w filozofii zaś podług D-a zaczyna się dopiero okres rozsądku od Arystotelesa. W 146 r. przed Chr. Grecya, a nawet i Macedonia, zakończyły ostatecznie swój żywot narodowy, a tymczasem Hipparch i Ptolemeusz potem już, bo około 138 prz. Ch., 125 po Chr. poczynili największe zdo-cze umysłowe, szereg zaś przedstawicieli „rozsądku“ sięga aż do znakomitej Hypatyi, zamordowanej w 415 roku po narodzeniu Chrystusa. Jeżeli duch grecki miał żyć, nie w pewnym indywidualnym organizmie politycznym, nie w Helladzie, nie w Macedonii, nie w państwach kolonialnych; jeżeli kołatał się w mózgach i piersiach całej rasy greckiej: to znowu nie możemy zrozumieć, jakim sposobem zadał mu cios ostatecznyw 529 roku po narodzeniu Chrystusa, Justynian, cesarz grecki. Rasa grecka posiadała jeszcze państwo swoje (By-zantyjskie) przez cały ciąg wieków średnich (do 1453 r.), a i dziś istnieje i posiada nawet polityczną formę, królestwo Nowo-Greckie. — Pozostaje więc ostatnie przypuszczenie, że grecka filozofia reprezentuje całą ludzkość starożytną. Ale w takim razie założenie D-a całkowicie upada, miał bowiem dowodzić, że prawa fizjologicznego życia rządzą narodami. Przy takiej niedokładności w samem określeniu założenia nie możemy sprawdzić innych cech jego. — W dalszym pochodzie historyoznym D. napotkał jeszcze więcej trudności i nie był już w stanie rozwinąć wszystkich części swojej formuły. Tak np., ukończywszy dzieje umysłowości greckiej, odrazu upatruje wiek badania w Europie (zapewne nowożytnej). Tą nazwą objęte są początki chrystyanizmu. Zwycięstwo chrystyanizmu nad pogaństwem i prace Ojców Kościoła stanowią już wiek wiary, który ciągnie się przez całe wieki średnie aż do wielkich odkryć i wynalazków XV wieku. Okres ten mniej jeszcze jest zrozumiałym, niż dawniejszy w Grecyi, gdyż obejmuje zarówno upadająoą rzymską społeczność i prawdziwie młodzieńczą epokę historyi nowożytnych ludów. Przytem jakież spólne znamiona można upatrzyć pomiędzy Sokratesem, Pla-

Jeszcze bar-

T. K.

Draper Henryk, astronom, syn Jana Williama (* 1837 w Wirginii — f 1882 w Hastings pod

tonem, mającymi reprezentować czasy wiary w Gre-cyi, a barbarzyńskimi Ostrogotami, Wizygotami, Frankami i całą rzeszą ludów, wylęgłych z owej fabryki narodów, officina gentium—ze Skandynawii? Dzieje właściwie nowożytne od XVI wieku D. chrzci mianem epoki rozsądku. — W ostatnim rozdziale, noszącym powabny tytuł „Przyszłość Europy“ D. powtórnie zapewnia, iż na intelektualnym rozwoju Grecyi, która „przedstawia najlepszy i najdokładniejszy wzór życia ludzkości“, a następnie na historyi naszej nowej Europy udowodnił, jako życie dziejowe przechodzi przez te same fazy, co życie indywidualne. „Narody, tak jak indywidua, powiada on, rodzą się, dochodzą do pewnego wzrostu i umierają... Człowiek zatem jest prototypem społeczności. Rozwój jego jest wzorem społecznego postępu“. — Otóż ani historya Grecyi, jakeśmy to wyżej zaznaczyli, ani tembar-dziej historya nowożytnej ludzkości, która nie przedstawia jeszcze tak zaokrąglonej całości, jak świat starożytny, nie przekonały nas o zupełnej dokładności i zasadności powoływanego wielokrotnie twierdzenia D-a. Już sam proces „rodzenia się“ narodów nie jest nam dobrze znany. Ludy nowożytne powstały z ogromnej mieszaniny najrozmaitszych plemion, ale pierwotne dzieje tych plemion są okryte nieprzeniknionym tajemniczym mrokiem, którego nie mógł rozproszyć ani przenikliwy umysł Cezara, ani treściwy opis Tacyta. Cóż dopiero mówić o tych plemionach aryjskich i semityckich, o tych PelaBgach, Etruskach, Sa-bellach, Scytach, po których doszły nas ułomne szczątki murów, naczyń lub zbroi, których pochodzenie jest po większej części zagadkowe, a zabytki mowy niezrozumiałe dla naszych filologów? Przy jakich warunkach fizyologicznych i geograficznych tworzą się rasy, dla czego Baskowie i Izraelici posiadają niespożytą siłę rasową, a inne plemiona wyradzają się i nawet wymierają, jak np. Czerwone Skóry w Ameryce? Jakim szczęśliwym warunkom zawdzięcza obecnie rasa anglosaksońska swój wzrost nadzwyczajny i swoją żywotność w porównaniu nawet z rasą romańską? dziej różnią się narody od pojedyńczego człowieka w tej „uroczystej“ chwili, którą D. śmiercią nazywa. Kiedy po człowieku może pozostać tylko moralna puścizna, ciało zaś jego w proch się o-braca — narody historyczne prawie nigdy nie giną do szczętu. Grecy, Baskowie, Grelowie, Izraelici istnieją z dawnem obliczem i charakterem, ezę-stokroć nawet z dawną mową; Gallowie, Rzymianie, Tacytowscy Germanie przeobrazili się skutkiem mieszaniny, wędrówek i przeróżnych wpływów, ale nie wymarli. Ómierć fizyczna dotknęła kilka plemion dzikich, jakiemi są np. lndyanie amerykańscy, lecz cywilizacya darzy historyczne ludy nieśmiertelnością.—O ileż trudniej jest oznaczyć prawa umysłowego rozwoju narodów, jako członków ludzkości! Zapewne, skoro naród zaczyna rozwijać swoją ideę, mu3i ona przejść wszystkie fazy organicznego rozwoju; ale dla czego ta idea, doszedłszy do zupełnej dojrzałości, przechodzi, dla dalszych przeobrażeń, do innych ludów, dla

czego dawna jej ojczyzna popada zwykle w stan umysłowej bezwładności? Indyjska filozofia służy za pokarm dla Europy, a w samych Indyaoh bramini nie są w stanie dodać do niej ani jednej karty. Nauka mędrców greckich jest Btarannie studyowana w Nowym Jorku, a któż słyszał o no-wogreckim filozofie? —Nareszcie cóż stanowi istotę ducha narodowego, lub nawet narodowości? Czy filozofia i wiedza? Czy formy polityczne? Co mamy nazywać życiem? Co śmiercią? Pierwej nim ktokolwiek zechce spróbować sił swoich na postawienie dokładnej definicyi, niechże objaśni fenomen szamotania się Irlandyi z Anglią; odrodzenia się Czech po strasznych ciosach, zadanych jej przez Austryę po bitwie pod Białą Górą,—Serbii i Bulgaryi po czterystoletnim ucisku zwycięzców z Kosowego pola. Nie będziemy wytykali szczegółowych usterek w pracy D-a, pamiętając na to, że historya nie jest jeso specyalnością; owszem czujemy się w o-bowiązku złożyć hołd podziwienia rozległej jego wiedzy, często nawet w najbardziej niedostępnych dla dyletanta sferach badań historycznych. Wyświadczył on nadto znakomitą historykom przysługę swoją Topografią i Etnologią Europy, gdzie w przystępnej formie, podług ostatnich wyników z nauk przyrodniczych, skreślił przemiany geologiczne, warunki klimatyczne i meteorologiczne z wykazaniem wpływu ich na człowieka. Nie mniej ważną i ciekawą dla historyka rzeczą jest wykład, bardzo jasny i zarazem ściśle naukowy, postępu w naukach matematycznych i przyrodniczych, a w końcu ostatni zarys wiedzy ludzkiej na tern polu. Owoce badań z astronomii, fizyki, chemii, życia roślinnego i zwierzęcego, anatomii i fizyolo-gii są przedstawione ze zuakomitym talentem w pełnym życia obrazie. Wszystkie te zalety i niepospolita rozległość wiedzy D-a nie dorównywają jednakże ogromowi podjętego zadania. Chociaż ludzkość składa się z indywiduów; chociaż historycy zawodowi spostrzegali w dziejach narodów cechy młodości, męskiego rozwoju i zgrzybiałej starości: fizyologia przecież n;e stanowi dostatecznej podstawy do zbudowania zasadnej i zupełnej teoryi historyozoficznej. Najwyraźniej przekonywa nas o tern rozdział ostatni, w którym D. pokusił się nakreślić przyszłość Europy. Celem, do którego zmierza cywilizaoya nasza, ma być organizacya oświaty. Za wzór wskazuje D. Chiny, gdzie wszyscy mieszkańcy umieją czytać i gdzie od kilku tysięcy lat istnieje system udzielania urzędów wedle uzdolnienia umysłowego, określanego przez egzamina państwowe. „Europa śpiesznie dąży, by Btać się tern, czem są Chiny“. Piękniejszą jeszcze nadzieję wróży jej Chrystyanizm, budzący wzajemną między ludźmi życzliwość i szczere uczucia religijne, gdy Chiny żyją pod władzą bezradośnego buddyzmu. Czyż nie cofnąłby tej przepowiedni sam D. dziś, gdy wojna z Japonią 1894 i 5 roku ujawniła u-mysłową nieudolność egzaminowanych mandarynów i słabość polityczną olbrzymiego państwa Chińskiego?

New-Yorkiem). Studyował medycynę w New-Yor- lub ozłowieka, D.f jako okrycie ciała, w granicach ku i zwrócił na siebie uwagę rozprawą o funkcyach konieczności zawarte, jest idealną, a stąd wiecznie śledziony. W r. 1861 został profesorem flzyologii piękną. Teohnicznych wiadomości więcej podaje i chemii analitycznej w New-Yorku, przeważnie Bouvier, rozbierający związki linijne fałd, układu jednak zajmował się astronomią. W r. 1858 roz- ich, stopnia i rodzaju wyrazistości lub odpowiednio-począł budowę wielkiego teleskopu, którego zwier- ści, daje nawet dobre rady estetyczne. Studya D-i ciadło miało średnicę 40 centymetrów, a następnie odbywają się na matery ach, albo zarzuconych na czło-dla prywatnego swego obserwatoryum w Hastings wieka żywego, albo założonych na lalkę, sporzą-zbudował teleskop jeszcze większy, o otworze 71 dzoną tak, że we wszystkie ruohy ciała ludzkiego centymetrów, przyczem wprowadził też pewne ule- ułożona byó może, a zwaną manekinem (obacz). pszenia w samej konstrukcyi teleskopu. Przyrządy te przeznaczył głównie do fotografowania ciał niebieskich. Fotogram księżyca otrzymał o średnicy 130 centymetrów; fotogramy widma Jowisza dały mu dowód, że plamy występujące w okolicy równikowej tej planety niekiedy własnem świecą światłem, a w ogólności przyczynił się znacznie do udoskonalenia fotografii niebieskiej, która stała się ważną pomocą dla badań astronomicznych. Ogłosił rozprawy: „On the diffraction spectrum photography*

JPf

mW

11

im

S. K.

mm

(1878); „On photographing the spectra of stara and planets“ (1878) i „On photographs of the spectrum of nebula in Orion“ i in., oraz podręcznik „Text book of Chemistry“ (1864). życiorys jego znajduje się w „Biographical memoirs of the national academy of sciences“. — Pozostała po nim wdowa przeznaczyła znaczny kapitał obserwatoryum astronomicznemu kollegium Harvarda w Cambridge (Massachussets), pod nazwą „Henry Draper memorial“, na prowadzenie spektrofotografioznych badań oiał niebieskich.

ih

!»

NO

Draperya, wyraz ten pochodzi od francuskiego draps (sukno), oznacza wszelką materyę zafałdo-waną, ułożoną w zmarszczenia, noszące na sobie cechę ozdobności umyślnie dokonanej. W życiu co-dziennem określa ozdobnośó, bądź to wewnątrz mieszkania ludzkiego lub kościoła, bądź na zewnątrz.

Ili

Fig. 292. Artemis, rzeźba, uchaiczaa grecka.

Ponieważ ^zaś człowiek nie może dłużej nad dwie godziny bez poruszenia się ustać, a poruszenie każde układ fałd zmienia, zatem artyśoi, z żywego modelu układ naturalny zanotowawszy, na lalkę następnie zarzucają D. dla wykończenia. Jeżeli lalka jest mniejsza, niż naturalnej wielkości, to trzeba mate-ryj na D-ę używać odpowiednio cieńszych. Ubiory szyte można studyować z żywego człowieka, gdyż na nich fałdy, raz zagniecione, powracają po rozprostowaniu stawów do pierwotnego układu. Szczególnych studyów wymaga stosowanie w dziełach sztuki D-j lotnych i przejrzystych: pierwszych można się nauczyć przy pomocy licznych studyów, notât

Stosowana bywa podczas uroczystości jako przystrojenie nadzwyczajne ulic i budowli. W sztuce wyraz ten używany jest na oznaczenie szat ubierających i strojących postacie ludzkie. W pierwszem zastosowaniu, to jest w życiu, należy do zdobnictwa rękodzielniczego, w drugiem, w sztuce, do umiejętności malarskiej i rzeźbiarskiej oraz do dziedziny piękna postaciowego.— D. zdobnicza była w modzie kna końcu zeszłego i na początku bieżącego wieku; przystrajano budoary zwieszeniami koronko-wemi na barwnem tle, zaczynaj ącemi się u stropu: pokój stawał się namiotem. D. w sztuce ma znaczenie nie małej wagi; po szkołach sztuk pięknych jest przedmiotem oddzielnych studyów teoretycznych i praktycznych. W dwóch przewodnikach można o D-yi pouczające znaleźć zdanie, a mianowicie w Bouviera „Manuel“ (Paryż 1832) i w Karola Bianca „Grammaire des arts du dessin*

(Paryż 1867), który szczególnie D-ę w starożytnej sztuce greckiej podnosi, określając właściwość jej estetyozną uwydatnienia piękna form, nie zaś osłaniania tylko. W malarstwie wykazuje zasadniczą różnicę, jaka zachodzi pomiędzy D-ą a ubiorem, bądź historycznym, bądź współczesnym, nienadają-cym się do rzeźby. Główna różnica polega na tern, że gdy ubiór jest przynależytością epoki, narodu

finaykl. Pottm Ulurtr- łw, 128 T. IT1.

s;

m

7/

il

b

m

I

V

Mkr

Ï\(P:

o

7

/.

?!c

°C

f

?

O

\

7

r

i

O

J

y

i

«3

I

Fig. 293 Epoka Cimabnego Obraz Gwido di Siena

il

,

v

m

P⁵^

■ •*>

Zj

-S

};.

à

Y’-

? ■:

■

1

m

:

u

Y//3

m

r*

o

\

■o-

ńWti

M

K

»

%

fc

i^===S=

ü

W.

!

Ê:\

zÆm

m

i

i»!

.

ÉrV?

JjgBI

=^=^--=™»    —    - _    _    Mil «tuttca r-

[liifhiiiiiiiiiiiiitiiiiiiiiiiiiiiiiiiiHiiiiiiiiiiii'iiiiiiîiiiiiii^iM^iciiitiiiiiHiiiiiiiiHniiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiyiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiBiiiiiiiirftof'

Fig. 294. Bzeźba grecka z epoki Fidyasza.

MW

W. G.

i obseiwaoyj (rozróżniać tu należy zmiany, spowodowane ruchem, biegiem, lotem, naciskiem wiatru, podnoszeniem się lub spadaniem postaci w D-ę ubranej, aby je do odpowiedniego wyrazu doprowadzić); drugie należą do szeregu obserwaoyj i ba-

wćm

•V /

ffgy

TïF

nowo zwieszonemi, fałdami; pięknym, ożywionym, naturalnym układem zalecają się z epoki Fidyaszowej szaty rzeźbione lotne. Średniowieczne z czasów Cimabuego i Giotta są pod OBtremi kątami prostolinijnie załamywane. Peruginowskie i gotyckie XV i XVI wieku rozpoznać łatwo po zaznaozonych wyraźnie kółkami, tak zwanych okach D-i, to jest przełomach fałd. Szeroko i pięknie układane są z Ra-faelowskiej epoki; D-e Poussinowskie są miękkie, a manierycznie pospłaszczane i powyginane Carla Ma-ratti i t. p. Nie pominął D-i w „Traktacie o Malarstwie” Leonardo daVino'i (tłómaczenie, Warszawa 1876). Znajdujemy tam szereg rozumnych uwag w rozdziałach 358 do 364. Dbają o piękne D-e wszysoy lepsi artyści, zaniedbują je mierni.

•    --7)    -Æ-' ~    *

..i

Fig. 295. Rzeźba grecka z epoki Fidyasza.

dań, dotyczących rozmaitości materyi: bądź grubych, bądź cienkich, bądź przeświecających w rozmaitym stopniu i sposobie. D. ma tak dalece wybitne cechy charakterystyczne, zarówno pod względem epo-

iłmo-

% \%

■ -,

'o

yfeif

ił

i

wł

11

ki

wmM

ri

Fig. 297. Rafaelowska postać z „Przemienienia“.

Êtn

Fig. 296. Wiek XV i XVI, epoka Stwosza u Das, a Dürera w Niemczech.

ki, w jakiej ją tworzono, jak wskutek indywidualności twórcy, że sama przez się już może autora i czas powstania dzieła wskazać. Starożytne D-e greckie, t. zw. archaiczne, odznaczają się gęstemi, pio-

Drapeyron Ludwik, historyk i geograf francuski (* w Limoges 1839 r.). Nauki szkolne rozpoczął w Barcelonie, gdzie ojciec jego założył był pierwszą fabrykę porcelany w Hiszpanii; pobierał je dalej w Limoges (gdzie ojciec matki jego, Na-vières de la Bossière, był inspektorem akademii) a ukończył w liceum Karola W. w Paryżu. W roku 1859 przyjęty do wyższej szkoły normalnej, 1862 został profesorem przybranym historyi, potem był profesorem w Besançon, w liceum Napoleona (Henryka IV) i w liceum Karola W.; w 1869 otrzymał stopień doktora za rozprawy: „De Burgundiae historia et ratione politica Merovingorum aetate“ i „L’Empereur Héraolius et l’Empire bizantin au Vil siècle*. Brał czynny udział w polityce podczas

k. s.

dwóch oblężeń Paryża i ogłaszał artykuły w „Electeur libre”. Oprócz licznych prac, odnoszących się do dziejów pierwotnych Prancyi i Niemiec i rozpraw rozmaitych w ,Le XIX siècle“, »Revue des Deux Mondes“ i „Revue bleue“, zasłużył się szczególniej przez rozbudzenie ruchu w studyach geograficznych, przez gorące propagowanie ich na kongresach w Paryżu i w Weneeyi, przez założenie Towarzystwa topograficznego, którego jest sekreta rzem generalnym, czasopisma »Revue d9 Góogra-phie“, które od lat kilkunastu sam redaguje, oraz specyalnej szkoły geografii. Zarówno w pismach swoich, jak i z katedry profesorskiej, D. starał się przedewszystkiem ustalić zastosowanie geografii do historyi i polityki. Umysł wzniosły i syntetyczny, prawdziwy apostoł nauki historycznej i geograficznej, rozszerzył on swoją działalność, tak przez wielu uczniów, których wykształcił, jak i przez współpracowników, których wkoło siebie gromadził, a umiał zawsze ku wspólnemu skierowywać celowi, wcale nie krępując ich samodzielności. * Drapieżne ptaki (Rapaces s. Raptatores). Rząd gromady ptaków {Ares), obejmujący ptaki o budowie silnej, posiadające dziób potężny, krótki lub mierny, z boków ścieśniony, o szczęce górnej dłuższej od dolnej, na końcu hakowato na dół zgiętej (dziób haczyśty); nasada dzioba pokryta zwykle miękką skórą, odmiennie zabarwioną, najczęściej żółtawą, zwaną woskówką; nogi mocne, 4-o-palcowe, z łukowatemi ostremi szponami. Obdarzone są zręcznością, odwagą i bystrym lotem. Karmią się przeważnie żywą, upolowaną zdobyczą, składającą się ze zwierząt kręgowych, mianowicie ciepłokrwistych, rzadziej z owadów, a niektóre poprzestają na padlinie. Wzrok mają bystry; głos donośny, ale przeraźliwy; lot wytrwały. Wszystkie wytrzymują głód przez dłuższy czas; żyją samotnie lub parami, tylko sępy zbierają się w gromady; przebywają w lasach, w górach, niekiedy w sąsiedztwie mieszkań ludzkich; gniazda budują proste na skałach, wysokich drzewach lub w wypróchniałych pniach. Samica pospolicie jest większa od samca. D. P. dzielą na dwie grupy: 1) Dzienne, posiadające oczy na bokach głowy, dziób opatrzony woskówką wyraźną; latają w dzień za zdobyczą; tutaj zalicza się rodzinę Sępów (Yultuńdae) i Sokołów (Falconidae); 2) Nocne: oczy na przodzie głowy, duże, woskówką piórami szczeciniastemi zakryta; latają w nocy za zdobyozą; do nich należy rodzina Sów (Strigidae).    k s-

Drapieżne zwierzęta ss^ce {Ferm s. Carnivora), zwane także mięsoźernemi lub mięsożercami. Jest to rząd gromady Ssących {Mammalia), którego przedstawiciele odznaczają się uzębieniem zupełaem: posiadają zęby przodowe (siekacze) małe, kły długie, stożkowate, silne i, mniej więćej, z boków ścieśnione i łukowato zgięte; zęby trzonowe: albo krające, o koronie z boków ścieśnionej, albo też część tych zębów posiada koronę z tę pemi sęczkami. Dla tego też pomiędzy zębami trzo-nowemi drapieżnych odróżniają zęby szrankowe {denies spurii), następujące zaraz za kłami, o koronie ścieśnionej z boków i kończystej, dość drobnej; następnie ząb mięsożerny (dens ferinus s, sedorius), najsilniejszy z zębów trzonowych, z ostrą powycinaną koroną, a po-za nim następuje jeden ząb lub dwa zęby trące (dentes tritorii), o koronie z tępemi sęczkami. Palce u nóg uzbrojone sil-nemi pazurami, które, albo są niaruohome (jak u psa), ścierają się przy chodzeniu na końcu i stają się tępemi i przydatnemi do kopania ziemi, alboteż odpowiedni wiąz podnosi je do góry przy chodzeniu, tak, że pazur wysuwa się tylko przy zginaniu palców i chwytaniu zdobyczy, jest ostry i wysuwalny (jak u kotów).— M. odznaczają się silną i zgrabną budową ciała, zwinnością i pewnością ruchów, potężną bronią, jaką mają w zębach i pazurach, nadto bystremi zmysłami, i wogóle umysłowością rozwiniętą dość wysoko, co im dopomaga do chwytania żywej zdobyczy, urządzania na nią zasadzek i t. p. Drapieżność ich zostaje w związku z uzębieniem: im bowiem posiadają silniejszy ząb mięsożerny, mniej zębów szrank owych i trących, tern są drapieźniejsze i wyłącznie karmią się mięsem (koty, kuny). W przeciwnym razie, jeżeli zęby trące są duże, o koronie obszernej, szrankowych więcej, mięsożerny mniejszy, wtedy zwierzęta są mniej drapieżne i przyjmują również pokarm roślinny (np. Niedźwiedzie). D. pokarmu nie żują, lecz pochwycony połykają; szczęka ich dolna, czyli żuchwa, wykonywa tylko ruchy pionowe. Zamieszkują prawie całą ziemię, przeważnie okolice lesiste i górzyste; pokryte są siercią gęstą i często puszystą, dla tego większa część tych zwierząt dostarcza drogich futer, mianowicie zaś mieszkające na odległej północy. Jedne z nich chodzą tylko na palcach i noszą nazwę palcochodnych (digiiigrada), np. psy, koty, hyeny; inne znów stąpają całą stopą, zwykle nogą,i nazywająje stopochodnemi(pZa»%raia).— D. dzielą narodziny następujące: kotów (Felidae), psów {Canidae), h y e n (Hyaenidae), łaszowatych (Yiverridae), kun {Mustelidae) i niedźwiedzi (Ur-sidae).

Draporaty, tak nazywano pewny rodzaj groszy krakowskich za Zygmunta III.

Drasohe• Wartinbcrg Ryszard, podróżnik au-stryacki, w r. 1873 przedsięwziął wyprawę naukową do krain polarnych, przy czem zwiedził całe wybrzeże zachodnie archipelagu Szpicborskiego, zajmując się głównie studyami geologicznemu; a w r. 1875 odbył podróż dokoła świata, w której przez dłuższy czas przebywał na wyspach Bourbon (Réunion) i w Japonii. Owocem tych podróży są dzieła jego: »Reise nach der Spitzbergen im Sommer 1873“ (Wiedeń 1874); »Die Iusel Réunion in Indischen Ocean“ (tamże 1877) i »Fragmente zu einer Geologie der Insel Luzon“ (tamże 1878).    *

Drastyczne leki. Pod tą nazwą w medycynie rozumiemy środki silnie i drażniąco działające na skórę, lub też na kanał pokarmowy. Do katego-ryi pierwszej zaliczamy olejek krotonowy, kanta-rydy, gorczycę i t. p. Zastosowaue na skórę środki te wywołują najpierw przekrwienie, a następnie miejscowe zapalenie skóry. Dawniej stosowano je bardzo obszernie, nie rzadziej, niżeli stawianie ciętych baniek i pijawek dla przerwania zapalnej sprawy w wewnętrznych narządach, obecnie wskazanie do zastosowania tych środków jest nader ograniczone i wymaga pewnej ostrożności, gdyż czasami wywołuje nieprzyjemne i groźne następstwa, jak np. zastosowanie kantarydyny w plastrze pociąga często za sobą zapalenie nerek, a nieumiejętne zastosowanie olejku krotonowego wywołać może ropne zapalenie tkanki podskórnej. Nie mniejszej ostrożności wymaga stosowanie drastycznych leków do wewnątrz. Cały szereg tych środków, jako to: senes, szakłak, jalapa, aloes, gum-miguta, olej krotonowy i wiele innych, wewnątrz przyjęte, wywołują nadmierne przekrwienie błony śluzowej, przesięk surowicy do kiszek, przez co rozrzedzają zawartość ostatnich i wywołują kilka wodnisty oh wypróżnień. Działając szybko, z drugiej strony środki te sprowadzają boleści. Zastosowanie przeto drastycznych leków dla wywołania wzmożonej czynności kanału pokarmowego winno być ścisłe, i nadużywać tych środków pod żadnym pozorem bezkarnie nie wolno.

Draszkowicze, ród hrabiowski chorwacki, po chodzący z Dalmacyi i wywodzący się od Ir an a Swadicza, który z królem Andrzejem II był w Pa- • lestynie i stłumił zaburzenia w Węgrzech (1225 — 1235), za co otrzymał hrabstwo chudińskie i ce-tyńskie. Syn jego Marcin, zwany Dragosz v. D raszko, odznaczył się w wojnie z Turkami, a syn Marcina, Andrzej, obroną króla Andrzeja III przeciwko Karolowi Sycylijskiemu. Jego synowie przyjęli nazwisko D.—Zuakomitsi z nich są: Paulin, biskup skradiński, zabity przez krewnego, bana, Mla-dena Jubicza; Mikołaj, za zasługi wojenne w Dal-macyi i Sycylii otrzymał od króla Ludwika I gród Biliński w Sławonii; Bartłomiej, wojownik za króla Macieja i Władysława.—Jerzy, syn poprzedniego (* 1515 w Bilinie, — f 31 stycznia 1587 w Wiedniu), pobierał nauki w uniwersytetach w Krakowie, Wiedniu, Bolonii i Rzymie, i w r. 1539 otrzymał święcenie kapłańskie. Kanonik w Wielkim Waradynie, później (1546) proboszcz-infułat kościoła kollegiackiego w Pozonie (Preszburgu), został następnie radzcą i spowiednikiem cesarza Ferdynanda I, a w r. 1557 biskupem pięciokościelskim. Oie-grał ważną rolę na soborze Trydenckim (1562), na który był posłany przez cesarza jako orator królestwa Węgierskiego. W uznaniu jego zasług dla państwa i kościoła Ferdynand 1 mianował go biskupem zagrzebskim (1563), a Maksymilian II radzcą tajnym oraz banem Chorwacyi, DalmaCyi i Sławonii (1567). Na tern stanowisku stłumił D. bunt chłopów, którzy pod wodzą Macieja Gubeca, zwanego królem chłopskim, powstali byli przeciwko szlachcie; pojmanego ich przywódzcę kazał stracić w Zagrzebiu (1573). Odparł także skutecznie najazdy Turków na Węgry, za co przez Rudolfa II wyniesiony został do godności kanclerza dworu węgierskiego, a następnie namiestnika państwa. Tytularny arcybiskup Kaloczy od r. 1574, otrzymał od papieża Sykstusa V w r. 1585 kapelusz kardynalski w nagrodę za przyczynienie się do wprowadzenia kalendarza Gregoryańskiego. D. był gorliwym opiekunem nauk i literatury, i sam niezgorszym wierszopisem łacińskim. Jego nakładem wydaną została kronika chorwacka w języku chorwackim; prócz tego przełożył na język chorwacki książkę Wincentego Lirinum „Commonitorium fidei“. — Jan D,, bratanek poprzedniego, ban chorwacki (* około 1550 — f 1613), walczył z odznaczeniem przeciwko Turkom; w r. 1597 dał odsiecz oblężonej przez wojska tureckie twierdzy Petrinii, zdobył kilka miast i rozproszył Turków, oblegających Kaniżę (1600). Gdy w r. 1604 Stefan Bocskay, połączywszy się z Madiarami i Turkami, podniósł rokosz przeciwko cesarzowi, D. wtargnął do Węgier i rozbiwszy kilkakrotnie powstańców, zmusił ich do złożenia broni (1606). Złożywszy w r. 1608 urząd bana, został zamianowany członkiem rady wojennej oraz wodzem wojsk węgierskich po prawej stronie Dunaju. Jan D., syn poprzedniego, palatyn węgierski (* —1603-r-f 1648). Studyował w Gracu i Bolonii, poczem mieszkał przez pewien czas w Wiedniu na dworze cesarza Ferdynanda II, który mianował go nadżupanem orawskim, później zaś komendantem w Krzyżowieckiej Granicy. Za wielkie zasługi, jakie położył w walkach z Turkami, został w r. 1631 wyniesiony do godności hrabiowskiej. Od r. 1640— do 46 piastował urząd bana Chorwacyi i na tern stanowisku wojował szczęśliwie z Turkami i Rakoczym, sprzymierzeńcem Szwedów. W r. 1646 sejm w Preszburgu, na wniosek cesarza, nadał mu godność palatyna węgierskiego. Testamentem przekazał D. 150 tysięcy złr. na cele publiczne, głównie zaś na kościół rabski, którego proboszczem był brat jego, Jerzy. — Jan D., generał jazdy (f 1733), kształcił się w Wiedniu i Bolonii, i w r. 1699 został nadżupanem walpowskim. Mianowany r. 1708 generałem, dowodził narodowera wojskiem chorwac-kiem przeciwko Rakoczemu' i jego sprzymierzeńcom, Francuzom. R. 1712 został c.-k. radzoą, prezydentem kamery królewskiej, tudzież nadżupanem wukowarskim, na którym to urzędzie przyczynił się do zawarcia chorwackiej sankcyi pragmatycznej z królem Karolem III (VI). W r. 1716 odznaczył się w wojnie z Turkami, opanował kilka miast i pobił beja Cerica, którego wraz bratem i synem jego wziął do niewoli. W uznaniu tych zasług został zamianowany członkiem rady wojennej i generałem jazdy (1721), a w r. 1732 banem. — Józef Kazimierz D., syn poprzedniego, generał au-stryacki (* 1714 — f 1765), odznaczył się w wojnie siedmioletniej. Przyczynił się do zwycięstwa nad Fryderykiem Wielkim pod Zgorzelicami (1757) i tegoż roku zdobył miasto Strzeków w Czechach, zajęte przez Prusaków, poczem, przeprawiwszy się przez Elbę, zadał porażkę cofającemu się generałowi Keithowi, którego przyprawił o stratę 2 000 ludzi. Następnie brał udział w obronie Ołomuńca, a 26 lipca 1760 wziął szturmem twierdzę Kładzko (Glatz). Atoli pod Heidersdorfem (21 czerwca 1762), pobity, dostał się do niewoli. Odzyskawszy wolność po zawarciu pokoju (1763), został zamianowany generał feldcechmistrzem oraz naczelnym komendantem wojsk w Siedmiogrodzie. — Jan D., znany pod imieniem hrabiego Janko, wnuk poprzedniego (* 20 paźdz. 1770 w Zagrzebiu, —- f

Hml.

A Pol.

wna.

14 stycznia 1856 w Radgonie), jeden z tych wielce zasłużonych mężów, którzy w naszych czasach przyczynili się najwięcej do odrodzenia narodowego Chorwacyi. Studyował prawo w Wiednia, poczem wstąpił do wojska i dosłużył się stopnia pułkownika. R. 1806 podał się do dymissyi. Kiedy prąd ma-diaryzacyi począł coraz szersze zataczać kręgi i, zdawało się, groził w krótkim czasie całkowitem pochłonięciem narodowości słowiańskich w krajach korony węgierskiej, był hrabia Janko pierwszym z pośród wyższej szlachty chorwackiej, który uderzył na trwogę, ogłosiwszy w r. 1832 słynną odezwę do chorwacko - słoweńskich posłów na sejm węgierski p. t. „Dissertatio iliti razgovor darovan

g. poklisarom zakonskim i budućem zakonotworcem kraljevinah naśih, za buduću dietu Ungarsku oda-slanem drźan po jednom starom domorodou kraljevinah ovih“. Obrany pod wpływem tej broszury jednomyślnie przez sejm chorwacki posłem do parlamentu węgierskiego, bronił tam mężnie praw korony cesarskiej i narodu chorwackiego. W r. 1838, wespół z kilku podobnież myślącymi ziomkami, założył związek czytelniczy „Öitaonica illyrska“ i został pierwszym tego stowarzyszenia prezesem. Tegoż roku wydał broszurę: „Ein Wort an Illyriens hochherzige Töchter über die aeltere Geschichte und neueste Regeneration ihres Vaterlandes“, której wrażenie było tak nadzwyczajne, iż nawpół zniemczone niewiasty chorwackie jęły się uczyć i mówić po chorwacku, przywdziewać strój narodowy, czytać chorwackie czasopisma i książki, śpiewać w domu i na zebraniach pieśni narodowe, niektóre zaś zaczęły niebawem wzbogacać ojczystą literaturę swe-mi utworami. Podobnież inna broszura D-a pod tyt.: »Sollen wir Magyaren werden?“ budziła z letargu wszystkie niemadiarBkie narodowości na Węgrzech. „Öitaonica“ stała się rychło ogniskiem literackiego i politycznego życia Chorwatów. Hrabia Janko podarował jej swoją bogatą książnicę, a za jego przykładem poszli inni patryoci. R. 1842 powstała z inieyatywy jego Macierz illiryjska, której znowu był on pierwszym prezesem. Kiedy zaś okazała się potrzeba zogniskowania wszystkich narodowych instytucyj w jednym domu, był to również hrabia Janko, którego staraniem (dzięki ofiarności jego bratanka, hr. Karola D.) stanął »Dom Narodowy”, gdzie znalazły pomieszczenie „Öitaonica“, Macierz, muzeum, biblioteka i t. p. Rok 1848 zastał hrabiego już w podeszłym bardzo wieku, który nie pozwolił mu stanąć na czele ruchu narodowego; niemniej jednak udzielał on Błowem i pismem rad swych ziomkom, którzy, jak ban Jelaczic, lub krewny jego, minister bar. Kühner, zajmowali wysokie Btauowiska. R. 1853 cesarz Franciszek Józef mianował go radzcą tajnym; wszakże czasy reakcyi, jaka nastąpiła po wypadkach 1848 — 49 r., boleśnie D-a dotknęły. Jak wszyscy światli Illiryjczykowie z pierwszej doby ruchu narodowego, zajmował się i hrabia Janko pisywaniem poezyi, które umieszczał w „Danici illyrske“. Znał wszystkie języki słowiańskie, w szczególności zaś polski. Prochy jego zostały przewiezione w r 1893 z Radgony do Zagrzebia i pochowane tam na cmentarzu obok muych zasłużonych „Illiryjozyków“. — Jan Nepomucen D., patryota i filantrop chorwacki (* 1805 w Zagrzebiu, — f 1856). Poświęcił się zawodowi duchownemu i był niejaki czas proboszczem na Wę-rzech, ostatnie zaś lata swego życia spędził w majątku swoim Bożjakowinie pod Zagrzebiem. Uwiecznił swe imię zapisami na cele dobroczynne i literackie. Między innemi przekazał 1Ö 000 złr. Macierzy chorwackiej na wydawnictwo pożytecznych książek, 10 000 złr. na stypendya dla uczącej się młodzieży, 10 000 złr. zagrzebskiemu towarzystwu dobroczynności, 5 000 złr. zagrzebskim Siostrom Miłosierdzia i tyleż na Bzpital krajowy w Zagrzebiu. — Nagy: Wielkie rody węgierskie (po węgiersku). — Smiciklas: Historya Chorwacyi (po chorwacku).

Dratewniee, obacz Glisty obłe czyli obleń-c e (Nemathelminłhes),    A-s-

Draud Jerzy, z łacińska zwany Draudius (* 9 stycznia 1573 w Davernheim, w Hessyi — f 1636 w Butzbach), słynny bibliograf. Poświęciwszy się stanowi duchownemu, D. studyował teologię w Marburgu, poczem zajmował kolejno miejsce kaznodziei w Grasskabern, Ortenburg i mieście rodzin-rem. Wydał trzy dzieła, posiadające wielką doniosłość dla bibliografii muzycznej, mianowicie: „Bi-bliotheca classica“ (1611), „Bibliotheca exotica“ (1625) i „Bibliotheca librorum germanicorum clas-sica“ (1625). W tych dziełach D. podaje spis kom-pozycyj muzycznych, wydanych w Europie w ciągu XV-go, XVI i XVII wieku (do 1625), oraz nazwiska ich autorów.

Dranssen, ob. Druzno.

Drawa (niem. Drage), rzeka w Prusach, prawy dopływ Noteci, wypływa na Pomorskiem Pojezierzu, z jeziora Wyższego (Obersee) pod Liepen, przepływa jezioro Drawiczka lub Drahickie (Dratzigsee), następnie jez. Lube (GroBsliibbesee), płynie w głównym kierunku południowym i uchodzi do Noteci pod Kreuz. Długość 165 km., na 29 km. źeglo-

W H.

Drawa (niem. Drave, Drau, w staroż. Dra-v u s), rzeka w Austryi, prawy dopływ Dunaju. Wypływa z pod Rohrwaldberg na Toblacher Heide (nieznaczny dolinowy dział wodny od Rienzu, systema-tu Adygi), na wysokości 1 670 m., w Tyrolu. Płynie z początku w kierunku wschodnim, a potem, od uścia Muru, w południowo-wschodnim, i wpada do Dunaju, o 15 km. poniżej Osieku. Do uścia Muru D. płynie przez największą podłużną dolinę Alp Wschodnich, mając z lewej strony Wysoki Tauern i Alpy Styryjskie, po prawej zaś Alpy Karnijskie i Karawanki. Dolina ta rozszerza się tylko w dwóch miejscach: najprzód w jeziornej kotlinie Klagenfurtu, a następnie, już przy końcu, w kotlinie Pettau. Dopiero od uśoia Muru (nieco powyżej) w Węgrzech i Sławonii D. wstępuje na otwartą nizinę, ma brzegi nizkie, piaszczyste lub błotniste, podległe zalewom. Długość D-y wynosi 720 km., z których 610 (poniżej Villach) są żeglowne, a na 152 km. (poniżej Bares) chodzą statki parowe. Dopływy z prawej: Gaił, Drann, Beduja, Karaśica; z lewej: Isel, Moll, Lieser, Gurk, Lavant, Pössnitz,

W. N.

Mur, Ringa i Genest. Dopływy lewe są liczniejsze, większe od prawych, gdyż od tej strony system a t D-y jest ścieśniony systematem bliźniej Sawy. Do systematu D-y należą liczne jeziora Ka-ryntyi (Millstädter, Ossiacher, Weissen i Wörth arsee).

Drawidowie, nie-indoeuropejskie ludy Indostanu, wyparte przez Hindów w górzyste okolice Dekanu. Obszar ich zamieszkania sięga na wschodniem wybrzeżu tego półwyspu do 20° szer., na zacho-dniem — tylko nieco na północ od Goa. Linia graniczna z Hindami biegnie od okolic Goa na północo-wschód do górnych części rzek Tapti, Narbady i Mahanadi; przytem oddzielne, wyspowe, obszary Drawidów wybiegają na północ dwóch ostatnich rzek w okolice dolnego Gangesu. Gałąź Drawidów (Brahui) mieszka w Beludżystanie. Całkowitą ilość tych ludów podają na 50—60 milionów. Drawidowie rozpadają się na liczne plemiona, różniące się znacznie między sobą cechami fizyczne-mi: obok ciemnoskórych i gładkowłosych właściwych Drawidów, spotykamy tu tak zwanych ,dzikich“, którzy przytem też nie przedstawiają jednolitego typu, tak np. obok jasnych, wysokiego wzrostu, Todów, z gęstem uwłośieniem, bujnemi brodami, spotykamy małe, ciemne ludy górskie, murzyńskiego typu, z wełnistemi włosami, grube-mi wargami i nizkiem czołem. Pierwotne ludy ciemnej barwy skóry uległy tu najazdowi ludów jaśniejszych z północy, lecz nie zostały wytępione. Tym sposobem ludy obejmowane pod ogólną nazwą Drawidów przedstawiają wielką mieszaninę. P. Müller dzieli Drawidów na trzy główne plemiona, jako to: właściwi Drawidowie, z których najbardziej znanymi są Ta mil o wie, głównie na południe linii Mangalore - Madras; dalej ludy Munda, na najniższym stopniu kultury stojący górale, oraz Syngalezi na Ceylonie; inni oddzielają dwa ostatnie ludy od Drawidów: Munda, jako resztki przed dr awidzkiej ludności pierwotnej; Syngalezów, jako zdradzających silne wpływy aryjskie. — Cielesne cechy Drawidów, szczególniej w obszerniejszem pojęciu Müllera, nie dadzą się ściśle uogólnić, z powodu znacznego pomieszania rasowego (przeważnie średni wzrost, ciemna barwa skóry, szerokie piersi, owalna twarz, grube wargi, gęste włosy; górale są jednak wyższego wzrostu). Pod względem cech społecznych Drawidowie różnią się od właściwych Hindów swo-bodniejszem stanowiskiem kobiety. Pod względem charakteru odznaczają się wesołością, otwartością, prostotą, szczerością i męstwem; zarzucają im jednak obok tego samolubstwo i skłonność do pijaństwa. Ubiór ludów drawidyjskich pozostawia wiele do życzenia; plemiona góralskie noszą tylko przepaski na biodrach. Drawidowie mają z Hinda mi wiele cech wspólnych. Hindu, mówi Ratzel, ma więcej cnót biernych niż ozynnych; jego zalety polegają głównie na możności znoszenia cierpień i braku, na łagodności, która jednak nie wyklucza wybuchów okrucieństwa“. Jednakże dzieje południowego Indostanu wykazują wiele przykładów prawdziwego męstwa i miłości ojczyzny, a nawet przykłady bohaterstwa. — Z poszczególnych gałęzi Drawidów Tamil o wie ulegają obecnie radykalnej zmianie cech etaologieznych pod wpływem aryjskich Hindów; przyczem dawny noma-dyczny sposób życia zmieniają na osiadły, rolniczy; braminizm też rozprzestrzenił się między Ta-milami. U tego głównego ludu Drawidów grupa języków drawid. dosięgnęła największej doskonałości, i ujawniła ją w literaturze, szczególnej w utworach poetycznych. Syngalezi, Druga grupa ludów drawidyjskich, pochodzą bezwątpienia z półwyspu, ale obecnie głównem ich siedliskiem jest wyspa Cejlon; założyli tu oni niegdyś państwo i wznieśli wiele wspaniałych budowli. Pod parciem Tamilów musieli ustąpić na południe wyspy; w miarę jak ulegali naciskowi wrogów, kwitnący stan Cejlonu znikał. Dotąd Syngalezi żyją oddzielnie od Tamilów, uważają ich za przywłaszczycieli, za naród niższy, z którym nie chcą się już łączyć. Nawet Portugalczykom . i Hollendrom Syngalezi opierali się mężnie i ulegli dopiero w bieźącem stuleciu Anglikom. Do trzeciej grupy ludów drawidyjskich można zaliczyć 1 u -dność góralską, mianowicie w górach Ghatta, na wyżynie Gondawana i na Cejlonie (Ratzel uważa te ludy za pierwotne, przeddrawidyjskie). Można rozróżnić dwa pasy zamieszkania tej ludności: jeden ciągnie się od gałęzi gór Arawali nad Dźamną przez zachodnie Ghatta na południe do Kholapur i wysyła gałąź na półwysep Gudzerat; drugi ciągnie się prostopadle do pierwszego, od dolnego brzegu Narbady i Tapti do wyżyny Gondawana.— Na tej wyżynie zamieszkuje plemię Munda-Koch, którego cechy fizyczne bardzo przypominają Hindów aryjskich; pochodzi ono zapewne ze zmieszania się z nimi. Ludzie ci chodzą prawie nago, uprawiają ziemię, która stanowi wspólną własność całej wsi, mają małżeństwa egzo gamiczne, wierzą w duchy. Na południe od Mahananadi mieszkają Khondowie, podobni w wielu względach do poprzednich; prócz tego praktykują oni okrutny zwyczaj: ofiarują bogom porywane i tuczone dzieci. Między Narbadą i Tapti mieszkają Gondowie i Kurowie, w dolinie Narbady i w Ber ar K o 1 u s z e, w gó-rach Arawali plemię Mina albo Mhair Mes, na południe od Narbady w gór. Ghatta—Dhango wie albo Dhangarowie, Khatodi i Ramusi, ostatni pod Kholapur. Najgodniejszemi jednak uwagi są plemiona, które Bię utrzymały w górach Nilgiri, mianowicie Badagarowie i T o d o w i e. Badaga-rowie liczą około 15 000 głów, zamieszkują około 300 wsi. Ich ustrój społeczny przedstawia osobliwsze rozczłonkowanie: mianowicie aż na 18 kast, z których 17 stanowi arystokracyę, 18-a zaś paryów. Mniej liczni, ale niezmiernie ciekawi pod względem etnograficznym, są Todowie albo Tudowie; od innych plemion górskich odróżniają się oni bardzo silnem uwłośieniem, szczególniej olbrzymiemi brodami, i chudością. W przeciwieństwie do Badaga-rów rolników, Todowie są pasterzami, których głównem utrzymanie stanowią stada bawołów. Stosunki społeczne są tutaj też bardzo swoiste: Todowie dzielą się na 5 kast, których członkowie mogą się

W. N.

żenić tylko z kobietami własnej kasty. Małżeństwo wychowuje jedną córkę, reszta bywa duszona, wskutek tego powstaje brak kobiet, a stąd poli-andrya: kobieta należy do wszystkich braci męża. Ceremonie pogrzebowe eą też dziwaczne. Todowie odróżniają dwa pogrzeby: zielony i suchy; pierwszy następuje zaraz po śmierci i zasadza się na spaleniu trupa i zebraniu popiołu, suchy pogrzeb obchodzony bywa dopiero w rok po śmierci, z wielką pompą, przyczem odbywają się, podobnie jak przy ślubach, sute uczty. Czczą oni najwyższego Boga, który im się ukazuje w postaci dzwonka bawolego; prócz tego jednak znają wiele bóstw i duchów, których się obawiają; przy tern praktykują liczne czary; kapłani ich przypominają bardzo mongolskich szamanów. Na Cejlonie mieszka lud Wed-da, o którym rozprzestrzeniano dawniej wiele bajek, uważano ich za lud najniżej stojący, bliższy małp niż ludzi; tymczasem okazało się, że przynajmniej język ich jest wysoko rozwinięty. Wedda-chowie są mali, chudzi, najwyżej 5 stóp wysocy, barwę skóry mają czekoladową, przypominają Au-stralczjków; kast nie mają, instrumentów muzycznych nie znają, w niektórych miejscowościach nie posiadają nazw na liczby i dnie. Potrzeby ich schodzą prawie do zera; nie wznieśli się oni ponad wynalazek ognia i łuku, religia ich polega na czci przodków. Do niedawna mieszkali w jaski-niaoh lub spali pod drzewami, otaczając się suchend gałęziami, aby trzask ich ostrzegał przed zbliżającym się dzikim zwierzem. Od niedawna dopiero Weddachowie mieszkają we wsiach, które dla nich pobudował rząd angielski, głównie wzdłuż wschodniego wybrzeża wyspy. — (Ob. Sie-vers »Asien*).

Dra widyj skio języki stanowią grupę języków, któremi mówi ludność południowej części Indosta-nu, zwanej Dekanem, od gór Windbja i rzeki Narbady aż do przylądka Komorynu. Pod względem budowy przedstawiają one charakter aglutyna-cyjny albo prs-y czepkowy, polegający na zestawianiu obok siebie pierwiastków dla wyrażenia zarówno samych pojęć, jaki różnych względów gramatycznych (ob. Encykl. I, 275), podobnie jak to ma miejsce w językach uralskoałtajskich; dr a widyj skie jednak tworzą gałąź zupełnie odrębną, n)e mającą pokrewieństwa z żadnym z języków azjatyckich, ani au-stralskich, jak to błędnie utrzymywano, ani też z żadną ze znanych rodzin językowych. Języków D-ich używa dziś ludność 45-miljonowa południowego In-dostanu zarówno w mowie ustnej życia powszedniego, jak i w literaturze, dosyć wysoko rozwiniętej. Niegdyś były one mową pierwotnych mieszkańców całego Indostanu, dopóki ludność aryjska, przybyła w zamierzchłych czasach od północo-zachodu z wyżyny Irańskiej, nie zmusiła ich do usunięcia się na południe. Część tej ludności tubylczej osiedliła się także na północ od rz. Indu, w Beludźystanie, gdzie dodziś mieszkańcy Kelatu mówią językiem należącym do grupy dra widyj skiej. Pomijaj ąo narzecza drobne, mało wyrobione, nie mające literatury i dotąd należycie niezbadane, głównych języków D-ich, różniących się od siebie i posiadających własną literaturę, jest pięć: tamulski, telinga, kanarski, ma-lajalski i tuluski. 1. Językiem tamulskim albo tamilskim mówi dziesięć (podług Pryd. Miillera), lub 14 (podług R. Caldwella) miljonów mieszkańców, zaludniających część półwyspu od gór Ga'ckioh na wschód aż do zatoki Bengalskiej i od m. Pali-katu do przylądka Komorynu. Dzieli się na dwa dyjalekty: sentamilski czyli język klasyczny i ko-duntamilski czyli jęz. prosty, powszedni. Język ta-milski pośród D-ich odznacza się największym wyrobieniem i posiada najbogatszą literaturę; prócz tego, wskutek bogactwa swego Błowozbioru i ze względu na czystość i starożytność form wyrazów, posiada w rodzinie tych języków stanowisko pierwszorzędne; stąd znaczenie jego dla badań j-ków D-ich podobne jest do roli sanskrytu w rodzinie języków indoeuropejskioh. 2. język telugu albo telinga, właściwie te nu g a, którym mówi ludność 14 lub 15-miljonowa, zamieszkała w części ziemi, począwszy od wybrzeża wsohodniego, pomiędzy m. Chicacole (nad rz. Nagula, 18° szerokości a Palikatem, ku zachodowi prawie aż do Majsury (Mysore); obejmuje on wschodni i północny kraniec obszaru języków D-ich. Zarówno głosownia jak i formy właściwe drawidyjskie tego języka uległy znaczniejszym przeobrażeniom aniżeli formy języków pozostałych. Literatura w tym języku jest również dosyć pokaźną.

3. Język kanarski albo kannadzki zajmuje północną część obszaru drawidyjskiego, mianowicie płaskowzgórze Majsurę, oraz część zachodnią Nizamu i częśoi wybrzeża Malabarskiego. Ludność tym językiem mówiącą obliczają na 5 (Pr. Millier) do 9 miljonów (R. Coldwell). 4. Język m alaj alski, ciągnący się wzdłuż wybrzeża Malabarskiego między górami Gackiemi a zatoką Perską, od m. Mangalo-ry (13° szerok.) na południe do m. Trivandrum, zwany pospolicie malabarskim, jest mową dwu do trzech miljonów mieszkańców. 5. Język tuluski albo tuluwajski (tulu al. tuluva), rozciągający się niegdyś znacznie na półnoo od malajal-skiego, dziś ograniczony jest do okolicy Mangalory i liczba mówiących tym językiem, stale zmniejszająca się, wynosi od 150.000 (Pr. Müller) do 300.000 (R. Caldwell); w stosunku do pozostałych języków D-ich uważają go za język pośredni pomiędzy ma-lajalskim i kanarskim. Do tych pięciu zaliczają także język ku da g a (inaczej coorg), którym mówi plemię tegoż nazwiska, zamieszkujące kraj górzysty między Kanarą a Majsurą; właściwie jest to jęz. staro-kanarski, który wiele przyswoił sobie z jęz. tamilskiego i malajalskiego. Ntfdto do rodziny drawidyjskiej należy kilka dyjalektów, któremi mówią górale w różnych okolicach, a m. języki: tuda lub toda, gond, ku lub khund, ura-on i radźmahal-kolh, wreszcie język brali u i, t. j. język górzystej części Kelatu w Beludży-stanie. Języki te są dotychczas mało zbadane, a plemiona mówiące niemi pozostają na nizkim stopniu kultury i zdała od piśmiennictwa.—Pod względem fonetycznym języki Dr-e różnią się znacznie swoim systemem głosowym od sąsiednioh im jęz. aryjskich. Każdy z pięciu tych języków posiada m. in. kilka gatunków (5 lub 6) spółgłosek

chwilowych czyli wybuchowych; np. gardłowe: k, g, kb, gh, h, ch; podniebienne: ć, dż, ćh, dżb, s, ż (ś, ź); zębowe: t, d, th, dh, a, z; nadto tylnio-języko-wo-podniebienne: t, d, tb, dh, s, oraz i*, ń, ń i in. Spółgłoski przydechowe: kb, gh, th, dh, ch, dżh (ćh, dźh)..., jako też ś, ż, a spotykają Bię tylko w wyrazach przyswojonych z języków aryjskich. Samogłoski właściwe językom D-im są: a, e, i, o, u, krótkie, oraz te same długie, nadto ii (y) i ö; w języku tamilskim samogł i i e przed spółgłoskami językowemi t, d, tr, r, n,... mają brzmienie ii, o, np. v î d u ‘dom’, wym. vüdu; pen ‘kobieta’, wym. pöu; vëlei ‘czas’, wym. völei; ker ‘blask’, wym. kör. Dwugłosek nie mają; krótkie ei w języku tamilskim nie jest dwugłoską, lecz zwykłą zgłoską ej. Język tamilski, obok zwykłych językowo-podnie-biennych, posiada jeszcze inny rodzaj brzmień podobnej artykulacji: są to spółgłoski miękkie ze słabą palatalizacją, która daje się słyszeć jako łagodne r lub r po spółgłosce zębowej (jakby: tr, dr ). Spółgłoski bywają głośne (dźwięczne) i ciche (nie-dźwięczne); przy tworzeniu wyrazów istnieje między niemi związek następujący: Jeżeli wyraz zaczyna się od spółgłoski cichej (np. t, cz...), a wskutek zestawienia lub połączenia z innym wyrazem dostaje się na miejsce drugie, tak, że jego początkowa spółgłoska przestaje być naczelną, lecz wymawia się po innej samogłosce, wtedy spółgł. cicha zamienia się na odpowiednią głośną (d, dź...); np. w języku telugu z wyrazu anna ‘brat starszy’ i t a m m u-du ‘brat młodszy’ powstaje wyraz złożony a n n a-d a m ra u-lu ‘bracia’; z a k k a ‘siostra starsza’ i cellelu ‘siostra młodsza’ tworzy się akka-dżeliendlu ‘siostry’ i t. p. Spółgłoskom gardłowym Je, g w jednym języku D-im odpowiadają podniebienne c, dz w innych, podobnie jak to mamy w niektórych indoeuropejskicb; np. kanar-skie kin na ‘szczupły, mały=’ telugu cinna, tarnik cinna; kanar. kivi ‘uoho’= telugu cevi, tarnik ćevi i t. p. Osobliwą właściwością języków D-ch jest tak zw. harmońja samogłosek (vocal-harmonie), polegająca na tym, że samogłoska wyrazu ulega zmianie stosownie do natury samogłoski sąsiedniej. Właściwość tę posiadają w szerokim zakresie języki uralskie, ałtajskie i jęz. Sa-mojedów; różni się jednak ona zasadniczo od podobnej właściwości języków D-ich. W językach ural skich i ałtajskich samogłoska przyrostka wyrazowego upodabnia się do samogłoski poprzedzającej go osnowy, ma tu więc miejsce proces asymilacji wstecznej; w językach D-ich przeciwnie: ostatnia samogłoska osnowy wyrazu upodabnia się do samogłoski następującego przyrostka, zachodzi tu więc proces asymilacji czyli upodobnienia postę powego. Zjawisko to najczęstsze jest w języku telugu, potym w języku tuluskim; w innych językach ślady tylko ich dawniejszej harmońji sa mogłosek pozostały. Tak np. w języku telugu katti ‘nóż’ ( = sanskr. karttrl) ma w liczbie mn. kattu-lu (zam. katti-lu); podobnie puli ‘tygrys’, 1. mn. pulu-lu (zam. puli-lu); ma ni si ‘człowiek, mąż’ 1. mn. manusu-lu (zam. manisi-lu); od ka-lugu ‘być w stanie, móc’, pierwsza osoba czasu

Saaykl Powti. Ilaitr Zesz 128 T XVI

przyszłego aorystycznego brzmi kalugu-du-nu ‘jestem w stanie, będę w stanie’; przeciwnie zaś taż sama os. 1 czasu przeszłego II-go ma formę kaligi--t-ini ‘byłem w sianie’ (zam. kalug-i t-iui). Każdy wyraz rdzennie drawidyjski może mieć w nagłosie czyli na początku jeden tylko dźwięk pojedynczy; pierwotnie brzmień r, l nie było w nagłosie, jak to widoczne z najdawniejszego języka tamilskiego, w którym żaden wyraz od tych brzmień się nie zaczyna. Również stałemi regułami określone są końcowe brzmienia wyrazów; w języku np. telugu i ka-narskim wyrazy kończą się na samogłoski; w tamilskim mogą być końcowemi dźwiękami i spółgłoski płynne i nosowe (r, 1, n, m...); grup spółgłosek na końcu wyrazów D ich nie masz. — Akcent w tych językach spoczywa Da zgłosce pierwiastkn, t. j. pozostaje na pierwszej zgłosce wyrazu, bez względu na dodane do niego przyrostki. W razie gdy przez zestawienie ze sobą dwu osnów, mających odrębne znaczenie, tworzy się wyraz złożony, osnowa druga zatrzymuje akcent główny na pierwszej swej zgłosce, akcent zaś pierwszej osnowy staje się pobocanym. — Słowozbiór języka tamilskiego, posiadającego budowę bardziej starożytną aniżeli pozostałe, składa się z dwojakiego rodzaju wyrazów: rodzimych i obcych, zapożyczonych z aryj-sko-indyjekich. Wyrazy przyswojone z aryjsko-in-dyjakich tworzą dwie odmienne warstwy, z których każda Charakteryzuje się właściwym upostaciowaniem elementów wyrazy te składających. Pierwszą, starszą, warstwę stanowią te wyrazy, które od czasów najdawniejszych przed 8-ym stuleciem naszej ery przejęte były z san ikry tu, jako też wyrazy, które weszły do języka od wieku 9 go do 13-go pod wpływem szkoły Dźajna (okres klasyczny literatury tamilskiej). Charakter takich wyrazów polega na tym, że obce ich formy, nie odpowiadające naturze głosowni języka miejscowego, przekształcały się podług zasad fonetycznych, temu jęz. właściwych. Takiemu przeobrażeniu nie podlegały wyrazy warstwy drugiej, późniejszej. Te wyrazy, które pochodzą przeważnie z literatury tamilskiej religijnej i filozoficznej, pozostały niezmiennemi w swych formach, tj. zgadzają się co do brzmień z odpowiednfemi a-ryjsko - indyjskiemi. Podobne uwarstwienia wyrazów, jak w języku tamilskim, spotykają się w mniejszym lub większym zakresie i w innych językach D-ich. Za przewodem gramatyków indyjskich wyrazy, należące do drugiej warstwy, nazywają tat--sama »jemu równe“ (tj. sanskrytowi), wyrazy zaś należące do warstwy pierwszej —tad-bhava »jego początek mające“ (tj. sanskrytu); np. 1. tadbhavas w jęz. tamilskim: tiru ‘święty’ = sskr. śri; mâ-d a m‘księżyc, miesiąc’ = sskr. masa; mana d- u ‘duch, umysł’=8skr. manas; m a n i d a n ‘człowiek, mąż’, por. telugu: m a n i s i =sskr. mänusa; a r a -dżu (arażu) 'król' = sskr. radża (radżan) i t. d. 2. tatsamas: c i r ï (wym. sirï) ‘święty’ = sskr. śrl; madżain (wym. mäzain) ‘miesiąc, księżyc’=.sskr. masa; iradżan, rajan ‘król’ = sskr. radża (radżan); p u v a n a m ‘świat’=sskr. bhuvana; puda-lam ‘ziemia’=sskr. bhütala; p i r a mam ‘Brahma’ =sskr. brahma (brahman) i t. d.—Pierwiastki w ję-

123

1. mnoga

marań-gal ‘drzewa’ marań-gal-ë marań gal-ei maran- gal-udeija marań-gal-u-kku maran-gal-äl marań-gal ödu marań-gal-il marań-gal-il-irundu marań-gal-inindru

W języku malajalskim.

M.    putram ‘ syn ’ W. putran - e

B.    putran - e D. putran-dre

C.    putran-na

N.    putran - äl S. putran - ota Mc. putran-il

P. putran - il - ninna

zykach D-ich były w najstarszej epoce niewątpliwie jednozgłoskowe, chociaż w dzisiejszych wyrazach, powstałych przez przyczepianie pewnych elementów, niezawsze daje się ich jednozgłoskowość wykazać. Osnowa wyrazu zwykle różni się od pierwiastku; powstaje ona z niego bądź przez dodanie pewnego przyrostka, bądź przez zmianę iloczasową samogłoski (np. kan ‘patrzeć’, ka n ‘oko’), lub też przez zmianę spółgłoski (np. padu ‘śpiewać’, p ä t-tu ‘śpiew’) W imionach pojęcie rodzaju gramatycznego, właściwe jęz. aryjskim i semickim, obce jest językom D-im. Pewien zarodek tego pojęcia znajdujemy w zaimku osoby 8-ej: przez przyczepianie tego zaimka do słowa albo do imienia przenosi się i pojęcie rodzaju, w tym zaimku zawarte, na słowo i na imię. Natomiast języki D-e mają rozróżnienia innego rodzaju, podobne tym, jakie stanowią właściwość niektórych języków amerykańskich (np. jęz. czypewajski, algonkińskie...), t. j. odróżniają nazwy istot rozumnych lub za rozumne uważanych, od nierozumnych i nieżywotnych; stąd dwie kategorje imion, które gramatycy miejscowi nazywają »formami kasty wyższej“ i »form. kasty niższej“. Do kategorji pierwszej (wyższej kasty) należą nazwy ludzi, bogów, półbogów, duchów i t. d., do kategorji zaś drugiej (niższej kasty) — nazwy zwierząt, przedmiotów nieżywotnych i pojęć oderwanych. Liczb w językach D-ch jest dwie: pojedyncza i mnoga. Formy liczby mnogiej odróżniają się od pojedynczej pewnemi przyrostkami. Zwykle oznacza się liczba mnoga w nazwach istot rozumnych, w innych zaś, tj. w imionach istot nierozumnych i w nieżywotnych, liczbę mnogą albo oznaczają pewne przyrostki, albo też forma jej nie różni się od formy liczby pojedynczej; np. w języku tamilskim mad u znaczy zarówno ‘wół’, jak i ‘woły’. — Wyrazy wyższej kategorji, tj. nazwy istot rozumnych, tworzą liczbę mnogą zapomocą przyrostka -mär (dawne -mar); np. w malajalskim patni ‘pani’, 1. mn. patni-mär; bhtrjan ‘służący’, 1. mn. bhtrjan-mär; kallan ‘złodziej’ 1. m. kallan-mär itp. Obok przyrostka -mar w jęz. tamilskim przyrostki -ar, -ar, -ïr, -ir służą do oznaczania liczby mn. imion, zaimków i słów; przyrostek ten w jęz. telugu, kanarskim i tuluskim ma już postaci : -äru, -aru, -uru, -ëru, -ru, -ri. Wyrazy niższej kategorji mają za znamiona liczby mn. przyrostki -kal, -gal w jęz. tamilskim i malajalskim; w kanarskim zaś -galu, w tuluskim -kulu; np. tamil. malei ‘góra’, lm. m alei -gal; malajal. mala ‘góra’ lm. mala-kal; kanar, mara-vu ‘drzewo’, lm. mara-galu; tulus. mara ‘drzewo’, lm m a r o - ku 1 u. W jęz. telugu i tuluskim tę samą rolę spełnia przyrostek -lu. W wyrazach wyższej kate gorji, obok przyr. -mär dla oznaczenia liczby mn. w jęz. tuluskim używa się przyr. złożonych z mär i -kal lub -gal; np. kuru ‘nauczyciel’ ( = sskr. guru), lm. kuru-kkal-mär; tagappan‘ojciec’, lm. tagappan-mar-gal i t. p. Do oznaczania przypadków imion języki D-e mają odpowiednie przyrostki, które, podobnie jak w innych językach aglu-tynacyjnych, pierwotnie były poimkami, tj. cząstkami po imionach wymawianemi. Przyrostki te do-

dają się w liczbie pojed. bądź do osnowy czystej, bądź do rozszerzonej innym jakim przyrostkiem; w liczbie zaś mnogiej zajmują miejsce po przyrostkach znamionujących liczbę mnogą. Liczba przypadków w tych językach, równie jak w innych przyczepkowych, nie da się dokładnie oznaczyć. Za przykładem gramatyków indyjskich, przyjmujących 8 przypadków w sanskrycie, odróżniają ich tyleż i w D-ich lub więcej; to jest: mianownik, wołacz, biernik (accus.), dopełniacz (genet.), celownik (dat.), narzędnik, społeczny (sociativus) i miejscownik (lo-cat.). Dołączany do nich pochodnik (ablat.) nie jest właściwie przypadkiem samoistnym, lecz wyrażeniem opisowym, utworzonym z formy miejscownika (o przyrostku -il) przy pomocy innej części mowy, znaczącej »będący“ lub »powstały”. Oto parę wzorów odmiany rzeczowników drawidyjskich:

W języku tamilskim.

1. pojed.

M.    maram ‘ drzewo ’ W. maram-ë

B.    mar-att-ei D. mar-att-in

C.    mar-attu-kku

N.    mar-att-äl

S. mar att-ödu Mc. mar-att-il

P. mar-att-il-irundu mar-att-inindru

putran-mär ‘synowie’ putran-m ar-e putran - mär - e putran -mär-ute putran-mär-kka putran - mär - äl putran-mär-ota putran - mär - il putran - mär - il - ninna.

Przymiotnik w znaczeniu atrybutu poprzedza rzeczownik, którego jest bliższym określeniem, i pozostaje nieodmiennym, czyli nie przyjmuje żadnych przyrostków; np. w jęz. tamilskim na 11 a manidan ‘dobry człowiek’, nalla manidar ‘dobrzy ludzie’ i t. p.; użyty zaś jako orzeczenie następuje po rzeczowniku, do którego się odnosi, i przyjmuje formę wyrażenia słownego; np. manidan per-ij-an ‘człowiek jest wielki’, manidar per-ij-ar ‘ludzie są wielcy’ (od peru ‘wielki’); per-ij-an, per-ij-ar mają znaczenie słowa, podobnie jak: per-ij-ën ‘ja jestem wielbi’, per - ij -ëm ‘myśmy wielcy’, per-ijïr ‘ wyście wielcy’. Języki D-e posiadają różne rodzaje zaimków, podobnie jak jęz. aryjskie; odmiana tych zaimków przez przypadki polega na przydawaniu odpowiednich przyrostków do osnów. Liczba mnoga ma formy dwojakie: jedne tworzą się od osnowy odmiennej aniżeli osnowa liczby pojed., drugie od osnowy liczby pojed. przez dodanie przyrostka 1. mnogiej, po którym dopiero doczepiają się przy-

L. mnoga.

08. 1.

1.

•öm, am, -em -ïr, -ïrgal 3. m. ż. -âr, -argal nij. -ana, -a.

2.

2.

L pojed.

os. 1. ćej-gindr-en ‘ja robię’ ćej-gindr-om 2. cej - gindr • äj ćej • gindr - Ir 3. m. ćej - gindr - aa ź. cej - gindr äl n. cej-gindr-adu

rostki odpowiednich przypadków; np. w jęz. tamil-skim zaimki osobowe: nan ‘ja’, w lm. nam‘my ’, ol ‘ty’, nîr'wy’, mają drugą formę licz. mnogiej: näh-gal ‘my’, nlń-gal ‘wy’; inne zaś formy, np. dopełniacza, są: enn-udeija ‘mnie’, namm-udeija ‘nas’ i eń-gal-udeija ‘nas’; unn-udeija ‘ciebie’, umm-udeija ‘was’ i uû-gal-udeija ‘was’ i t. d. Zaimki wskazujące i pytające mają osobne formy na trzy rodzaje; np. w tamilskim i ma-lajals. i-v-a-n, i-v-al, i-du ‘ten, ta, to’, 1. m. i-v-a-r na rodź. męs. i źeń. lub ivar-gal ‘ci, te’, i-v-ei na nij. ‘te’; w zaimku, wskazującym na przedmiot dalszy, osnową jest a, tj. a-v-au, a-v-al, a-du ‘ ów, owa, owo’ w 1. m. a-v-ar lub avar-gal i a-v-ei; podobnie w zaimku pytającym: e-v-an, e-v-al, e-du ‘który, która, które’ lub jävan, jäval, jäva-du i t. d. Zaimka względnego języki D-e nie mają; zdania względne języków aryjskich wyrażają się tam zapomocą zwrotów imiesłowowych. Słowo języków Dr-ich polega na połączeniu osnowy imienndj, mającej znaczenie orzeczenia, z zaimkiem osobowym, zostającym do niej w stosunku podmiotu. Zaimek ten przyczepia się do osnowy, utwo rzonej z pierwiastku, i staje się przez to przyrostkiem orzeczeniowym. Tak np. od osnowy imiennej pe-ru, znaczącej ‘wielki’, wyrażenia słowne, zawierające podmiot i orzeczenie, będą: per-ij-ën ‘ja jestem wielki’, per-ij-ei ‘ty jesteś wielki’, per-ij-an ‘on jest wielki’, per-ij-al ‘ona jest wielka’, per-idu, per-ij-adu ‘ono jest wielkie’; pei-ij-ëm ‘my jesteśmy wielcy’, per-ij-Ir ‘wy jesteście wielcy’, per-ij-ar ‘oni są wielcy, wielkie’ (r. męs, i żeń.), per-ij-a, per-ij-ana ‘one są wielkie’ (r. nij.). Oprócz tego rodzaju wyrażeń, których osnowa jest imieniem i które nie oznaczają czynności, są inne, znaczeniem istotnego słowa bliższe, powstające w sposób podobny, których osnowa, utworzona z pierwiastku słownego, oznacza czynność, czas zaś i inne względy uwydatnione są również zapomocą przyrostków. Czynność, wyrażona brzmieniami pierwiastku, może albo dotyozeó samego tylko podmiotu, albo też może przechodzić na pewien przedmiot; stąd różnica słów: nijakich i przechod nycb. Słowo nijakie w językach D-ich staje się przechodnym przy pomocy pewnych środków głosowych, jak zmiana brzmienia pierwiastku, dodam» do niego pewnego przyrostka (np. -ttu, -tti, -du..., i in.); np. w tamils. nada znaczy ‘iść, chodzić’, nada-ttu ‘prowadzić’, w malajal. na ta ‘iść’, nata-tti ‘prowadzić* i t. p. Zapomocą podobnych śród ków ze słowa przechodnego tworzy się podwójnie przechodne albo przyczynowe, tj. takie, które wyraża, że czynność, oznaczona pierwiastkiem słownym, za przyczynieniem się kogoś innego przychodzi do skutku. Słowa takie w jęz. tamilskim tworzą przyrostki -ppi, -bi, -vi; np. kan ‘widzieć’, kan-bi ‘pozwolić widzieć*, pannu ‘robić’, pannu-vi ‘pozwolić robić’; w jęz. malajal. snehi ‘kochać’, snehi-ppi ’dać komu powód, lub skłonić kogo do kochania’ itp. Dla utworzenia ze słowa czynnego formy jego biernej, niema w językach D-ich osobnych przyrostków, ani też sama osnowa nie ulega w tym celu przekształceniu, lecz formę bierną tworzy się

sposobem opisowym, dodająo do bezokolicznika słowa czynnego słowo padu ‘przenosić, cierpieć’; np. tamil. adikka-ppadu ‘być bitym’ (właściwie: bicie przenosić), kolla-ppadu ‘być zabitym’ (tj. przenieść zabicie), w jęz. teluga: pampa-badu ‘być posłanym’ i t. p. Dla wyrażenia czasów słowa drawidyjskie miały pierwotnie trzy formy, mianowicie czasu teraźniejszego, przeszłego i przyszłego. Z tych trzech w późniejszym okresie powstały jeszcze inne: dla wyrażenia czynności trwałej, czynności przeszłej dokonanej, zaprzeszłej i przyszłej dokonanej; tworzyły Bię one sposobem opisowym przez zestawienie form słownych prostszych z formami słowa być. Każda zaś forma jednego z trzech czasów pierwotnych powstaje z dodania do osnowy naprzód przyrostka określającego czas, a następnie przyrostka osobowego. Tylko w języku malajal-skim forma słowna nie ma przyrostków osobowych; niekiedy tylko osoba wyraża się w tym języku zapomocą zaimka osobowego, oddzielnie przed wyrazem położonego. W dawniejszym języku malajal-skim (w literaturze poetyckiej) przyrostki osobowe były w użyciu, podobnie jak w innych językach D-ch, utrata zaś ich nastąpiła tam w czasaoh późniejszych. Przyrostki osobowe słowa powstały z form samodzielnych zaimków osobowych, które przy tym straciły pewne brzmienia. W tamilskim np. przyrostkami osobowemi są:

L. pojod.

-ën, -en, -an -äj, -ei, -i 3. męs. au, -an. źeń. -äl, al nij. -adu.

Przyrostki te dodają się do przyrostków czasowych, przyczepionych bezpośrednio do osnowy słownej. W tamilskim np. przyrostek teraźniejszości ma postaci: -gidru, -kkidru lub -giudru, -kkindru; osnowy przeto teraźniejszości będą: ćej-gindru ‘robić’, nada-kkindru ‘iść, chodzić’ i t. p.; po dodaniu zaś do takiej osnowy przyrostków osobowych, otrzymuje się formy słowne ozasu teraźniejszego:

L mnoga.

cej - gindr - Ir-gal cej - gindr - är ćej - gindr-är-gal ćej - gindr - ana

Podobnie od osnowy czasu przeszłego: ćej-du ‘zrobić’, nada • ndu ‘pójść’ lub t,p., którą charakteryzuje właściwy jej przyrostek: -du, tu, -i,..., tworzą się formy czasu przeszłego: os. 1. ćej-d-en, 2, ćej-d-äj„ lub ćej-d-Ir, 3 męs. cej-d-än i t. d. W czasie przyszłym odróżniają się dwie formy: jedna ze znaczeniem przyszłości ogólnym, nieokreślonym, czyli aorystycznym, która używa się nieraz jako czas teraźniejszy, druga, oznaczająoa wyłącznie czynność przyszłą. Pierwsza forma istnieje we wszystkich językach Dr-ich, druga tylko w ka-narskim i telugu. Znamieniem czasu przyszłego nieokreślonego jest przyrostek -vu, albo -bu, -ppu; od osnowy więc przyszłości ćej-vu ‘robić’ czas przyszły ma formy: 1. ćej-v-en, 2. cej-v-aj i cej-v-ïr, 3. cej-v-ân i t. d. W podobny, przy-czepkowy sposób powstają formy innych czasów, oraz trybu warunkowego, życzącego i imiesłowów.— Godną uwagi jeBt właściwość języków D-ich, spotykana także i w innych językach przyczepkowych, przy wyrażaniu przeczenia w słowach. Polega ona na tym, że dla zaprzeczenia czynności słowa w którymkolwiek czasie nie dodaje się słówka lub przyrostka przeczącego do formy tego czasu twierdzącej, jak to ma miejsce w językach aryjskich i innych, lecz używa się dla wszystkich form czaso wych jednej tylko wspólnej (aorystycznej) formy przeczącej. Taką np. ogólną formą przeczenia od osnowy ćej ‘robić’, jest w os. 1-ej cejj-en (=nie robię, nie robiłem, nie będę robił,...), w 2-ej ćejj äj lub cejj-ïr, w 3-ej r. męs. cejj-Au, żeń. ćejj al, nij. cej j-ädu itd. Wyjątek od tej ogólnej zasady nieod-różniania czasów w przeczeniu stanowi jęz. malajal-ski, w którym przeczenie przy każdej formie czasu twierdzącej oddaje się cząstką i lia, przyczepioną na końcu tejże formy, np. od sah aj i- kkunn u ‘pomagam’ (od sskr. sahaja ‘towarzysz, pomocnik’), mamy formy przeczące: cz. teraz, sahaji-kkunn-illa ‘nie pomagam’ (kkunnu=przyrostek osnowy teraźniejszości), cz. przesz, sahaji-ćć-illa ‘nie pomagałem’ (ccu =przyrostek osnowy przeszłości, powstały z -ttu po samogłosce i lub e) i t. d. Formy słowne, podobne pod względem budowy przyczep-kowej powyżej przedstawionym, posiadają również pozostałe języki D-e, jakkolwiek różnią się od siebie i postacią osnów, pierwotnie jednakich, i roz-licznemi przyrostkami, do nich przydawanemi. — W liczebnikach języki te zachowały dość wyraźne podobieństwo fonetyczne. Podstawą liczenia we wszystkich jest system dziesiętny. Liczebnik ‘jeden’ po tamilsku: on dr u lub on nu, malajalskie on na, kanar, von du, tulus. vondzi, kudagu ondu w jęz. oraon, anta i t. d.; w tamilskim dalsze liczebniki brzmią: 2 irandu, rendu, 3 ranüdru, mönu, 4 nängu, nälu, 5 eindu, ańdźu, 6 ädru, 7 eru, 8 ettu, 9 on-badu, 10 pattu. Niektóre nazwy zapożyczone są częściowo z języków obcych, a mianowicie z indyjskich, jak w języku oraon nazwy liczb od 5-u: panće, soi, säte, äthe, nave, dase; w języku brahui z nowoperskiego od 4-ch: car, pandż, śas, haft, haśt, nuh, dah. Liczebniki wyższe od 10-u wyrażają się przez zestawienie nazwy ‘dziesięć’ z nazwami jedności, przyczym zachodzą pewne zmiany dźwięków i skrócenia, np. w tamilskim: ll=padin -ondru, 12 pann-irandu, 14 padi-nalu,..,, gdzie jedności następują po nazwie ‘dziesięć'; przeciwnie w liczebnikach: 20 = iru-badu, 30=mup-padu, 40= natr-padu i t. d. — Słowozbiór rodzimych wyrazów drawidyjskich pozwala wnosić o mało rozwiniętej cywilizacji tych ludów w starożytności. Brak tam wyrazów rodzimych na oznaczenie wyższych pojęć u-mysłowych. Wbrew rzekomej zgodzie jednomyślnej narodów, Drawidowie, przed przybyciem do nich ludności aryjskiej, nie mieli takich wyrazów, jak: bóg, dusza, świątynia, kapłan. Również brakowało im wyrazu ‘wola’; nie umieli liczyć do tysiąca; tylko język telugu, jedyny z pomiędzy drawidyj-skioh, posiada dziś wyraz własny na oddanie liczby tysiąc, t. j. vejji (velu), oznaczający pierwotnie ‘moc, mnóstwo’; użycie go w znaczeniu tysiąca odnosi się do czasów nowszych; inne języki nazwę ‘tysiąc’ zapożyczyły z języków indyjskich, np. kanar-ski sävira, tuluski sara z sanskryckiego sahâsra. —Nie ulega wątpliwości, iż zetknięcie się przybyszów aryjskich z ludnością drawidyjską miało dla niej znaczenie cywilizacyjne. Aryjczykom też winni są Do wie i pismo, które w przekształceniach ze staroindyjskiego znajduje dotychczas zastosowanie w piśmiennictwie większej części ludów D-ich. Pięć języków literackich używa dziś trzech różnych abecadeł: 1, tamulskiego, które w piśmie podobne jest do dzisiejszego pisma sanskryckiego, w postaciach jednak pojedynczych liter znacznie się od niego różni; 2, ma 1 a j ais ki eg o, które ma także zastosowanie i do języka tuluskiego; 3, abecadła telugu-kanarskiego: są to właściwie dwa a-becadła, mało różniące się od siebie postaciami znaków; pismo jednego i drugiego charakteryzuje o-krągłośó kształtów; używa się również i w języku kudagu (coorg). Do języków plemion niecywilizowanych, jak toda, oraon i in., nie mających pisma własnego, misjonarze stosują abecadło łaoińskie.— Literatura D-ska. Najbardziej rozwiniętą, a zarazem najstaroźytniejszą, jest literatura tamulska; rozwój ten w znacznej części zawdzięcza ona wpływowi literatury sanskryckiej, nie pozbawiona jest wszakże i utworów samodzielnych, oryginalnych. Przedewszystkim obfituje w poematy moralne, z któ-rych najznakomitszym jest Kural Tiravalluver’a (wydany wraz z przekładem łacińskim przez Karola Graula w „Bibliotheca tamulica“, 3 t., Lipsk 1854 — 56); posiada również kilka poematów opisowych, odznaczających się przesadą w drobiazgowym przedstawianiu szczegółów; z czasów późniejszych pochodzą liczne pieśni liryczne, himny religijne i opowiadania erotyczne, nieraz bardzo jaskrawe. Jeszcze później pojawiają się w literaturze tamul-skiej pisma naukowe, prawie wyłącznie treści lekarskiej. Zaznaczyć należy, iż poezja tamulska odznacza się wybitnie czystością języka i większą aniżeli proza poprawnością: poeci tamulscy w pismach swoich starannie unikają wyrazów obcych, przeciwnie zaś poezje, pisane w języku telugu, ka-narskim i malajalskim, przepełnione są wyrazami aryjskiemi. Wiadomości dokładne o literaturze ta-mulskiej i języku zebrał na miejscu i ogłosił K. Graul we wzmiankowanej Bibljotece, jako też w opisie podróży „Reise nach Ostindien* (5 t., Lipsk 1854 — 56); spis dzieł drukowanych ułożył John Murdoch p. t. „A classiôed catalogue of Tamil prin-ted books* (1865). Literaturze telugij s ki ej poświęcił pierwsze dzieło B. Schulz p. t. „Conspec-tus litteraturae Telugicae“ (1747); zarys jej podaje później Karol Brown w dziele „Essay of the lan-guage and littérature of the Telugus* (1839—40), Treściwe wiadomości o literaturze kanarskiej skreślił Kittel w książce „Nagavarama’s Canarese

A.. A. K.

nosi 5 200.

W. M. K.

H.

prosody, with an essay on canarese literaturę“ (1875). — Badania języków D-ich. Pierwszą gramatykę tamulską ułożył Bartłomiej Ziegenbalg, misjonarz niemiecki, p. t. „Grammatica da-mulica“ (1716), oraz słownik jęz. tamulskiego (Hal-la 1716); on także przełożył biblję na ten język: „Biblia Damulica“ (1723); gramatyki tegoż języka ogłosili: J. Beschi (1813 i 1843), Rob. Ander son (1821), K. Rhenius (1836 i 1846), Graul (w Biblioth. Tamul. II, 1855), G.-W. Pope (1858); słowniki: najdawniejszy A. de Provenza (1676); A. Blin : „Dictionnaire français • tamoul et tamoul-français“ (Paris 1831), J. Nicholas (1840) i J. Rottler (1834 — 1841). Gramatyki języka telu-gijskiego wydali: A. Campbell (1816, 1820 i 1849), W. Howell (1834), Brown (1857), Bri-gel (1872); Słowniki: A. Campbell (1821 i 1848), J. Morris (1835 — 39). Gramatykę jęz. kanar-skiego najdawniejszą napisał T. E ste va no (1640); późniejsze: W. Carey (1817), J. M. Kerrell (1820), Hodson (1864); słownik ułożył W. Reeve(1832). Gramatyki malajalskie: F. Spring (1839), J. Peet (1841); słownik malaj. B. Bailey (1846). Z dzieł nowszych najważniejsze są: R. Caldwell „A comparative grammar of the Dravidian or South-Indian fa-mily of languages" (wyd. 2-e Londyn 1875). Fryd. Müller „Reise der Fregatte Novara um die Erde, linguistischer Theil“ (Wiedeń 1867). Fryd. Müller „Grundriss der Sprachwissenschaft" (t. III. Wiedeń 1884). Abel Hovelacque „La linguistique" (Paryż 1877, wyd. 2-e). Robert C u s t „A sketch of the modern languages of East Indies“ (Londyn

1878). B u r n e 11 „Elements of South-Indian Pa-laeography” (Mangalore 1874). Właściwości języka kanarskiego treściwie przedstawił H. Steinthal w dziele Bwoim „Charakteristik der hauptsächlichsten Typen des Sprachbaues“ w rozdziale „Der dravidi-sche Typus (KanaresiBch)“ (str. 390 nst., wyd. opracowane przez Mistelego, Berlin 1893).

Dräxler Karol Ferdynand, poeta niemiecki, znany pod nazwiskiem Dräxler Manfred (* 17 czerwca 1806 we Lwowie—f 1879 w Darmsztadzie), języka niemieckiego nauczył się dopiero w Pradze, gdzie uczęszczał do uniwersytetu na wydział prawa; dalsze studya odbywał w Wiedniu oraz w Lipsku, słuchając naprzód prawa, potem filologii. Nie mogąo znaleźć w Austryi żadnej posady, oddał się piśmiennictwu, i w latach 1826 — 1829 ogłosił w Pradze dwa tomiki poezyj p t, „Romanzen, Lieder und Sonnete." Od r. 1829 do 1837 mieszkał w Wiedniu, pracując na polu dzieu-nikarskiem, potem w rozmaitych miastach niemieckich. Od 1845—52 był redaktorem „Darmstädter Zeitung," a w 1843 został dramaturgiem teatru dworskiego w Darmsztadzie. Prócz poezyj wyżej wspomnianych wydał jeszcze: „Gedichte“ (Frankfurt 1838, wyd. 3-cie 1848); „Freud und Leid“ (Hannower 1858); „Momenta" (Frankfurt 1866) oraz „Sonnenberg Kunden und Sagen“ (Siegen 1845). Pisał także no welle i powieści, bez wybitnej wartości artystycznej, późniejsze wszakże utwory jego poetyczne odznaczają się doskonałością formy.    *

Drayton (Market D., D. in Haies), miasteczko w angielskiem hrabstwie Salop, nad rz. Tern (dopływem Sewernu) i kanałem Liverpool-Birmingham. Katedra z w. XII; kolłegium, założone przez Maryę Tudor; papiernie, browary: liczba mieszkańców wy-

W. N.

Drayton Michał, poeta angielski (* 1562 r. w hrabstwie Warwick—f 1631 w Londynie). O życiu jego prawie żadnych wiadomości nie mamy,— zdaje się, że przez pewien czas służył w wojsku. Zawód swój literacki rozpoczął od poezyj religijnych, p. t. „The Harmony of the Church" (1591), po których wydał poemat sielankowy p. t, „Idea, the Shepherd’s Garland, fashioned in nine eclogs” (1593). Najcelniejszemi jego utworami są: poemat historyczny „Mortimerados" (1596), który w nieco odmiennej formie ukazał się r. 1603 p. t. „The barrons’ warres“; „En^ands heroical epistles“ (1598); „The Polyalbiou" (1613—22), poetyczny obraz Anglii, opisowy i obyczajowy, w 30 000 aleksandrynów (nowe wydanie Hoozara 1876) i „Nymphiada or the court of fairs" (1627). Z drobnych jego poezyj, „Poems lyricand heroic" (1606), najlepszą je3t „The ballad of Aymcourt“. D. był poetą laureatem i spoczął po zgonie w opactwie westminsterskiem. Odznaczał się bujną fantazyą, pięknym językiem, wierszem pełnym siły obok lekkości. Dzieła jego ukazały się w Londynie 1748 i 1752 (4 t.), a nowe ich wydanie staraniem Hoozera 1876 w 3-ch tomach.    *

Draytonia. Rodzaj roślin, przez niektórych zaliczany do rodzaju Sa urania (którego stanowisko niepewne pomiędzy rodzinami Dilleniaceae i Teru-strömiaceae — cistronkowatych), różni się od tego ostatniego szyjkami połączonemi u góry. D. ru-bicunda, o liściach czerwonawych, jest jedynym gatunkiem; rośnie na wyspach Fidży. Jest to krzew ozdobny, niekiedy dosięgający wielkości drzewa, na 40 — 50 stóp wysokiego. Liście ma długie, naprze-mianległe, ogonkowe, podłużne, ząbkowane; kwiaty w wierzchołkach kątowych na szypułkach, czerwone, małe. Kielich z pięciu działek, korona pię-cio - płatkowa, około 40 pręcików u dołu zrosłych i słupek zakończony szyjką z trójdzielnem znamieniem. Owoc—torebka, zawierająca liczne nasiona. Nazwa pochodzi od imienia Draytona, naturalisty i artysty amerykańskiego.

Drazsky z Drachowa Jerzy, podróżnik czeski w XVII wieku; będąc jeszcze młodzieńcem, wiedziony chęcią poznania obcych krajów, rozpoczął podróż po Europie i zwiedził Niemcy, Anglię, Francyę, Włochy, a następnie Konstantynopol, gdzie poznał posła rossyjskiego, z którym udał się do Moskwy i stamtąd razem z poselstwem, wysłanem przez Piotra Wielkiego, wyruszył w r. 1692 do Chin; mieszkał blizko przez pół roku w Pekinie. Po powrocie osiadł na stałe w Moskwie, zyskawszy sobie względy Piotra Wielkiego, i tu w r. 1697 wydał po łacinie opis swej podróży do Chin, zaraz w następnym roku przełożony w Hamburgu na język niemiecki, a w r. 1800 na czeski, przez J. Ru-lika.

Drażko (w źródł. Drasco, Drasoco, Dro-

j. f. o.

sue, Thrasucho, Trasugo, Thrasuco, Tha-sco, Thrasico, Tharsocho, Tharsosuc), książę, później król Obotrytów czyli Bodryczów w VIII w. Gdy Sasi północni (Nordlindi) powstali przeciwko Karolowi W., D , będący w sojuszu z Frankami, pokonał rokoszan pod Swentyną (Sventifeld, Suen-tana). Poległo wtedy 4 000 Sasów (r. 798). Zwycięzcy udali się do Turyngii połud., gdzie wynagrodzeni zostali przez Karola W., który stamtąd dla przepędzenia zimy wyjechał do Akwizgranu. W następnym roku umawiali się Obotryci z Karolem, synem Karola W. (799 r.). Niebawem sam cesarz, przybywszy do Holdverstat (Hollenstedt pod Harburgiem), obdarzył D-a tytułem królewskim, a przesiedliwszy Sasów do Frankonii, ziemie przez nich niegdyś zamieszkiwane wcielił do nowego królestwa. Miał on bowiem zamiar przeprowadzić ko-lonizacyę Obotrycką, chcąc tern zagładzić nienawistne mu imię Sasów (804 r.). W następnym r. (805) Obotryci posiłkowali Franków w wyprawie do Czech. Wygnańcy sascy, wrzący zemstą, nakłonili króla duńskiego, Godfryda, do wyprawy przeciwko Obotrytom. W r. 808 Godfryd sprzymierzył się z Wilkami, wkroczył do nowego królestwa, niszcząc je ogniem i mieczem. D. ratował się ucieczką. Brat jego, Godeljub (Godëlaib), pojmany przez nieprzyjaciół, poniósł śmierć przez powieszenie. Dwie trzecie królestwa musiały opłacać daninę Duńczykom. Miasto Raróg zburzone. Jednakże i Godfryd poniósł znaczne straty; albowiem bratanek jego, Reginald, poległ w boju. Syn cesarski, Karol, pośpieszył na pomoc D-wi, lecz nic nie wskórał, tylko zemstę swą wywarł na spustoszeniu ziemi Glinian i Smoleńców. D., nie widząc ratunku, pojednał się z Godfrydem w Badenflid, dając syna swojego na zakładnika. Teraz uderzył na Wilków i Smoleńców, i zdobył ich twierdzę Connoburg. Godfryd wszakże, widząc w D-u przeszkodę w swoich planach zdobywczych, kazał go zdradziecko zamordować w Rarogu (809 r.). —Pertz „M. G." I. II; Giesebrecht „Wend. GeschI; Szafarzyk „Slov. st.“ Ii.

z Drażowa Marcin Samuel, ob. Martin i u s.

Draźliwość roślin. Draźliwością nazywamy w o-góle zdolność istot żyjący oh do oddziaływania ruchem na podrażnienie czynników zewnętrznych, które nazywamy bodźcami. Bodźcami mogą być wpływy mechaniczne (np. uderzanie, ciśnienie i t. d.), świetlne, cieplikowe, elektryczne, chemiczne. Dra-żliwość roślin jest wynikiem draźliwości protoplazmy ich komórek. Zaczniemy więc opisanie tych zjawisk od tych, jakie obserwujemy na protoplaźmie.

a. Draźliwość protoplazmy. Protoplazma bardzo wielu komórek roślinnych zostaje ustawicznie w ruchu według typu krążenia (gdy cała masa plazmy porusza się w jednym kierunku) lub cyrku-lacyi (ruch pojedyńczych strumieni w najrozmaitszych kierunkach — ob. Ruchy roślin); ruchy te są prawdpodobnie wynikiem oddziaływania na nie-pochwytne dla nas bodźce chemicznej natury. Koniecznym warunkiem ich istnienia jest obecność tlenu w otoczeniu, oraz pewien stopień temperatury. Też same warunki konieczne są dla podtrzymania draźliwośoi protoplazmy, której objawy ustają poniżej (minimum) i powyżej (maximum), pewnej temperatury, (mniej więcej w granicach między -f-4° C. i — 4° C.). Istnieje też pewien stopień temperatury najlepiej sprzyjający ruchom i draźliwośoi (optimum, zwykle około 30° C.). Oddziaływanie na wszelkie w ogóle bodźce wzmaga się zwykle tylko do pewnego stopnia, w miarę zwiększenia siły bodźca; po za tą granicą nawet najenergiczniej-sze bodźce nie wywierają skutku, tylko niszczą bu-dowę plazmy. Na ruchy plazmy w komórkach wywierają wpływ promienie rozmaitej barwy: czerwone przyśpieszają je i czynią nieregularnemi; proto-pJazma jakby starała się ukryć od nich. Wyładowania elektryczne również działają na protoplazmę jako bodziec- W wielu komórkach, zawierających ziarna chlorofilowe (ob. Chlorofil), światło wywołuje ruchy protoplazmy, powodujące przenoszenie się tych ziaren, to na prostopadłe do promieni świateł (w słabem oświetleniu), to na równoległe do nich (silne oświetlenie) ścianki komórek, oraz zmiany kształtu samych ziaren. — Najwybitniej wszakże objawia się draźliwość protoplazmy w komórkach lub masach plazmatycznych, pozbawionych błon. Pływki wodorostów większe (wegetacyjne) dążą ku światłu; mniejsze — od niego. Płazmodye śluzow-ców unikają światła podczas okresu wegetacyi (ś wia-tło czułość ujemna), usuwając się od niego w najciemniejsze kąty; jednocześnie wykazują hy-drotropizm dodatni, t. j. będąc np. umieszczone na bibułce zwilżonej, przesuwają się ku najbardziej wilgotnej jej części. Przeciwnie, ku czasowi wytworzenia zarodników zmieniają rodzaj światło-ozułości i hydrotropizmu: unikają miej so wilgotnych i ciemnych, przesuwając się ku suchym i oświetlonym. Piazmodya te wykazują i termotropizm dodatni, t. j. przesuwają się w kierunku cieplejszej wody, jeśli temperatura jej nie przewyższa pewnej granicy; od niej, gdy temperatura jest za wysoka. — Inny rodzaj draźliwośoi—oddziaływanie na bodźce chemiczne—wykazują plemniki (ob.) rod-niowców (chemotropizm). Plemniki paproci dają się przyciągać przez roztwór kwasu jabłkowego; plemniki mchów — przez roztwór cukru trzcinowego. Można to stwierdzić, wprowadzając do kropli wody, zawierającej owe plemniki, cieńko wyciągnięte rurki szklane, napełnione powyższym roztworem. Jest to właśnie przyczyna, powodująca tłumne wciskanie się plemników do szyjki rodni; w niej bowiem wytwarzają się ciała działające jako bodźce, t. j. przyciągające owe plemniki. — Jeśli zapytamy się o mechanizm tych najrozmaitszych objawów draźliwośoi, to możemy tyle jedynie przypuszczać, że są one objawem nadzwyczajnej niestałej równowagi, na której polega budowa cząsteczek chemicznych białka, stanowiącego główną składową część protoplazmy (ob. Komórka, Protoplaz-ma), oraz na ogromnej zmienności siły przyciągania pomiędzy micellą a otaczającą ją powłoką wodną (ob. Ciała uorganizowaue). Jedna i druga są przyczyną, że najsłabszy bodziec wywiera, bądź to zmianę chemicznego składu protoplazmy, bądź też przynajmniej ruchy wodnych otoczek micell, co powoduje ruchy tych cząsteczek, kosztem wywiązanej przytem energii potencyalnej.

6. D raź Iiw ość i jej wpływ na wzrósł roślin wyższych. U roślin wyższych drażliwość objawia się w całym szeregu zjawisk, do których rzędu należą: l-o heliotropizm (ob.), czyli wzrost pewnych części rośliny w kierunku ku światłu, innych od światła przy jednostronnem oświetleniu; 2. geo-tropizm (ob.), czyli własność pewnych części roślin do rośnienia w kierunku siły ciążenia (korzeń), innych w przeciwnym (łodyga); 3 wicie się roślin (ob.), powodujące obwijanie się pędów roślin wi-ciowatych około podpórek. —Wszystkie te zjawiska odbywają się wskutek szybszego z jednej strony w stosunku do przeciwnej wzrostu, pod wpływem bodźca (światła i ciążenia w pierwszych dwu), działającego w sposób bliżej nie wyjaśniony na proto-plazmę komórek.—Zatrzymamy się tu jeszcze na następujących objawach drażliwości.

c.    Wąsy roślin czepnych. Wiadomo każdemu, że rośliny czepne są zwykle zawieszone na wąsach, któ re bądź owijają się dokoła cienkich przedmiotów (jak u winorośli), bądź też tworzą poduszeczki, wrastające w chropowatości muru (jak u bluszczu), a zwijając się nakształt sprężynki, przyciągają całą roślinę do podpórki. Owo owijanie się dokoła podpórki zależy od ciśnienia, jakie ona wywiera na stykającą się z nią stronę wąsa, której wzrost natychmiast Bię zwalnia; ponieważ zaś wzrost prze ciwnej strony nie ulega zmianie (a więc jest szybszy), następuje wygięcie, wklęsłością zwrócone ku podpórce. Doświadczenia pokazały, że ciśnienie jednego milligrama wystarcza już, aby zmniejszyć szybkość wzrostu dotkniętej strony. Przytem działanie bodźca szerzy się na cały wąs, który wskutek tego skręca się węźownicowato i przyciąga całą roślinę do podpórki.

d.    Wygięcie Darwina. Podobnież, ale w przeciwnym kierunku, działa ciśnienie i na koniec korzenia, rosnący w glebie; skoro bowiem zostanie on zadraśnięty (np. przez kamyczek), następuje szybszy wzrost ze strony ulegającej ciśnieniu, powodując wygięcie w stronę od przeszkody. Wygięcie to, oddalające delikatny koniec korzenia od niebezpiecznego miejsca, obserwował Darwin, wskutek czego nazwano je jego imieniem.

e.    Sen roślin. Tak nazywa się zmiana położenia liści w dzień i w nocy. Obserwować ją można u robinii, fasoli, szczawika i innych roślin o liściach złożonych. W dżień pojedyńcze listki zwykle są rozpostarte; w nocy—opuszczone i przytulone do siebie. Znaczenie takiego położenia nocnego dla rośliny polega prawdopodobnie na zmniejszeniu straty cie pła przez promieniowanie. — Przyczyną odmiennego położenia liści jest zmiana w jędrności (ob.) tkanek, odbywająca się pod wpływem peryodycznej zmiany światła i ciemności, a połączona prawdopodobnie z przyśpieszeniem wzrostu, to górnej, to dolnej części ogonka liściowego, gdyż ruchy te stają się słabszemi z czasem i ustają zupełnie, gdy wstrzymuje się wzrost liścia. Gdy protoplazma wyciska wodę z komórek do przestworów między-komórko-wyoh dolnej części poduszeczki liściowej, umieszczonej u nasady ogonka, jędrność jej słabnie i listek się opuszcza; przy odwrotnym stosunku podnosi się do góry. Wyciskanie to, powodujące zmianę jędrności, jest, jak wspomnieliśmy, wynikiem peryodycznego działania światła i cienia. Można wywołać w dzień nocne położenie liści, pokrywając roślinę czarnym kloszem. Następuje ono już po upływie V2 — 1 godziny. Jeśli roślinę zostawimy na kilka dni w ciemności, ruchy powtarzają się peryodycznie, słabnąc stopniowo, aż wreszcie ustają zupełnie. Widzimy tu następcze oddziaływanie bodźca, po jego usunięciu, czyli „przyzwyczajenie“ do pewnych peryodycznych ruchów.

f.    otwieranie się i zamykanie kwiatów jest wynikiem zmiany prędkości wzroBtu spóźnionego, to na zewnętrznej, to na wewnętrzej powierzchni płatków, zależnie od wpływu temperatury. Szczególniej wrażliwe są pod tym względem kwiaty tulipanu i szafranu, które zamykają się w dzień pochmurny i chłodny; będąc zaś wniesione do ciepłego pokoju, otwierają się już po kilku minutach. Na inne kwiaty działa zmiana oświetlenia; wiele z nich wykazuje stałość w otwieraniu i zamykaniu kwiatów, tak zdumiewającą, że Linueusz ułożył „zegar kwiatowy“, pozwalający oznaczyć godziny przez obserwa-cyę nad otwieraniem się kwiatów. Tak lilijka żółta (Hemerocallis flava) otwiera kwiaty o 5-ej z rana, zamyka o 7 — 8 wieczorem; grzybień biały (Nymphaea alba) otwiera o 7-ej zrana, zamyka o 5-ej po południu; nogietki (Calendula) mają kwiaty otwarte od 9 zrana do 3 po południu; len (Linum usitatissimum) od 5 do 12 i t. d. Inne znów zamykają Bię lub otwierają w każdej porze dnia, zależnie od zmiany pogody; do takich należy miłek wiosenny (Adonis vernalis) i inne.

g.    Ruchy właściwe. Tak nazywamy ruchy części roślin nie połączone z ich wzrostem. Są one w 0-góle nierównie szybsze, niż wzrostowe. Najbardziej typowe i najlepiej zbadane są ruchy czułka (Mimosa pudica). Są one dwojakie: pierwsze należą do kategoryi snu roślin i polegają na zmianie dziennego i nocnego położenia liści. Drugie są najbardziej typowym objawem drażliwości roślin: każde dotknięcie lub wstrząśnięcie powoduje senne położenie listeczków najprzód dotkniętego liścia, później zaś, — wskutek stopniowego szerzenia się podrażnienia — wszystkich innych liści rośliny. Szczególną czułością na dotknięcie odznacza się dolna część poduszeczki u ogonka liściowego; przy dotknięciu staje się ona ciemniejszą, co pochodzi stąd, że woda zostaje wyciśnięta z komórek do przestworów międzykomórkowych, przez co zmniejsza się jędrność tej części i listek opuszcza się. Działanie to jest wynikiem podrażnienia protoplazmy. Co do drogi, którą podrażnienie owo szerzy się od liścia do liścia, to znaleziono ostatniemi czasy w tykowej części wiązek naczyniowych czułka organ, któremu przypisują to znaozenie (Haberlandt); są to szeregi komórek, których protoplazma łączy się przez siatkowato przedziurawione błony poprzeczne. Środki znieczulające pozbawiają roślinę na pewien czas czułości; tak działają: eter, chloroform i t. p. Również znieozulenie wywołuje oiemność, nizka temperatura

w. m: k.

Drąg, sztuka twardego, mocnego, sprężystego drzewa, grubości takiej, aby ją rękami można była ująć, pozbawiona kory i gładko okrągło obrobiona, ma najczęstsze zastosowanie w dźwiganiu ciężarów, przyczem wywiera działanie mechaniczne jako dźwignia, lewar czyli drążek (ob. te wyrazy). Stąd drzewa w młodych lasach, grubsze niż żerdzie, lecz nie dochodzące jeszcze grubości

St. Rew.

(niżej 15°C.) i zmęczenie. Umieszczona w ciemności mimoza przyjmuje położenie nocne, lecz wkrótce wraca do dziennego i zachowuje przez pewien czas peryodyczność tych ruchów. Po kilku dniach wszakże traci je i w tym stanie jest już nieczułą na podrażnienia; odzyskuje jednakże czułość po kilko-godzinnym pobycie na świetle. Częste drażnienie rośliny osłabia jej czułość, powoduje zmęczenie.—Do tego samego typu należą ruchy roślin t. z w. owado-źernych (ob.). U muchołówki (Dionea muscipula) liść złożony jest z dwóch połówek i zaopatrzony we włoski, nadzwyczajnie czułe na dotknięcie. Jeśli owad potrąci o jeden z nich, połówki liścia szybko zwierają się, a osadzone na jego brzegach kolce wchodzą między siebie i zamykają zupełnie owada. Liść nie otwiera się przez dni kilka, dopóki z owada nie zostaną tylko szczątki. Przeciwnie, po dotknięciu innym przedmiotem, liść prędko się otwiera. Przyczyną ciągłego zamknięcia liścia przy obecności owada jest to, że ciała białkowate i w ogóle wszelkie substancye azotowe działają jako bodziec chemiczny i podtrzymują podrażnienie. — Podobue objawy widzimy u rosiczki (Drosera, ob.), której liście pokryte są czerwonemi włoskami gruczołkowatemu. Lepka ich wydzielina utrzymuje owady; a skoro tylko jeden z nich siądzie na listku sąsiednim, włoski nachylają się ku niemu i oblepiają go ze wszech stron.

h. Drażliwość pręcików. Jeśli dotkniemy szpilką wewnętrznej strony pręcika w kwieoie berberysu u jego nasady, porusza się on szybko ku słupkowi. Pręciki niektórych innych kwiatów również są czułe na dotknięcie. Szczególniej charakterystyczne ruchy objawiają niektóre gatunki chabru (Centaurea). Pręciki tu spojone są pylnikami, które otaczają znamię nakształt rurki wystającej ponad niem. Skoro tylko dotkniemy górnej części tej rurki, nici pręcikowe zginają się na podobieństwo sprężynek i ciągną na dół całą rurkę, która, ocierając się o znamię, zostawia na niem pyłek.

/. Przenoszenie podrażnienia. Prawie we wszystkich wymienionych tu wypadkach widzieliśmy, że podrażnienie szerzy się od punktu, na który działa bodziec, ku innym częściom rośliny; w niektórych wypadkach, gdzie — jak u mimozy, — przenoszenie się to odbywa się bardzo szybko, istnieje, jak się zdaje, osobliwy organ, po którym się szerzy podrażnienie. W innych wypadkach prawdopodobnie funk-cyę tę pełnią połączenia pomiędzy protopiazmą sąsiednich komórek, w postaci drobnych nitek, przechodzących przez cieniutkie otworki w błonach, i łączące protoplazmy pojedynczych komórek rośliny w jedną całość. Połączenia takie istnieją, zdaje się, u wszystkich roślin (ob. Komórka roślin-n a).

krokwi, nazywają pospolicie drąg owiną. D. bywa też żelazny, zaostrzony, i taki, jako cięższy, a przy-tem krótszy, służy do rozbijania brył lodu, do robienia dziur w twardej ziemi i t. d.

Drążek, drąg albo dźwignia, machina ze wszystkich najprostsza (ob. Machina) i zarówno pod względem teoretycznym, jak i praktycznym, zasadniczego w mechanice znaczenia, mająca nieprzeliczone zastosowania i w rozmaitej postaci wchodząca w skład wszelkich machin złożonych.

D. w ogólności jest to każde ciało, mogące Bię dokoła pewnego stałego punktu obracać; w znaczeniu zaś pospolitem pręt, uiegiętki i nierozciągli-wy, podparty w jednym punkcie, zwanym punktem podpory (hypomoehlion) i na który w innych punktach działają siły. Najprostszy przykład D-a przedstawia drąg do podważania ciężarów. Gdy robotnik podważyć ma ciężar, podsuwa podeń pręt, pod którym, jak najbliżej ciężaru, u-mieszcza podporę, a wywierając wtedy nacisk na drugi koniec pręta, ciężar w górę unosi. Aby zbadać sposób działalności D-a, poznać tylko należy warunki jego równowagi. W przypadku najprostszym (fig. 298) na D. AB, podparty w punkcie

VJ0

Fig. 298. Drążek dwuramienny.

M, działają siły P i Q, w kierunkach do drążka prostopadłych; jedna z tych sił, Q, wyobraża opór, druga zaś, P, siłę, która opór ten pokonywa. Obie te siły dążą do obrócenia drążka w strony przeciwne, a jeśli mają pozostawać w równowadze, trzeba przedewszystkiem, aby przypadały na jednej płaszczyźnie, co wypływa z ogólnych zasad równowagi sił (ob. Siła). Obie te siły zastąpić można jedną wypadkową (ob. Siła), a jest rzeczą widoczną, że D. wtedy tylko w równowadze pozostawać może, t. j. nie będzie się ani w jedną, ani w drugą obracał stronę, gdy punkt przyczepienia tej siły wypadkowej przechodzić będzie przez punkt podpory M. Ponieważ zaś w przypadku rozwaźa-źanym siły P i Q są względem siebie równoległe, aby przeto wypadkowa ich przez punkt M przeszła, potrzeba, by siły te były odwrotnie proporcyonal-ne do odległości AM i Pili, zwanych ramionami drążka, t. j. aby:

P : Q=AM : BM.

Jeżeli więc, jak na fig. 298, jest AM<C.BM jest też P <C Q, t. j. siła mniejsza zrównoważyć może opór większy. Gdy ramię oporu jest 100 razy krótsze od ramienia siły, siła 1 kilograma utrzymuje w równowadze opór 100 kilogramów, a jakiekolwiek wzmożenie tej siły wystarcza do

przezwyciężenia oporu. Z proporcyi powyźszej’wy-pływa równość iloczynów:

P. BM=q. AM.

Iloczyn z siły przez jej ramię nazywa się momentem statycznym: tak zatem wyrażony warunek równowagi drążka znaczy, że D. pozostaje w równowadze, gdy momenty statyczne sił nań działających są równe. Jeżeli na D. działa jakakolwiek liczba sił, przyczepionych w różnych jego punktach, jest on w równowadze, gdy sumy momentów sił, działających po obu stronach drążka, są równe.—Rozważaliśmy tu drążek nieposiadają-cy żadnego ciężaru, czyli D. matematyczny; w rzeczywistości mamy do czynienia z D-kiem fizycznym, t. j. ciężkim; w takim razie ciężar D-a uważać należy za siłę dodatkową, przyczepioną w środku ciężkoci D-a. Giy D. podparty jest w swym środku ciężkoś ci,T* ciężar jego na obrót nie wpływa, podwyższa tylko ciśnienie przez siły na punkt podpory wywarte. Jak przy rozważaniu działalności każdej maszyny, należy też przy D u brać pod uwagę i opory bierne, czyli przeszkody ruchu, zwłaszcza zaś taroie, które tu jednak w o-gólności wpływ stosunkowo nieznaczny posiada.

W przypadku powyższym siły działały w kierunkach do D-a prostopadłych, równowaga wszakże mieć może miejsce i w tym razie, gdy siły działają względem D-a ukośnie, jak to wskazuje fig. 299, gdzie na drążek ab, podparty w punkcie w, z podobieństwa trójkątów aon i ack, oraz trójkątów bnm i bdl otrzymujemy równości:

P.    no—p\ na

Q.    nm=q'. nbJ

a zestawienie równości tych z równością ( 1 ) prowadzi do związku:

P. no—Q. nm.

Iloczyny te są to momenty statyczne sił P i Q. powyżej zatem podany warunek równowagi D-a utrzymuje się i w przypadku sił ukośnych, jeżeli przez ramiona drążka rozumiemy w każdym razie prostopadłe, z punktu podpory do kierunków sił wyprowadzone. Też same prawa służą też i w tym razie, gdy D- jest załamany lub krzywy, jak na fig. 300.

Fig. 300. Drążek krzywy.

v*v.

\b

p'

Gdy D. ulega obrotowi, działające nań siły przebiegają pewne drogi, wykonywają zatem pewną pracę. Jeżeli drążek A B (f 301) obrócił się tak, że przybrał położenie A'B', wtedy punkt przyczepienia siły Q przebiegł drogę AA', punkt zaś przyczepienia siły P—drogę BB'. Jeżeli z punktów A

ÏT*

Fig. 299. Działanie na drążek sił ukośnych.

p'.m=q',vb ( 1 ).

Z punktu podpory n wyprowadźmy linie no i nm, prostopadłe do przedłużonych kierunków sił P i Q;

wydaje:

zu-

działa w punkcie a siła P w kierunku ac, a w punkcie b siła Q w kierunku bd. Długości linii ac i bd wyobrażać iu mają zarazem wielkości sił P i Q. Według zasady równoległoboku sił rozłożyć możemy siłę P na dwie siły, z których jedna, p', działa prostopadle do ab, druga w kierunku ab; podobnież i siłę Q rozłożyć możemy na dwie siły, z których q' działa prostopadle do ab, druga zaś w kierunku tej linii. Działanie obu sił, przypadających w kierunku linii ab, niweczy się oporem punktu podpory n: na obrót więc D-a wpływać mogą jedynie siły p¹ i q\ które tedy zupełnie zastępują działanie sił pierwotnych P i Q, a równowaga drążka mieć będzie miejsce przy równości momentów statycznych:

YP

Fig. 301. Praca s'd działających na drążek.

i B' wyprowadzimy prostopadłe A'a i B'b, wskazują one, o ile siły Q i P przesunęły się we własnych swych kierunkach. Z podobieństwa trójkątów A’aM i B'bM wypływa:

A!a : B'b=MA' : MB\ co w związku z równością momentów:

Q. AM-P. BM

Q. A'a-P. B'b,

iloczyny zaś te oznaczają pracę, wykonaną przez siły Q i P. Równość więc ta uczy, że praca żyta przez siłę wyrównywa pracy wykonanej przez opór; D, tedy, podobnie jak wszelka inna machina,

s s.

służy tylko do przenoszenia pracy i do dogodnego jej zużytkowania, ale zasobu jej powiększać, ani też w jakikolwiek sposób zmieniać nie może. Gdy siła działa na ramię dłuższe D-a, opór zaś na krótsze, jest siła od oporu mniejszą; w tym więc razie daną siłą pokonać możemy większy opór, czyli zyskujemy na sile; natomiast wszakże siła przebiedz musi drogę większą aniżeli opór, tracimy więc na drodze, albo innemi słowy na czasie, w takim samym stosunku, w jakim na sile zyskujemy. Jeżeli znów siła działa na ramię krótsze D-a, jest od oporu większa, tracimy na sile, a natomiast zyskujemy na drodze czyli na czasie; opór przebiega w tym razie drogę znaczniejszą, aniżeli siła. Jest to tak zwana dawniej »złota reguła* mechaniki, będąca tylko szczególnym przypadkiem o-gólnej zasady zachowania energii (ob.).

D., o którym mówiliśmy dotąd, posiada punkt podpory pomiędzy punktami przyczepienia siły i o-poru; jest to D. dwuramienny, czyli D. pierwszego rodzaju, a przykłady takiego D-a dają nam nożyczki, drąg do podważania ciężarów, źóraw. Jeżeli oba ramiona D-a są równe, D. jest równoramienny i znajduje zastosowanie w wagach. Jeżeli punkta przyczepienia siły i oporu przypadają po jednej stronie punktu podpory, jeżeli zatem oba ramiona zwrócone są w jedną stronę, D. nazywa się jednoramiennym. D. AB (fig. 302) pod-yjd

Fig. 302. Drążek jednoramienny.

party jest na końcu, w punkcie M, siły zaś P i Q, działające na punkta B i A, zwrócone być muszą w strony przeciwne, by D. pozostawać mógł w równowadze, która znów ma miejsce przy równości momentów statycznych:

P. BM=Q. AM.

Jeżeli siła działa na koniec J3, punkt zaś przyczepienia oporu A przypada między punktami M i B, jest ramię siły dłuższe od ramienia oporu, Biła więc od oporu mniejsza, czyli D. dozwala zyskiwać na sile. Jest to D. drugiego rodzaju, a przykłady jego przedstawiają nam taczki, nóż, cęgi, sieczkarnia, wiosło, dziadek do orzechów, szczęka dolna, stopa nasza, gdy, opierając się na palcach, dźwiga ciężar oiała. Jeżeli zaś punkt przyczepienia oporu przypada na końcu, a siła działa wpośrodku D-a, jest ramię siły krótsze od ramienia oporu, do pokonania więc oporu użyć trzeba siły od niego większej, zyskujemy zaś na drodze czyli na czasie, opór bowiem przebiega tu drogę większą, aniżeli siła; jest to D. trzeciego rodzaju, którego przykłady dają nam pedały — w kole szlifierskiem, w maszynie do szycia, a zwłaszcza ramię nasze, czyli kończyna górna.

Zrozumienie zasady D-a stanowi w dziejach nauki początek statyki i meohauiki w ogólności. Pojmuje ją należycie Arystoteles, gdy mówi, że siła przyczepiona w większej odległości od punktu podpory porusza ciężar łatwiej, gdyż przebiega drogę większą, ale dokładnie wyraził prawo D-a dopiero Archimedes w dziele swojem O równowadze płaszczyzn. Sposób, w jaki Arohimedes słuszności tego prawa dowodzi (ob. Archimedes), wywołał następnie różue zarzuty; w istocie jednak rzeczy, pomimo zmian, wprowadzonych przez Ste-vina, Galileusza, fluyghensa, Lagrange’a i innych, istotnemu ulepszeniu nie uległ, w każdym bowiem razie opierać się musi na pewnych założeniach, które są właściwie już tylko uproszczeniem samej zasady drążka, ostatecznie bowiem prawo równowagi drążka uważać należy jedynie jako rezultat doświadczenia. Archimedes rozważał zresztą tylko działanie sił do drążka prostopadłych. Wyjaśnienie działania sił ukośnych, a zatem uogólnienie zasady momentów statycznych, podali dopiero Leonard da Vinci, Guido Ubaldi, a zwłaszcza J. Baptysta Benedetti, w wieku XVI. Krytyczny rozbiór różnych dowodzeń zasady drążka podał Mach w dziele „Die Mechanik in ihrer Entwickelungu (1883).    s-K

Drażnią albo Armatnie a, ob. Cecropia.

Drbal Mateusz, filozof, Morawczyk (* 1829 r. w Brodku na Morawach, f w Bernie morawskim 1885). Studyował filozofię w Bernie i prawo w Ołomuńcu. W r. 1854, mianowany prefektem Teresia-num w Wiedniu, w 1858 został nauczycielem gim-nazyalnym w Lincu, w 1867 dyrektorem gim. w I-glawie, a w 1878 inspektorem szkół niemieckich na Morawach. Pomieszczał artykuły treści filozoficznej w różnych pismach, oraz rozprawy filozoficzne przy programmataoh rocznych gimnazyal-nych, jak np.: »Einige Worte ueber die Ursachen des Verfalls der Philosophie in Deutschland“ (Praga 1857). Prócz tego D. jest autorem szeregu dzieł, w duchu filozofii Herbarta (ob.) napisanych, jak np.: »Propedeutische Logik* (1865, 4-e wyd. w Wiedniu 1885), »Lehrbuch der empirischen Psychologie“ (1868; 5-e wyd. w Wiedniu 1892 r.); „Praktische Logik für Lehrerbildungsanstalten“ (1872); „Darstellung der wichtigsten Lehren der Menschenkunde, Seelen und Denklehre für Lehrerbildungsanstalten“ (1873). Dzieła te były używane jako podręczniki szkolne w średnich zakładach naukowych; najważniejsze z nich są dwa pierwsze, i one też doczekały się wielu wydań, i były tłómaczone na obce języki.

Drebbel Korneli, fizyk i mechanik hollender-ski (* 1572 w Alkmaar —f 1634 r. w Londynie). Wieśniak z pochodzenia, zajął się nauką, studyował filozofię, medycynę, chemię i matematykę, a mechanicznemi i optycznemi doświadczeniami zjednał sobie taki rozgłos, że cesarz Ferdynand II powierzył mu naukę swych synów. Przypisują mu wynalazek termometru, niesłusznie wszakże, gdyż D. opisał przyrząd swój dopiero w 1604, gdy Galileusz niewątpliwie już w 1597 posługiwał się termo-| metrem; mylność sądu o wynalezieniu termometru

A. Pol.

Dr J. P.

K. J.

Dr A. P.

go.

przez D-a wykazał Wohlwill w t. 124-m Annałów Poggendorffa. Również nieuzasadnionem jest przypisywanie ma wynalazku mikroskopu złożonego, przyrządy te bowiem zbudowali najpierw Eustachy Divini oraz Hooke.—Inny Drebbel Mikołaj, chemik w wieku XVII, odkrył sposób barwienia na szkarłatno, który zięć jego, Euffłer wLejdzie, najpierw zastosował.    s*K-

Dreber Henryk Franciszek, malarz niemiecki (• w r. 1822 w Dreźnie — f 1875 w Rzymie). Uczeń akademii drezdeńskiej, w 1843 pojechał do Włoch i tam osiadł; z okolic Rzymu i z gór Albańskich czerpał materyał do pięknych krajobrazów, ożywionych postaciami staroźytnemi. Najprzedniejsze dzieła jego są: »Litościwy Samarytanin“, „Polowanie Diany“, „Safo na brzegu morza“ u Schacka w Mnichowie.

Drechsler Józef (* 26 maja 1782 w Vlacho-vo-Brezi, w Czechaoh — f 27 lutego 1852 w Wiedniu), kompozytor muzyczny. W 1816 kierował chórem kościoła św. Anny w Wiedniu, 1822 był kapelmistrzem teatru na Leopoldstadt, zaś w 1844 dyrektorem kapeli kościoła św. Szczepana. D. napisał 6 oper, 25 operetek, wiele mszy, sonat, kwartetów, pieśni i t. d. Nadto wydał szkołę gry organowej i podręoznik do nauki harmonii.

Drecki Feliks (* w Łęczycy d. 25 maja r. 1849), lekarz spółczesny. Nauce zawodowej oddawał się w Warszawie (1867 — 1873), po ukończeniu jej przez rok zajmował się wykonawstwem w gu-bernii Tambowskiej, w r. 1874 osiadł stale w Kaliszu, i od r. 1877 jest tamże lekarzem powiatu. Pomimo licznych zajęć urzędowych, które zwykł wypełniać z pedantyczną gorliwością, wiele czasu swego poświęca na usługi ogółu, należąc czynnie do wszelkich urządzeń filantropijnych w Kaliszu, niektóre z nich nawet jemu wyłącznie istnienie swe zawdzięczają. Niemałą też położył zasługę przez rozpowszechnienie na szeroką skalę szczepienia OBpy ochronnej wśród ludu wiejskiego, dzięki czemu zmniejszył znakomicie, znaczną przedtem, śmiertelność dzieci. Zajęcia te różnorodne nie wytrąciły mu jednak zupełnie pióra z ręki, i począwszy od r. 1876 zasila D. odczasu do czasu „Gazetą lekarską* spostrzeżeniami swemi.

Dreelit (mineral.). Minerał pod tą nazwą opisał Dufrénoy, z kopalni la Nuissière pod Beaujeu, w départ. Saony i Loary. Układu rom-boedrycznego, kryształy narosłe na piaskowcu, z łu-pliwością romboedryczną niezupełną; c. wł. 3.2— 3.4; tw. 3—4. Biały na płaszczyznach łupliwości, zewnątrz matowy. Według Dufrónoy jest on przeważnie siarczanem barytu (61.7%) z siarczanem wapnia (14.3%) i węglanem wapnia (8%), zawierającym nadto przeszło 9% krzemionki, nieco glinki i wody, tak, że skład jego zdaje się być jeszcze nieco wątpliwym. Pod dmuchawką stapia się na białą pęoherzykowatą perłę; z kwasem solnym burzy się cokolwiek, ale w częśoi się tylko rozpuszcza.

Dregea. Rodzaj roślin z rodziny trojeśo o-waty ch (Asclepiadeae), którego gatunki rosną w Af-ryoe i w Arabii. Są to krzewy o liśoiach naprzeciwległych, błoniastych, i kwiatach drobnych, zebranych w baldaszki; kielich ma 5 działek; korona jest pięciowrębna, kołowa; pręcików 5; słupsk dwukomorowy; mieszki zawierają włosem okryte nasiona. Zbliża się do rodzaju Marsdenia.

Dregowlcze, ob. Dragowiczanie.

Dreher Antoni, przemysłowiec austryacki, (* 1810 w Wiedniu—f 1863), nauczywszy się w Simmeringu piwowarstwa w latach 1832 — 36, zwiedził największe browary w Niemczech i w Anglii, a w 1837 objął w posiadanie po matce niewielki browar w Kleinschwechacie pod Wiedniem. Po kilku leciech pracy zyskał powodzenie ogromne, gdy bowiem początkowo warzył rocznie po 20 560 wiader piwa, z czasem doszedł do 391 260 wiader. W r. 1850 zaprowadziwszy udoskonalone machiny i apparaty, fabrykę swą postawił na stopniu pierwszorzędnych. W r. 1861 zbudował browar w Miechołupach w Czechach, w którym roczną produkcyę podniósł do 60,000 wiader. W r. 1862 kupił browar w Steinbruchu pod Pesztem i urządził go z zastosowaniem najnowszej metody piwowarstwa; w piwnicach jego mieściło się 328 000 wiader piwa. Po śmierci Antoniego Drehera, podczas małoletności jego syna (* 1849) prowadziło zakłady dyrektoryum, pod którego zarządem produkcya doszła do olbrzymich rozmiarów, zwłaszcza po nabyciu browarów w Gross-schwechacie oraz w Tryeście; a w r. 1891 y₂ wynosiła ona w Kleinschwechacie 550,000 hektolitrów, w Steinbruchu 400 000, w Mieehołupach 40 000 i w Tryeście 56 000. r    *

Drei-Aehren (T r o i s - É p i s), stacya klimatyczna w Alzacyi wyższej, okręgu Rappoltsweiler, u wejścia do uroczej doliny Münsteru, 617 m. nad p. m., w malowniczej okolicy. Z powodu wybornego, o-żywczego, nader czystego powietrza, z cechą pod-alpejskiego klimatu, chętnie bardzo odwiedzane, jako letnie uzdrowisko i schronisko. W miejscu klasztor Nôtre-Dame des trois-Epis, kościół, dwa hotele, kilka willi, poczta i telegraf; pobyt tani; sta-cya kolejowa w poblizkiem Türkheim, przy drodze żelaznej Colmar-Münster.

Dreiherrenspitze, góra w Alpach Wschodnich, w Wysokim Tauernie, na granicy Tyrolu i Salzburga, na 3 500 m. wysoka. Nazwa jej („szczyt trzech panów*) pochodzi stąd, że dawniej w tym punkcie stykały się granice hrabstwa Tyrolskiego, arcybis-

kupstwa Salzburskiego i biskupstwa Brixeńskie-

w. N.

Dreissena v. Ben-C ongeria (paleont). Rodzaj ten, żyjący obecnie w słodkich i słodko-słonych wodach świata całego, żył bardzo obficie w nowszym okresie trzeciorzędowym, bo dziś w niektórych pokładach całe tworzy ławice. Tak Dr. un-guiculus Sand. występuje w oligocenie angielskim i belgijskim; Dr. B a s t e r o t i Desh. w górnym oligocenie francuskim, szwajcarskim i południowo - niemieckim; Dr. Br ar di Fauj. w dolnym miocenie zagłębia Mogunckiego; Dr. amygdaloi-d e s Dkr i Dr. clavaeformis w górnym miocenie południowo - niemieckim, wreszoie Dr. s u fagi o b o s a Partsoh i Dr. triangularis Partsch

K. J.

A. S

F. R

t. II. str. 128.

And. S.

w dolnym pliocenie (pokłady kongeryowe) w schodnio-europej skina.

Dreisseńa Ben. Rodzaj do rodziny Omułko-w a ty c h (Mytilidae), gromady Mięczakówbez-głowych czyli Małżów, należący. Skorupę ma tiójgraniastą albo niekiedy nieforemnie czworograniastą, wypukłą, gładką lub współśrodkowo kreso-waną, o połówkach równych; kłęby Bkorupki ze-szczuplone, ku przodowi i nawewnątrz wydłużone. Prawa skorupka posiada zwykle niewyraźny ząb, obydwie zaś ku przodowi i na dolnym brzegu nie przystają szczelnie i pozostawiają szparę dla przejścia bisior a (bijssus). Ciało zwierzęcia żółtawe lub pomarańczowe, płaszcz z wykształcouemi syfonami, t. j. na brzegach zrosły i przedłużony w rurki, za pomocą których zwierzę wciąga wodę z pokarmami. Żyjących gatunków jest znanych kilkanaście, zamieszkujących zarówno wody słodkie, jak i morskie Europy, Azyi, Afryki i Ameryki.—U nas i w całej Europie mieszka: D. polymorpha Poll. Po chodzi z morza Kaspijskiego i Czarnego, obecnie znajduje Bię prawie we wszystkich większych rzekach Europy: w Wiśle pod Warszawą bardzo pospolita, żyje przyczepiona za pomocą bisiora, złożonego z czarnych, grubych włosków, do skorupek Ano-donty (Skójki). Skorupkę ma trójkątną, ciemno-żółtawo-szarą albo zielono - żółtawą, z brunatnemi falowatemi prążkami; górny brzeg skorupki—proBty i krótki, tylny—bardzo wypukły i zaokrąglony, dolny—bardzo długi, nieco łukowaty; od kłębów przebiega ku tylnemu brzegowi skorupki krawędź (wręga). Dorasta od 3—4 cm. długości, do 2 cm. wysokości i 1.6 cm. szerokości.

Dreisesselgebirge, południowo-wschodnia część Lasu Czeskiego (Szumawy), w szczycie ich, Drei-sesselstein (I 340 m.), utworzonym z malowni czo nagromadzonych złomów granitu, stykają się granice Bawary i, Czech i Arcyks. Austryackiego.WI(-Dreissigacker, wieś w ks. SachBen-Meiningen, o 2 km. na zachód od Meiningen; w dawnym zamku łowieckim akademia leśna.    w*

Drelich, inaczej cwelich, tkanina lniana, miąź-szy8ta, mocna, z podwójnej lub potrójnej osnowy, gładka, szara, albo też w pasy, kostki kolorowe, a często w desenie. Używana zwykle na materace, namioty, markizy i t. p. Początkowo materyę tą tkano wyłącznie ze lnu lub konopi, obecnie zaś wyrabiają D-y z przędzy mieszanej, na wpół lnianej, a na wpół bawełnianej, a także z samej bawełnianej. Tkaniny drelichowe znalazły obszerne zastosowanie w domowem użyciu, nietylko na materace, ale także na obrusy, serwety i ubranie letnie.

Drelincourt Karol (* d. 1 lutego roku 1633 w Paryżu - f d. 31 maja r. 1687 w Lejdzie), lekarz i anatom francuski. Ojciec jego, słynny teo log protestancki, przeznaczył go był do zawodu duchownego: kształcił się więc D. pierwotnie w Saumur i tamże w r. 1650 został doktorem filozofii, poczem nie czując powołania do narzucanego sobie stanu, udał się do Montpellier i po czteroletniej pracy powrócił stamtąd, jako doktor medycyny. W r. 1655 marszałek Tur en ne uczynił go swym lekarzem przybocznym, a w roku następnym Ludwik XIV

mianował go lekarzem naczelnym wojsk francuskich we Flandryi. Po ukończeniu wojny powrócił D. w r. 1658 do Paryża, gdzie go zaszczycono tytułem lekarza dworu; w r. 1663 został lekarzem przybocznym króla. W r. 1668 uniwersytet Lejdejski powołał go na profesora medycyny praktycznej, w dwa lata później objął D. nadto katedrę anatomii, którą w r. 1687 z powodu nadwątlonego wzroku musiał opuścić, zostając przy pierwszej, na której wykładał do śmierci; nadto był też w tym czasie lekarzem nadwornym W i 1 hol ma, ks. O rani i, późniejszego króla angielskiego. Jako profesor anatomii był bardzo przez uczniów swych cenionym i przyczynił się też rzeczywiście niemało do rozwoju praktycznego nauki tej; nie mniej też zasłużył się jako pisarz, a dzieła jego w swoim czasie przyjmowano z uznaniem; nie wyliczamy ich tu, gdyż są pod względem naukowym zbyt przestarzałe.—Por. »Biographie médicale“ t. III, str. 528 i Dezei meris „Diction, historique de la mód. mod“.

Dr J. P.

Drelowanie albo Drylowanie oznacza wiercenie świdrem, to jest robienie dziur. Mówi się także drelować wiśnie czyli wyjmować z nich pestki.F* R>

Drenczany, madj. Dereuesény, osada w Węgrzech północnych, w komitacie Gömör, w dolinie rzeki Balogu (Słów. Blah), zamieszkała przeważnie przez Słowaków. W pobliżu istniały niegdyś dwie warownie, z których jedną wystawili w XV w. husyci. Tę obiegł w 1451 r. węgierski Ma-tyasz, wyparł z niej Czechów, pod wodzą Welgoty będących, i zagnał ich w rzekę Blah, gdzie wszyscy potonęli. Niedaleko znajdują się okopy, zwane Huniadowskie, oraz ruiny dawnego zamku. W okolicy znajdowano stare zbroje, monety, broń, i t. p. (Podł. „Encyklop. Większ. Orgelbr.“)

Drenowanie (Osączanie, Drainage, Drai-ning), jest to sposób usuwania z gruntu nadmiernej ilości wody przez użycieie rur glinianych, drenami czyli sączkami zwanych, ułożonych w pe-WDym systemie pod powierzchnią ziemi, w odpowiedniej głębokości, za pośrednictwem których nadmierna ilość wilgotności gruntowej do rowów odpływowych odprowadzoną zostaje. Ponieważ postęp przez naukę zdobyty w zastosowaniu prak-tyoznem jest zależny od wartości ziemi, wynagrodzenia za robociznę, możności użycia odpowiednich materyałów i skuteczności mającego się osiągnąć założenia, w wielu przeto miejscowościach praktykują się pod nazwą D-a stare Bposoby osuszania gruntu, które, jakkolwiek niedokładne i ciągłej naprawy potrzebujące, osiągać się jednak dają względnie nieznaoznym nakładem.—Sztuczne osuszanie gruntów sięga bardzo dawnych czasów. Powszechnie oddawna są znane i po dziś dzień praktykowane w Chinach wykopy pionowe w celu osuszania miejscowości wilgotnych, a nawet kanalizowania miejsc zawodnionych; nie oboym był sposób poprawy wilgotnych i bagnistych gruntów Grekom i Rzymianom, a w r, 1620 prace około D-a przedsiębrane były we Francyi; poważniejsze jednak prace nad urządzeniem drenowania dla gruntów mokrych przedsięwzięto w początkach bieżącego

'S

'.i:,.'

•,J

V-." '

•i

FQX||jg

'L

i?

*f§l

ÿ;

Eg

te

poo-

JT.

pÜPîP

Fig. 1

£ÿ

rJ '

fc

Fig. 3.

^■ëê!

■w

4H

m§

Fig. 6.

HHH

?h^|sé

«

ii

hk

X:

it

|f

sR

Fig. 4.

WM

Fig. 7.

'//,

|jj|

.1

•,

i■»

wjw

iifil

Fig- 2.

gig

S)fM

®4Sł

Fig. 5.

Î'

i'

r,-A

|k

Fig. 8.

g£ä==ff;

i,'

mm

Säw

Ti

•V

iMMr

Fig 11.

1

vi ^

m

t

m

■

ü

»

. V

■i

■fi?

m

m

tu

1

m

m

il

kH

lût

Xrl

P

11

i

s

■MH

m

Wà

\\

’l

-

m

P

m

m

saz'M |

s*

i?

M

m

Fig. 12.

Fig. 13.

Fig. 14.

7

cx~ip

>

JN

⁴ A^ TŃ rannEŃSDBM^

Fig. 15.

Fig. 16.

Fig. 17.

.3

7=^

; ï ,y

<i

y

A

.

V'

%

» i , V

Sb ,

7

!

i •

t

> ,

(VC\

Xr-'^rü

i -j

"fj

,\\ V,

’h

l

,///

X/X,

: X ’

y,

"X

\ / .

Q::

^ i

X____

J

X

■WHi

: " L~i

*****

m

fl

:ilS

i

H B

WM.

Æm

i

a

Fig. 19.

Fig. 18.

it

I

M

~rr7~/ Y- ’/' ■ ’v

l d<

äMT

p i

i

I fe.

N

I 5

■fr.—

I

*<*

N

b

?

Ï5

?

L-/;'

iy"^ rqcll&m N j;

1 '1

X

Y-Y

r<ru/na?tće Ylie/rw-cs/Jut

L*f§jp

Mg

mm

o

)

o

i'

I

i

ł

„1)

W<$T

ri

(ąf!

:

i

Fig. 21 (nr 1).

Fig. 22 (nr 2).

Fig. 23 (nr 3).

Fig. 24 (nr 4}

!

₍ X

f :

I

- ■

r

?

i

A

f

Fjg. 2Ö a,

i,

f

r •

! i

stulecia, a inicyatywę w tym względzie przypisać należy pomysłowości angielskiej. Pierwszą pracę naukową w tym kierunku pomieszczono w Dzienniku Towarzystwa Rolniczego Angielskiego w r, 1801.

dreny maszynowo, jednocześnie z mufą, i rury te bywają zwykle jedną stopę długie, średnica zaś w świetle zmienia się, stosownie do potrzeby, od 1"—12" (fig, 17).—Rury drenowe w rowach układa się w ten sposób, aby mufa była skierowaną w stronę przeciwną spadkowi rowu, w samych zaś mufach niczem się ich nie zabezpiecza i po ułożeniu zasypuje ziemią. Pomiędzy mufą a rurą pozostaje bardzo mała szczelina, od 4 — 7 linij wynosząca, która jest dostateczuą i wystarczającą, aby woda gruntowa się przesączała do dreny a sama drena nie została zamuloną.—Na rysunku fig. 18 przed stawioną jest cała sieć rur drenowych na pewnej przestrzeni; linie krzywe są liniami największego spadku czyli pochyłości gruntu, proste zaś przed-

odpływowe,—Z rysunku tego widocznem jest, iż właściwe rury drenowe, czyli sączki, stanowią szereg linij równoległych, idących od najwyższego wyniesienia miejscowości osuszanej ku dołowi. Przeznaczeniem tych rur jest bezustanne wsysanie nadmiernej ilości wody w gruncie się znajdującej i odprowadzanie jej w kierunku spadku miejscowości. Woda, przez pewien szereg sączków zebrana, zlewa się do rury większej średnicy, zwanej zbieraczem, albo drenem głównym. Zbieracze przecinają sączki zwykle pod kątem prostym, biegną o ile możności w kierunku prostolinijnym, a z samej natury układu sączków zajmują położenie w niższych częściach danej powierzchni. — Woda, nagromadzona z pewnego szeregu zbieraczy, przelewa się do drenów, odprowadzających ją do miejscowości, znajdującej się po za obrębem drenowanej przestrzeni, lub spływa do rowów obwodowych. Ponieważ woda przez sączki odprowadzona zawiera w sobie pewną ilość muł« i części stałych, które w zbieraczach, posiadających mniejsze spadki, w znaczniejszej ilości nagro-madzać-by się mogły, tamując prawidłowe działanie systemu, przeto miejsca drenowane muszą posiadać jeszcze tak zwane studzienki rewizyjne. Są to cylindry, zwykle z cegły budowane, w miejscach połączenia zbieraczy, i tak urządzone, że dno ich znajduje się niżej wycieku dren (fig. 19). Woda, wlewając się z dren do studzienki, osadza na dnie jej części stałe, a drenem odpływowym odprowadzoną zostaje do drenów obwodowych. Studzienki służą jeszcze do rewizyi prawidłowego działania pewnej części systemu, a także do przepłukiwania drenów. Przy projekcie drenowania danej przestrzeni, oprócz robót niwelacyjnych (ob.), określających spadki, obliczać należy: a) ilość wody, jaką drenami odprowadzić potrzeba b) czas, w jakim to ma się spełnić, c) prędkość, z jaką w danych warunkach woda odpływać będzie. Dane odnoszące się do pierwszego punktu oblicza się ze spostrzeżeń metereologicznych daoej miejscowośoi, punkta drugi i trzeci zależne są od warunków terrenu i samego zaprojektowania sieci drenowania. Na zasadzie tych danych obliczyć można i średnicę drenów dla całego syBtemu, a tern samem wykonać projekt i kosztorys na papierze. Przy wykonaniu projektu w naturze wytknąć na eźy na gruncie

Stopniowy rozwój installacyi odnoszącej się do D-a ilustrują zamieszczone rysunki fig. 1—15. Po przekonaniu Bię o niepraktyczności kopania rowów otwartych w celach D-a, kopano rowy mniej szerokie, na dnie układano kłodę drzewa, część rowu zasypywano, ubijano, następnie kłodę za pomocą łańcucha wyciągano i powtarzano operacyę na dalszej przestrzeni. Tworzyła się tym sposobem pod ziemią drena naturalna—niewielki korytarz podziemny—który jednak łatwo się obsypywał lub zanieczyszczał. W teoryi jednak otwór podziemny, zastosowany do odprowadzania wód szkodliwych, stawiają kierunek dren różnej średnicy, lub rowy zyskać musiał bezwzględne uznanie; zastosowanie zaś praktyczne wywołało cały szereg ulepszeń, skierowanych do zabezpieczenia trwałości ścianek podziemnego otworu, zależnych od rodzaju samego gruntu i rozporządzalności pewnym materyałem.

Fig. 2 przedstawia drenę, urządzoną w ten sposób, iż na dnie rowu ustawia się koziołki z gałęzi grubszych, w niewielkiej od siebie odległości, na koziołki kładzie się chróst, przykrywa darniną i zasypuje ziemią. Fig. 3 przedstawia drenę z fa-szyn a fig. 4 również drenę faszynową, wypełnioną kamieniami. W gruntach torfowych, w których spójność cząsteczek jest większą, kopano rowy kształtu pokazanego na fig. 5, i odpowiednio zakładano cegiełkami torfowemi. Sposób urządzania dren, zastosowany przez Calderwooda w gruntach torfiastych, przedstawiony jest na fig. 6, a sposób wycinania form drenowych z cegiełek torfowych na fig 7. Użycie kamienia do zabezpieczenia otworów podziemnych, przy wszelkich rozporządzal-nych jego gatunkach, jak żwir, kamień polny, płyty kamienne, łupek gliniauy i t. p. dostatecznie objaśniają rysunki, przedstawione na fig. 8 — 14.

— Znacznym postępem było użycie dachówek (ob.) holenderek i karpiowek do zabezpieczenia otworów drenowych, ułożonych w ten sposób, jak przedstawiono na fig 15; jednak dopiero wprowadzenie rur glinianych i specyalne kopanie samych rowów daje właściwe wyobrażenie o drenach i D-niu w dzisiejszem pojęciu umiejętności osuszania gruntów mokrych. — John Riddom w r. 1808 używać zaczął do drenowania rurek glinianych wypalanych, 3" średnicy, î zalecał wyrabiać je z płytek glinianych prostokątnych, owijanych na drewniany walec, wskutek czego rurka posiadała szew otwarty na całej swej długości. Dreny tego rodzaju były jeszcze w użyciu w r. 1840, a formy ich pokazane są na fig. 16 w przecięciu. Na wystawie rolniczej w Derby w r. 1873 uchwalono, iż rurom drenowym systemu Riddoma przyznać należy pierwszeństwo przed innemi formami o przecięciu okrągłem, i obecnie dreny te wyłącznie są stosowane, przechodząc stopniowo pewne fazy rozwoju. Początkowo rury drenowe o przekroju okrągłym były jednostajne, bez mufy, i łączyły się pomiędzy sobą rurami krótszemi, o większej średnicy, w które końcami wchodziły; obecnie wyrabiają już

Okolskiego.

W. N.

K. J

Hł.

W. K. Z.

kierunek linij drenowych różnego gatunku, rozwieźć w miejsca właściwe dreny odpowiedniej średnicy, wykonać roboty grabarskie, t. j. wykopywanie rowów, założyć na dno rowów zwiezione dreny, pobudować studzienki rewizyjne i całą insta-lacyę odpowiednio zasypać. Najważniejszą rzeczą w wykonaniu technicznem jest właściwe kopanie rowów: musi być cno wykonane nietylko z oszczędnością pracy fizycznej, ale i z dokładnością założeniu właściwą. Ziemi nie należy wybierać więcej, tak na szerokość, jak na głębokość, jak tylko ilość niezbędną do wykonania pracy mechanicznej i założenia samej installacyi. Fig. 20 przedstawia szerokość rowu 4' dla założenia dreny 3" i sposób wykonania roboty za pomooą rydlów różnej formy i szerokości, przedstawionych na fig. 21, 22, 23 i 24. Do wyrównania dna służą narzędzia, przedstawione na fig. 25. Dno rowów przed ułożeniem drenów powinno być sprawdzone ze względu

ai

...... ü

i: -^1

§§D

a

"W:

Fig. 26 b.

na spadki w projekcie określone, i miejsca nadebrane muszą być przysypane i ubite. Zakładanie samych drenów odbywa się za pomocą przyrządu, przedstawionego na f. 26 a i 26 b, z powierzchni ziemi. Dreny większej średnicy układa się ręcznie. Korzyści z D-a zależne są od wartości jednostkowej ziemi w danej miejscowości i kosztów samej installacyi D-a. Im ziemia jest tańszą, tern stosunek osiągniętych korzyści z dokonanych robót meljoracyjnych, względnie do wyłożonego kapitału, jest mniejszy. W naszym kraju poczęto drenować grunta od r. 1857 i praca w tym kierunku z każdym rokiem wzrasta. O korzyściach osiągniętych z drenowania za granicą bliższe szczegóły znaleźć można w drugie m wydaniu „Encyklopedyi Rolniczej“ tom II; tamże pomieszczona jest i literatura techniczna, do przedmiotu się odnosząca, a także wyczerpujące dane, dotyczące stosunków prawnych i postanowień państwowych, z powodu D-a pól wynikających, skreślone przez profes. Antoniego

E. D.

Drenthe, prowincya flollandyi północnej; graniczy na północ z prowincyą Groningen i Friesland, na zachód i południe z prow. Oberyssel, na wsohód z prowincyą pruską Hannower, od której jest oddzielona pasem bagnistym (Burtangermoor). Prowincya D. przedstawia równinę, pokrytą wrzosowiskami i torfowiskami, jest najnieurodzajniej3zą w Hollandyi i najsłabiej zaludnioną: na 2 660 km. □ tylko około 130 000 mieszk. Ludność zajmuje się, mimo nieurodzajności, rolnictwem, oraz hodowlą bydła, dalej p3zczelnictwem i wydobywaniem torfu. Przemysł ogranicza się do wyrobów lnianych i grubych wełnianych. Produkta: żyto, tatarka, owies, jęczmień, kartofle, siano, bydło, konie, owce, kozy, świnie; wełna, masło, miód i wosk. Miasto główne Mephel.

Drenzig w Prusach, w prowincyi Brandenburskiej, w pobliżu Gubina, niewielki zakład prywatny leczniczy dla alkoholików, założony w 1889 r.Dr p-

Drepanophycus Göpp. (paleout.). Szczątki opisane przez Göpperta pod nazwą D. spiniformis, z Nassauskiego łupku dewońskiego, zdają się być identycznemi z łodygami rodzaju Psilophyton Dawsona, będącego jednym z najdawniejszych widłaków (Lycopodiaceae) kopalnych.

Dreptlicha, Ob. Pelobates fuscus.

Drosch Jerzy, prawnik niemiecki (1786 —1836), był profesorem w Heidelbergu, Tubindze i Monachium. Dzieła jego są liczne; celniejsze zawierają traktaty z prawa państwowego.

Drossel V. Dreschel v. Eckler, herb polski z indygenatu. Na tarczy ściętej, na górnem złotem polu, pół czerwonego barana, wspiętego w prawo, na dolnem .czarnem polu—złoty lew, bieżący w prawo. W koronie szlacheckiej nad hełmem czar-no złoty wulst (mułek) i nad nim pół złotego lwa, wspiętego w prawo, między czarno-złoto-czerwono przeszachowanemi bawolemi rogami. Herb ten rodowy wraz z indygenatem był nadany 1776 Jerzemu D, na Raszewicach, przybyłemu ze Szląska („Vol. Leg,« VIII, 296; Niesiecki X. Dodat.; Borkowski; Zeidlitz Neukirch).

Drossel wydał: 1) „Vocabularium Germanico-latino-polonico-lottovicum“, (Ryga 1688, in 8-vo); 2) „Najkrótsze przewodnictwo do poznania języka łotewskiego“ (Mitawa 1685, in 12-mo, str. 68).

Dressura koni. Przysposobienie konia do oddawania nam posług, jakich od niego żądamy, nazywamy jego dressurą, chociaż ten obcy wyraz, łatwo możemy zastąpić swojską nazwą ujeżdżania. Ze względu na rozliczne użytki, jakie z siły konia ciągniemy, ora« na rasy, jakie się wskutek hodowli pod wpływem różnych klimatyoznych i ekonomicznych warunków wytworzyły, nazwą „ujeżdżanie« obejmujemy przygotowanie konia do zwykłych posług, jako to do ciągnienia wielkich ciężarów w powolnym chodzie, do robót około roli, do zaprzęgów, poruszanych z większą szybkością, wreszcie do dźwigania na swym grzbiecie jeźdźca w różnych chodach, zbliżonych do tych, jakie koń z natury wykonywa. I). zaś oznaczać będzie sztuczne chody, cieszące się dawniej wielkiem uznaniem, najprzód we Włoszech, następnie w Hiszpa-

126

EM/klop. Powh. Uuitr. Ztii. T XVL

nii i we Francyi, pod nazwą wyższej szkoły (haute école). Sztaka ta doszła najwyższego stopnia rozwoju za panowania Ludwika XIV i Ludwika XV. Następnie, gdy chów koni angielskich pełnej krwi, a z nim razem i wyścigi, zaczęły się coraz bardziej rozpowszechniać na stałym lądzie Europy, t. zw. „wyższa szkoła jazdy“ zaczęła wychodzić z użycia, ustępując miejsca jeździe bez żadnej szkoły, w której niema już mowy o jakiejbądź dressurze, ale tylko o nazwyczajeniu młodego, zaledwie dwa lata liczącego, konia, do dźwigania bez oporu na grzbiecie swoim lekkiego jeźdźca i do rozwinięcia pod nim jak największej szybkości biegu, z początku na niewielkiej, a potem, w miarę postępu wieku i rozwoju s ł konia, na coraz większej przestrzeni. Takie przygotowanie konia, ujęte w pewne prawidła, dające się modyfikować w miarę indywidualnych właściwości jego, nosi techniczną naz^ę treno wani a (ang. „training“, fr. „entrainement“), ale z właściwą dressurą nic nie ma wspólnego,—»Przyroda tworzy źrebię, a człowiek konia*. Aforyzm ten powinien służyć za wskazówkę postępowania dla każdego, kto się chce zajmować chowem, ujeżdżaniem i dressurą koni. Wzbudzenie bowiem w koniu ufności do człowieka, a następnie skłonienie go do zupełnego poddania się woli swego pana, rozpoczyna się już nieomal od chwili urodzenia się zwierzęcia. Wszelkie uchybienia, popełnione w wychowie i utrzymaniu źrebięcia w młodocianym jego wieku, odbiją się w przyszłości w postaci wad i narowów, zawsze trudnych, a często niepodobnych do usunięcia. Jeśli się nam zatem udało uniknąć wszelkich błędów w wychowie i wyhodować konia do lat trzech wieku, wtedy następuje pora przygotowywania go do pracy, jaka go czeka w przyszłości, stosownie do jego składu i rasy, z której pochodzi. Jeśli to jest koń rasy ciężkiej, pociągowej, zdolny do ciągnienia wielkich ciężarów w powolnym chodzie, jak angielski Suffolk, szkocki Cly-desdale, francuski Perszeron ciężkiego typu, niemiecki Pinzgauer, cała D. czyli ujeżdżanie ograniczy się do oswojenia go z zaprzęgiem i pociągiem, bądź pojedyńczo, bądź w parze z drugim, starszym, spokojnym i doświadczonym koniem, z początku na małą, następnie na coraz większą odległość; stopniowanie to stosuje się i do obciążenia i pilnie się trzeba wystrzegać nadużycia w tej mierze, mogącego sprowadzić narów wzbraniania się w młodym koniu, którego siły nie są jeszcze zupełnie rozwinięte. — U koni lżejszych ras pociągowych zadanie jest nieco trudniejsze, gdyż tu chodzi o nazwyczajenie konia do ciągnienia niezbyt ciężkiego wozu w szybkim kłusie, a przy tern do zatrzymywania się w miejscu, i do nagłych a szybkich zwrotów, czego ostateczny wyraz widzimy w koniach używanych do obsługi artylleryi. D. takiego konia winna się rozpoczynać tak, jak konia wierzchowego. Naprzód pędzanie na lince w koło, ze stosownie skróconemi wewnętrznemi cuglami, dla zmuszenia konia do wygięcia się w szyi, w łopatkach i żebrach, stosownie do łuku koła, jakie w biegu swym, na prawą i na lewą stronę, opisuje. Ćwiczenia te jednak nie powinny trwać zbyt długo—trzy lub cztery tygodnie będą dostateczne; następnie przejść należy do nauki pod jeźizćem. Odbywa się ona na tymże placu, na którym pędzanie na lince miało miejsce. Plac taki czyli ujeżdżalnię zowiemy zwykle, z niemiecka, rajtszulą, lub z francuska—maneżem. Jest to prostokąt, złożony z dwóch kwadratów, czyli, że długie jego boki są dwa razy dłuższe od krótkich. Powierzchnia jego powinna być zupełnie równa, nawieziona piaskiem, wolnym od kamieni, lub, co lepiej, trocinami bez drzazg. Ponieważ deszcze, śniegi, wiatry i słoty, użycie ujeżdżalni, znajdującej się na otwartem powietrzu, czyniłyby niemoźliwem, przeto wszędzie, przy nieco większych stadninach, i w ogóle tam, gdzie zachodzi potrzeba dressury koni, ujeżdżalnia mieści się w krytym budynku, dostatecznie od wpływów opadów atmosferycznych zabezpieczonym Ponieważ szerokość takiego budynku jest znaczna, bo wynosi do 20 m., a wewnętrzna przestrzeń musi być zupełnie wolna, a zatem belki niczem nie są podparte, wiązanie dachu jest kunsztowniejsze i stąd drożej kosztuje. Przyjąwszy wyżej podany wymiar szerokości ujeżdżalni na 20 m„ długość jej wyniesie podwójną ilość, to jest 40 m. Takie wymiary będą zupełnie dostateczne, a nawet, ze względów na koszt i trudności konstrukcyjne, mogą być zmniejszone do 18 i 36 m. W takiej ujeżdżalni mamy dwa kwadraty; koło wpisane w każdy z tych kwadratów nazywa się wielką woltą; każdy wielki kwadrat, stanowiący połowę przestrzeni ujeżdżalni, dzieli się na cztery mniejsze, w które wpisane koła stanowić będą małe wolty, wszystkich tedy wolt na całej przestrzeni ujeżdżalni będzie ośm. Ręką nazywa się kierunek, w którym jeździec w ujeżdżalni jodzie; jeśli ścianę ma po lewej swej stronie, a środek ujeżdżalni po prawej, wtedy mówimy, że jodzie na prawą rękę, albo wprost na prawo; jeśli zaś przeciwnie, ścianę ma po prawej, a środek ujeżdżalni po lewej stronie, wtedy jedzie na lewą rękę, albo w kierunku na lewo. Zmiana kierunku następuje wtedy, gdy jeździec, odjechawszy od kąta ujeżdżalni na 2 długości konia, to jest mniej więcej na 4 metry, zwraca w kierunku ukośnym i przejeżdża po przekątnej do przeciwległej ściany, również na odległość 2 długości konia od kąta, i następnie jedzie już w nowo obranym kierunku. Z początku młody koń nie jest jeszcze dostatecznie giętki i podatny, aby mógł dobrze w kątach ujeżdżalni się wyginać; jeździec zatem nie wyjeżdża kątów, ale je obcina, zwracając przed niemi konia łagodnym szerokim łukiem; w miarę postępu wyrobienia konia, łuk ten staje się coraz mniejszym, tak, że w końcu koń zostaje wprowadzony do kąta, i już się w nim pod parciem goleni jeźdźca, przyłożonej po za popręgiem, dostatecznie w szyi i żebrach wygina; powtarzane na obie strony takie ćwiczenia wyrabiają w koniu giętkość i podatność, oraz czynią go uważnym i posłusznym woli jeźdźca, objawianej mu przez zachęty i pobudki, jako to: głos, kląskanie językiem, nacisk goleni, wreszcie lekkie trącenie prętem i t, d. — Tak wyrobiony

pada i t. d.

W. N.

koń może być zaprzęgany bądź pojedyńczo, bądź pospołu z drugim, starszym, spokojnym koniem, a jeśli ma służyć nie do zaprzęgu, lecz do wierzchowej jazdy, wtedy musi jeszcze przejść nową, trudniejszą szkołę, mianowicie bocznych chodów, przy których koń posuwa się naprzód dwoma śladami, to jest, że obie pary nóg, przednia i zadnia, postępując wzdłuż ściany ujeżdżalni, znaczą dwa ślady, nie zaś wstępują w pojedyńczy swój ślad, jak przy ruchu naprzód. Boczny chód taki, zwany ramieniemdoérodka (plier, albo l’épaule en dédans), stosowany naprzód przez słynnego francu skiego jeźdźca, Robichon de la Guerinière, polega na tem, że koń, zwrócony głową do środka ujeżdżalni a zadem do ściany, przodem wydany nieco naprzód, posuwa się bokiem pod parciem wewnętrznej (od środka) goleni jeźdźca. Ćwiczenie to bardzo sprzyja rozwinięciu giętkości i podatności we wszystkich mięśniach, nie tyiko nóg, lecz tułowia i szyi. Przeciwnym temu jest ruch boczny, zwany zmykaniem się lub trawersem, kiedy koń, zwrócony głową do ściany a zadem do środka ujeżdżalni, posuwa się bokiem naprzód pod parciem zewnętrznej (od pola) goleni jeźdźca. Boczny ten chód jest wybornem przygotowaniem konia do galopa, który niejako przychodzi sam z siebie u konia należycie już wyrobionego.—Te są ogólne zarysy prawideł, jakich należy się trzymać przy ujeżdżaniu konia. Tak zwana „szkoła wyższa", dzisiaj już zupełnie w zwykłej polowej i wojskowej jeździe zarzucona, utrzymuje się tylko w produkcyach cyrkowych. Polega ona na sztucznych chodach, których zadaniem jest zużycie jak najwięcej czasu na przebycie jak najmniejszej przestrzeni, oraz na różnych skokach, noszących Rpecyalne nazwy, zapożyczone od neapolitańskiej i francuzkiej szkoły, jak pesa da, balio ta da, kru-

St. Rew.

Dressura psów, ob. Układanie psów.

Dreszcz. Chorobliwe uczucie zimna wraz z pomarszczeniem skóry (t. zw. gęsia skórka), drżeniem członków i dzwonieniem zębami, składają się na mniej lub więcej, ale zawsze przykre uczucie dreszczu. Dreszcz powstaje wskutek różnorodnych przyczyn, z których najczęstszą jest wejście do krwiobiegu jakichś związków, trujących dla organizmu. Połączenia owe wytworzyć się mogą albo w samym organizmie (np. gorączka gastrycz-na), lub też, co częściej bywa, pochodzą z zewnątrz. Wszystkie tak zwane choroby wysypkowe i gorączkowe zaczynają się zazwyczaj dreszczami. Pochodzi to stąd, że zarazek, który osiedlił się w organiźmie, rozmnażając się, wytwarza pierwiastki trujące dla organizmu, które zatruwają w mniejszym lub większym stopniu cały organizm, a więc i ośrodki nerwowe. Mechanizm dreszczu polega na skurczu drobnych włókienek mięśniowych, w znacznej ilości znajdujących się w warstwie skóry (ob. Skóra). Lecz nie tylko trujące pierwiastki mogą wywoływać dreszcz, gdyż zjawić się on może i na tle nerwowego podrażnienia u osób bardzo wrażliwyoh i osłabionych. Dreszcz ostatniego pochodzenia nigdy nie dosięga takiego na-tęźeńia, jak tó widzimy np. w czasie napadu zi-mnicy lub w przebiegu ropnicy. Napad dreszczów w uporczywej zimnicy tłómaozy sobie obecna medycyna rozpadem wewnątrz krążków krwi zarazka malarycznego i wtargnięciem obcego ciała do organizmu chorego.

Dreux, miasto we Fraucyi, w départ. Eure et Loire arrond. D., nad rz. Biaise, niedaleko od jej połączenia z r. Eure, przy kolei z Paryża do Granville, w pobliżu bujnego lasu Dreux. Piękny ko-śoiół w stylu gotyckim (St. Pierre). Różne fabryki (wełniane, żelazne, jubilerskie i t. d.), 9 360 mieszk. (1891 r.). D. było niegdyś miastem głó-wnem galskiego plemienia Durokanów, podległego Karnutom. W r. 1567 bitwa między katolikami pod ks. De Guise i hugonotami pod ks. Condé, który dostał się do niewoli. W r. 1870 miasto zostało zdobyte przez Prusaków.

Dreux hrabiowski, dawno wygasły, ongi jeden z ważniejszych rodów feudalnych we Francyi. Pierwszym hrabią D., o którym wzmiankę znajdujemy w historyi, był Landry, zmarły w drugiej połowie X w. Córka jego, Ewa, przyniosła hrabstwo D. w posagu Walterowi (Gautier) I, hrabiemu Vexin, którego spadkobiercą był syn ie-go, Godfryd. Niewiadomo, jaką drogą hrabstwo D. dostało się Dastępnie księciu Normandyi, Ryszardowi. I, który wyposażył nim córkę swoją, poślubioną hrabiemu Chartres, Eu deso w i II. Po śmierci Eudesa hrabstwo D. stało się dziedzictwem korony francuskiej, a Ludwik VI obdarzył niem (około r. 1135) syna swego, Roberta I, który miał być uważany za właściwego protoplastę hrabiów D. Robert I (f 1188) odznaczył się w dru giej wojnie krzyżowej, gdy brał udział w nieszczę-śliwem oblężeniu Damaszku (1148); nadał on miastu Dreux ustawę komunalną (1159) i w r. 1184 przekazał hrabstwo najstarszemu synowi swojemu, Robertowi II (f 1218), który walczył chlubnie pod murami Àkki w Palestynie (1191), później zaś brał udział w krucyacie przeciwko Albigensom oraz w bitwie pod Bouvines (1214).—Brat jego, Filip D., biskup Beauvais, słynął ze swej wojowniczości. Uczestniczył w wojnach krzyżowych (1188—1190) i był żarliwym poplecznikiem Filipa Augusta w jego sprawie rozwodowej z Ingeborgą duńską. V/y-słany z tajną missyą do Niemiec, starał się on tam przedłużyć niewolę Ryszarda Lwie Serce, skutkiem czego Ryszard, po odzyskaniu wolności i rozpoczęciu wojny z Francyą, najechał przedewszystkiem jego dyecezyę i jego samego zabrał do niewoli, z której Filip wydostał się dopiero po śmierci swego wroga (1199), za okupem 6 000 grzywien srebra. Wojował następnie z AlbigenBami oraz był jednym z bohaterów bitwy pod Bouvines. Przez szczególny skrupuł, ażeby rzekomo nie naruszać przepisów kanonicznych, zakazujących duchowieństwu przelewania krwi, posługiwał się ten wojowniczy kapłan w bitwach, zamiast miecza, ogromną maczugą, którą dzielnie raził nieprzyjaciół. Zmarł r. 1217. Następcą Roberta II był syn jego, Robert III (f 1234); walczył on z Anglikami i przyczynił się do zdobycia Awinionu (1225). Syn jego, Jani, zmarł

Hml.

.JJ

■ Ji

/"

■<i

na wojnie krzyżowej w Nikozyi na wyspie Cyprze (1248). Wnuk tego, Jan II (1282 — 1309), syn Roberta IV, odznaczył się w wojnach we Flan-dryi. Potomstwo jego męBkie wygasło w r. 1345, poczem hrabstwo D., przechodząc różne koleje, łączone bywało z koroDą w latach 1378, 1401, 1557, która je rozdawała już to członkom rodziny d’Al-bret, już to członkom familii Orleańskiej, w której ręku pozostało ono ostatecznie. — Ród d'Albrepów, którego najznakomitszym przedstawicielem był Alain „le Grand", pradziad Henryka IV, dzierżył hrabstwo D., zmałemi przerwami, od r. 1382 do r. 1557.

Drevet, rodzina rytowników francuskich, z których najznakomitsi byli: 1) Piotr D. (* 1664—f 1738 w Paryżu); 2) synowiec jego, Klaudyusz D. (• 1697—f 1781)13) Piotr Imbert (* w Paryżu 1697 — j w Luwrze 1739), syn Piotra D. Piotr kształcił się pod kierunkiem rysownika Germana Audrana w Lionie, udoskonalił się w Paryżu pod Gerardem Audranem (ob.), a zaprzyjaźniwszy Bię z Hyacyntem Rigaud, dzięki jemu stał się też i rysownikiem znakomitym. Około r. 1696 zamianowany rytownikiem królewskim, w 1797 przyjęty do akademii, w 1726 otrzymał mieszkanie w galeryach Luwru. Lubo, po części sam, po części przy pomocy swych uczniów, ryto-wał obrazy religijne i świeckie, był wszakże prze-dewszystkiem rytownikiem portretów i na tem polu zaliczyć go trzeba do rzędu mistrzów. Sztychy jego odznaczają się niezrównaną czystością i siłą rylca, dokładnością szczegółów najdrobniejszych, oraz tem harmonijnem stopniowaniem odcieni, które niej«ko zastępuje koloryt. Z liczby dzieł jego najcelniejszych wymienimy portrety: Ludwika XIV, Ludwika XV, Hrabiego Tuluzy, księcia de Rohan, księcia de VillarB (wszystkie według Rigaud’a) i malarza Jana Forest’a (według Mikołaja Lagil-hère’a). Ogół sztychów jego wynosi 125. Z uczniów D-a najznakomitsi byli: syn jego, Piotr Imbert, i synowiec, Klaudyusz. Piotr Imbert D. w młodym już wieku stał się artystą pierwszorzędnym, wyższym nawet od ojca, prawdziwie genialnym, zarówno w sztychach religijnych: Rebeka i Eleazar (według Coypela), i Stawienie się Bogarodzicy z Dzieciątkiem Jezus w świątyni (według Ludwika Boullogne), jak i w portretach, z których Bossueta według Rigaud’a, Adryanuy Lecouvreur i Bernarda już same przez się wystarczyłyby do zapewnienia mu sławy nieśmiertelnej. W 1724 przyjęty do akademii, w 1729 został rytownikiem królewskim; ale około tegoż czasu, skutkiem porażenia słonecznego, władze jego umysłowe zaczęły słabnąć i umaił wreszcie w obłąkaniu. Pozostały po nim tylko 33 sztychy.—Klaudyusz D. usiłował w dziełach swoich połączyć siłę rylca swojego stryja z delikatnością i świetnością brata stryjecznego, a choć nie zdołał im dorównać, był wsze-lakoż artystą wielce utalentowanym. Pozostawił pięć sztychów religijnych oraz dziewięć portretów, z których pięć według Rigaud’a—K. D. był także rytownikiem królewskim.    *

Drewaczyński Jan („fra Angelico“), malarz

polski (* w Warszawie dnia 27 stycznia 1826 roku). Szkoły kończył w Warszawie, w gimna-zyum I i na kursach dodatkowych na wydziale malaistwa pod Szustrem i Piwarskim, a jednocześnie u Blanka kopiowaniem rycin i własnoręcznych rysunków mistrzów doprowadził oko i rękę do zadziwiającej pewności. Następnie ukończył Szkołę Sztuk Pięknych. W r. 1852 udał się do Rzymu, gdzie pod wpływem aroydzieł sztuki włoskiej a obok tego skutkiem wpływu Overbecka, wyrobił się w malarstwie religijnem. W r. 1859 wstąpił do zakonu 00. Dominikanów św. Sabiny na Awentynie; tam przy obłóczynach otrzymał imię fra Angelico. Po zwinięciu klasztoru i zakonu Dominikańskiego w Rzymie D. przeniósł się w r. 1875 do 00. Dominikanów do Krakowa, gdzie był bardzo pożądanym bratem zakonnym; odnawiał dawne zniszczone obrazy religijne, wykonywał nowe

- -,

Fig. 330. Drewaczyński Jan.

i w zakonie do dziś dnia pozostaje. W Rzymie wykonane przez D-go obrazy rozeszły się w różae strony; te, które tworzył dla swoich, pozostały w kościołach, muzeach i zbiorach prywatnych. Oto najważniejsze. W Muzeum krakowskiem »Koronacya N. Panny", „Madonna na tronie z Dzieciątkiem" i »Chrystus w gloryi". W muzeum Towarzystwa Przyjaciół nauk w Poznaniu: „Niepokalanie Poczęta N. Panna“, »Chrystus w gloryi“ i »Serce P. Jezusa“. W muzeum Ossolińskich we Lwowie: »Św. Bruno“, obraz religijno historyczny i „Chór kartuzów", religijno-potoczny. U 00. Dominikanów w Krakowie ołtarzowy „öW. Józef z Dzieciątkiem", „Św. Tomasz z Akwinu“, na korytarzach klasztornych „5 męczenników Dominikanów". Dużo obrazów zniszczonych dla klasztoru przerobił lub ódnowił, poświęciwszy tej pracy 20 lat życia. W Willanowie pod Warszawą jest D-go »Św. Barbara", w Króli-

W G.

J F. G.

karni, „Św. Wino. Ferreryusz“, „Św. Ant. Padewski“ w Poznańskiem u P. Edw. Grabowskiego i „Św.

Zofia” u Żółtowskiego. Cechy prac D-go w układzie: spokój i religijny nastrój szczery w wyrazie, w rysunku poprawność i skończenie, wpadające nieco w twardość, w barwach siła prawdziwa.

Studya przyrody ujęte w pięknie urobione formy zdobią całość. Podpisuje sięfra Angelico D. lub odpowiednim monogramem.

Drewenz, ob. Drwęca.

Drewianio czyli D r ew n i a n i e (D r e w a n i), plemię obotryckie, w okolicach rzeki, zwanej Je an a dziś Jeetze, wpadającej z lewej Btrony do Łaby (Elby), w sąsiedztwie Balsamerland lub Wischwe-neden, Rohrweneden. Wspomina o nich dyplomat cesarza Henryka II z r. 1004. Boguchwał mówi zaś o D-ach, ale zdaje się, że ou tu miał Wagriów na myśli. Miasta ich były: Liachów (dziś Lüchow), Woj-kam czyli Weidörs (Dannenberg), Liaunoyj (Hitza-cker) ,Wostruw (Wustrow), Tjörska (Bergen), Klou-ska (Klenze) (w dypl. z 1004 Claniki). Krystyan Hen-nig von Jessen mówi, iż D. na ziemi jadal\ stołów nie znając. Język ich zamarł w XVII w. lubo gdzie niegdzie po wioskach byli jeszcze ludzie w 1-ej połowie XIX w., którzy coś o tern narzeczu wiedzieli Parum Schulze, włościanin z okolic Liaehowa, oraz Hennig i inni zachowali w rękopisach zabytki tej drogocennej mowy. Lingwista August Schleicher, zużytkował te materyały w gremat. swojej języka połabskiego. —-He lm o Id Chroń. I cap. 38; Do-browskÿ Slowanka I, 1814; Hilferdiug „Ila-mhthhkh Hapbuia 3aaa6cKHXT> ^peBJiHHT. h Fjih-hhhï>“ (Petersburg 1856 r.); Pfuhl „Pomniki Po-łobjan Słowjanśćiny* (Öasopis towaratwa Maćicy serbskeje 1863—1864); Ed, Ziehen „Wendische Weiden. Erzählunhen aus dem wendischen Volks leben“ (1854) i tegoż „Geschichten u. Bilder aus dem wend. Volksleben“ (1874),

Drewiański język był mową Drewian, plemie-mienia słowiańskiego, mieszkającego niegdyś nad rz. Łabą (Elbą), dziś zaginionego, i stanowił jedną z odrośli językowych zachodniej grupy słowiańskiej. W grupie tej odróżniamy dwie główne gałęzie językowe: 1, leehicką albo północną, posiadającą samogłoski nosowe, i 2, czeską (cze-sko-łuźycką) albo południową, nie mającą tych samogłosek. Gałąź lechicka dzieli się na dwie odnogi: wschodnio leehicką czyli polską i zaehodnio-le-chicką czyli połabską. Pośrednie między niemi odrośle stanowią niektóre narzecza polskie zachodnie (mazurskie) i kaszubskie. Język drewiański jest częścią gałęzi połabskiej. Mówili nim mieszkańcy wschodniej części b. królestwa Hanowerskiego, w okręgu Lüchowskim, który dotychczas nosi nazwę „Wendlandu“ t. j. ziemi Wendów, czyli ziemi słowiańskiej, albo krainy Drawenów („der Drawehn“); obok nich sąsiednią część połudn.-wschcd nią nad tąż Łabą i lewym jej dopływem Jecą, zajmowało drugie plemię słowiańskie, noszące nazwę Glinian, część zaś północno - wschodnią plemię Łuczan. Dzisiaj plemiona te i ich języki należą do umarłych. Język D. zanikł ostatecznie w pierwszej ćwierci wieku XIX-go. Wiadomości o tym języku czerpiemy z zabytków piśmiennych, pochodzących z wieku XVII i XVIII-go. Do nich należą: 1, niewielki zbiór wyrazów i modlitw, między niemi i ojczenasz, zapisane 1691 r. z ust ludu przez Jerzego Fryderyka Mithofa, pastora lüchowskiego, dla filozofa Leibnitza; zbiór ten wydany był w „Godofredi Guilielmi Leibnitii Collecta-nea Etymologica" (Hanower 1717, część II, c. VI) i w „Leibnitii opera omnia“ (Gienewa 1768, tom V); 2, Słownik niemiecko-słowiański, ułożony 1705 r. przez Krystjana Hennig a, rodem z Łużyc z m. Jessen, od r. 1679 pastora w Wustrowie, na południe od Lüchowa (f 1719); najobfitszy ma-teryał do tego słownika czerpał Hennig z ust wieśniaka Jana Jauisza z Klenowa „w Drawenach“. Jest to główny zabytek języka; autor pozostawił go w trzech redakcjach, z których powstały następnie różne odpisy; jeden z dokładniejszych należał do Krystjana v. Plato w Grabowie pod Lücho wem, i nosi tyt. Wendisches Lexicon (s. 210 w 4-ce), obecnie zaś znajduje się w bibljotece wyższego sądu apelacyjnego w m. Celle. Słownik ten przełożył z niemieckiego na francuski Jan hr. Potocki i ogłosił z mnóstwem błędów w dziele „Voyage dans quelques parties de la Basse - Saxe pour la recherche des antiquités Slaves ou Vendes, fait en 1794 par le Comte Jean Potocki“ (Hamburg 1795). Następnie dokładniej wydał go Ern. Spangenberg w „Neues vaterländisches Archiv, oder Beiträge zur allseitigen Kenntnis des Königreichs Hannover, wie es war und ist“ (Lüneburg 1832, I, 319 — 350, II 6—26). Poprzednio niektóre części z tegoż rękopisu ogłosił J. Dobrovsky w „Slovance“ (Praga 1814, tom I wstęp o języku, st. 1—11, słownik 12 — 26; t. II, 1815, słownik, ojczenasz... 220 — 229; ob. Encykl. XVI, 695). Wszystko to ze Slovanki przedrukował następnie dr. Pful w Cza-sopisie Towafstwa Maćicy serbskeje (1863,83—i07) i tamże materjał językowy wydany przez Leibnitza (Czasop. 1863, 41—58); nadto słownik Hen-niga podług rękopisu v. Plato, ogłoszony przez Spangenberga, przedrukował w tymże Czasopisie 1864 (s. 146—182) i inne. 3, Drugim ważnym i cennym źródłem znajomości języka drewiańskiego jest słownik Jana Parum Schultz eg o, rolnika ze wsi Süthen, należącej do parafji Küsten w Drewia-nach. Autor ten (ur. 1678, urn. 1734) prowadził przez szereg lat kronikę swojej wioski i okolicy, zapisując różue zdarzenia z życia codziennego, które dla mieszkańców tej wsi miały pewne znaczenie, np. o urodzajach, o kapnie lub sprzedaży ziemi, o mianowaniu nowego pastora i t. p , podając w ciągu opowiadania wiadomości o zwyczajach i obyczajach, które albo istniały w owym czasie wśród jego ziomków, albo też o których słyszał od ludzi starszych; prócz tego wniósł do tejże kroniki zbiór wyrazów drewiańskich i rozmów wraz z tłumaczeniem ich niemieckim, i tę część pracy wykonał w r. 1725, pragnąc, jak sam mówi, „przekazać potomności“ cośkolwiek w języku ojczystym. Niestety, praca ta nie dochowała się w całości. Część jej, 11 kart, zawierająca rozmowy, była z rękopisu wydarta i przepadła bez wieści.

Oprócz materjału językowego, przechował się w tym rękopisie bardzo ciekawy obraz stopniowego zamierania języka drewiańskiego. Scłraltze wyznaje w nim, że sam z trudnością już mówi i pisze po słowiań-8ku. Jego dziad i ojciec władali jeszcze dobrze tym językiem (wendyjskim). Niektórzy starcy, pochodzenia słowiańskiego, mówili na pół po słowiańsku, na pół po niemiecku. Siostra autora, o 5 lat od niego młodsza, jeszcze cośkolwiek rozumie po słowiańsku, brat zaś, młodszy od niego o lat 8, już wcale języka tego nie rozumie. Autor miał wtedy lat 47; dodaje on: »gdy ja i jeszcze trzy osoby w mojej wiosce zemrzemy, nikt już pewnie wiedzieć nie będzie, jak się nazywa pies po słowiańsku“. Część zaginiona słownika Parum Schultzego była poprzednio (nie w zupełności) wydrukowana w »Annalen der Braunschweig-Lüneburgischen Churlande“ (VIII, 2, Celle 1794), Część tę powtórnie, pozostałą zaś po raz pierwszy z oryginalnego rękopisu Schultzego wydał A. Hilferding w pięknej pracy „IlaMHT-hhkh Haphuia 3aJta6cKnxn ÆpeBJiHHb n rjumirab* (Petersbg 1856, str. 15—21 i 21—55), a stąd przedrukował je Pful w Czasopisie Tow. M. Serb. 1864 (182—192). Przytoczone tu dziełko Hilferdinga wyszło w przekładzie niemieckim A. Smolera p. t. „Die sprachlichen Denkmäler der Drewjaner und Qlinjaner Elbeslaven im Lüneburger Wendlande“. Całkowity słownik Parum Schultzego dochował się w odpisie starannie wykonanym w początku wieku XIX, będącym własnością Bibljoteki im. Ossolińskich we Lwowie (fol. kart 85; ob. Kętrzyń. Katalog rękop. Lwów 1880, I, 15). Ważny ten zabytek wraz z opracowaniem gramatycznym wydał dr. Ant. Kalina p. t. »Jana Parum Szulcego Słownik języka połabskiego“ (Rozprawy wydź. filol. Akad. Um. w Krakowie 1893 t. XVIII, str. 1—80 i 1894 t. XXI, cz. II. 75—178). Inne zabytki: 4. Jana Fryder. Pfeffingera niewielki Słownik francusko-słowiański, w roku 1696 ułożony, zawierający kilkaset wyrazów i ogłoszony przez J. G. Ekkarda w jego „Historia Studii Etymologici linguae Ger-manicae* (Hanower 1711, 275—305), przy czym dodane są: ojczenasz i pieśń,^które Ek. otrzymał od Henniga (przedruk Pfula w Czasop. 1863,107—137). 5, Słownik rękopiśmienny Jana Henr. Juglera p. t. „Vollständiges Lüneburgisch-Wendisches Wörterbuch“, (fol. str. XXIV i 394) ułożony r. 1809 z trzech innych słowników rękopiśmiennych : Henniga, z odpisu Krystjana v. Plato i z oryginału Parum Schultzego: praca bardzo staranna i dokładna, stanowi własność bibljoteki uniwersyt. w Getyndze. Do zabytków drobniejszych należą: słownik J. G. Domeiera, zawierający przeszło 300 wyrazów, wydrukowany w »Hamburgische Vermischte Bibliothek“ r. 1744 (cz. II, s. 794—801); słowniczek H i n z a z Lüchowa, podający część wyrazów, wypisanych w r 1786 z oryginalnego rękopisu Parum Schultzego (wydrukowany u Hilferd. str. 73—77); i Müll er a z Lüchowa (f 1755) tekst modlitwy ojczenasz i spowiedzi protestanckiej (drukowane m. i. w Potockiego „Voyage“, u Hilferd. st. 69 i 72 i u innych). Zabytki tu wymienione pisane były przez ludzi nie rozumiejących woale mowy słowiańskiej, z wyjątkiem Parum Schultzego, który jednak, niemniej od innych łamał się z trudnościami przy oznaczaniu jej brzmień za pomocą spółczesnej pisowni niemieckiej; stąd to pisownia w zabytkach różnorodna i niedokładna nie zawsze poz\fala określić z zupełną ścisłością brzmienia i postaci zapisanych wyrazów. Mimo to materjał ten wystarcza do systematycznego zgrupowania różnorodnych zjawisk jęz. D-go i przedstawienia jego znamion charakterystycznych. 1) Wybitną cechę jęz. D-go stanowią samogłoski nosowe, odpowiednie starosłowiańskim i polskim ę i ą. Dźwięk, odpowiedni polskiemu ę, oznaczany jest w zabytkach drewiańskich przeważnie przez an (często przez ang), samogłoska zaś, odpowiadająca polskiemu ą, przez un (ung, unk, urn, un) lub też przez on (ng, om); np. zant=pol. zięć, stsł. zętb, mansü pol. mięso, ssł. męso, transi san poi. trzęsie się, ssł. tręsetb sę, jancmen poi. jęcz mień, ssł. jęćmenb, jog'na“ pol. jagnię, ssł. jagnę, detan poi. dziecię stsł. detę, tilan poi. cielę stsł. telę, tilancï mansü = cielęce mięso itp.; co do ą: runka i ronka poi. ręka stsł. rąka, dutnb poi. dąb ssł, dąbb, skumpy poi. skąpy ssł. skąpyj, glom-bok'y pol. głęboki ssł. głąbokyj, gans poi. gęś ssł. gąsb, ganśar poi. gąsior, sunśod poi. sąsiad ssł. sąsedb itp. W nagłosie, gdzie w starosłow. jest ą, w połabskim mamy wą- (wan-, wun-), podobnie jak w polskim (wą-, wę-), np. wanzäl pol. węzeł stsł. ązłb, wang'ör pol. węgorz stsł. ągoriśtb, wuns poi. wąs ssł. ąbi. W zakończeniach deklinacyjnych i konjugacyjnych, np. na zima¹¹ poi. na ziemię, püd ziman poi. pod ziemią, deusan poi. duszę ssł. do-usą, runbun poi. ręką, sk'eibon pol. skibą, dü-brun pol. dobrą ssł. dobrąją: wan mo dübrun gla-wun = on ma dobrą głowę; sö täbun = s tobą, sö manu“ ze (se) mną; w słowach : joz aida“ = ja idę ssł. jaz idą, joz can=ja chcę ssł. jaz chbśtą, joz ptijftu=ja poję, płocan = płaczę itp. 2) Samogłoski słowiańskie a, o, u, i.... uległy w języku D-im rozlicznym odmianom; i tak: samogłosce a odpowiada o, gdy zgłoska jest akcentowana, np. brot poi. brat ssł. bratb, gród p. grad ssł. gradb, mom poi. mam ssł. imamb, moły p. mały ssł małyj, raibo p. ryba, cholï p. chwali ssł. chwalitb, itp., nieakcen-towane zaś a przed zgłoską akcentowaną często = a, np. kamea (obok komme), eupadén ‘ spadły ’, pü-padi sa“ ‘upadnie’, pümazôny —pomazany itp.; po Z, zgodnie ze starosłowiańskim, jest a = a = pols. o, np. gława ssł. głava, poi. głowa, siany ssł. słanyj poi. słony, dian ssł. dłanb p. dłoń, włas ssł. włos p. włos itp.; 3) słowiańskiemu o odpowiada w dre-wiań. ü, ö, ä (oa), np. pül stpol. poł, püd p. pod, snmła p. smoła, k'ölü (tjölü) p. koło, küsa p. kosa, nüga p. noga, nûs p. nos...; o = ô przed r: ch'ôry, sk'öra, sk'ôrka p. skóra, skórka, g'ôra p. góra, sk’öreup p. skorupa, itp.; o = ä: wäda (woada) = woda, wał p. wół, wäz p. wóz, daiwök stpol. dzi-woki=dziki, czes. divokÿ itp. 4) Samogłoska u ma odpowiednią eu, np. ch'eudy chudy, deusa dusza, kleuc klucz, jeunäc juniec ssł. junbCb, k'eupäc kupiec, k'eura“ kurczę (kurzę) ssł. kourę, jeutrü jutro itp. 5) Słowiańskie i akcentowaue przeszło w ai, (ei), np. neit nić stsł. nitb, caisty czysty, za-ima zima, paiwü piwo, laipo lipa, wünài = ODi, bi-lài san = bili się; i—ä przed 1, r; np. gDäly gaiły, särüky stpol. szyroki stsł. śirokyj, k’eupäl kupił, rüdäl rodził, zablaadäl zabłądził itp. 6) Stsłowiań-skiemu e (fc), polskiemu ‘a odpowiada drewiań. i, np. viza ssł. veża p. wieża,, sije stsł. FejetB poi. sieje, joz smijan san stsł. jaz smeją sę, śmieję się, li je ssł. Jëjetb leje, täu grij san ssł. (ty) grëj sę p. grzej się itp. 7) Starosłowiańskiemu rz między spółgłoskami, i polskiemu er odpowiada drewiań. är, np. pärstin p’erścień stsł. prBsteuB, smärdi śm'er-dzi ssł. smriditB, särsin szerszeń ssł. śrBsenB; ssł. ra między spółgłoskami, poi. ro, ma odpowiednie or w drewiań., np. korvö ssł. krava pol. krowa, vor-nó ssł. vrana p. wrona, gorch stł. grach p. groch, porsan Bsł. prasę p. proBię itp. 8) Z właściwości spółgłosek charakterystyczne jest brzmienie Je, g przed samogłoskami miękkiemi i, ü, ö, ä, äi, eu: zmieniają się one na Jć g' zbliżone brzmieniem do t' d' ( tj d-} ), np. lük’it łokieó, k’üssa kosa, k’üza koza, sk'öra skóra, k’üDäc koniec, väkü oko; wan-g’il sbł. ąglb p. węgiel, wüg’in ogień, g’üri san ssł. gorit sę p. gore, g’üst ssł. gostB p. gość, g’iiłąb gołąb; to samo przed g] upą na», np. k’nanz ssł. knęzB p. książę, k’nang’äina ssł. knęgyni p. księżna, jog’na“ ssł. jagnę p. jagnię; przed samogłosk. zaś twardemi obie gardłowe pozostają niezmienione: ranka, niiga, kans stsł. ką6B p. kęs, gąs p. gęś, gord gród itp. Grupy gwë, kwë po zniknięciu w przeszły na gjo kjo: gjozda p. gwiazda ssł. zvëzda, kjot p. kwiat ssł. cvëtB. 9) Język D. nie miał spółgłosek językowo-podDiebiennyeh c, z, I, (cz, ż, bz), lecz odpowiednie im językowe c, z, s, podzielając właściwość tę z narzeczem mazurskim języka polskiego i niektórych narzeczy wielkorosyjskich; np. drewiań. caisty ssł. ćistyj p. czysty, veucit ssł. ou-citi p. uczyć,, cläwak ssł clovëkB p. człowiek, cela 1. m. celäi ssł. pceła stpol. pcoła (w drewiańs. nagłosowe p znikło), dük’üncit p. dokończyć itp; zena ssł. zenu p. żona, zobó ssł. i p. żaba, zaid ssł. i czes. żid p. żyd, zeuk ssł. żouk p. żuk, zaitii ssł. żito p. żyto, wiza ssł. veża p. wieża; sestärü ssł. śestero p. sześcioro, saidlii ssł. siło p. szydło, deusa ssł. douśa, p. dusza, mais ssł. mysB, p. mysz, grësnaïk’y ssł. gresnniky, p. grzeszniki, vülsa p. olsza, miizes ssł. możeśi p. możesz itp. W nagłosie istniało wargowe w, podobnie jak w kaszubskim i innych narzeczach polskich, np. wäknü okno, wügin ogień, weusta usta, weukrast ukraść, wiisim osiem, wästrüw ostrów (nazwa miasta Wustrow), wätrük stpol. i ssł. otrok, syn chłopiec: jedainy watr iik jedyny syn, wän, wäua on, ona i t. p. W rze czownikach rodzaju nij. język D. zachował d w splocie dło, jak w jęz. polskim i zachodnich, np. rädiü radło ssł. rało, saidłii szydło ssł. siło, zandłii żądło ssł. żęło, mütüwaidlü motowidło i t. p. W obrębie form deklinacyjnych i koujogacyjnych spotykamy tu szereg właściwości starożytnych, jak: liczbę podwójną, np. dirzi sä wübëma rankoma, wü-cairna pol. oczyma, sä woma p. z wama i t. p.; formy czasu przeszł. trwałego (imperfektu), np. licach ssł. recaach (stpol. mołwiach). ioz tëch (p. chciach=chciałem), 3 os. 1. m. tëohan=chcieli (st.

poi. przysięgachą); for. cz. przeszłego chwilowego (aorystu), np. joz wäik — uczyłem się, ssł. jazB yykb (od wyknąłi), wän ricë=rzekł. Bezokolicznik kończył się na t po opadnięciu i, np. wizt poi. wieźć ssł. vesti, vezą, jest jeść, riist rość, birst bóść, plansat pląsać ssł. plęsati, płokat płakać, nü-sit nosić, met mieć (z imieó ssł. imëti) i t. p. Zaznaczymy wreszcie, że do znamion, dowodzących bliższego pokrewieństwa języka połabskiego z polskim, aniżeli z czeskim i łużyckim, należy dźwięk złożony dz, powstały z pierwotnego połączenia dj\ czeski i łużyckie mają odpowiednie temu z; np. midza poi. miedza, czeskie meze, gór. łuż. m'eza doi. łuż. m'aza (w starorł. pierwotnemu dj odpowiada zd: meźda), ceudzi poi. cudzy, czes. cizi, gór. i doi. łut. cuzy, stsł. coużdyj; nadto pierwotne g przed ë, i, zmienia się również na dz, np. od niiga noga 1. podwój, jest: nüdzë, pol. nodze, ssł. noże, drću-dzi p. drudzy, ssł. drouzii itp. — Co się tyczy wpływu jęz. niemieckiego na połabski, to już same warunki otoczenia wskazują, że był on nieunikniony i stale potęgować się musiał przy słabej odporności wygasających Połabian. Istotnie wpływ ten przeniknął do głębi ustrój ich języka i uwydatnił się we wszystkich częściach jego gramatyki: nie tylko słowozbiór, ale również głosownia, jak i formy odmianowe i składnia języka D-go noszą na sobie wyraźne piętna silnego oddziaływania niemczyzny. Do nich należy niezwykłe w innych językach słowiańskich rozwinięcie się samogłosek takich, jak ä, ü, ö, eu, ai... z poprzednich jasnych; przyjęcie do słowozbioru własnego wyrazów takich jak: klóga (skarga=klage), kranc (wieniec), klory (jasny, klar), słów: dörst’ot pragnąć: mine dörst'oje (mich dürstet), bringöt nieść (bringen); wän bringoje (niesie), brin-gol (niósł); komöt przychodzić (kommen): ko-mojan (ich komme), täi komas (du kommst), wän koma i komoje (er kommt), imiesłów bier komön, komöny; spelot (spielen), spelöjau (gram); ganót życzyć (gönnen): täi ni ganos më nie = du gönnst mir nichts, wszystkiego mi zazdrościsz. Na wzór niemiecki powstały wyrażenia opisowe czasu przeszłego za słowem raöt ‘mieć’ (haben), lub jis, jan ‘jeśm, jeś, jest’ (bin,..ist), np. wän mo wäijadon = er hat ausgegessen (wyjadł), mos eustraizön = du hast geschoren (ostrzygłeś) i t. p., obok częstszych form tego czasu słowiańskich, wyrażanych za pomocą imiesłowu czyn. na ł, np. täi kródał (kradłeś); podobnie: jan wäpödeny ‘wypadł’ (ist eingefallen), ja“ eum’ärty (er ist gestorben), jan eumärzon ‘zmarzł’ (er iat verfroren), snëg jan komön (der schnee ist gekommen) i t. p. Najbardziej niewolnicze naśladowanie niemczyzny przedstawia język D. w użyciu słowa wärdöt ‘zostać, stać się’, niem. werden; odmieniało się ono jak rodzime (np. cz. teraź. wär-dan, wärdas, wärda..., imiesłów na ł: wardoł ‘został’ i t. d.) i służyło jako posiłkowe do tworzenia form biernych słów łącznie z imiesłowem biernym cz. przeszłego, np. rüzdaleny warda (er wird geteilt), mo wärdöt euv’anzöny (er soll angebunden werden), wärdol bäity (er ward geschlagen), śante mo wärdöt tüjü jaiman (heilig soll werden dein na« me) i t. p. To samo piętno wyraźnej giermaniza«

w Krakowie, t. XXI, 1894).

Drewińscy, Dere wińscy, Drzewińscy,

Za cza-

burg 1893).

cji mowy ciąży również na języku dolno-łuźyckim, gdzie strona bierna słów tworzy się przy pomocy Błowa wordowaś lub hordowaś (=-werden), up. ja horduju lubowany ‘jestem koohauy’=:ich werde geliebt, ja som lubowany wordowal ‘byłem kochany’ =ich bin geliebt worden i t. p.—Bibljograf j a. O języku D-im, oprócz wyżej przywiedziouych Hil-ferdinga i Pfula, pisali: Safarik Sebranè spisy II 630; J. J. Hanuś „Zur Literatur u. Geschichte der slavischen Sprachen in Deutschland, nameutlich der Sprache der ehemaligen Eibeslaveu oder Po-laben'¹ (w Miklośića Slavische Bibliothek t. II, 109, 1858); S. Mikucki „Ostatki jazyka polabskich Sła-vjanu (1871). Gramatykę połabską ua podstawie materjałów ogłoszonych i rękopisu słownika Jugle-ra napisał Aug. Schleicher p. n. „Laut und Formenlehre der polabischen Sprache” (Petersbg 1871, 8, str. 354), oraz A. Kalina w 2-ej części dzieła wyżej przytoczonego opracował oitografję, głoso-wnię i tworzenie wyrazów, na podstawie słownika Parum Schuitzego (w Rozpr. wydź. filol. Akad. Urn.

A. A. K.

szlachta wołyńska, miejscowa, ruska, sów Jagiellońskich żyli na Wołyniu z tego rodu Fedor D. i syn jego, W as il, pisarz hospodarski, który w r. 3 573 był obrany posłem na sejm elekcyjny. Najsławniejszym z D-skich był Ławryn (Wawrzyn, Wawrzyniec), cześnik wołyński z początku w. XVII, jeden z najgorliwszych przedstawicieli narodowości i wiary ruBkiej w dawnej Polsce; roku 1613 z elekcyi deputackiej w Łucku posłował razem z Samuelem Leduchowskim do kró

la. Na sejmach ciągle piorunował przeciwko unii, nie żałował przy tern pieniędzy ua cerkwie, ua bractwo stauropigialne w Łucku i na różnorodne uczynki miłosierne, które nazwisko jego przekazały potomności.—(Porównaj artykuł Juliana Bartoszewicza w „Encyklopedyi większej Samuela Orgelbranda“).    *

Drewlanie, zwani przez Konstantyna Porfiroge-netę „Derbleninoi“, plemię ruskie, niegdyś w części wschodniej Wołynia osiadłe. Uczeni nazwę ich od tego wywodzą, iż w lasach mieszkali. Nestor obyczaje ich ma w obrzydzeniu, mówiąc, iż żyli jako bydlęta, rzeczy nieczyste jadali, małżeństwo w poniewierce mieli, a jeno w wyuzdanej rozpuście się kochali, porywając dziewice. Wykopaliska jednakże świadczą, że D. mieli pewną kulturę. Nie masz w mogiłach ich oręża, co świadczy o pokojowym plemienia tego charakterze. Znajdowano natomiast sierpy i inne narzędzia, w rolnictwie i rzemiosłach używane. Mieli miasta: Koroeteń czyli Iskorosteń iOwrucz (Wruczyj), Oleg, opiekun małoletniego Igora, syna Rury ko wego, sprawiwszy się z książęty kijowskimi, Askoldem i Direm, podbił D-n i daninę z kun czarnych nałożył (884—885). Towarzyszyli mu D. w wyprawie do Bizancyum (r. 906). Po śmierci Olega postanowili wyswobodzić Bię z pod władzy Kijowa, lecz pokonani przez Igora, jeszcze więk-8zemi daninami obciążeni zostali (913—914). Gdy Igor, wybrawszy^, raz daninę, przyszedł powtórnie, dogadzając chjiwośoi swojej drużyny, D. wielce się wzburzyli, wyszli z Korosteuia, pojmali Igora, a przywiązawszy go do dwóch drzew, na dwoje rozerwali (944). Wedle podania, zaliczanego do urywków eposu drużynnego, wyprawili dziewosłę-bów do owdowiałej po Igorze Olgi, prosząc, aby księcia ich, Mała, za małżonka przyjęła. Wtedy Olga wywarła na nich trzykrotaie zemstę: jednych w łaź ai spaliła, drugich żywcem w ziemi zakopać kazała, a nareszcie, przybywszy sama pod Koro-steń, zażądała od mieszkańców gołębi w daninie z każdego domu. Ody jej dostarczono, kazała przywiązać do ogonów hubkę zatloną i tym sposobem wzuieciła pożar w całym grodzie. Świato-sław Igorowicz oddał D-n synowi, Olegowi, który w Owruczu miał stolicę. Brat Olega, Jaropełk Światosławicz, w. ks. kijowski, przyłącz)! D-n do Kijowa (977). W podziale między synów Włodzimie-rzowych ziemia Drewlan stała się udziałem Świa-tosława, a po jego śmierci, przyłączeni stale do Kijowa, dzielili losy tego państwa. — Andoro -wic z »J^peBHOCTu K)ro - 3anaAHaro Kpaa“ (Ma-

Tepiajihi æjih apxeoüorm Pocciu Nr. 11, Peters-

j. f. o.

Drewno, tkanka roślinna, która pod względem morfologii należy do wiązek naczyniowych (ob.), fizyologicznie zaś uważana, pełni czynność podwójną, po części mechaniczną, jako opora, zwłaszcza u drzew, utrzymująca cały ciężar korony liściowej, głównie zaś jako droga, po której przenosi się woda w roślinie, wraz z ro?puszczo-nem w niej pożywieniem mineralnem od korzeni chłonących ją z gruntu do liści parujących ją (ob. Pocenie, Wyziewanie) na powietrze, przy czem wprowadzone z nią substancye zostają w roślinie i idą na jej potrzeby. Odsyłając pod względem tycli czynności do odpowiednich artykułów (ob. Mechaniczna tkanka, Umocowauie rośliny, Cewki, Ruch wody w roślinach), tu u-względnimy tylko drewno pod względem budowy mikroskopowej, własności chemicznych, oraz tych przemian, którym ulega w roślinach drzewnych w miarę ich wzrostu.

4. Cechy anatomiczne. W roślinach zielnych i u jednoiiścieniowych D. tworzy oddzielne pęczki, których przebieg odpowiada przebiegowi wiązek naczyniowych; u krzewów zaś i drzew dwuli-ścieniowych i nagonasienuych bardzo wcześnie, wskutek zlania się wiązek naczyniowych (ob. Dwu-liścieniowe, Wiązki naczyniowe), powstaje walec drewna. Walec ten nie jest całkowity, gdyż wnętrze jego zajmuje rdzeń. Nazewnątrz zaś otoczony jest korą—ową cienką i zieloną na młodych gałązkach warstwą, którą łatwo zedrzeć, przy czem ukazuje się biała, błyszcząca, drobno-włóknista masa drewna. Masa ta składa się z pierwiastków trojakich: a) Główną część stanowią cewki i tracheidy (ob. Cewki), których kształt i budowa bywają rozmaite u rozmaitych roślin. Stanowią one istotną część D-a, tąk pod względem ilościowym, jako też i jakościowym; po nich-to bowiem odbywa się ruch wody, a przemiany che-

że tem, iż błony ich, zwykle mocno zgrubiałe, są zdrewniałe; przytem tworzą się w nich przegródki poprzeczne, które je dzielą na kilka mniejszych komóreczek. Czynność tych pierwiastków, stanowiących przeważną masę D-a u drzew liściastych, jest dwojaka: mocno zgrubiałe i zdrewniałe ścianki czynią z nich pierwiastek mechaniczny, nadający moc i sprężystość pniowi; prócz tego zaś nagromadza się w nich mączka, a więc Błużą one za spiżarnię do przechowania nagromadzonego przez lato pożywienia.

miczne, którym ulegają ich ścianki, przyczyniają eię, obok zgrubień miejscowych (urzeźbienia) błon, do nadania im tej mocy i sztywności, jakiej wymaga ich przeznaczenie mechaniczne. Substancyę błon tych nazywano dawniej ligniną czyli drzewni ki em, chcąc w ten sposób wyróżnić pod względem chemicznym utwory drzewne od błonnikowych. Wszystkie one powstają ze zwykłych komórek o błonach błonnikowych. Metamorfoza chemiczna błon komórkowych, którą nazywamy z drzewnie niem, daje się poznać po tern, że kwas siarczany z jodem (albo jod z chlorkiem cynku) nie barwią ich na niebiesko, jak utwory błonnikowe, lecz na żółto lub brunatno, jak skorkowacia-łe (ob. Korek, Kuty na), tudzież, że nie są one rozpuszczalne w amoniakalnym rostworze tlenku miedzi (odczynnik Szwejcara, ob. Błonnik). Dają one natomiast reakcye barwne, których nić widzimy na utworach błonnikowych: siarczan lub solan aniliny barwi je na żółto; floro glucy-na z kwasem solnym—na czerwono lub fioletowo; indol z kw. siarczanym—na kolor wiśniowy; rezorcyna z tym samym kwasem—na fioletowy lub pąsowy; fenol zkw. solnym^-na zielony lub niebieski. Za pomocą tych reakcyj możemy pod mikroskopem odróżnić zawsze błony zdrewniałe od innych, b) Drugim typem pierwiastków wchodzących w skład drewna są komórki miąższowe, których dwie odmiany tu spotykamy: 1) Promienie rdzeniowe są to szeregi komórek miąższowych, przebiegające w kierunku promieni od miazgi i sięgające mniej lub więcej w głąb D-a. Im promienie są starsze, tem głębiej zachodzą: raz bowiem rozpoczęty promień taki już się nie urywa, ale otrzymuje przyrost roczny równolegle z przyrostem D-a. Promienie rdzeniowe utworzone są z kilku pięter komórek, a na przecięciu poprzecznem wyglądają zwykle soczew-kowato, gdyż w środku mają kilka rzędów komórek (ob. rys. do art. Cewki). Komórki promieni rdzeniowych mają kształt i charakter zwykłych komórek. Zawierają zwykle mączkę. Są to drogi, po których odbywa się wędrówka materyałów poźywczych w kierunku poprzecznym. 2) W styczności z promieniami rdzeniowemi lub z sobą zostają komórki innego rodzaju, tak z w. miąższ drzewny. Są to podłużne szeregi komórek, z których końcowe są zaostrzone, tak, że całość wygląda jakby włókno rozdzielone kilku przegródkami poprzecznemi- Zarówno jak i w promieniach rdzeniowych, błony tych komórek nie mają innych rzeźb, prócz zwyczajnych kropek. Komórki te zawierają zwykle mączkę, a w zimie są nią przepełnione: są to magazyny zapasowe, z których o wiośnie mączka rozpuszczona (zamieniona na cukier) przenosi się do miazgi, która rozpoczyna wówczas czynności swoje t. j., odkładanie nowego słoja rocznego (ob. niżej). 3) Prócz tych dwóch spotyka się jeszcze wydłużone włókniste komórki, zawierające mączkę, c) Trzecim typem pierwiastków są włókna drzewne, podobne do łykowych pod względem kształtu, i dla tego nazwane przez Sania libriform), różniące się wszak-

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 128. I. X I.

B.    Własności chemiczne i fizyczne. Wyżej już wskazane były reakcye, które służą do odróżnienia pod mikroskopem błon zdrewniałych. Co zaś do iBtoty spraw tej przemiany chemicznej, na której polega zdrewnienie, nie mamy pewnych danych, aby sądzić o niej. Wszakże nowsze badania oświetliły nieco ten punkt ciemny. Jeśli podziałać ługiem potasowym lub kwasem azotnym na błony zdrewniałe, odzyskują one napo wrót zdolność barwienia się jodem i kw. siarczanym. Sub-stancye, od których zależą barwne reakcye błon zdrewniałych, są koniferyna i wanilina. Po bardzo długiem gotowaniu w wodzie (dla konife-ryny wystarcza kilkanaście godzin, dla waniliny do l¹/a miesiąca), można wydalić zupełnie obie te substancyę z D-a, które wtedy nie daje wcale wymienionych reakcyj; zostaje wszakże zgoła niewy-jaśnionem; czy te substancyę są, jako takie, w drewnie i czy należą do jego istotnych części składowych; czyli też są ubocznemi produktami, towa-rzyszącemi sprawie zdrewnienia? Przemiana błony na drzewnik nadaje jej większą twardość i sprężystość, a zarazem zwiększa jej gęstość, która staje się ok. iy₂ razy większą od gęstości wody. Jeśli więo D. pływa w wodzie, to jedynie wskutek zawartości powietrza w cewkach i komórkach.

C.    Słoje roczne. Na przekroju poprzecznym D-a u drzew i krzewów dwuliścieniowych lub na-gonasiennych dają się widzieć warstwy współśrod-kowe, których ilość oznacza wiek rośliny. Warstwy te pochodzą stąd, że wszystkie pierwiastki drzewne (t. j. cewki, tracheidy) tworzące się w jesieni, są węższe od wiosennych; wskutek tego D. jesienne jest gęstsze i wyróżnia się dla oka od wiosennego, a granice ich odznaczają słoje roczne. Ponieważ w roku powstaje jedna taka warstwa, więc licząc je na przekroju, możemy powiedzieć, jaki jest wiek .drzewa. Że zaś przyrost roczny dla każdego gatunku jest mniej więcej o-kreślony, więc i z grubości pnia można w przybliżeniu oznaczyć wiek jego. Przyrost roczny (a zatem grubość słojów) nie jest wszakże zupełnie jednostajny u tej samej rośliny. W młodym wieku słoje są cieńsze, później (mniej lub więcej szybko) dochodzą do pewnej grubości, na której utrzymują się przez szereg lat, aby w końcu znowu się zmniejszyć. Jest to objaw charakterystyczny dla wszystkich rosnących części (ob. Okres wielki wzrostu). Inne warunki też wpływają na grubość słojów rocznych: w pniu są one grubsze niż w gałęziach; u drzew stojących w zwarciu grubość jest największą u spodu; u odosobnio-126

Wł. M. K.

nych często daje się widzieć stosunek odwrotny. Siła ciążenia wywiera wpływ na grubość warstw w gałęziach poprzecznych: są one u drzew szpilkowych i niektórych liściastych grubsze w dolnej części gałęzi (hyponastia), u większej części liściastych zrś w górnej (epinastia), czyli że w pierwszym wypadku rdzeń umieszczony jest odśrodkowo ku górze, w drugim ku dołowi. Warunki klimatyczne, charakter gruntu, oświetlenie, wpływają o tyle na grubość warstw tych, że są one grubsze, gdy warunki te sprzyjają wzrostowi drzewa. Tak grunt wilgotny wpływa na rozszerzenie słojów rocznych u jodły, a na zwężenie ich u sosny; pierwsze bowiem lubią grunt wifgotny, drugie—suchy. Drzewa odosobnione tworzą słoje grubsze, niż stojące w zwarciu leśnem; drzewa zaś stojące blizko skraju lasu mają warstwy grubsze od strony skraju, z której pada na nie więcej światła. Sosny, rosnące na dalekiej północy w warunkach mniej przyjaznych, tworzą warstwy węższe; również węższe są warstwy utworzone podczas chłodnego lata, nie sprzyjającego wegetacyi. Rozmaite gatunki drzew tworzą warstwy rozmaitej grubości; do powolnie rosnących ca grubość należą cis i dąb.—Co do przyczyny słojów rocznych, czyli różnicy w grubości włókien i naczyń jesiennych w porównaniu z wiosennemi, Saohs przypuszczał, że jest nią zwiększone ku jesieni ciśnienie kory wskutek przyrostu zostającego pod nią D-a. De Vries stwierdził doświadczalnie to przypuszczenie; robił on następujące doświadczenia: na jednych gałęziach rozcinał podłużnie korę, aby usunąć jej ciśnienie, i przekonał się, że D. jesienne nie różniło się od wiosennego; drugie gałęzie obwijał mocno sznurkiem, aby zwiększyć ciśnienie, a te wytwarzały na wiosnę jesienne D. Jednakże Krabbe pomiarami udowodnił, że różnica ciśnienia jesiennego a wiosennego jest bardzo niewielka, tak, iż ostatecznie kwestya zostaje w zawieszeniu. Znaczenie tego przyrostu rocznego D-a polega na wytworzeniu dla corocznie narastającej masy liści odpowiedniej komunikaoyi z korzeniami chłonnemi, t. j. drogi, po której odbywa się ruch cieczy. Naczynia warstwy zeszłorocznej zamykają się u góry bliznami, powstającemi przy o-padaniu liści, a nowotworzące się idą wprost do pączków, które mieściły się w kątach liści zeszłorocznych. Dla tego też jeśli w ciągu lata drzewo utraci liście, gdy je zjedzą np. gąsienice, i odtworzy je na nowo, to powstaje w tym samym roku drugi słój roczny. Daje się to obserwować zwłaszcza u wiśni. Narastanie słojów rocznych odbywa się prawdopodobnie z zapasów nagromadzonych poprzedniego lata.

D. Biel i twardziel. Z wiekiem dają się do-strzedz w pniach większości drzew zmiany, polegające na tern, że wewnętrzne jego warstwy przybierają barwę ciemniejszą i stanowią tak zwaną twardziel; gdy tymczasem niezmienione młodsze warstwy nazywają bielą. Część twardzielowa przestaje brać udział w życiu rośliny i pełni jedynie funkcyę mechaniczną; naczynia jej często zamykają się zatyczkami albo nagromadzonemi w nich ciałami, ścianki pierwiastków ulegają przemianie chemicznej, czyniącej je twardszemi, przez co nabiera ona wartości dla stolarza; nagromadza się w nich żywica i rozmaite barwniki, które nadają kolor charakterystyczny rozmaitym cenionym drewnom (mahoń, heban i t. d.); u niektórych drzew zwrotnikowych barwa ta bywa jaskrawą: Caesal-pinia (ob.) ma twardziel purpurową, Haemato-xylon (ob.) niebieską, a D. ich służy do otrzymywania barwników (Kampesz). Natomiast nie znajdujemy we włóknach twardzieli mączki, a jeśli przepiłujemy na pniu drzewa całą biel w kierunku poprzecznym, drzewo usycha, chociaż część twardzielowa zostaje nietkniętą, co świadczy o bezczynności jej cewek i tracheid. Obserwowano także nagromadzenie krzemionki i węglanu wapnia w pierwiastkach twardzielowych, cO, naturalnie, przyczynia się do nadania mocy tej części drzewa.

E. Drewno u rozmaitych roślin. Nie wszystkie wyżej wymienione pierwiastki mikroskopowe spotykają się u każdej rośliny; różni zię też ich porządek, wielkość i układ. Najpospolitszym typem rozmieszczenia jest taki, w którym naczynia (cewki) ułożone są w regularnych odstępach i otoczone pierwiastkami włóknistemi. U nagonasiennych niema wcale cewek i D. składa⁻ się przeważnie z tracheid. Sanio zbadał 166 drzew rozmaitych pod względem zawartych w nich pierwiastków i u* tworzył grupy następujące: 1) D. składa się z samych tracheid — cis (Taxus); 2) D. składa się z tracheid z niewielką domieszką pierwiastków miąższowych: sosna, jodła, modrzew; miąższ tu otacza przewody żywiczne. 3) W skład D-a wchodzą: miąższ drzewny, tracheidy i naczynia — buk. 4) Miąższ drzewny, włókna drzewne, libriform i naczynia zawiera jesion. 5) Miąższ drzewny, libriform, tracheidy i naczynia (dąb, klon). 6) Najobszerniejsza gromada jest ta, której D. zawiera wszystkie pierwiastki, prócz libriformu z poprzecznemi przegródkami (lipa, brzoza, olsza i t. d.).

Drewnowski Floryan Krzysztof (f 1792), herbu Dołęga. Syn Jana Antoniego, sędziego grodz-skiego zambrowskiego, i Maryanny Korsakówny. Z żupnika łomżyńskiego w początkach roku 1773 awansował na cześnika. Posłował na sejmy z r. 1780, 1784 i 1788. Był wtedy sędzią grodzkim łomżyńskim; jako poseł sejmu wielkiego doświadczał względów króla: awansował na stolnikostwo, dostał 1 800 złpols. na stancyę. Udawał zwolennika ustawy rządowej, otrzymał przeto w lipcu roku 1791 order św. Stanisława i powołany został na członka sądu sejmowego. W sierpniu r. 1792 jest już marszałkiem konfederacyi łomżyńs. Zakończył zawód polityczny poselstwem na sejm r. 1793. W r. 1794 schronił się za granicę; Najwyższa Rada narodowa dobra jego zasekwestrowała. Z pierwszej żony, Wiktoryi Milewskiej, miał synów: Ignacego, Btarostę sulejowskiego, i Henryka, sędziego ziemskiego łomżyńskiego, którzy byli komissarzami konfederacyi łomżyńskiej z roku 1792, a podczaB in-surrekcyi zabiegali u rządu o zwrócenie im zajętych dóbr ojcowskich. Powtórnie ożenił się z sę-dzianką ziemską gostyńską, Balbiną Mikorską, sio-

51.

P. Chm

Drews Jan (młodszy, * 14 grud. 1740 — + ok. 1800), ksiądz, rodem z Warmii, ukończywszy filozofię, uczył w szkołach jezuickich w niższych klasach, potem wykładał język niemiecki; następnie sam uczył się teologii w Wilnie; w roku zniesienia zakonu, 1773, był już drugi rok kaznodzieją w Mita-wie i missyonarzem kurlaudzkim. Ogłosił drukiem: „Misya domowa w przymierzu apostolskim na większą chwałę Boga, i dla zbawienia dusz ludzkich, zawarta., t.j. sposób pobożny i pożyteczny, jak można siebie samego, domowników i innych ratować, i P. Bogu pozyskać* (Wilno 1767).

Dreyfus Abraham (* 1847 w Paryżu), komody opisarz francuski, odznaczający się ujmującym humorem. Jest on autorem następujących,

P. Chm,

Pour sauver

Hł.

A. Pol

A. Pol.

strą awanturniczego i niezasłużoną cieszącego się sł»wą, Dyonizego, posła na sejm grodzieński roku 1793. Owdowiała Balbina wyszła za Cieszkowskiego, pan iętnikarza (ob.); siostrajej, Izabella, za eks-pijara Dmochowskiego, tłómacza „Iliady*.—Brat FJoryana, Kazimierz, pułkownik wGjsk Rzplitej, po upadku jej przeniósł się do Rossyi i ożenił się z księżniczką Trubecką. Pisali o D-im: Wielądko „Heraldyka“; Bartoszewicz w „Enc. Orgelbr.“.—Ob. także Korzona „Dzieje wewnętrzne* t. III, 71; IV,

w. s

Drews Jan (starszy, * 1645 — f 26 grudnia 1710), ksiądz, teolog i pedagog, rodem z Warmii; w 18-ym roku życia wstąpił do zakonu jezuitów, a wyświęciwszy się na księdza, uczył w szkołach jezuickich filozofii, teologii, już to w Krożach, już w Wilnie; był następnie rektorem w Brunsberdze i 10 lat przełożonym papieskiego aeminaryum warmińskiego; znajdował się na kongregacyi generalnej w Rzymie; umarł w domu profsssów warszawskich. Pisał po łacinie i po niemiecku książki ascetyczne, pedagogiczne i historyczne. Pierwsza jego praca była: „Methodus peregrinationis.... ad imagines Deiparae per Poloniam et Lithuauiam mira-culis célébrés* (Wilno 1682). Wielką w swoim czasu popularnością cieszyło się dziełko: „Distractiones itinerantium piae, jucundae, eruditae, ad praecipua loca orbis terrarum cum valido praesidio divorum coelitum suppeditatae* etc. (Brunsberga, 1701; 4-e wyd. 1741). Tłómaczyli je na polski ks. Józef Brzozowski oraz Mikołaj Potocki, wówczas wojewodzie bełski („Dywertyment, z wesoło uczonych po łacinie opisanych...dystrakcyi pożyteczną rozrywką odprawiony etc. dyskursem polskim opowiedziany“. Lwów 1731). Wymienić dalej można: „Fuga pec-catorum, centum rationibus gravissimis et memo-rabilibus exemplis inculcata* (Brunsb. 1702); „Apo-phthegmata et gnomae illustrium e. S. J. perso-narum, quibus comprehenditur medulla totiug doc-trinae asceticae et sapientiae christianae* (t-źe 17J3); „Fios regnorum* (tamże 1744; po polsku: „Wybór królestw albo krótkie opisanie czterech części świata* (Lublin 1755). Najważniejszą atoli pracą D-a, wydaną po jego śmierci, są Roczniki jezuitów czterotomowe: „Fasti Societatis Jesu, res et personas me-morabiles ejusdem S. J. per singulos anni dies praesentantes“ (Brunsberga 1723; wydanie piąte 1750).

przeważnie jednoaktowych, komedyj: „La Grève des journalistes“ (1870), „Le bombardement de Gomorrhe“ )1871), „Un monsieur en habit noir* (1872), „Potage à la bisque* (1873), „Revue des deux mondes* (1875), „Mariages riches* (1876), „Chez elle“ (1877), „Un crâne sous une tempête* (1878), „Petites annonces“ (1878). jeune femme du monde“ (1878),, „La victime“ (1880), „La gifle* (1880), „Le klephte* (1881), „L’institution Sainte-Cathérine* (1881), „Une rupture* (1885) i t. d. Wyszły one zebrane p. t. „Jouons la comédie“ (1887). Swoje kroniki i artykuły, drukowane w „Vie parisienne“, „XIX siècle”, „Revue littéraire et politique* i innych dziennikach, D. wydał osobno p. t. „Scènes de la vie de théâtre* (1878) i „Incendie des Folies — Plastiques* (1886).

Dreyfus Ferdynand Kamil, mąż stanu francuski. Ukończywszy studya klasyczne, zamierzał wejść do Szkoły politechnicznej, gdy wybuchła wojna francusko-pruska, w której brał udział jako ko 20 letni ochotnik. Po wojnie poświęcał się matematyce i publicystyce; za artykuły przeciwko dyktaturze Mac-Mahona został skazany na 5 miesięcy więzienia. W r. 1879 był szefem gabinetu w podsekretaryacie ministeryum skarbu, następnie radzcą miejskim w Paryżu. Z przekonań znany jest jako radykalista i należał do skrajnej lewicy. Obyczajem publicystów francuskich, miał wiele pojedynków, jak np. z margrabią de Morè3, antysemitą. Napisał znaczną ilość broszur treści polityczno - socyalnej; z dzieł jego zasługuje na uwagę „L'évolution des mondes et de3 sociétéâ*, w którem dowodzi, że zjawiskami fizycznemi i so-cyalnemi rządzą identyczne prawa.

Dreyschock Aleksander (* 15 października 1818 w Żakach, w Czechach—f 1 kwietnia 1869, w Wenecyi), sławny pianista. W 8-m roku życia oddany do konserwatoryum praskiego, kształcił się w niem głównie pod kierunkiem Tomaszka, znakomitego peiagoga i kompozytora. W 1838 roku D. rozpoczął swą wędrówkę artystyczną po wszystkich prawie krajach Europy, zakończoną w 1862 roku objęciem posady profesora w nowo-załoźonem konserwatoryum w Petersburgu, Klimat tamtejszy tak zabójczo oddziałał na wątły organizm, że już w dwa lata później musiał opuścić Petersburg i szukać polepszenia zdrowia na południu Europy. W Wenecyi śmierć go zaskoczyła. Ciało D-a zostało przewiezione do Pragi i tam pochowane. D. posiadał technikę olbrzymią, zwłaszcza w lewej ręce; z tego też powodu Cramer wyrzekł o nim, że „nie ma lewej ręki, ale za to dwie prawe*. Jako kompozytor D. zostawił po sobie znaczną liczbę fantazyj, waryacyj i utworów z działu muzyki salonowej.

Dreyschock Rajmund (* 30 sierpnia 1824 r. w Żakach, w Czechach —f 6 lutego 1869 w Lipsku), skrzypek, uczeń Pixisa w Pradze. W 1850 roku otrzymał posadę drugiego koncertmistrza w Ge-wandhausie lipskim, zarazem nauczyciela skrzypiec w konserwatoryum tegoż miasta. To stanowisko zajmował aż do śmierci.

Drezlowanie; tak nazywano wykręcanie złota lub srebra z nici drogich a zużytych lam, pasów, kosztownych materyj, szlif i t. p. Bywało to zwykłem zatrudnieniem możnych pań polskich; mające w D-u upodobanie, otrzymywały w dzień Nowego Roku, lub na imieniny, w darze tego rodzaju upominki. Księżna Jabłonowska, starościna ko-welska, dla każdego z synów z drezlowania srebra stołowe sprawiła; codzienną to bowiem zabawą jej było i wszystkich osób, które przy niej bawiły, albo które ją odwiedzały. W czasach Księstwa Warszawskiego, wyraz jak i rzecz sama były w powszechnem użyciu. Aleksander Fredro w jednej z komedyi swojej wspomina o tern zajęciu poważnych matron polskich.—„Encykl. S. Orgel.“.

Drezner Tomasz, właściwie Dresser, (jak sam na tytule dzieła wydanego w Paryżu w roku 1602 nazwißko swoje podaje), Lwowianin, urodził się w r. 1560. Po odbyciu nauk w akademii krakowskiej, sumptem Jana Zamoyskiego do Paryża wysłany, słuchał tam wykładów prawa, z istotną dla nauki korzyścią, gdyż zostawszy doktorem oboj -ga praw w Krakowie, powołanym został na katedrę prawa do nowo utworzonej akademii w Zamościu. Zasłynął tam wykładami kursu filologiczno-piawnego, tłómaoząc dzieła Cycerona o prawach, Platona o Rzeczypospolitej i zestawiając porówna-

biografa.

Drezdenko (D ries en), miasto w pruskiej pro-wincyi Brandenburgii, regencyi Frankfurckiej, nad rz. Notecią, przy kolei żelaznej; ma kościół ewan-gielicki, kaplicę katolicką, synagogę, szkołę prywatną, dom sierot, muzeum, pomnik Schönbarga von Brenkenhoff, (kolonizatora bagnisk nad Wartą i Notecią, założyciela Neustadt-Driesen), — przędzalnię, fabrykę sukna, płótna, mydła, octu, odlewnie żelaza i miedzi, piły parowe i młyny, gorzelnię, cegielnię, garncarnię, warsztaty ciesielskie; prowadzi bandel drzewem, któremu sprzyja bardzo ożywiona żegluga; mieszkańców 5 104, w tej liczbie 307 katolików, 108 żydów (1890 r.) D. jest miejscem rodzinnem astronoma Henckego, który tu ze swego obserwa-toryum odkrył asteroidy Hebe i Astreę. — Jest to bardzo stare miasto (posiada też zbiór starożytności). Już w roku 1251 miało warowny zamek, zabrany przez Barnima, księcia szczecińskiego, który wkrótce Przemysław, książę wielkopolski, odzyskał. W r. 1265, gdy źołnierstwo, na załodze w nim będące, napadami okolice pustoszyło, Bolesław, ks. kaliski, zburzyć go kazał, porozumiawszy się z Konradem, margrabią brandenburskim, lecz gdy ten warunków umowy dotrzymać nie chciał, Bolesław w cśm dni napowrót zamek wzmocnił i załogą swoją osadził. Od 1265 do 1317 D. należało na przemian to do Polski, to znów do Brandenburgii; w r. 1317 margrabia Waldemar brandenburski sprzedał zamek wraz z miastem rycerzowi von d. Osten, z którego rąk przeszedł w posiadanie Krzyżaków, a ci w r. 1455 znowu go Brandenburgii odstąpili. Kuifirst Joachim Fryderyk założył tu twierdzę, którą wskutek zdrady roku 1639 Szwedzi opanowali. Podczas wojny siedmioletniej zawładnęli nią byli Rossyanie, a po jej ukończeniu zburzył ją Fryderyk Wielki.

wczo prawa krajowe polskie z rzymskiem prawem. Jeśliby nawet nie zgodzić się na pogląd W. A. Maciejowskiego, który tego rodzaju wykład porównawczy nazwał wszechstronnym „w stosunku do dziejów świata*, i jakkolwiek tłómaczenie celu wykładów D-a w sposób powyższy uprzedzałoby na lat wiele metodę, która w ostatniem dopiero stuleciu należytego dostąpiła rozwinięcia, niemniej jednak samo powzięcie przez D-a myśli porównawczego zestawienia prawa polskiego z rzymskiem, dowodzi szerokości naukowego poglądu profesora na przedmiot wykładu. W bibliotece Drezdeńskiej, w dziale rękopisów G. 234, znajduje się księga D-a: S i -milium juris Poloni cum jure romano Centuria un a. Nie ulega wszakże wątpliwości, że jest to odpis drukowanego dzieła D-a, wydanego w r. 1602 z officyny C. Morellego. Z innych dzieł D-a wymienić należy Processus ju* diciarius Regni Poloniae, 1601, wydane po raz pierwszy w Zamościu, następnie w latach 1636 i 1640 przedrukowane w Warszawie. Napisał również po łacinie Instytuoye prawa Królestwa Polskiego, zebrane ze statutów i kostytucyj 1613. Umarł D. w Zamościu w r. 1614. Postać ta poważnie naukowa wyczekuje specyalnego

Al. K.

Drezno (niem. Dresden, łużyck. D r e ź d ź a-n y), miasto główne i rezydencyonalne królestwa Saskiego, na wysokości 102 m. nad powierzchnią morza, po obu brzegach Elby, w tern miejscu, gdzie rzeka jest łatwiejsza do przeprawy i mniej grozi wylewami, albowiem brzegi są tu podniesione przez napływy dwóch rzek, wpadających do Elby: Priess-nitz z prawej (z północy) i Weisseritz z lewej (z południa); przytem doliny tych rzek stanowią dogodne drogi: jedna z Łużyo, druga do gór Kruszczo-wycb; tu zbiegają się liczne koleje żelazne (z Chemnitz, Lipska i Berlina, Görlitz), łącząc się w jedną linię, prowadzącą do Czech (Bodenbach). Większa część miasta leży po lewej stronie Elby i składa się z Altstadt, F r i e d r ich st adt i Johannstadt; część po prawej stronie z Neustadt, Antonstadt i Albertstadt. Obie części są połączone trzema mostami: Marienbrücke, Augustus-brücke i Albertbrücke. Okolice D-a są malownicze: z jednej strony, na spadającej ku rzece krawędzi wyżyny Łużyckiej, ciągną się winnice, podczas gdy po drugiej stronie łagodne pochyłości gór Kruszczo-wych pokrywają bujne niwy, poprzerywane tu i owdzie głęboko werzniętemi dolinami, zwanemi „Gründen*. Na południo - wschód widać powabne góry stołowe Saskiej Szwajcaryi. W tak pięknej okolicy położone miasto człowiek ozdobił jeszcze liczne-mi dziełami i uczynił ogniskiem życia artystycznego („niemiecka Florancya“, „niemieckie Ateny*). D. więc nie jest wcale typową stolicą kraju, tak wybitnie przemysłowego, jak Saksonia; jednakże nie można powiedzieć, aby życie przemysłowe całego kraju nie odbijało się w ludności stolicy, tembar-dziej, że poblizkie kopalnie węgla (Plauenscher Grund) dają ku temu silną pobudkę; to też przemysłowy żywioł stanowi tu 45°/₀ ludności. Całkowita liczba mieszkańców D-a wzrasta szybko: w 1813 r. wy-

- •

---

■

S»

■

■

; 1

n

ii

i

SM

JïéSsj;

i i

;

i

f#y

■«

|Ü0&ä-

«»y

:;j

i

I •!

| ttl IX /"i

I mm

—*

n

Sf

1

liku Ui

Pfff;

M

m

Mg-)

•î3

M

-

aaüipH

jLJamjur^:,m

Fig. 331. Zamek królewski w Dreźnie.

> ~Vr\,:

il

îs-'Vîè^k

à

N

i

liii

. I

T;

I

’

□

« , ar «

■mH u- ■ im . a

~ — - ■ -

Fig. 332. Królewska Akademia Sztuk w Dreźnie.

„Unser

W. N.

nosiła 41 220, w 1852 r.—104 500, w 1867 r. — 156 000, w 1875 r. —197 300, w 1885 r. 245 000, nakoniec w 1895 r. — 334 000 raieszk., w tej liczbie 7% katolików, 90% ewangielików augsburskich, 2°/₀ innych wyznań chrześciańskich, 1% żydów (Petermann’s „Mittheilungen“ 1896.

Wissen von der Erde“ II, 1886).

Wzrost D-a rozpoczyna się już w XVI w. dzięki monarchom, zamiłowanym w przepychu i obdarzonym artystycznym zmysłem. Mianowicie zaś na początku XVII w. upięknianie miasta weszło niejako w program kurfirstów, skutkiem czego panujący podówczas styl rokoko wycisnął na budowlach swe piętno charakterystyczne, — dotąd jeszcze niezatarte. Jednocześnie gromadzono wielkie zbiory dzieł sztuki, zwłaszcza malarskiej, — i w krótkim stosunkowo przeciągu czasu D. stanęło w rzędzie najpierwszych pod tym względem miast Europy.— Zburzenie murów fortecznych (1817 — 1826) dało nowy bodziec rozrostowi zbyt przedtem ścieśnionego miasta, — pozostał z nich tylko potężny szaniec nad Elbą, który dziś pod nazwą „tarasu Brühlow-skiego“, daje wspaniały widok na ożywioną rzekę i przeciwległą część miasta. Następnie rozpoczęto budowę wielu gmachów publicznych, regulacyę ulic i wybrzeży, zakładanie ogrodów publicznych, oraz wszelkiego rodzaju roboty około upiększenia miasta. D. stawało się zwolna ogniskiem wygodnego i wykwintnego życia, ściągając zarówno Niemców jak i cudzoziemców. — Między gmachami publicz-nemi wiele jest cennych i zasługujących na bliższą uwagę. Zamek królewski, po wielokroć, rozszerzany i przyozdabiany, głównie przez Jerzego Brodatego i Augusta Mocnego, z freskami Bendeman-na i z obrazami szkoły niderlandzkiej; — wielce ciekawe są tak zwane „zielone sklepy“, „Grüne Gewölbe“ zawierające cenny zbiór kosztowności i przedmiotów sztuki. Obok zamku, nad Elbą, wznosi się piękny kościół katolicki (Hofkirche), według planów Chiaverego (1735 — 56). Teatr dworski, zbudowany w 1878 na miejscu zgorzałego w 1869 r.; kościół P. Maryi (Frauenkirche), wzniesiony z ciosu na wzór kościoła św. Piotra w Rzymie (1745). W pobliżu teatru leży słynny Zwinger w stylu rokoko, zbudowany przez Augusta II w 1711 — 22 r.; łączy się z nim renesansowe „muzeum“ z pierwszorzędnej wartości galeryą obrazów (Madonoa SykstyńBka Rafaela, Noc Correggia, Cristo della moneta Tycyana), i ze zbiorem sztychów (do 300 000 sztuk). — Protestancki kościół św. Krzyża posiada wieżę najwyższą w mieście (96 m.).—Ratusz z połowy XVIII stulecia;—gmach sejmowy, wzniesiony na miejscu wązkich uliczek (1887); gmach akademii sztuk pięknych, oraz Albertinum (zbrojownia, archiwum i zbiory archeologiczne), wznoszą się w pobliżu tarasu Brüölowskie-go i są dziełem ostatnich lat kilku. — W dzielnicy Neustadt leży ratusz z czasów Augusta II; pałac Japoński, zbudowany przez Fleminga 1715 r., a nabyty przez Augusta II, mieści w sobie bibliotekę, (400 000 t. 2 000 inkunabułów, 6 000 rękopisów, 20 000 map i t, p.); obok pałacu — ogród, założony częścią w angielskim, częścią we francuskim smaku. — Piękniejszym i większym jest jednak tak zwany „Wielki Ogród”, w Starem mieście, właściwie park, założony w końcu XVII w., historycznie pamiętny krwawą walką Prusaków z Francuzami d. 26 i 27 sierpnia 1813 r.; przy parku ogród zoologiczny. Na przedmieściu Fryderykowskiem wspaniały szpital miejski, przerobiony z pałacu Marco-liniego, w którym odbyła się konferencya Napoleona I z Metternichem d. 28 czerwca 1813 r. Między pomnikami D. posiada posąg zmarłego tu rzeźbiarza Rietschla (dzieło Scbillinga), posąg kompozytora K. M. Webera (dzieło Rietschla); posąg Lutra ("głowa według Rietschla), posąg króla Fryderyka Augusta II; posąg konny Augusta Mocnego, posąg Zwycięstwa. — Jako stolica państwa, D. jest ogniskiem najwyższych władz i posiada nadto izbę handlową i przemysłową, główny zarząd celny, dy-rekcyę generalną saskich dróg państwowych, 14 u-rzędów pocztowych, główny zarząd telegrafów, główny inspektorat przemysłowy, dwie stacye meteorologiczne, konsystorz ewangelicko-augsburski i reformowany, wikaryat apostolski, główny inspektorat szkolny, główną kwaterę 12-go (saskiego) korpusu armii i t. p. Sprawom oświaty służą: politechnika królewska, 4 gimnazya, 2 gimnazya realne, 1 szkoła realna, 2 wyższe szkoły żeńskie, 3 semi-narya nauczycielskie (2 męskie 1 żeńskie), instytuty głuchoniemych i ociemniałych, akademia sztuk pięknych, szkoła handlowa, ogrodnicza, weterynaryjna, kadetów, budownictwa, ogród botaniczny, kon-serwatoryum muzyczne, słynna orkiestra dworska, którą dyrygowali między innymi Hasse, Weber i Wagner, mnóstwo szkół niższych, tak publicznych, jak i prywatnych. — Liczne towarzystwa i korpo-racye: towarzystwo nauk przyrodniczo - lekarskich, mineralogiczne, botaniczno - zoologiczne, geograficzne; towarzystwo starożytności saskich, literackie, pedagogiczne, handlowe; związek rolniczo-ekonomiczny saski, — związek architektów i inżynierów, stenografów, pracy kobiet, kształcenia rzemieślników i t. p. Wśród mnóstwa instytucyj dobroczynnych i publicznych, oprócz wspomnianego wyżej szpitala miejskiego, istnieją tu: liczne inne szpitale, przytułki dla sierot, dla wychodzących ze szpitali, dla starców, dla nieuleczalnych, dla bezdomnych, kassy oszczędności i rzemieślnicze. Nowe wodociągi miejskie, wspaniale urządzone, zaprowadzone zostały na miejscu dawniejszych w 1875 r. i kosztowały blizko 8 mil. marek. — Przemysł i handel D-a ustępują Lipskowi i Chemnitz, wszakże nie są bez znaczenia. — Ekonomiczny punkt ciężkości miasta spoczywa w życiu dworskiem, polityeznem i urzęd-niczem, oraz w ruchu podróżników, których ściągają tu skarby sztuki i piękne okolice Szwajcaryi saskiej. — Z fabryk wymienić należy: wielkie i liczne browary, fabryki tytoniu, cygar i papierosów, kapeluszy słomkowych, kwiatów sztucznych, machin do szycia, mebli zbytkowych, wyrobów z blachy, obić papierowych, instrumentów fizycznych, chirurgicznych i muzycznych (fortepiany), pachnideł, rękawiczek, wyrobów ze skóry, parasoli, kart do gry, wód mineralnych, towarów aptekarskich (słynny zakład Gehego) i złotniczych, welocypedów, łodzi,

..

'

b

! ' ,1

i

Il

....

--J*!    . .-■ - ___J

||i|||

- v%j

Fig. 333. Teatr królewski w Dreźnie.

-

'"T.

V

.

il

S

-■«> ^ r?

\

i

.,

m

Æ

mLrm*

Lilii

t

L. : I

il'²-.

n

4-J⁻?

l][77

1}

!■ L:

fp IIÜ

■rsmz

Sgi

li

•S-" •    ““

»<

^., , ...

Fig. 3B4. Albertinum.

Fig. 335,. Galerya obrazów.

And. S.

Stolica królestwa

Michalsky.

wreszcie około stu drukarni, drzeworytni i litografii. W roku 1891 liczono 754 zakłady przemysłowe wszelkiego rodzaju, — o 370-iu machinach parowych, 421 kotłach, 4 900 koniach parowych i 28 342 robotnikach (8 370 kobiet)). — Dla popierania spraw handlu i przemysłu istnieje giełda pieniężna i zbożowa, liczne konsulaty zagraniczne, banki (bank Saski i Drezdeński), towarzystwa wzajemnego kredytu i t. p. Głównym przedmiotem handlu są towary kolonialne, wino, owoce, bydło, zboże, kruszce, drzewo, kamienie budowlane i artykuły miejscowego przemysłu. — Sprawy miasta spoczywają w ręku burmistrza, 31 rajców miejskich i 72 przedstawicieli miejscowego obywatelstwa. — Bilans za r. 1891 zamykał się liczbą 7 503 000 marek niem. w przychodzie i 7 419 000 w rozchodzie; majątek miasta przedstawiał wartość 31 381 000 marek, a dług 25 500 000 m. D. jest ojczyzną wielu znakomitych mężów niemieckich, mianowicie zaś: polityka Beusta, wirtuoza Bii-lowa, statystyka Engla, rzeźbiarza Hähnela, poetów: Hammera i T. Körnera (w domu na Nowem mieście, gdzie urodził się ten ostatni, mieszkał Sohil-ler od 1784 — 86, — jest tam dziś muzeum Körnera), historyka Treitschkego, pisarza Neritza, malarza Hermanna i w. i. — w Dreźnie zakończyli życie: aktorzy B. Dawison i E. Devrient, rzeźbiarz Rietschel, poeta i pisarz Fr. Schlegel, poeta Tied-ge i kompozytor K. M. Weber. — Porówn. Thiime und Gebauer „Heimatskuude v. Dresden“ (Drezno 1876); Gottschalk „Dresden und seine Umgebungen“ (tamże 1888); Meinhold „Führer durch Dresden* (tamże 1887).

Saskiego, prócz klinik i szpitali miejskich, posiada wielki zakład państwowy dla obłąkanych i nieuleczalnych, pod kierunkiem Dr. Gansera, a także zakład prywatny Schrötera, jako instytut wychowawczy dla kretynów i idyotów. Przyjmują się do zakładu dzieci w wieku od lat 6; nieuleczalne i podległe padaczce są wykluczone; kierownik Dr.

Dr A. P.

Drezdeńska galerya obrazów jest pod względem zupełności i doskonałości trzecim z kolei zbiorem w Europie: pierwszemi są włoskie, drugą paryska, za temi dopiero idą inne. Pierwociny zbioru tego sięgają roku 1560, czasów elektora saskiego, Augusta I; była to atoli tak zwana, powszechna w pałacach panujących i magnatów, kunstkammer, w której mieściły się wszelkiego rodzaju rzadkości i pamiątki. Chwilą istotnego założenia galeryi obrazów jest rok^ 1722, w którym został sporządzony pierwszy inwentarz „wszystkich obrazów jego królewskiej mości króla polskiego, elektora saskiego“, te wówczas otrzymały nazwę Galeryi. W r. 1742 inwentarz drugi spisuje już obrazów 1 938. Dziś liczba o-gólna wynosi 2 202, w tern zaś 20 współczesnych. Najważniejsze do dziś dnia, zdobiące gale-ryę nabytki, pochodzą z czasów Augusta II i Augusta III, kr. pols„ któremu pomagał Brühl, podstępem zdobywając arcydzieła do zbioru. Najgłów-niejszemi źródłami nabytków były Włochy i Hoilan-dya. Galerya księcia Modeny była tu najważniejszą: z niej 100 obrazów, między któremi Tycyana, Cor-regia, Pawła ^Veronese, „N. Panna" Holbeina, w We-necyi nabyta, „Madonna" Sixtina Rafaela, prosto z ołtarza w Placencyi. Kilkadziesiąt obrazów pochodzi z Pragi Czeskiej (1746). Najnowsze nabytki powstały z rozproszonego zbioru Ludwika Filipa, kr. franc.. Galerya w różnych pomieszczana była miejscowościach, częściowo do pałacu królewskiego chroniąc się róźnemi czasy. W roku 1843 król Fryde-ryk-August postanowił zbudować nowe pomieszczenie, które w r. 1847 stanęło podług planu budowniczego G. Sempera, ukończone w 1851 przez budowniczych: Haenela, Kriigera i Beuchelta, czołem zwrócone ku placowi, na którym jest kościół katolicki i Opera, a przyparte do Starego Zwinge-ra. Ocenić na pieniądze dziś już Gal er y i D-kiej niepodobna prawie; w swoim czasie bowiem król August III już po królewśku płacił nabytki do niej. Modeński zbiór kosztował 300 000 talarów przeszło (100 000 cekinów), z dodatkiem 21 tysięcy talarów, Madonna Holbeina—24 000 lirów weneckich; Syks-tynska Madonna Rafaela—20 000 dukatów, Gwida Semiramis 10 000 skudów, obrazy praskie za 4 000 dukatów i t. p. Ważniejszą jest wartość artystyczna tego mnóstwa dzieł pierwszorzędnej doskonałości — i to takich, których żadna inna galerya nie posiada; potęga wartości artystycznej nadaje nie tylko zbiorowi, miastu, ale i Akademii Drezdeńskiej znaczenie, ściągające do stolioy Saksonii z całego świata zwiedzających zbiór. Promienie jasności arcydzieł rozchodzą Bię na dalekie kraje i szkoły. W trzynastu z góry oświetlonych salach wielkich, od A do N, pomieszczone są obrazy szkołami, a w 21 mniejszych, odpowiadających temu układowi, gabinetach drobniejszych, o świetle booznem, mieszczą się mniejszych wymiarów dzieła i arcydzieła. W układzie dano pierwszeństwo Madonnie Rafaela (Sala A), której odpowiada na drugim koń-^ budynku Madonna Holbeina (Sala N). W środkowej kopułowej znajdujemy kobierce flamandzkie, podług kartonów Rafaela w Arras wykonane i bardzo piękne. Wyznaczając G-yi D-iej w szeregu zbiorów europejskich miejsce trzecie, tern samem określiliśmy stopień bogactwa zbioru, w którym nie można się spodziewać ani fresków Michała Anioła i Rafaela, ani Wenecyan i Hiszpanów wszystkich; ma wszakże z diugiej strony galerya ta dzieła, jakich nie mają inne, nawet najbogatsze zbiory włoskie. Pierwsze miejsce zajmuje w tym szeregu słynna Madonna Rafaela z św. Sykstusem i św. Barbarą, dalej Tycyana Chrystus Pan i Saduceusz (il Cri-sto della Moneta), obraz z flamandzką drobiazgo-wością wykonany; Corregia św. Magdaleny i Narodzenie Pańskie, owo pierwsze, w którem światło od dzieciątka bije na otaczających żłobek pasterzy, i na unoszących się w górze aniołów. Nie brakuje tu ani Leonarda da Vinci, ani Michała Anioła, ani Andrea del Sarto, owego na wpół Florentczyka, a na wpół Wenecyanina. Słynie D. G. głową Zbawiciela Carlo Dolci, rozpowszechnioną wielce; Ca-ravaggia też, religijne i obyczajowe, siłą i naturalizmem tchnące, do całości pojęcia szkoły włoskiej niezbędne. Szkoła Wenecka dobrze przedstawiona, bo Bellinich ma, rzadkiego Cima da Conegliano, Giorgio-

w. o.

nego Jakóbai Rachelę w pięknym, jasnym, krajobrazie i Tycyana cały szereg portretów, oprócz owego il Cristo della Moneta i Wenery z amorkiem; dwaj Palmowie, Bassano, Veronese i Tintoretto dobrze przedstawieni, lubo ostatni nie może byó takim, jak w Wenecyi. Z Bolonczyków: Carracciowie obadwaj, Guido Reni, Dominichino, Albano i Guercino najprzedniejsi z nich; Salvator Rosa, Battoni, którego bardzo rozpowszechniona Magdalena: Włochów ogółem 570. Z najlepszych Hiszpanów: Ribery „Marya E-gipoyanka“*, odznaczający się obraz, jeden z 12 jego; Velasqueza portrety, Zurbarana, Murilla. Z francuskiej szkoły: Poussina, Callota, Claude Lorrain’a, Silvèstre’a portrety Augusta II, Augusta III i żony jego, Józefiny. Watteau takpiękne,jakichLonvreparyski nie posiada. Flamandzka i hollenderska szkoła swo-jem mnóstwem liczebnem zapełniają G-ę D-ą. Breug-helowie, Rubens sam polowaniami i portretami 30 miejsc zajmuje, Teniers—26, Van Dyck—18, w liczbie tych słynne portrety Karola I angielskiego i trojga dzieci jego. Z Hollendrów: Mirevelt, Honthorst zwany, Gerardo della Notte, słynący z oświetleń wieczornych; Rembrandt, jego własne dwa portrety, Złożenie do grobu i wiele najcelniejszych w liczbie 20; Dowa szereg cały, portretów własnych dwa (obacz Dow) w liczbie kilkunastu owych przepięknie skończonych obrazków; Helsta portrety, Brouwera sceny ludowe, Terburga, Bola, Ostadego, Wouwermana samego widoków z końmi 60, Berghema i Ruys-daela liczne krajobrazy, Potera rzadkie, Mierisa, pięknie wykończone panie,—słowem: z tą szkołą najwyborniej tu zapoznać się/moźna. Dopełniają jeszcze ją starożytni Flamandzi, tacy jak Van Eyck, Van der Weyden, Messys (Quintin) i sta|ożytni Niemcy: Dürer, Burgkmair, Cranach, niezmiernie ciekawy, naiwnym poglądem na przyrodę, więc niemal brzydotą form odróżniający się; nareszcie Holbein, którego N. Panna z dzieciątkiem i rodziną burmistrza Bazylei Meyera u stóp, stanowi przeciwstawienie piękna ziemskiego pięknu duchowemu Syxtyny Rsfaela; portrety Holbeiua mają znaczenie historyczne. Donnera słynnie kończone głowy starców, pastele Mengsa, Dietricha zajmujące parafrazy wielu mistrzów i Canalego widoki Wenecyi, a następnie Belotta Ca-nalettego widoki Drezna i okolic — dopełniają G-ę D-ą, czyniąc z niej zbiór bardzo nauczający.

Dzieje. Nazwa Drezna (po czesku: Drazd’a-ny), pochodzi od słowiańskiego wyrazu dręzga „las“ (dręźdźanie=,ludzie leśni“, leśniacy). Była to pierwotnie osada słowiańska, wieś rybacka, na prawym brzegu Elby, pośród obszernego lasu, a z biegiem czasu, prawdopodobnie wskutek pobudowania kościoła P. Maryi, rozszerzyła się i na lewy brzeg rzeki. Nazwa teraźniejszej dzielnicy miasta: Poppitz (Poppitz-Pfaffenhof) świadczy, że wyposażenie probostwa wydarzyło się w czasie, kiedy ludność tej okolicy była jeszcze słowiańską, mianowicie w X-tem lub XI-tem stuleciu. — Pierwszą wzmiankę o D-ie znajdujemy w dokumentach z r. 1206; w r. 1216 wspomniane jest ono już jako miasto („civitas“). Zrazu należało do kapituły mi-śnijskiej, później jednak dostało się w udziale tamecznym margrabiom, którzy zbudowali w D-ie

Kacyki. Po»»* Ilv,»tr. Ze«z 128. T. X*i

warowny zamek. Henryk Dostojny chętnie tu przesiadywał, a żona jego, Agnieszka, sprowadziła i u-mieściła w kaplicy św. Mikołaja, (późniejszy kościół św. Krzyża), cenne relikwie (cząstkę Krzyża św.), które, ściągając licznych pielgrzymów, przyczyniły się do wzrostu miasta. Z tem wszystkiem przez cały ciąg Wieków Średnich D. było małoznaczną i ubogą mieściną, która w r. 1489 liczyła wraz z przedmieściami zaledwie 5 000 mieszkańców. Rozkwit jego zaczyna się dopiero od r. 1485, kiedy przy podziale Saksonii między Ernestem i Albertem D. przeszło do linii albeityńskiej i odtąd prawie bez przerwy było jej rezydencyą. — Po wielkim pożarze r. 1491 z gruntu odbudowane, zostało ono przez Jerzego Brodatego obwarowane, poczem elektor Maurycy fortyfikacye wzmocnił i rozszerzył. Henryk Pobożny zaprowadził reformacyę (1539); jego następcy dbali o upięknienie miasta. Podczas wojny trzydziestoletniej D. ucierpiało mniej niż inne miasta, a luki w zaludnieniu wypełniły się szybko przez przyjęcie licznych wychodźców z Czech, którzy od r. 1650 tworzyli oddzielną gminę („na Piasku“ z prawej strony Elby, późniejsze „Anton-stadt“). Ale najświetniejszy okres w historyi D a przypada na panowanie dwu Augustów, którzy zarazem byli królami polskimi, kiedy miasto to przez kilka dziesiątków lat (1694 — 1763), było siedliskiem jednego z najwystawniejszych i najbardziej rozrzutnych dworów Europy. Stare Miasto, które spłonęło, w r. 1685, zostało przez Fryderyka Augusta I (Augusta II) wspaniale odbudowane i otrzymało odtąd nazwę Nowego Miasta („Neustadt“). Przybyło mnóstwo okazałych gmachów, jak blokhauz, szkoła kadetów, koszary, pałac japoński, „Zwiń- . ger“, kościół P. Maryi i t. d. Powstały cenne zbiory sztuki i przedewszystkiem przepyszna galerya obrazów. Fryderyk August II (III), ukończył liczne, rozpoczęte przez ojca, budowle i kazał wznieść wspaniały kościół katolicki („Hofkirche"). Wojny Szląskie Fryderyka W. nie wstrzymały rozwoju miasta, lubo po bitwie pod Kesselsdorfem (15 grudnia 1745) wojska pruskie wkroczyły do D-a i tu, 25 grudnia 1745 roku, zawarto pokój, na mocy którego Fryderyk Wielki zatrzymał nazawsze zdobyty Szląsk, a Saksonia zapłaciła Prusom milion talarów kontrybucyi. Dopiero wojna Siedmioletnia położyła kres tej świetności D-a. D. 9 wrześ. 1756 stolica Saksonii została zdobyta przez Prusaków, którzy, ustępując z niej w r. 1759 przed Austrya-kami, spalili przedmieścia Pirnajskie i Wilsdruffskie, a w roku następnym straszliwem bombardowaniem najokropniej zniszczyli wnętrze miasta. W drugim okresie pokoju, za panowania Fryderyka Augusta III, D. powoli wyleczyło się z raD; zburzone dzielnice i domy zostały odbudowane, liczba mieszkańców wzrosła znacznie. Atoli wojny Napoleońskie zesłały nowe próby na miasto. Po bitwie pod Jeną zajął D. generał francuski Thiard (1806), a w r. 1809 Austryacy byli przez krótki czas panami miasta. R. 1810 zaczęto znosić fortyfikacye. Przed samym wybuchem wojny rossyjsko-francuskiej, 16— 28 maja 1812, D. było świadkiem wspaniałego zjazdu książąt i manifestacyj na cześć Napoleona,

127

mm

===

■

m

«a

^|p§

-

_ -:

B

='-: ":-.r

^.jł-r-jr

y > 7 if-

Jpp?

=====

■

lia

jü^5=^

ï,I

f.

==

m

[Ę

--S

ï-;

!»|

jg

! ■

KJ

y

rx.

rK

§

■i

==

m

!

tlił

a»

1

&

m

a

m

y

: I

ii

m

ii

i.'l V v

r-['

5]

r -

ï

r '

'

<L

‘a

VI

k

V

j

■

J

i

•r

P

s

r.

m

V

<rv

il

à:_

^sîjjfea

i •;

IR

P-

S

I;

: -.;

sà

££L~

.

mm

ÖSB

m

FlSSllll

M 2 M&æM

».

)\

Uiü

ffim

Fig. 336.. „Zwinger“ w Dreźnie.

Hml.

w roku zaś 1813 widownią ostatniego wielkiego zwycięstwa Napoleona na ziemi niemieckiej, (bitwa pod D-em). Po bitwie pod Lützen (2 maja 1813) Napoleon wybrał D. na punkt środkowy swych operacyj i kazał postawić miasto w stanie obronnym. Kiedy w dniu 17 sierpnia, po krótkim rozejmie, wojna wskutek przyłączenia się Austryi do sprzymierzonych wybuchła na nowo, Wielka czyli Czeska armia pod wodzą księcia Schwarzen-berga pomaszerowała na D., zajęte tylko przez 30-tysięczny korpus Saint-Cyra. 25 sierpnia, około godz. 4-tej popołudniu, stanęło pod D-em przeszło 60 000 wojsk pruskich, rossyjskich i austryaokich. Liczba ta była dostateczną do rozpoczęcia natychmiastowego ataku, atoli wskutek różnicy zdań między wodzami chwila korzystna została stracona. Kilkunasto-godzinna zwłoka ocaliła D. dla Francuzów, albowiem Napoleon, otrzymawszy wiadomość o marszu Schwarzenbergs, miał czas wrócić (d. 26 o godz. 10 tej z rana) ze szląska, wrzucić do miasta znaczne siły i objąć osobiście kierownictwo obroną. Gdy wreszcie sprzymierzeni, których siły urosły były tymczasem do 160 tysięcy, 26 sierpnia o godz. 4-tej popołudniu zdecydowali się przystąpić do ataku, to jakkolwiek Prusacy wkroczyli już byli do przedmieścia Pirnajskiego, Austryacy zaś opanowali szańce przed rogatką Freiberską i ogród Moszyńskich, jednakże gwałtowny kontr-atak Napoleona wyrzucił ich z tych wszystkich pozycyj. Dnia 27 sierpnia o świcie pierwsi Francuzi wznowili bitwę. Silnym oguiem działowym, podczas którego poległ, przy boku cesarza Aleksandra, generał Moreau (ob.), utrzymywał Napoleon centrum armii sprzymierzonych na wzgórzach Zscbärtnitz i Räcknitz w nieczynności, przez co mógł jednocześnie przeważającemi siłami zaatakować obydwa skrzydła. Gdy na lewem skrzydle dywizya austr. generała Mezko została zręcznie przez Murata okolona i wzięta do niewoli, Wittgenstein zaś na prawem ze znacznemi stratami przez Mortiera odrzucony za wzgórza, wódz naczelny sprzymierzonych, obawiając się zostać odciętym od Czech przez zbliżającego się od Pirny generała Vandamme, nakazał odwrót, który uskuteczniono w nocy z dnia 27 na 28 sierpnia. Straty sprzymierzonych wynosiły 15 000 zabitych i rannych, oraz przeszło 20 000 wziętych do niewoli; wszakże i Francuzi liczyli samych tylko ranionych z górą 10 000. D. 7 października 1813 Napoleon wraz z królem saskim opuścił D., pozostawiwszy w niem gen. St. - Cyra i hrabiego Lobau z 30 000 wojska. Po bitwie pod Lipskiem głód i tyfus zmusiły tę załogę, blokowaną przez Austryaków, do kapitulacyi (11 listopada), poczem, w dniu 17 listopada, książę Repnin stanął na czele rządu cywilnego w D-ie. Po zawarciu pokoju i powrocie króla Fryderyka Augusta (7 czerwca 1815) miasto zaczęło znowu wzrastać i przyozdabiać się, do czego przyczyniło się niemało zniesienie w r. 1817 forty-fikacyj. Za panowania króla Antoniego wszystkie przedmieścia, a także tak zwana odtąd dzielnica „Antonstadt“ zostały wcielone do miasta (1835); r. 1839 połączono D. koleją żelazną. W maju 1849 D. było widownią krwawej walki barykadowej, stłu-

mionej przy pomocy Prusaków, przyezem spalił się gmach opery i część Zwingeru. Od 23 grudnia 1850 do 15 maja 1851 odbywały się w stolicy Saksonii bezowocne konferencye ministrów państw niemieckich nad nową konstytuoyą rzeszy niemieckiej. Podczas wojny prusko - austryackiej Prusacy bez oporu zajęli miasto (18 czerwca 1866) i pruska załoga pozostawała w D-ie aź do końca r. 1867. — Klemm „Chronik der Stadt Dresden“ (D. 1833 — 37, 2 t.). — Lindau „Gesehichte der kö-nigl. Haupt - und Residenzstadt Dresden“ (D. 1884 — 85, 2 t., 2-ie wyd.). — Aster „Schilderung der Kriegsereigai8se in und vor Dresden“ (D. 1844).

Drezyna (Troiły, Waggonet de tourne, Dr ai sina), nazwa wagoniku, poruszającego się po torze kolejowym, przeznaczonego dla obsługi służby drogowej. Nazwa pochodzi od wynalazcy von Draisa, który w r. 1817 zbudował wagonik odkryty dwu - osiowy, poruszany po torze żelaznym, za pomocą odpychania się nogami od powierzchni ziemi, siedzących na wagoniku, lub też odpychania drągami, na podobieństwo łodzi, płynącej po płytkiej wodzie. — Wagoniki tego rodzaju i dziś jeszcze są w użyciu dla celów roboczych, przeważnie zaś przy budowie drogi, i noszą nazwę „trolki*; pierwowzór jednak z biegiem czasu zmienił swoją pierwotną formę i obecnie D. służy wyłącznie dla eksploatacyi, ułatwiając inżynierom i technikom kontrolowanie stanu drogi, i umożliwiając przejazd po torze, niezależnie od kursujących pociągów kolejowych. — D. od r. 1839 różne przechodziła fazy konstrukcyjne, najwięcej jednak rozpowszechnione formy, zewnętrznym wyglądem są dość zbliżone; różnice zachodzą przeważnie w sposobie mechanicznego poruszania wagonikiem: albo za pomooą kół trybowych, albo też systemu drągów mechanicznych i koła ekscentrycznego. — Koła D-y, jak w o-góle wszystkich wagonów, biegnących po torze kolejowym, opatrzone są w bandaże (ob.) i umieszczone nieruchomo na osiach, osadzonych końcami w odpowiednich panewkach z mazidłem. Platforma, zbudowana z żelaza kutego formy I, stanowi rodzaj ramy, do której przedniej części przymocowane jest siedzenie, pozostała zaś część, pokryta deskami, służy dla robotników poruszaj ącyoh Drezynę, których zwykle bywa czterech. Jedna para kół, dla nadania wagonikowi większego rozpędu, bywa zwyczajnie dwa razy większej średnicy niż pozostała. — Przy użyciu kół trybowych jedno z nich osadzone jest na osi kół rozpędowych, a drugie, większych rozmiarów, po za siedzeniem. Robotnicy, odbywając ruch obrotowy korbami, wprowadzają D-ę w ruch postępowy. Przy użyciu drągów mechanicznych i koła ekscentrycznego, robotnicy, dla wprowadzenia w bieg D-y, odbywają ruch postępowo - wsteczny. —Części Drezyny, wprowadzone w ruch obrotowy, dla zabezpieczenia robotników od wypadku, pokryte są osłoną z blachy żelaznej. Przy każdej D-ie znajduje się hamulec zwyczajnej kon-strukoyi, którym działa się z przedniego siedzenia, niezależnie od pracy mechanioznej robotników, wstrzymujących działanie postępowe w razie nagłej po-

!

\

lii

M

h

///

*

rÆ

pi

i

wc

I

\\\^

X:

■

=5^

\

ssâ

■

<i=rr—_--

<rXr

r±rrr“_-tn_n

=^cL=-_

00/

___“-““rrri-'i

X X

7

x

X

X

fi

X

I

!"

I TF

X X

i

i!

i m

x

!!

ii

;<

X

X

!i

,

< _'^0=—--...

x    X

~jHi

//

~vir

ÏIX

m.

:r,

I____

0

%

?

=x

1

1

Fig. 337.

/

H

r/ \

\

II

iiz

=^1

;

j

:i s?

/

•L.N3L-

r;

a.

*<

L

Fig. 338.

E. D.

t-.

;;-rj

-11

ttzeby. — Prędkość D-y względnie do jej konstruk-cyi i siły robotnika, bywa od 15 — 30 wiorst na godzinę.—Fig. 337 przedstawia D-ę systemu v. Leo-nardi, używaną na kolejach nadreńskicb, zaś fig. 338 D-ę systemu Pianka, używaną przeważnie na kolejach austryackich. W celu powiększenia prędkości biegu Drezyny urządzano ją z małym stojącym kotłem parowym. D-y tego rodzaju mogą biedź od 50 — 70 kilom, na godzinę, w praktycznem jednak użyciu, a szczególniej przy biegu po ożywionych liniach komunikacyjnych, nie są do użycia. W nowszych czasach budować zaczęto D-y na wzór welocypedów (ob.) czterokołowych, a następnie i trzy-kołowych. — Przy systemie trzykołowym dwa koła niejednakowej średnicy biegną po jednej szynie toru, trzecie zaś, malutkie, stanowi jakby oparcie i kierownik i posuwa się po kan-cie drugiej szyny toru. D-y welocypedowe poruszane są za pomocą nóg jadącego, lub też za pomocą rąk i nóg. Służą dla jednej osoby lub dwóch osób. Najlepsze systemy tego rodzaju D-n dostarczane są przez firmy R. W. Peabody i S-ka w Bostonie i E. Kühne w Wieselburgu na Węgrzech.

Drętwa czyli Drętwik (Torpedo Drum.), zwany pospolicie płaszczką elektryczną. Jeden z rodzajów ryb Chrząstko waty ch (Chondroptery• gii), do rzędu ryb poprzecznoustych (Plagiosto-mata), rodziny płaszczek (Bajae), należący.— Odznacza się oiałem plaskiem, gładkiem, zao-krąglonem krążkowato, płetwy bowiem piersiowe, bardzo szerokie, poziomo rozpostarte, dochodzą aż brzusznych. Ogon szczupły zaokrąglony, szpary skrzelowe na dolnej powierzchni ciała, pod płetwami piersiowemi; oczy i pryskawki na grzbietowej.— nie Atlantyckim i Indyjskim.—Przyrząd elektryczny tych ryb zostaje w związku z mózgiem, i zaopatrzony jest w specyalne nerwy; składa się z licznych, prostopadle jeden obok drugiego ustawiony oh, sześciokątnych słupów błoniastych, przypominających plastry pszczole. Na grzbietowej powierzchni przyrządu ma się zbierać elektryczność dodatnia, na brzusznej zaś zbiera się odjemna. — Znanych jest kilka gatunków, np. T. marmorata, Risso, — D r ę t w i k marmurkowaty. Z wierzchu brunatny, z bia-łemi marmurkowatemi żyłkami. Otwory pryskawek z wyraźnemi wyrostkami frendzelkowatemi. Długi

..c.c.

ir.

i-;/ m.

\m

::

-•

'zr-

SSÏ

'•

:3

i ocean Atlantycki. T. hebetans i t. p.

ne

ammmi i

Http.

y vxn/ï;

Kig. 339. Drętwa oczkowana (Torpedo ocellatct).

Zęby płaskie, szerokie, trące, uzbrajają gębę, która również w postaci poprzecznej szpary leży na dolnej stronie ciała. Płetwy grzbietowe dwie, cofnięte ku ogonowej, płetwy podogonowej brak. Do najważniejszych znamion tych ryb należy przyrząd elektryczny, umieszczony po bokach głowy, pomiędzy głową i płetwami piersiowemi, z których ryby dowolnie wydzielają znaczną ilość elektryczności w zamierzonym kierunku, sprawiają silne uderzenia prądu elektrycznego i odurzają zdobycz lub napastnika.—Mieszkają w morzu Śródziemnem, ocea-

Fig. 340.

Ciało Drętwy (Torpedo) otworzone z wierzchu, w celu pokazania mózgu i przyrządu elektrycznego.

I, II, III. Mózg (przedni, środkowy, tylny).

o Oko

f Pryskawka

br Skrzele, na prawej połowie ciała pokryte powłoką mięśniową, na lewej zaś widoczne oddzielne ich części, j

tr Gałązka nerwa trójdzielnego,

tr' Gałązka tegoż nerwu, biegnąca do przyrządu e-lektrycznego.

oe i oe' Przyrząd elektryczny.

v Nerw błędny.

na 50—150 cm. W morzu Śródziemnem.—T. ocel-lata Rud, D. oczkowany, z wierzchu jasno-brunatuy, z kilku (do 7-miu) okrągłemi niebieskiemi plamami, często z niewyraźnemi, białemi plamkami na tyluej części tułowiu. Otwory pryska j?ek bez wyrostków.—Długość ciała 60—90 cm.—M. Śródziem-

A. S.

S K.

Drganie, drgający ruch, wibracya, ruch wibracyjny, w ogólności ruch wahadłowy cząstek wyprowadzonych z położenia równowagi; ruch cząstek w jedDą i drugą stronę; ruch dokoła pewnego punktu, który oznacza położenie cząstki w stanie spoczynku, równowagi. Ruch drgający ulega prawom ruchu wahadłowego (ob. Wahadło) i nazwy te są właściwie jednoznaczne, pospolicie jednak przez ruch wahadłowy rozumiemy ruch pe-ryodyczny, wywołany przez działanie siły ciężkości, gdy nazwę ruchu drgającego stosujemy do po-dobnegoż ruchu peryodycznego, ale wywołanego przez siły molekularne czyli międzycząsteczkowe, będącego zatem objawem sprężystości ciał. Ruch drgający jeBt powszechny w przyrodzie jako źródło wszelkich objawów fizycznych. D-a ciała brzmiącego są źródłem głosu, a od ich szybkości, czyli raczej częstości, zależy wysokość tonu; drgania eteru stanowią objaw światła, a różna ich szybkość jest przyczyną rozmaitości barw; drganie cząstek ciała ujawnia się jako ciepło, a różna forma tego ruchu drgającego najdrobniejszych cząstek ciał powoduje różnicę trojakiego Btanu skupienia ciał—stałego, ciekłego i lotnego; rozchodzenie się elektryczności dokonywa się za pośrednictwem drgań, analogicznych z drganiami świetlnemi eteru. Gdyby cząstki ciał istniały niezależnie jedne od drugich i nie wiązały się siłami w całość je łączącemi, nie byłoby słusznej zasady do wyróżnienia ruchu drgającego od ruchu wahadłowego; ruch wszakże każdej cząstki drgającej, w skutek sprężystości w ciele występującej, udziela się cząstkom sąsiednim: w każdym więc układzie cząstek ruch drgający, raz wszczęty, rozchodzi się coraz dalej i wywołuje fale, rozprzestrzeniające się w danym układzie. Ruch więc drgający staje się źródłem ruchu falowego, a łączność jest tak ścisłą, że ruch drgający i ruch falowy uważane być mogą prawie za identyczne. Gdy drgania dokonywają się w tym samym kierunku, w którym się fala rozchodzi, nazywają się po dłuż nem i i tworzą falę podłużną; drgania, zachodzące prostopadle do kierunku rozchodzenia się fal, są poprzeczne i tworzą falę poprzeczną. Fale wodne, struny brzmiące, fale świetlne eteru dają przykłady drgań poprzecznych; drganie fujarek, rozchodzenie się głosu w powietrzu jest objawem drgań podłużnych. Co do ogólnych praw ruchu drgającego ob. WahadłoiFalowy ruch; ob. też Bar w a, Ciepło, Elektryczność, Fujarka, Głos,Struna, Światło. Do badania drgań ciał brzmiących Błu-żą wibroskopy i wibrografy (ob.).

Drgawki przedporodowe, porodowe i poporodowe (Eclampsia), jest to cierpienie, które się spotyka u ciężarnych, bądź w okresie porodu, bądź w okresie poporodowym. Przy tego rodzaju D-ach chore zazwyczaj tracą przytomność, która w większości wypadków nie powraca, i tego rodzaju D. sprowadzają za sobą śmierć. Co do częstości spotykanych przypadków D k, to w 50% zjawiają się one u rodzących, w 25% u ciężarnych lub też u położnic.—Przyczyny. Przyczyną D-k, o których mowa, w większości wypadków jest zatrucie krwi solami, wchodzącemi w skład uryny. Zatrucie to jest spowodowane chorobą nerek, których upośledzona czynność powoduje nagromadzanie się soli we krwi, gdy sole te powinny w normalnych warunkach być wydzielonemi z uryną. Jeżeli D. są wywołane przez tego rodzaju przyczynę, to choroba zwie się eclampsia uraemica. Sole zawarte we krwi działają drażniąco na ośrodki mózgowe i wywołują D. całego ciała.—W 5% przypadków D-k przyczyną bywa odruch t. zw. edampsia refie-doria u osób nerwowyoh, lub też u bardzo młodych lub starych pierworodzących, skutkiem podrażnienia nerwów czuciowych (przeważnie narządu rodnego), lub też ogólne wzruszenia nerwowe. Najnowsi badacze szukają przyczyn eklampsyi w drobnoustrojach, jest to jednak jeszcze punat sporny. Przyczyna, dla czego D. tego rodzaju spotykamy przeważnie u ciężarnych, rodzących lub położnie, leży w tern, że podczas ciąży u większej części kobiet nerki podlegają pewnym chorobowym zmianom; tworzy się tak zw. Leydensche Schwangerschaftsniere; jest to niedokrwistość nerki z tłu-szczowem zwyrodnieniem nabłonka; przy takim stanie nerek zazwyczaj zjawiają się o-brzęki nóg, ilość wydzielanej uryny na dobę się zmniejsza. I w ogóle, w okresie ciąży u kobiet serce i nerki mają zwiększoną pracę: nic dziwnego, że czasami nie mogą podołać tej pracy, zwłaszcza jeżeli już przed ciążą nie były zupełnie zdrowe; dla tego wszelkie inne choroby nerek, zadawnione lub ostre, mogą u ciężarnych wywołać D. Zazwyczaj wystąpienie D-k u ciężarnych poprzedzają pewne zwiastuny, jako to obrzęki nóg, rąk i twarzy, ilość wydzielanej na dobę uryny znacznie się zmniejsza, bardzo często zjawiają się silne bóle głowy. Atak D-k rozpoczyna się D-ami mięśni twarzy z jednoczesną utratą przytomności, następnie zjawiają się D. całego ciała, przytem język zazwyczaj wysuwa się z jamy ustnej i bywa przygryzany zębami. Bardzo często zjawia się żółtaczka. Atak trwa zwykle %—l¹/* minuty; po ataku chora mocno zasypia z utrudnionym oddechem.—Co się tyczy rozpoznania choroby, to jest ono bardzo łatwem, gdyż tego rodzaju D. z utratą przytomności bywają tylko przy t. zw. padaczce (epilepsia). Padaczkę można prawie zawsze wykluczyć na zasadzie wywiadów, zresztą w tych wypadkach nie będziemy mieli zmniejszonej ilości uryny, przytem uryna nie będzie zawierała w sobie takiej ilości białka, jak przy eklampsyi, przy której, jeżeli urynę chorej zagotować w probówce—to białko w jednej chwili zetnie się w postaci grubego kożucha. Jest jeszcze wiele cierpień, które wywołują podobne D., jak przy eklampsyi, lecz i tych lekarzowi w razie wypadku eklampsyi wykluczyć nie trudno. Co się tyczy rokowania przy eklampsyi, to śmiertelność matek przy porodzie 25%; w okresie ciąży śmiertelność większa, w o-kresie połogowym — mniejsza. Rokowanie zależy od ilości napadów i jakości pulsu: jeżeli chora miała napadów więcej niż 10 i jeżeli zjawiają się one często, a przy tern puls jest słsby i częsty, to rokowanie jest złe; lepsze już mieć możemy przy

Driburg — Drinov Marin.

eclarnpsia refleitoria. Leczenie eklampsyi jest rzeczą nie łatwą i powinno być prowadzone przez lekarza specjalistę. Polega ono na jaknajśpieszniej-szem opróżnieniu macicy (Diihrssen), w głębokiem, sztucznem uśpieniu chorej, oraz na zwiększeniu wydzielania trujących substancyj, znajdujących się we krwi, czy to przez środki pobudzające działalność nerek, czy też przez upust krwi, czy wreszcie przez wywołanie potów za pomocą gorących kąpieli z następczem owijaniem chorej w koce (Breus), lub też przez owijanie chorej w mokre prześcieradła i koce (Priesnitz). Stałe chloroformowanie chorych oraz narkotyzowanie za pomocą morfiny

1    cbloralu jest tylko symptomatycznem leczeniem, nie leczy jednak istoty choroby; przeciwnie, może stan chorej pogorszyć, osłabiając czynność serca, która odgrywa bardzo ważną rolę przy eklampsyi.

— Literatura: „Rys położnictwa praktycznego“

Władysława Tyrchowskiego (Kraków 1861); „Aku-szerya” D-a Stanisława Jerzykowskiego (Warszawa 1875); .Krytyczny przegląd ostatnich pojęć o istocie i leczeniu drgawek porodowych“ Stanisława Rybickiego (Warszawa 1887).

Driburg, miasto i miejsce kąpielowe w pruskiej prowincyi Westfalii, regencyi Minden, nad rz.

Aa, w malowniczej dolinie Lasu Teutoburskiego;

2    500 mieszk., przeważnie katolików; przemysł szklany, drzewny i garncarski. W pobliżu zwaliska zamku Iburg, zdobytego przez Karola W. w 775 r.

—D. odznacza się świeżem, ożywczem, góiskiem powietrzem i posiada obfite zdroje szczawy źelezisto-słono-ziemnej, zasobnej w kwas węglowy; urządzenia kąpielne wzorowe. Prócz wymienionych zdrojów, stosowane są tu silne siarczano - mułowe kąpiele, nadto parowe i natryskowe, oraz serwatka i kumys. Od Kolonii 5 godzin jazdy. Stacya kolejowa w miejscu. Sezon od połowy maja do października, pobyt tani; liczba gości atoli, pomimo wszelkich zalet i stron dodatnich Driburga, jako miejscowości kuracyjnej, bywa bardzo nie wielka: dosięga zaledwie tysiąca osób.

Drieberg Fryderyk von (* 10 grudnia 1780 w Charlottenburgu — f tamże 11 maja 1856), badacz muzyki staro-greckiej. Czyniąc zadość życzeniu swej rodziny, wstąpił do wojska pruskiego, ry* chło jednak zrzucił mundur oficerski, odbył Btudya muzyczne pod kierunkiem Cherubiniego w Paryżu (1804) i poświęcił się badaniu muzyki staro - greckiej. Owocem tych badań były broszury i dzieła?

„Die mathematische Intervallenlehre der Griechen“

(1818); „Aufschlüsse über die Musik der Griechen“

(Lipsk 1819); „Die musikalische Wissenschaft der Griechen“ (Berlin 1820); „Die praktische Musik der Griechen“ (Berlin 1«21); Die pneumatischen Erfindungen der Griechen“ (Berlin 1822); „Wörterbuch der griechischen Musik“ (Berlin 1835); „Die griechische Musik, auf ihre Grundsätze zurückgeführt“

(1841); „Die Kunst der musikalischen Komposition, ein Lehrbuch für praktische Musiker zum Selbstunterricht, nach griechischen Grundsätzen bearbeitet“

(Berlin 1858). Oprócz tych dzieł D. pisał wiele artykułów w różnych czasopismach muzycznych niemieckich o muzyce greckiej, np. „über die Stirn-

Dr K. K.

W. U. i Dr A. P.

A. Pol.

W. N.

W. N.

1013

mung der griechischen Instrumente“ (Cacilia 1825); „über das Monochord“ (Cacilia 1825) i t. d. Przez długi czas przypisywano pracom D-a wysoką wartość, jego zaś samego uważano za uczonego hellenistę w zakresie muzyki staro-greckiej. W ostatnich jednak czasach sprawdzono, że lubo D. dużo wiedział o tej muzyce, wiele jednak fantazyował na jej tematy, że więc jego dzieła nie mogą służyć archeologom muzycznym za źródła poważne do dawnej muzyki greckiej. D. napisał kilka oper („Don Cocagno“, „Der Sänger und der Schneider“ i t. d.), żadna jednak z tych oper nie doznała powodzenia.

Drieva (od drievo = drzewo—lignum, w łacinie średniowiecznej=łódź). Pod tą nazwą w w. XIV i XV słynęło targowisko słowiańskie, zwane po łacinie Forum albo Mercatum Narenti, leżące u najniższego biegu Neretwy, gdzie dziś G a be la. Znajdowała się tam stała osada kupców dubrownickich, do której dopływały lekkie łodzie morskie.—(Porów. Jireczek „Handelsstrassen und Bergwerke von Bosnien etc.“).    •

Driffield (Great D.), miasto w angielskiem hrabstwie York, połączone kanałem z rz. Hull, na krzyżownicy kolei żelaznych; 5 700 mieszk.; fabryki bawełniane i jedwabne, młyny zbożowe i kościane, handel zbożem.

Drigłllington, miasto w angielskiem hrabstwie York, niedaleko Bradfordu; 4 200 mieszk. fabryki wełniane, wyrób trzewików.

Drimys Forst, aromatyczne drzewa i krzewy z rodziny Magnoliceae, o liściach wiecznie zielonych, upstrzonych przezroczystemi kropkami, wskutek gruczołków powstałych z wonnego olejku. Znanych jest około 10 gatunków, rosnących w strefie gorącej Ameryki, Nowej Zelandyi, Australii, Nowej Gwinei i na wyspie Borneo. D. Winteri Forst ( Wintera aromatica Murr.) z Meksyku i Chile, jest to drzewo, którego kora (Cortex Winterianus verus) niegdyś używana była jako lekarstwo od zimnicy i cierpień żołądkowych, lecz była fałszowana korą zroślin Canella alba i Cinnamodendron cor-ticosum. W Brazylii i Kolumbii odtąd jej używają przeciwko szkorbutowi oraz innym niemocom. Drimys granatensis z Brazylii i Boliwii dostarcza kory, zwanej Cortex Cot o, zawierającej różne żywice, olejek aromatyczny i alkaloid Cotoi-n ę C₂₂H₁₉ 0₆; kory tej używają jako środka ściągającego w biegunce i w nadmiernych potach. *

Drincić M i 1 i ć, wódz serbski z Rudnika, dzielnie walczył z Turkami w ogólności, a szczególniej za wolność Serbii. Między innemi pod Głuszcami rozproszył ośmiotysięczny zastęp nieprzyjaciół, zostających pod dowództwem Karadżicza i Vodulovi-cza; w roku 1805 uderzył z garstką junaków na Cza-czak i po całodziennym zaciętym boju wyparł z niego znacznie silniejszą załogę turecką. Poległ d. 14 czerwca r. 1815 w krwawej bitwie pod Ljublją, zakończonej świemem zwycięstwem, odniesionem przez Serbów.— „Ottùv. Slovnik naućny”'

Drinov Marin, historyk i lingwista bułgarski (* 1838 w Panagjuriszti). W r. 1858 był wysłany do Rossyi na studya teologiczne, ale oddał się

St. Rew.

historycznym. Potem był wychowawcą w rodzinie książąt Golicynów, z którymi siedem lat przepędził we Włoszech, Szwajcaryi i w Pradze, a w r. 1871 zajął katedrę historyi słowiańskiej w Charkowie. Podczas okkupacyi rossyjakiej w Bulgaryi (1877 — 79) był gubernatorem cywilnym w Sofii, która, przeważnie dzięki jego staraniom, stała się stolicą państwa, a potem został pierwszym dyrektorem wychowania publicznego. W r. 1881 powołany był na prezesa nowo ustanowionej rady stanu, lecz, wskutek agi-tacyi stronniczej, obowiązku tego nie objął. W r. 1809 D. był jednym z założycieli towarzystwa nauko-wo-literackiego (bolgarsko - kuiźewno drużestwo) w Braile, obecnie w Sofii, którego dotąd jest prezesem honorowym. Z licznych pism jego wymienimy ważniejsze: „Istoriceski preglad pro bułgarska -ta crkva“ (1869); „Zaselenije Bałkanskago połu-ostrova Slavianami“ (Moskwa 1873); .,Jużnije Sia-wianie i Vizantija w X vëkë" (tamże 1876); „No-yyj cerkovno slavijanskij pamiatnik s upominanijem o slav. perveuëitëljach“ (Petersburg 1885); „Ne-skolko slov ob jazykë, narodnych peanach i obyća jach Derbskich Slavjan“ (tamże 1888). Wiele też artykułów umieścił w różnych czasopismach, głó wnie zaś w wydawnictwie peryodycznem Towarzystwa naukowo-literackiego. Język bułgarski trzyma się przeważnie jego pisowni (historycznej). Od r. 1890 D. jest prezesem Charkowskiego Towarzystwa historyczno-filologicznego. Dodać jeszcze należy, że D. pisywał także do Czasopisu czeskiego Muzeum, do Archivum Jagicza i do wydawnictw pe-ryodycznych rossyjskich (. (kaBHHCKÜ CÔopmiKB', »ÎKypuajiï, MHHHCTepcTßa HapoAaaro üpocBhme ma*, M3BÉCTia caaBflHC. ßaaroTBopnTejiBHaro 06-mecTBa“).    *

Drób w gospodarskiem znaczeniu oznacza ptactwo domowe; w ogóle jednak miano to obejmuje i króliki, jako drobny inwentarz żywy. Dział ten, dotychczas po macoszemu traktowany przez gospodarzy, powierzany bywał opiece starej jakiej kobiety, odznaczającej się pieczołowitością w wychowie piskląt i nieszczędzącej pracy i kłopotu w ich żywieniu i pielęgnowaniu. O ekonomicznych korzyściach z wychowu drobiu w takich warunkaoh nie mogło być mowy, i cała ta rzesza cierpianą była w gospodarstwie jako złe konieczne, służące do zaspokajania codziennych potrzeb właściciela i jego rodziny. — Zmiana stosunków gospodarczych nie pozostała bez wpływu i na hodowlę drobiu. Idąc za przykładem Zachodu, gospodarstwa nasze zaczęły większą zwracać uwagę na ekonomiczną stronę przedmiotu, a jedynym środkiem do dopięcia zamierzonego celu była racyonalna hodowla, licząca się z miej scowemi, klimatycznemi i ekonomicznemi warunkami. Wprawdzie u wielu hodowców i dzisiaj jeszcze upodobanie przeważa nad prawdziwym gospodarczym kierunkiem, co głównie dotyczy gołębi i kur, których przeróżne rasy, odznaczające się kształtami ciała i barwą upierzenia, nęcą miłośników tego rodzaju sportu. Dzięki dzisiejszemu rozwojowi komunikacyi, jaja (kurze) stały się przedmiotem żywego popytu na rynku międzynarodowym i konsumcya ich z roku na rok wzrasta, tak, że handel tym produktem obliczany jest na miliony. Z tego powodu natężona hodowla kur stanowi cechę intensy wnego gospodar., w miejscowościach położonych w pobliżu wielkich miast i ognisk wielkiej przemysłowej produkcyi, do których, oprócz jaj, dostarcza znacznej ilości wyborowego mięsa, stanowiącego pożywienie, zarówno pożądane dla zdrowych, jak i dla chorych. Indyk, wysoko ceniony z powodu wybornego swego mięsa, w młodocianym swym wieku jest bardzo delikatny i wymaga szczególnie starannej i umiejętnej hodowli, a dorastając, potrzebuje miąć dużo ruchu na świeżem powietrzu; stąd chów jego dla małych gospodarstw jest trudny, w większych zato może przynosić rzeczywisty dochód. Gęś, jest ptakiem domowym, którego chów jest najwłaściwszym dla okolic, gdzie ziemia jest tania i mało żyzna, a kierunek gospodarstwa ekstensywny, przy znacznych obszarach posiadłości ziemskich. W naszym kraju chów gęsi wielkiego nabiera znaczenia z powodu licznej ludności mojżeszowego wyznania, dla której gęś jest tern pod względem środków wyżywienia, czem nierogacizna dla ludności chrześcijańskiej. Pierze i puch z gęsi, jako artykuł najpierwszej potrzeby dla wszystkich warstw ludności, używających już pewnego stopnia dobrobytu, stanowią również ważne źródło dochodu, z gęsi otrzymywanego. Kaczka posiada wprawdzie mięso delikatniejsze od gęsiego, lecz chów jej nie może być prowadzony w takich rozmiarach, jak gęsi, ponieważ jest od tej ostatniej żarłoczniejszą i potrzebuje być żywiona chlebem, kartoflami, oraz rozmaitemi odpadkami kuchenne-mi, gdy dla gęsi pastwisko, porastające drobną, nikłą trawą, najzupełniej wystarcza. Prócz tego, kaczka, przebywając przez cały dzień na wodzie, nie przepuszcza żadnej zdobyczy, jaką w niej znaleźć może: stąd na wodach zarybionych wielkie w narybku czyni spustoszenia, zatem przy prawidłowem gospodarstwie rybnem, na stawach i sadzawkach cierpianą być nie może.—Perlica, bywa hodowaną dla wybornego swego mięsa, leoz chów jej jest trudny i mozolny, mało zatem upowszechniony. — Jedyny z pośród zwierząt ssących domowych przedstawiciel rzędu gryzoniów (rodentia) królik (lepus cuniculus), obficie hodowany we Francyi, we Włoszech i w Anglii, gdzie dostarcza najtańszego mięsa, u nas niewielu liczy zwolenników i mięso jego nie znajduje się na targu jako stały handlowy produkt. Klimatyczne warunki naszego kraju kładą tamę nadzwyczajnej jago muożności, dla której w o-kolicach o łagodniejszym klimacie łatwo stać się może uprzykrzonym szkodnikiem, tak, że we Francyi prawo, biorąc w opiekę kulturę rolną, ogranicza do pewnego stopnia swobodę jego chowu. W niektórych okolicach australskiego lądu króliki, zaprowadzone tam na schyłku zeszłego wieku w ilości kilku par, tak się w końcu rozmnożyły, że spustoszenia przez nie w zasiewach zrządzane wszelką kulturę uczyniły niemożliwą.

Drobin, przedtem miasteczko, dziś osada w gu-bernii i powiecie Płockim, przy drodze bitej z Płocka do Mławy, w dość ładnem położeniu, jest siedliskiem gminy t. im., która w d. 1 stycznia 1893

Drobina — Drobny taniec.

1015

And. Si

S. K.

tykę, opracowywał też D. niektóre specyalne kwe-stye i wydawał oddzielnie, jak np. „Philologie und Mathematik als Gegenstände des Gymnasialunterrichts“ (Lipsk 1832), „Grundzüge der Lehre von den höhern numerischen Gleichungen“ (Tamże 1834); „Ueber die mathematische Bestimmung der musikalischen Intervalle“ (Tamże 1846); »Ueber musikalische Tonbestimmung und Temperatur“ (Lipsk 1852)

r. liczyła 7 089 m-ców, w tej liczbie 0.1°/o pra-wosławnycb, 73.7% katolików, 0.2% protestanów, 26°/₀ żydów. Sama zaś osada miała w tymże czasie 2 844 m-ców, t. j. 1 279 mężczyzn, 1 565 kobiet; 2 600 ludności stałej, 214 niestałej (6 cudzoziemców); 0.1% prawosławnych, 36.7% katolików, 0.5% protestantów, 62.7% żydów; obäzar gruntów wiejskich wynosił 2.8 wiorst □, obszar całej gminy—71.7 w. □.—D. sięga, jak się zdaje, dawnych czasów, o ozem świadczą wydobywane szczątki starych domów i gruzy budowli; wszakże czas założenia tej osady nie jest pewny; nieznaną jest równie data erekcyi tutejszego kościoła parafialnego, odnowionego w 1858 r., a wzniesionego pod wezwaniem św. Stanisława Kostki. W kościele zwracają na siebie uwagę dwa nagrobki rodziny Kryskich; pięknym jest mianowicie nagrobek Pawła Kryskiego, jego żony, Anny, i syna, Wojciecha; jest tu nadto kaplica katolicka, bożnica, 2 szkółki elementarne, kasa gminna zaliozkowo-wkładowa. Parafia katolicka należy do dekanatu Płockiego.

Drobina, wyraz proponowany na zastąpienie nazwy atomu lub cząsteczki, nie ma jednak znaczenia ściśle określonego i w terminologi naukowej w ogólności przyjęty nie został.

Drobisch Maurycy Wilhelm, filozof i matematyk współczesny (* w 1802 r. w Lipsku). Stu-dya odbył w mieście rodzinnem, gdzie też, po skończeniu uniwersytetu, otrzymał katedrę filozofii (1826), którą wykładał aż do r. 1886. Prócz wykładów z zakresu filozofii miewał na tymże umwersytecie i wykłady z matematyki w latach 1826—68. Zwolennik filozofii Herb ar ta (ob.), w duchu tej filozofii opracowywał swoje liczne dzieła, starając się ją rozpowszechnić, a nawet rozwinąć samodzielnie. D. przyczynił się tym sposobem do spopularyzowania filozofii Herbarta, która, dzięki jemu, od 1832 r. przez długi czas panowała na katedrach uniwersytetu lipskiego. Prace D-a, popularyzujące filozofię Herbarta, są: »Beiträge zur Orientirung über Herbarts System der Philosophie“ (Lipsk 1834); »Neue Darstellung der Logik nach ihren einfachsten Verhältnissen“ (Tamże 1836, 3-ie wyd. zupełnie przerobione, z większem uwzględnieniem matematyki i nauk przyrodniczych, wyszło tamże w 1863, 5-e w 1887.) Jest to typowy wykład logiki szkoły herbartowskiej, przeważnie zatem tak zwanej logiki formalnej, opracowującej jednostronnie formę myślenia, bsz uwzględnienia jego treści. Inne dzieła D a, do tej pierwszej kategoryi należące, są: „Grundlehren der Religionsphilosophie“ (Lipsk 1840); „Empirische Psychologie nach naturwissenschaftlicher Methode“ (Lipsk 1842); »Erste Gruudlehren der mathematischen Psychologie” (Lipsk 1850). Do drugiej kategoryi prac, przedstawiających własne poglądy D-a na filozofię, zaliczyć można: „Ein Blick auf die philosophischen Zustände der Gegenwart“ (w „Monatsblätter zur Ergänzung der Allgemeinen Zeitung“ 1845, zeszyt styczniowy). Z innych prac filozoficznych D a wymienić jeszcze należy ostatnią »Kants Dinge an sich und sein Erfahrungsbegriff“ (Lipsk 1885). Wykładając z górą 40 lat matema-

Encykl. Powsz Illuiti Zen. 128 T. iTl.

s. s.

Drobisch. Gustaw Teodor (* 1811 w Dreźnie—f 1882 tamże), humorysta i dziennikarz niemiecki. Redagował w Lipsku „Zeitung für die elegante Welt“, później w mieście rodzinnem „Dresdener Presse“. Pisał libretta, książki dla młodzieży i dzieła popularno-humorystyczne; zwłaszcza ostatnie, a mianowicie: „Humoresken und Satyren“ (Lipsk 1843); „Kunterbunt; Allerweltsgeschiohten“ (Drezno 1862); »Humoristische Liedertafel“ (Lipsk 1863); „Humoristische Vorlesungen“ (Berlin 1864); „Bunte Glasuren“ (Drezno 1865) i t, d.—dostąpiły wielkiej poczytnośoi. — Oprócz tego D. wspólnie z H. Markgraffem wydał „Hausschatz deutscher Humoristik“ (2 tomy, Lipsk 1858—60).

Drobne pieniądze, ob. Pieniądze.

Drobniaoy, plemię czarnogórskie, osiadłe w stronie południowej Dormitoru, u początków rzeki Pi-wy, w okolicy górzystej, chłodnej. Liczą ich około 7 000; lud to waleczny, który długo stanowił niby straż graniczną pomiędzy Czarnogórzem a krainami zajętemi przez Turków; obok męstwa D. odznaczają się żywością umysłu, dowcipem i wesołością. Zajmują się pasterstwem, zwłaszcza hodowlą owiec, ku czemu każda wieś ma swój k a t u n (szałas). Główną osadą są Szawnice. Pierwszą wzmiankę o D-ach znajdujemy w w. XIV. W kraiku tym dają się napotykać ślady grodów, dróg dawnych, oraz mostów. Nad całą okolicą panuje wspaniały Dormitor, u którego stóp leżą liczne jeziora. *

Drobnomierz, proponowane, ale nieprzyjęte spolszczenie nazwy mikrometru (ob.).

Drobnowidz, spolszczona nazwa mikroskopu, w dziełach naukowych rzadko używana.

Drobny taniec, albo poprostu Drobny, tak opisuje J. Kleczyński w „Pamiętniku Tatrzańskim“, tomie XVII: „Ostatnią chwilą tańca, tak „zbóje ■ ckiego“, jako też i zwykjvch tańców, jest tak zwany „drobny“. W tańcu tym główną rolę gra mężczyzna, który śmiałemi „pas“ jakby atakuje 5 o-krąża wokoło swą tancerkę, podczas gdy ona, z o-czyma skromnie w ziemię spuszczonemi; umyka drobnym kroczkiem, zakreślając półkole, a „przyparta do muru“, zręcznie się wymyka i dopiero przy końcu daje się porwać wpół i okręcić kilka razy. Taniec ten znany jest w całej Słowiańszczyźnie południowej, gdzie się nazywa „poskoczycą“. (Porów. w zbiorze Kuhacza nr. 1149, 1151, 1161, 1170 i 1185). Opis ten stosuje się do okolic Zakopanego; taniec znany jest i w Krakowskiem pod nazwą drobnego albo góralskiego (p. Kolberga „Krak.“ II, 380); w Olkuskiem nazywają go również drobnym, albo chłopem (p. „Zbiór wiad. antrop.“ X, 228). „Drobić“ u ludu znaczy żwawo i gęsto nogami przebierać; więc też Kolberg w „Kie-128

J. K

E, D*

A. O.

lec.“ I, 107 powiada: „Po oczepinach tańczą poli-noza, poczem „drobią“ taniec i nazywają to drobnym poli nożem“. Po ukraińsku w Galicyi wschodniej taniec D. nazywa się dribuszka, albo częściej, w liczbie mn., dribuszky.

Drobysz, herb polski. Na tarczy w polu błę-kitnem srebrna litera: h ( być też może, iż to znak astronomiczny Saturna), przeszyta u góry i w prawo srebrną strzałą; u końca jej grotu srebrna sze-ścio-promienna gwiazda, u dołu przy lewym boku

is

!|1|\

4)

fi

Fig. 341. Drobysz (herb).

znaku taka sama druga gwiazda. W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy strusie pióra. Herbem tym pieczętują się Drobyszowie ( Niesiecki, — Kojałc-wicz, — Borkowski, — Piekosiński ).    w- K- z-

Drócieniec, ob. G o r d i u s.

Droczyłowski O s t a f j a n, akademik wileński; ofiarował r. 1620 w miesiącu maju, nowo-zaślubio-nym: Katarzynie Eugenii Tyszkiewiczównie i Janowi Rakowskiemu, kasztelanowi wiskiemu, rymy, pcd napisem: „Lilijowy wieniec herbowego kwiecia“, (b. r. i m.), który rozebrawszy prozą i wierszem (są jego słowa) matematycznie i heraldycznie, zakończył pieśnią, „Rękowinami majowemi“ nazwaną.—„Encykl. Orgelbr.“.

Droga, w ogólnem znaczeniu jest to połączenie bezpieczne, stałe i wygodne pomiędzy danemi miejscowościami, przeznaczone na potrzeby ruchu; służące zaś wyłącznie do przesyłania myśli ludzkiej (telegraf, telefon i t. d.), nosi zwykle nazwę linii-Z uwagi na przestrzenie suche i wodne naszego globu, D-i przedewszy8tkiem rozdzielić wypada na lądowe i wodne. Te drugie ze względu znowu na specyalny swój charakter, określają przeważnie najkrótszy i najbezpieczniejszy kierunek; ciągłość istnienia i względna wygoda zależne tu są: od warunków klimatycznych i sposobów utrzymywania się na wodzie. Wygoda w całkowitem znaczeniu tego słowa, zależy od rodzaju statku przeznaczonego do odbywania podróży. Drogi lądowe, w miarę rozwoju wiedzy ludzkiej, coraz więcej się udoskonalały, a w dzisiejszym stanie kultury przedstawiają się w trzech głównych odmianach: jako D. z wy cza j-ne, bite i żelazne. Te ostatnie znów, ze względu na rodzaj samej siły pociągowej, bywają: konne, parowe, elektryczne, pneumatyczne i t. d. Pod względem rozwoju historycznego najdaw-niejszemi D-mi są wodne, najnowszemi żelazne. — W szczegółowym opisie dróg uwzględnioną zostaje jedynie strona historyczna, geograficzna, statystyczna, finansowa i prawna; kwestye zaś techniczne budowy dróg lądowych znajdą miejsce pod właściwemi tytułami: koleje parowe, koleje elektryczne, szosa (chaussée) itd.

Droga administracyjna, Prawo administracyjne zawjera w sobie przepisy, podług których władze administracyjne mają postępować w wykonywaniu włożonych na nie obowiązków. Ponieważ jednak władze te składają się z osób fizycznych, przeto mogą popełniać pomyłki w tłómaczeniu przepisów administracyjnych, albo czynami swoje-mi naruszać prawa pojedynczych osób. Widocz-nem jest, iż państwo w interesie samej admini-stracyi nie może na to pozwolić i winno przedsięwziąć środki w celu usunięcia tych naruszeń. Tam, gdzie idzie o zabezpieczenie interesów państwa, środkiem do tego może być ustanowienie odpowiedniego nadzoru władz wyższych nad niższemi, wskutek którego władze wyższe mogą uchylić lub zmienić rozporządzenia niższych, o ile te naruszają przepisy ustanowione lub zagrażają interesom państwa. Tak samo i osoby prywatne, w razie naruszenia ich interesów lub praw przez czyny władz administracyjnych, winny mieć prawo zabezpieczenia się od tego. Cel ten może być dopięty wtedy, kiedy osoby te będą miały prawo w ogóle skarżenia się na rozporządzenia tych władz. Prawo to mogą one wykonać w dwojaki sposób, mianowicie: albo przez podanie skargi do władzy wyższej na rozporządzenia niższej, albo przez podanie skargi do właściwego sądu. Skarga do władzy wyższej jest właściwie zażaleniem (niem. Beschwerde), w którem osoba prywatna wykazuje, w czem interesy jej przez pewne rozporządzenie władzy administracyjnej naruszone zostały, i uprasza w drodze administracyjnej o uchylenie lub zmianę szkodliwego dla niej rozporządzenia. Ma się rozumieć, iż prawo musi przepisać tak termin, w jakim osoba zainteresowana może zrobić użytek ze służącego jej prawa, jak i formę, w jakiej to może nastąpić. Skarga do sądu (Klage) jest właściwie powództwem, z którem występuje strona zainteresowana przed sąd kompetentny o przyznanie jej naruszonego prawa. I sąd ten wszakże może być dwojaki: albo sąd administracyjny, sądzący tylko skargi osób prywatnych na władze admmietrac.; albo sąd zwykły, który, oprócz takich spraw, zajmuje się jeszcze wymiarem sprawiedliwości wogóle. Jest to przedmiotem t. zw. sądownictwa administracyjnego (ob. Sądownictwo administracyjn e.).

Droga kryta. Jest to droga, otaczająca ze wszystkich stron twierdzę i przechodząca zwykle po naturalnym poziomie, pomiędzy przeciwszkarpą i podstawą wewnętrznego spadku stoku, około sześciu stóp poniżej jego szczytu. Szerokość tej

Droga w mechanice — Droga tropowa.

1017

K. G.

S. K.

S. K.

(art. 1301).

Droga tropowa jest nazwą w łowiectwie miejsca, przez które zwierzyna płowa i czarna (jelenie, sarny, oraz dziki) przechodzić zwykła z miejsca swojego pobytu do obfitszych żerowisk i do wody» Zwierzyna, w zaspakajaniu tej potrzeby trzyma się stale dróg raz obranych, dających się łatwo rozpoznać latem po zdeptanej trawie, połamanych gałązkach i obdartej lub obgryzionej korze drzew, a w zimie po wyrytej w śniegu głębokiej i szerokiej bróź-dzie, przy czem D. t. jeleni i sarn prowadzi zawsze grzbietem wyniosłości, chociażby ta była jak najmniejsza, dzikich świń zaś—wąwozami i w ogóle największemi zagłębieniami, jakie się znajdują w miejscowości, w której obrały sobie mieszka-

St. Re*.

drogi w różnych systematach fortyfikacyjnych bywała rozmaita: od 6—12 sążni» zależnie od tego, czy umieszczano w niej artylleryę lub nie. Przeznaczeniem dropi krytej było, z jednej strony, ułatwienie wycieczek, a z drugiej ostrzeliwanie jak najskuteczniejszym ogniem nieprzyjaciela, zbliżającego się po spadku stoku do twierdzy. Stąd dla moźebnego zgęszczenia tego ognia urządzano niekiedy linię ognia stoku i odpowiadającą jej prze-eiwszkarpę w kształcie piły. Dla ustrzeżenia drogi krytej od strzałów podskokowych dawnych pocisków sferycznych, przecinano ją przecznicami, które jednak utrudniały komunikacyę po tej drodze. Dziś w fortecach nowego typu, złożonych z fortów odosobnionych, pomiędzy któremi pozostaje dośó miejsca dla wycieczek na wielką skalę, droga kryta stała się zupełnie zbyteczną.

Droga w mechanice: przestrzeń przebyta przez ciało w ruchu pozostające, — linia opisana przez punkt ruchomy. D. może byó prostolinijna lub krzywolinijna — kołowa, eliptyczna, paraboliczna i t. d. Droga ciała niebieskiego czyli jego orbita, droga eliptyczna lub paraboliczna, przebiegana przez ciało niebieskie,— ob. Gwiazdy, Komety, Meteory, Orbita, Planety,

Droga mleczna, jest to jasna, słabo świecąca smuga, przebiegająca dokoła sklepienie niebieskie, prawie w kierunku koła wielkiego. Oku nieuzbrojonemu blask ton wydaje się jednolitym; za pośrednictwem wszakże lunet okazuje się, że D. m. jest skupieniem czyli zbiorowiskiem nieprzeliczonej ilości gwiazd, w ogólności bardzo drobnych. — O jej przebiegu, rozprzestrzenieniu i budowie ob. Gwiazdy, Mgławice, Wszechświat.

Droga mokra i droga snoha, ob. Rozbiór chemiczny.

Droga sądowa, w stosunkach ludzkich wynikają niejednokrotnie nieporozumienia i Bpory, czy to osobiste, czy też majątkowe. Każdy, kto czuje się pokrzywdzonym, lub ten, którego prawa w jaki bądź sposób pogwałcone zostały, ma prawo udać się na drogę sądową i żądać od sądu wymiaru sprawiedliwości. W odróżnieniu od d-i administracyjnej, która daje możność odwołania się od decyzyi władz administracyjnych do władzy przełożonej i porządkiem instanûyj odwołania się do najwyższej magistratury administracyjnej — pierwszego departamentu Senatu, droga sądowa służy do odzyskania praw lub ich zabezpieczenia we wszystkich przypadkach, gdy obraza praw osób prywatnych miała miejsce ze strony również osób prywatnych lub władz administracyjnych. Kto w innej drodze nie może otrzymać zadość uczynienia słusznym swym żądaniom, zmuszony jest udać się pod opiekę sądu i na drodze sądowej szukać satysfakoyi. Sądy gminne dla ludności wiejskiej i sądy pokoju dla ludności miejskiej stanowią pierwszą instancyę w sprawach drobniejszych, a w sprawach ważniejszych taką instancyą są sądy okręgowe. Zjazdy sędziów pokoju i gminnych stanowią instancyę apellacyjną, a w pewnych razach i kassacyjuą dla sądów 1-ej kate-goryi, zaś izby sądowe są taką samą instancyą apella-cyjuą dla sądów okręgowych, Departamenty kas-saeyjne Senatu stanowią instancyę kassacyjną, zarówno dla zjazdów, jak i dla Izb sądowych. Droga zatem, jaką przechodzi każda sprawa przez instan-cye sądowe, nosi miano drogi sądowej. Są jednakże kwe8tye i sprawy, które nie mogą być skierowane na drogę sądową, samo bowiem prawo wyłączyło je z pod jurysdykcyi sądów. W u-wadze do art. 1 Ust. post. cyw. mieści się przepis, że takie żądania władz administracyjnych, którym prawo nadało charakter bezspornych, podlegają rozpoznaniu władz administracyjnych, a nie sądowych. Do takich przedewszystkiem należą wszelkie postanowienia władz administracyjnych, dotyczące egzekucyi podatków. Ponieważ jednak i innym należnościom państwowym nadano znaczenie podatków, a w prawie niema stanowczego określenia ani też wyliczenia, jakie mianowicie należności skarbowe należą do kategoryi bezspornych, wynikają stąd niejednokrotnie spory co do tego, czy dana kwestya podlega rozpoznaniu władz administracyjnych, czy też sądowych. W takich wypadkach mamy spory jurysdy kcyj ne, i sąd, wbrew mniemaniu władzy administracyjnej, może orzec, że sprawa podlega jego kompetencyi. Do rozstrzygania takich sporów pomiędzy sądami i władzami administracyjnemi tworzy się w Izbie Sądowej, z mocy art. 242 Ust. post. cyw., specyal-ny komplet pod prezydencyą starszego prezesa, z gubernatora, dwóch członków izby, prezesa Proku-ratoryi i prezesa Izby Skarbowej. W pewnych razach wybór drogi sądowej lub administracyjnej zależy od samej strony interesowanej. Tak w sprawach i kwestyach, wynikających z umów o dostawy i przedsiębiorstwa rządowe, art. 130 L Ust. post. cyw. stanowi, że w trakcie wykonywania u-mowy przedsiębiorcy lub dostawcy służy jedynie prawo skarżenia się do władzy wyższej, porządkiem instancyj, aż do 1-go Dep. Senatu; gdy dostawa lub kontrakt w zupełności wykonane zostały i władze ostateczny obrachunek już zrobiły i wydały dostawcy, wtedy może on albo skarżyć się drogą administracyjną, albo udać się na drogę sądową (art. 1302); skoro jednak wybrał drogę a-dministracyjną, traci już prawo, po rozstrzygnięciu skargi w tej drodze, udania się na drogę bądową

S. L.

nie.

W N.

W. N.

sfh

Fig. 343. Przekrój.

Drogden, zachodni przepływ w południowej części Sundu, między wyspami Amager i Saltholm; ma pod Dragör 7—8 m. głębokości.

Drogheda (wym. Drogida), miasto w Irlandzkiej prowincyi Loinster, hrabstwie Louth, nad r. Boyne, w pobliżu jej uścia do morza Irlandzkiego (okręty mogą dochodzić do samego miasta); 11 870 mieszkańców w 1891 r. (w r. 1851 miało 16 925 mieszkańców); siedlisko arcybiskupa katolickiego, prymasa Irlandyi; siedem klasztorów, koszary, więzienia. Miasto fabryczne: fabryki płócienne, bawełniane, fabryki maszyn i tytoniu, garbarnie, mydlarnie i t. d.

Drogi. Pogląd dziejowy. Do elementów składowych cywilizaoyi należą środki i sposoby komunika-cyi pomiędzy gromadami ludzkiemi, zamieszkujące-mi rozmaite pod względem właśoiwości geograficznych krainy. Już człowiek przedhistoryczny spotęgował dany mu od natury narząd ruchu przez obłaskawienie zwierząt domowych i przez wynalazek łodzi. Koń i wielbłąd poszły na służbę do stepowego koczownika; jeziora lub rzeki stały się pierwszemi drogami dla mieszkańców wsi nawodnych. Oba te sposoby zużytkowali umiejętnie Fenicyanie, którym historya przyznaje zasługę wytworzenia rozległych i stałych komunikacyj pomiędzy najodleglej poło-źonemi krajami Starego Świata. Organizowali oni karawany, które przechodziły przez pustynie Azyi i Afryki; budowali okręty i całe floty, które żeglowały, nie tylko po morzu Śródziemnem, ale i po Atlantyku; podobno opłynęły nawet całą Afrykę. Wytknięcie drogi karawanowej wymagało tylko wynalezienia przewodników, tak zwanych dzisiaj karawan-baszów, świadomych kierunku, w którym najgęściej znajdują się oazy, źródła, lub studnie, oraz miejsc, w których dają się przebrodzić wielkie rzeki, jak np. Eufrates pod miastem Karkami-sem. Drogi wodne na morzu wymagały tylko urządzeń portowych, które też pozostały po Feni-cyanach do dziś dnia w kamiennych szczątkach Sydonu i odkopanych z pod warstwy ziemi cem-browaniach portu Kartaginy. Po za tern kupiecka ich działalność nie pozostawiła innych dzieł sztuki inżynierskiej w zakresie komunikacyj. Przerąby-wanie dróg w lasach, wyrównywanie wąwozów w krajach górskich było wykonywane pracą tysiącznych rąk żołnierskich lub niewolniczych na rozkaz groźnych królów - zdobywców, o czem świadczą napisy ćwieczkowe aesyryjskie. Ale królowie ci pod murami własnej stolicy przeprawiali się przez wartką rzekę Tygrys (Diglat) za pomocą jakichś worów skórzanych. Budowanie mostów na rzekach i przepaściach zaleciła Zend-Awesta czcicielom Ahuramazdy, jako dobry uczynek, skuteczny do zmazania grzechów: więc w monarchii Perskiej, która zjednoczyła wszystkie państwa Azyi zachodniej pod berłem .wielkich królów“, znajdujemy urządzone wygodnie drogi na całej przestrzeni 600-milowej od Efezu nad Archipelagiem aż do złotodajnej ziemi Darada w górach Himalai. Biegali po nich jeźdźcy „szybcej od żórawi“, przewożąc pocztę królewską. Ale podczas wyprawy na Scytów, chcąc przeprowadzić wielkie wojsko przez

Dunaj, król Daryusz musiał użyć dowcipnych Greków. Zbudowali mu oni, zapewne na siatkach, most drewniany, który miał być utrzymany tylko przez dni 60. W Grecyi europejskiej, poprzegradzanej pasmami gór i rwącemi rzekami lub potokami, widzimy kamienne mosty, ze sklepieniami do przepuszczania wód wezbranych, i drogi, kunsztownie budowano, szczególnie tam, gdzie chodziły tłumne processye do świątyń narodowych, gdzie przewożono ołtarze i posągi bogów na wielkich wozach. Nareszcie Rzymianie zrozumieli użyteczność dróg do celów wojennych i państwowych: za czasów Rzeczypospolitej, zakładając w podbijanych krajach lub na ich pograniczu fortece, łączyli je ze swem miastem drogami, prowadzonemi w najprostszym, a więc możliwie najkrótszym, kierunku, a niwela-cyą i trwałem zabezpieczeniem od niszczącego działania wód, zarówno opadowych, jak gruntowych, iżby legiony mogły zawsze uprzedzić zgromadzenie się wojsk nieprzyjacielskich. Już 311 r. przed Chr. (442 od załóż. Rz.) Appiusz Klaudyusz Ślepy zbudował znakomitą, do dziś dnia istniejącą (szczątkowo), pod jego imieniem drogę (ob. Appia via z ryciną). Na długości kilku kilometrów za miastem powóz toczy się bez wstrząśnień po kamiennych, dokładnie ociosanych i spojonych kwadratowych taflach. Pod tym zwierzchnim pokładem znajduje się inny, z ciosanych i nieobrobionych kamieni, cieńszy lub grubszy, stosownie do natury gruntu, wznoszący się na znaczną wysokość w parowach; na bagnach były zabijane pale dębowe. Objaśni nas o technice przekrój i elewacya.

solu

"H;

OvOrOfSEL* -BKaHTïî'i li .1 *

Via Appia.

Fig. 342. Elewacya.

Droga Appiuszowa dochodziła zrazu do Kapui, potem przedłużoną została aż do odległego na 70 mil Brundisium, portowego miasta nad Adryaty-iriem, i przyczyniła się do ujarzmienia walecznych Samnitów. Na początku drugiej wojny Punickiej nie były jeszcze gotowe drogi, prowadzące na północ do Gallii Cysalpińskiej, z czego nie omieszkał korzystać Hannibal; na początku wszakże drugiego wieku przed Chr. dokończone zostały Via Flaminia, sięgająca do Ariminum, i Via Aemilia —dalej do rzeki Padu (Po). Rozszerzając podboje na Gallię, Hiszpanię, półwysep Bałkański, Rzymianie wciąż budowali takie drogi strategiczne i ku końcowi Rzeczpospolitej Itinerarium Antoniusza wykazuje liczbę ich ogromną: 272, przy dUgości

Drogi.

1019

około 53 000 mil rzymskich (=10 000 mil geogr.) we wszyßtkich prowincyacb; z tej liczby 29 zbiegało się w mieście Rzymie. Udoskonaleniem mostów i wiaduktów zasłużył się Cajus Semp. Grac-chus. Za Cesarstwa komunikacye posunęły się jeszcze dalej i rozwiDęły się w system głęboko obmyślany przez administratorów i prawników. Obejmował ten system ścieżki (semita i callis) drogi polne dla pieszych lub wozów (iter), drogi do przepędu bydła (actus), drogi (viae) handlowe, przechodzące przez prowincye, czasem do krajów obcych, barbarzyńskich, nareszcie owe znakomite drogi wojskowe (viae militares), doprowadzone przez Augusta do wzorowego porządku i zużytkowane dla potrzeb administracyi cywilnej przez u-rządzenie poczty rządowej (cursus publicus). Jeśli szerokość drogi pozwalała, dzielono ją na trzy pasy, z których środkowy był przeznaczany dla piechoty, a boczne dla jeźdźców i wozów. Słupy milowe wskazywały odległość, a na Forum w Rzymie takie miliarium, odlane ze złota, uczynił Au-gust punktem podstawowym numeracyi wszystkich dróg, rozbiegających się ze stolicy. Dla gońców pocztowych i urzędników, podróżujących z polecenia władzy, były wybudowane gospody (mansio-nes) na noclegi i wypoczynki ze wszelkiemi wygodami i jadłem bezpłatnem; gęściej zaś stały konie do zmiany na punktach, zwanych mutationes. PieBi mieli do wypoczynku rozstawione tu i owdzie ławy, a jeźdźcom ułatwiały wsiadanie na koń duie kamienie. Po-za granicami świata rzymskiego najdłuższe szlaki handlowe zostały utorowane od morza Czarnego przez Fenicyan i Greków, tudzież z Etruryi italskiej ku wybrzeżom Bałtyku w celu nabywania bursztynu. Z Olbii wieźli zaś sól limano-wą i wyroby przemysłu greckiego albo Dnieprem, Prypecią, Jasiołdą, albo tak nazwanym przez Tatarów szlakiem Kuczmańskim lądowym pod dzisiejszy Lwów, dalej przez San, Wisłokę, Dunajec, górną Wisłę do Kalisza, a stąd przez przesmyk Koniński do przesmyku międzyjeziernego w bagnach Gąsawki pod Żninem. Kupcy italscy, przeszedłszy przez Alpy, kierowali się ku uściu Trauny do Dunaju (koło Linz), potem przez wąwóz Kladzka (Glatz) dostawali się do Odry, przez którą przeprawiali się pod Brzegiem (Dyhernfurt), wchodzili podobnież między jeziora wielkopolskie, trafiali na brody Czarnkowskie bagnistej Noteci i dochodzili do Wisły w okolicy Chełmna, lub Świecia, skąd niedaleko już było do krainy bursztynowej. Ręka ludzka nie wiele tu zdziałała dla udogodnienia podróży: pozostały tylko pale, jako ślady grobel, i dwa wysokie nasypy kamienne do wskazywania najsuchszego pasu między bagnami w kierunku brodów czarnkowskich. Gdy cesarstwo Rzymskie Zachodnie upadło, barbarzyńcy, rozsiadł-szy Bię w jego prowincyach, nie umieli utrzymywać urządzeń drogowych: więo mosty i wiadukty poza-padały się, kamienne planty porujnowały się i przejazd dla wozów stał się w wielu miejscach niemożliwym. To też w Wiekach Średnich zarówno rycerze, jak księża, mężczyźni i kobiety, podróżują konno, a ciężary przewożone są na zwierzętach jucznych. Przechowały się tylko wspomnienia o reparacyach, zarządzanych przez Bru-nehildę w północnej Francyi (route de Brune-haut). W głębi Germanii i tworzących się państwach słowiańskich ruch towarów z Bizancyum lub z Azyi odbywa się przeważnie drogami wodnemi, a na lądzie wojownicy przeciskają się przez puszcze z siekierą w ręku. Tak np. Bolesław Krzywousty w swoich wyprawach wojennych na Pomorze kazał przerąbywać drogę i nacinać znaki na drzewach, a potem (1124 r.), wyprawiając biskupa bamberskiego, Ottona, na apostolską wyprawę, dał mu już wozy dwukonne i czterokonne (quadrigas) z żywnością, szatami i darami dla rozdawania ich Pomorzanom przy udzielaniu chrztu ś-go. Należący do orszaku biskupiego Herbord (Vita Ottonis Bamb. II, 10) żywo opisuje wrażenia swoje w ciągu 6-dniowej wędrówki przez las, który ciągnął się od Ujścia nad Notecią, ostatniego zamku polskiego, do rzeki, stanowiącej granicę Pomorza; wrzawa spłoszonych ptaków, mnóstwo gadzin, dzikie zwierzęta, nieznane potwory, przerażały nawet wojowników, postępujących przodem ze znakami wojennemi. Krucyaty wywarły wpływ cywilizacyjny i w tej sprawie. W XII w. św. Beozef (f 1184) tworzy sławny most kamienny na rzece Rodanie pod Awenionem o 21 arkadach łukowych, długości 420 metrów, a założone przez niego zgromadzenie mnichów zowie się „Braćmi Mostowymi*. Feudalni panowie budują mosty, zwykle drewniane, i robią groble na błotach, ale pobierają za to opłaty od przejezdnych, a czasem obierają i rabują kupców. Od XV w. pojawiają się w księgach Praw polskich (Volumina Legom) ustawy, regulujące póbór takiego myta mostowego i grobelnego, powściągające nadużycia panów. Tak zwane „mosty Witołdowe* wskazują kierunkiem swoim, że ten wielki książę porządkował dawną drogę Olbiopolską, zwracając ją wszakże od Kowna ku Połądze. A jednak Aleksander Jagiellończyk, będąc śmiertelnie chorym, musiał odbywać podróż w okolicach Wilna w lektyce, zawieszonej między dwoma końmi. Karety, kocze, rydwany, kolasy, pojawiają się w drugiej połowie XVI w. Drogi bite, drobnym tłuczonym kamieniem pokryte, wedle pomysłu Trésaguet’a pojawiają się w połowie XVII we Francyi, ale było ich tylko dwie, wiodących do Paryża. Katarzyna II w przyłączonych od Polski prowincyacb, zaraz po pierwszym rozbiorze, kazała przeprowadzić możliwie w najprostszym kierunku trakty pocztowe szerokie, rowami okopane i czterema rzędami brzóz obsadzone. Później inżynierowie francuscy udoskonalili budowę szos (chaussées od „chaux*, ponieważ posługiwano się zwykle wapieniami), a rozpowszechnienie ich we wszystkich państwach Europy jest już dziełem XIX wieku. Nareszcie rok 1825 jest erą dla najpotężniejszego ze znanych dotąd człowiekowi środków komunikacyi: dróg żelaznych.—Rawlin-son „The five great monarchies of the ancient world* (1871, 3 t.)Hirt „Die Lehre von den Gebäuden bei den Griechen u. Römern*; Guhl u. Koner „Leben d. Griechen u. Römer“ (7-te AufL

1893); Jan Nepomucen Sadowski .Drogi han- • tyckiego“ (1876); Beer Adolf „Gesch. d. Welthan-

dlowe greckie i rzymskie przez porzecza Odry, j dels‘ (Wiedeń 1871). Wisły, Dniepru i Niemna do wybrzeży morza Bal- |

T; K.

KONIEC TOMU PIĘTNASTEGO I SZESNASTEGO.

^CÓĄffifĄ *

i

Î'OW⁵

f-

f-

'p

S.'V

KOMITET REDAKCYJNY

WIELKIEJ ENCYKLOPEDYI POWSZECHNEJ

ILUSTROWANEJ

STANOWIĄ:

Lr Jan Banzemer

Lr Piotr Chmielowski

Samuel Lickstein

Adam Antoni Kryński Stanisław Krzemiński Stanisław Libicki

Edmund Liehl

Lr Okolski Antoni.

Ks. prałat Pilochowski Wojciech Gerson Edward Grabowski Juliusz Granowski Lr Karol Jurkiewicz

Lr Jan Karłowicz

Kazimierz Kaszewski

Tadeusz Korzon

Władysław IŁ. Kozłowski Stanisław Kramsztyk

Lr J. Peszke

Antoni Pietkiewicz (Adam Pług) Aleksander Poliński Stanisław Rewieńskl Władysław Smoleński Seweryn Smolikowski Antoni Ślósarski Andrzej Świętochowski Bronisław Znatowicz

OBJAŚNIENIE PODPISÓW AUTORÓW

zamłeszczonycłi pod. artykułami.

Szymon Askenazy.

A. A. K. — Ad. Ant. Kryński.

Al. Jabł.— Aleksander Jabłonowski 4-    -

Al K. -A. M. J.

A. O. -A. P. —

A. Pol. —

A Fska — Antoni Prohaska.

Al. B.

A.    8.

And. 8.— Andrzej Świętochowski.

B.    D.

B. Gr. — Bronisław Grabowski.

Dr Aleksander Czołowski. Dr. Edward Przewóski. Józef Bieliński Dr.

Aleksander Jelski Aleksander Kraushar. Aleksander Mary an Jasieński. Dr Antoni Okolski.

Pr. Adolf Pawiński. Aleksander Poliński.

Aleksander Rajchman. Antoni Ólósarski,

Bohdan Dyakowski.

Cz.

Dr E.P.—

Dr J. B.

DrA.P.— Dr Alfons Pajewski.

Dr Al. 8. Dr Aleksander Semkowicz. Dr Al. W. Dr Aloizy Winiarz.

Dr Ant. K. Dr Antoni Kuczyński. DrJ.B-r. Dr Jan Banzemer.

Dr J. iP.— Dr J. Peszke.

Dr J. S. — Dr Jan Sędziak.

Dr J. Z. Dr Józef Zawadzki.

Dr E. K.

Dr K. B.

Dr M. -Dr B.

Dr 8. K

Dr Kazimierz Kraków.

Dr K. Rychliński.

Dr Malinowski.

Dr R. Radziwiłłowicz.

Dr Stanisław Karwowski. Dr Dzierżawski.

E. D. — Edmund Diehl.

Dz.

Edward Grabowski.

Emil Sokal inżynier.

Emilian Konopczyński. Bo stel Ferdynand.

Feliks Rycerski. Franciszek Nowodworski. Gustaw baron Manteuffel. Stanisław flłasko.

H. S—i.— Dr Henryk Sawczyński. H. St.

Eł.

Eml.

Prof. Henryk Struve. Jan Homolicki.

I.    B.    —    Ignacy    Radliński.

Ig. Mat. —    Ignacy    Matuszewski.

J.    A Św.— Julian Adolf Święcicki.

J. E.

J. F. G. — J. F. Gaissler.

J. E. P. — Jan Kazimierz Plebański. J. L.

J. Ł.

J. N.

J. Nm.

J. P.

Józef Eismond.

Juliusz Granowski. Józef Jeziorański.

J. J. Boguski.

Dr Jan Karłowicz.

Józef Latkowski. Józef Łabuński.

J. Nowiński.

Dr J. Nusbaum. Józef Przyborowski.

J. T. H. — J. Tokarzewicz Hodi.

J.    Wł. D.

Józef E. — Józef Kaczyński.

E. A. —

E E. —

M. F. —

M. Żor. —

Jan Władysław Dawid.

Karol Appel.

Karol Estreicher prof. Konstanty Górski.

Dr. Karol Jurkiewicz.

N.

O.    B. —

P.    Chm. — R. M. — B-y. -Rosz. —

8.

8. D. -8t. Dreaż. S. K. — S. Ew. — 8. L. -S. Ł. — S. P. -s. s. —

St. F. — St. Rew.—

S.    J. G.

T.    D, — T. K. -W. Bg. — W. Chor.— W. G. — W Gar. — W.K.Z.— W. L. — W. N. — W. R. ~~ W. S. — Ił. Trz. — W W. — Wł. Andr. m. G. — Wł. M. E. Wł. N-i. — Wł. Spaś.— W. Zał. — Es. F. A. 8. Es. T. M

Zn.

Z. Gl

Kazimierz Kaszowski. Kazimierz Król.

K.    Podernia.

Kazim. Waliszewski.

Ks. August K. Diehl.

Ks. R. Filochowski.

Ks. Zygmuut Chełmicki.

L.    Finkiel.

Ludwik Krzywicki.

Maryan Dubiecki.

Dr Maksymilian Flaum. Marcyan Żórawski.

Jan Nitowski.

Prof. Oswald Balzer.

Dr Piotr Chmielowski Ryszard Machlejd.

Wilhelm Rolny.

Dr Gustaw Roszkowski. Stanisław Krzemiński. Samuel Dicksztein.

Stanisław Drzaźdźyński. Stanisław Kramsziyk. Stanisław Kwiatkowski. Stanisław Libicki.

Stanisław Laguna.

Stanisław Ptaszycki.

Seweryn Smolikowski. Stanisław Fuk.

Stanisław Rówieński. Stanisław Jan Czarnowski. Dr Teodor Dydyński.

Tadeusz Korzon.

Władysław Bogusławski.

W. Choroszewski Wojciech Gerson.

Dr W. Garliński.

Władysław Kornel Zieliński W. Lutosławski.

Wacław Nałkowski.

Wincenty Rapacki. Władysław Smoleński.

W. Trzciński.

W. Wiorogórski Władysław Andrychiewici. Władysław Gosiewski. Władysław M. Kozłowski. Prof. Władysław Nowicki. Włodzimierz Spasowicz.

W. Załęski.

Ks. Franciszek Albin Simon. Ks. Teofil Matuszewski.

Br. Znatowicz.

Zygmunt Gloger.

Antoni Pietkiewicz (A. Pług.)

s*

J

•-

-

f

v

I

r

-

•v

V'"’

'7'.

S*

S. 07

*

' I

l^LITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

it

Bibliotek;) Politechniki Krakowskiej

111-306373

Kdn. jze. r.i. i*. 54

•ii

rŚGg$r

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000220338

i>T]

!!M|| !j j

li; Hi

f: I I I if ii I I Uli